Осиё ва Европани туташтирган қадимий ва йирик коммуникация алоқа йўли.

 Аннотация

 Мақолада ҳеч бир қадимий йўлнинг нуфуз, кўлам ва миқёс жиҳатидан “Буюк ипак йўли”чалик аҳамиятга эга бўлмаганлиги, бу йўл тарихда Шарқ билан Ғарбни боғлаган, Осиё ва Европани туташтирган биринчи ва ягона коммуникация алоқа йўли бўлганлиги, асрлар мобайнида бу йўлдан сон-саноқсиз карвонлар ўтганлиги таҳлил этилган.

Калит сўзлар: нуфуз, кўлам, карвон, йўл, алоқа, тараққиёт.  

Аннотация

В статье ни одна древняя дорога не была так важна, как «Великий шелковый путь» по престижности, размаху и масштабу, эта дорога была первой и единственной коммуникационной магистралью, связывавшей Восток и Запад, соединявшей Азию и Европу, по которой проходило бесчисленное количество караванов. эта дорога на протяжении столетий анализируется.

Ключевые слова: влияние, масштаб, караван, дорога, сообщение, развитие.

In the article, no ancient road was as important as "The Great Silk Road" in terms of prestige, scope and scale, this road was the first and only communication route connecting East and West, connecting Asia and Europe, and countless caravans passed through this road throughout the centuries. analyzed.

Key words: influence, scale, caravan, road, communication, development.

Қадимги йўллар ҳақида гап кетганда, кўпчиликнинг хаёлига биринчи навбатда, “Буюк ипак йўли” келиши, инкор этиб бўлмас ҳақиқатдир. Бунда биз “Лаъл йўли”, “Шоҳ йўли” ва “Яйловлар йўл”ларининг аҳамиятини пастга уриш ниятидан йироқмиз. Албатта, бу қадимий йўлларнинг инсоният коммуникация, йўл – алоқа тизимининг ривожланиш тарихида ўз ўрни бор. Буни эътироф этмаслик қип-қизил адолатсизликдан бошқа нарса эмас. Лекин, тан олиб айтишимиз керакки, инсоният тараққиётида ҳеч бир йўл, нуфуз, кўлам ва миқёс жиҳатидан “Буюк ипак йўли”чалик аҳамиятга эга бўлмаган[1]. Бу йўл тарихда Шарқ билан Ғарбни боғлаган, Осиё ва Европани туташтирган биринчи ва ягона коммуникация алоқа йўли бўлган. Асрлар мобайнида бу йўлдан сон-саноқсиз карвонлар ўтган. Карвонларда нафақат ипак матолар, балки бошқа моллар ҳам ташилган. Унда ташилган маҳсулотларнинг ассортименти ниҳоятда хилма-хил бўлган. Шарқдан Ғарбга томон қанчалик кўп ва турфа хил маҳсулотлар олиб борилган бўлса, ўз навбатида Ғарбдан Шарқга қараб керакли, ҳар хил маҳсулотлар кўплаб миқдорда олиб келинган.

АСОСИЙ ҚИСМ

“Буюк ипак йўли” халқларнинг ўзида йўқ бўлган, лекин турмушда керакли бўлган турли-туман маҳсулотларга бўлган эҳтиёжларини қондиришга хизмат қилган. Шунинг баробарида халқларнинг ўзлари етиштирадиган, аммо эҳтиёжларидан ортиқ равишда мавжуд бўлган маҳсулотларни бошқа ўлкаларга юбориш ва шуни орқасидан мумайгина даромад кўриш имкониятини берган[2]. Бу жараёнларни ҳозирги замон иқтисодиёт тилида айтадиган бўлсак, мамлактларнинг импорт ва экспорт салоҳиятларидан фойдаланишва ривожлантириш шарт-шароитларини яратган. “Буюк ипак йўли”нинг яна бир эътиборли томони шундаки, бу йўл халқларни бир-бирига танитган. Авваллари мутлоқо нотаниш ва бегона бўлган халқлар аста-секинлик билан ўзлари ҳақида ўзаро ахборотга эга бўла боришган.

Илмий – тарихий далилларга асосланган манбааларга мурожаат қиладиган бўлсак,“Буюк ипак йўли” тўғрисида қуйидаги қарашлар илгари сурилганлигини кузатишимиз мумкин: биринчиси, “Узунлиги 12000 км бўлган“Буюк ипак йўли” милоддан аввалги 2 асрда очилди. Бу йўл фақат савдо йўли эмас эди. У айни пайтда дунё халқлари ўртасида маданий ҳамда давлатлараро алоқалар йўли сифатида ҳам хизмат қилди. Йўл Хитойнинг Хуанхе дарёси бўйида жойлашаган Сиан шаҳридан бошланиб, икки йўналишли бўлган. Биринчи йўналиш – Хитойдан Самарқандгача бўлган йўналиш эди. Самарқандда йўл яна иккига бўлинган. Бири, Эрон орқали Ўртаер денгизигача, иккинчиси Шимолий Кавказ орқали Қора денгизгача етиб борган[3].

         Иккинчи йўналиш Хитойдан бошланиб, Помир – Тян-Шан тоғ тизмаларидан ўтиб, Афғонистонга, ундан Ҳиндистонга олиб чиққан”[4]. Гувохи бўлганингиздек, ушбу таърифда “Буюк ипак йўли” ҳақида имкон қадар қисқа ва аниқ тушунча беришга ҳаракат қилинган ва қайсидир маънода буни уддасидан чиқилган. Таъкидланганидек, йўл Хитойдан бошланган. Мазкур йўл бутун Осиё қитъасини қамраб олган ҳолда жанубда  Ҳинд океани, форс курфази ҳамда ғарбда Ўрта ер денгизи ва Қора денгиз қирғоқларигача борган. Лекин, бу дегани “Буюк ипак йўли” ана шу денгиз соҳилларида тугаган деган маънони англатмаслиги керак. Зотан, йўлнинг бундан буёғидаги қисми кемалар воситасида сувда давом этиб, денгизнинг бошқа қирғоқларига ҳам етиб борган. Сувнинг у томонлари Европа ва Африка соҳиллари ҳисобланган. Айтиш мумкинки, “Буюк ипак йўли” кичик-кичик тармоқлари ушбу қитъаларнинг ички йўналишларида давом этган. Демак, “Буюк ипак йўли” ер юзининг қадимий ва асосий цивилизациялар макони саналган уч қитъаси: Осиё, Европа ва Африкани боғлаган илк ва ўз даврида ягона бўлган қитъалараро йўл ҳисобланади. Ушбу карвон йўли 17 аср ёки 1700 йил мобайнида ўз аҳамиятини йўқотмасдан инсониятга хизмат қилиб келган.

“Буюк ипак йўли”нинг йўналишлари борасида Академик А.Асқаров илмий хулосаларида анча кенгроқ баён этилган[5]. Унга кўра “Буюк ипак йўли” Хитойнинг қадимги маркази Сиандан бошланиб, бошқа Хитой шаҳарлари Ланчжоу орқали Дунхуанга келган. Ушбу шаҳарда йўл иккига ажралади. “Буюк ипак йўли”нинг жанубий-ғарбий тармоғи Хитойдаги Такламакон саҳроси орқали Хотанга, ундан Ёркентга келиб, Помир тоғининг даралари орқали Ваҳонга, ундан Бақтриянинг бош шаҳри Зариаспга (Балх) келган. Балхда йўл яна уч тармоққа ажралади, ғарбий тармоғи Марвга, жанубий тармоғи Ҳиндистонга, шимолий тармоғи Термиз орқали Дарбанд, Наутак, Самарқандга қараб кетади[6].

 “Буюк ипак йўли” шимолий-ғарбий тармоғи эса Дунхуандан Бами, Кучи, Турфан орқали Тарим воҳасига – Қашғарга боради. У ердан Тошқўрғон орқали Ўзган, Ўш, Қува, Ахсикент, Попга, ундан Ашт дашти орқали Хўжанд, Зомин, Жиззахга, сўнгра Самарқандда Наутак йўли билан бирлашади.  Йўл Самарқанддан ғарбга  – Добуссияга, Малик чўл орқали Бухора ва Ромитанга, ундан Варахша орқали Бойкент ва Форобга бориб, Амул шаҳрига ўтади. Амулда Марвдан Урганч томон Аму бўйлаб кетаётган йўлга қўшилган. Марв шаҳрига етиб келгач, йўл икки йўналишда давоб этган. Марвдан ғарбга томон йўналган “Буюк ипак йўли” Табриз ва Парфия давлатининг Ниса шаҳри орқали Эроннинг Гекотомил, Апалия ва Экбатана (Ҳамадон) шаҳарларига ва улардан ўтиб Месопотамиянинг Ктесафон ва Бағдод шаҳарларига тарқалган. Ундан Дажла, Фрот дарёсининг ўнг соҳили бўйлаб шимол томон йўналиб, Антиохия (Антокия) орқали Дамашққа, Тир ва Қуддус шаҳарлари орқали Мисрга етиб борган. Марвдан чиққан шимолий йўл эса Амул орқали Урганчга, ундан шимолий Каспий бўйлаб Шимолий Кавказга, сўнгра Қора денгизнинг шимолидан Константинополга бориб, Босфор ва Дарданелл орқали Ўрта ер денгизига ўтиб Византия шаҳарларига оралаган. Ундан кейин Европанинг бошқа худудларига ҳам тарқалганига шубҳа йўқ[7].

ХУЛОСА

Юқоридаги мулоҳазалардан кўриниб турганидек, “Буюк ипак йўли”нинг тармоқлари ва йўналишлари  ўзининг муқобил вариантларига эга бўлган экан. Мазкур  хусусият ҳам “Буюк ипак йўли”нинг асрлар давомида фаолият кўрсатишида муҳим омиллардан бири бўлган. Негаки, биронта йўналишда муайян сабабларга кўра йўл хавфли бўлиб қоладиган ёки ёпиладиган бўлса, қатнов бошқа йўналишларда давом эттираверилган. Мисол тариқасида айтадиган бўлсак, аввалроқ таъкидлаганимиздек, Дунхуан шаҳридан “Буюк ипак йўли” йўли икки тармоққа бўлиниб давом этган. Бу қадимий Хитой ёзма манбааларида ҳам қайд этиб ўтилган. Хусусан, Шимолий йўл –  “Бэйдао” ва Жанубий йўл –  “Нандао” деб аталган. Тарихий воқейликларга кўра Шимолий йўл ўтган худудлар бир неча юз йиллар давомида хунлар назоратида бўлганлиги сабабли “Буюк ипак йўли”даги асосий алоқалар Жанубий йўл орқали амалга оширилган. Карвонбошилар ва савдогарлар кўпроқ шу йўлдан юришни лозим топишган. Чунки улар учун карвонларини ва молларини манзилга бешикаст етказиш масаласи биринчи ўринда турган. Хавфли йўлдан юриб ўз жонини ва молини гаровга қўйгандан кўра хавфсиз йўлдан юриш қулай бўлган. Албатта, бу ўринда уларда танлов имкониятининг бўлганлиги уларнинг омади бўлган. Бу жараёнларнинг ҳаммаси, “Буюк ипак йўли” таркибига кирувчи йўллар орасида ички рақобат мавжуд бўлганлигидан дарак беради. Рақобат бор жойда эса ривожланиш, тарақиёт бўлиши барчамизга маълум.

АДАБИЁТЛАР

1. Shamsutdinov R., Karimov Sh. Vatan tarixi. T.: “Sharq”. 2010. 89-90 betlar.
2. Tarixdan hikoyalar. U. Jo‘rayev [va boshq.].   Toshkent: Cho‘lpon. 2015.  61-62  bетlar.
3. Salimov Bakhriddin Lutfullaevich, Israilov Lazizbek Sunnatulloevich, and Jolgoshov Jaloliddin Jasurbekovich. 2023. The Great Silk Road Is a Regular Transport and Communication System in Human History. Web of Semantic: Universal Journal on Innovative Education. Volume 2 Issue 2, (2023),  194-197.
4. Бахриддин Лутфуллаевич Салимов, Сафарали Ёрқин Ўғли Мейлиев,  Бунёд Баҳодирович Тешаев (2022). БУЮК ИПАК ЙЎЛИНИНГ ИНСОНИЯТ КОММУНИКАЦИЯ, ЙЎЛ – АЛОҚА ТИЗИМИНИНГ РИВОЖЛАНИШ ТАРИХИДА ТУТГАН ЎРНИ. Academic research in educational sciences, 3 (11), 304-308.

[1] Salimov Bakhriddin Lutfullaevich, Israilov Lazizbek Sunnatulloevich, and Jolgoshov Jaloliddin Jasurbekovich. 2023. The Great Silk Road Is a Regular Transport and Communication System in Human History. Web of Semantic: Universal Journal on Innovative Education. Volume 2 Issue 2, (2023),  194-197.

[2] Бахриддин Лутфуллаевич Салимов, Сафарали Ёрқин Ўғли Мейлиев,  Бунёд Баҳодирович Тешаев (2022). БУЮК ИПАК ЙЎЛИНИНГ ИНСОНИЯТ КОММУНИКАЦИЯ, ЙЎЛ – АЛОҚА ТИЗИМИНИНГ РИВОЖЛАНИШ ТАРИХИДА ТУТГАН ЎРНИ. Academic research in educational sciences, 3 (11), 304-308.

[3] Salimov Bakhriddin Lutfullaevich, Israilov Lazizbek Sunnatulloevich, and Jolgoshov Jaloliddin Jasurbekovich. 2023. The Great Silk Road Is a Regular Transport and Communication System in Human History. Web of Semantic: Universal Journal on Innovative Education. Volume 2 Issue 2, (2023),  194-197.

[4] Tarixdan hikoyalar. U. Jo‘rayev [va boshq.].   Toshkent: Cho‘lpon. 2015.  61-62  bетlar.

[5] Shamsutdinov R., Karimov Sh. Vatan tarixi. T.: “Sharq”. 2010. 89-90 betlar.

[6] Salimov Bakhriddin Lutfullaevich, Israilov Lazizbek Sunnatulloevich, and Jolgoshov Jaloliddin Jasurbekovich. 2023. The Great Silk Road Is a Regular Transport and Communication System in Human History. Web of Semantic: Universal Journal on Innovative Education. Volume 2 Issue 2, (2023),  194-197.

[7] Salimov Bakhriddin Lutfullaevich, Israilov Lazizbek Sunnatulloevich, and Jolgoshov Jaloliddin Jasurbekovich. 2023. The Great Silk Road Is a Regular Transport and Communication System in Human History. Web of Semantic: Universal Journal on Innovative Education. Volume 2 Issue 2, (2023),  194-197.