Representation of Cultural history in the Fourth (A.H) century Travelogues, case study "women"

باز نمائی تاریخ فرهنگی در سفرنامه های قرن چهارم هجری، مطالعه موردی(زنان)

چکیده  

سفرنامه ­ها به عنوان آینه تمام­ نمای زندگی و فرهنگ روزمره، از منابع مطالعه تاریخ فرهنگی می­باشند. قرن­ها قبل از تولد گرایش «تاریخ فرهنگی»، در آثار جغرافی­نگاران مسلمان توجه به این سبک از تاریخ­نگاری دیده می­ شود. سفرنامه­ نویس با محور قراردادن فرهنگ مردم (و نه لزوما نخبگان) و دانش محلی، در صدد بازنمائی تاریخ فرهنگی جوامع در یک برش زمانی و مکانی خاص است.

این پژوهش، با هدف باز نمائی بخشی از تاریخ فرهنگی جوامع قرن چهارم (اسلامی و غیر اسلامی) به مطالعه موردی درباره­ی­ زنان پرداخته و ضمن بررسی پنج سفرنامه (ابودلف، ابن­فضلان، مقدسی، سلیمان سیرافی و ناصر خسرو)، به دنبال کشف ساختارهای فرهنگی و تاریخی موثر بر شکل­گیری این حقیقت تاریخی می­ باشد. از این رو، ضمن  دسته­ بندی گزاره­ های مندرج در سفرنامه­ ها و مقایسه داده­ ها از روش تحلیلی، توصیفی مدد می­ جوید.

آنچه طی این سفرنامه ­ها انعکاس می یابند قبل از هر چیزی محصول ذهنیت، تفکر، اعتقادات و سنت­ های حاکم بر جامعه­ ی شخص سفرنامه­ نویس است. دوم آنکه برخی از سفرنامه­ ها مونولوگ هستند (سفرنامه ابن فضلان) و بعضی دیالوگی است میان سفرنامه­ نویس و مردم منطقه­ ی خاص (سفرنامه مقدسی). سوم آنکه تکرار برخی داده­ ها ی مربوط به ویژگی­ های فرهنگی مناطق توسط همه سفرنامه نویسان،  نشان از درستی گزاره­ ها دارد مانند رواج زنای مقدس در منطقه مولتان یا تنعم و فراوانی بی­مانند حوزه­ی عراق و نیشابور یا وجود تعصب شدید در برخی مناطق در سفرنامه ابودلف، احسن­التقاسیم و ناصرخسرو. چهارم و مهم تر آنکه وضعیت اجتماعی، سیاسی، فرهنگی واقتصادی زنان در جغرافیای تمدنی اسلام تفاوت محسوس و آشکاری با بقیه کشورهای غیر مسلمان دارد بدین­ گونه که هر چه به مرکزیت حوزه تمدنی خلافت اسلامی و دوره شکوفایی آن نزدیک می­ شویم زنان از ویژگی­ های پیشرو و والاتری برخوردارند. مانند امارت، شرکت در فعالیت سیاسی، علمی، مشارکت در بناهای عام­ المنفه، وقف، هنر و ... و هر چه از این جغرافیای تمدنی فاصله می­ گیریم شخصیت حقوقی و انسانی زن بیشتر زیر سوال رفته و مانند شئ با وی برخورد می­شود. گزارشهای مقدسی، سلیمان تاجرسیرافی از زنان هند و چین و نیز گزارشهای منفی و عجیب ابن فضلان از زنان اقوام روس، ترک و بلغار موید این مطلب است، گرچه در مناطقی از ایران و عراق و مصر نیزاَشکالی از فرهنگ های منفی گزارش می شوند .