RAQAMLI TA'LIM ISHTIROKCHILARI KOMPETENTLIGI OSHIRISH MUAMMOLARI

Annotatsiya: Mazkur maqola jamiyat sohalarida, jumladan ta’lim sohasida raqamlashtirish jarayonining o’ziga xosliklari, undagi yutuqlar v qiyinchiliklar va kamchiliklar haqida to’xtalib, ayrim yechimlar taklif qilingan.

Kirish: Sohalarga, jumladan ta’limning turli bosqichlarida sun’iy intellektning joriy etilishi, jarayonning raqamlashuvi, mobillashuvi, bilan bog’liq muhim davrni boshdan kechirmoqda, 2022 yilga kelib dunyo YaIMning qariyb chorak qismi raqamli ijtimoiy-iqtisodiy sohaga to’g’ri kelishi bashorat qilinmoqda.

Ta’lim sohasini raqamlashtirish – bu katta hajmli ma’lumotlar elektron bazasini yaratish, qayta ishlash, almashish texnologiyalarni joriy etish hisobiga ta’lim tizimida, xususan  oliy ta’lim va boshqaruv jarayonini, kundalik ijtimoiy jarayonlarni o’zgartirishni anglatadi. 

Asosiy qism: Ta’lim jarayoni qatnashuvchilar o’rtasida o’zaro teskari aloqa mavjud bo’lsagini samarali bo’lishi mumkin. Shu sababli an’anaviy ta’lim bilan birga onlayn bakalavr va magistrlik dasturlari bo’lishi ta’lim jarayoninig to’liqligini ta’minlaydi. Hozirda raqamli ko’rinishda eng yaxshi ta’limni olish imkoniyatlari mavjud. Masalan eng nufuzli xorijiy universitetda o’qitiluvchi ma’ruzalarni internetda tinglash mumkin. Ammo bunda bevosita auditoriyada bo’lish muhim omil hisoblanadi, ya’ni bilimlarni shundoqqini uzatishdan ko’ra, diskussiya, turli g’oyalarni muhokama qilish, bilimlarni bevosita sinab ko’rish aralash ta’limning muhimligini isbotlaydi [1].

Raqamli ta’lim formatida  o’rganish va o’rgatish ancha qiyin bo’lganligi uchun barcha ta’lim turlari va shakllarni bu formatga o’tkazish doimo to’g’ri emas deb hisoblaymiz. Muammo o’rta va o’rta-maxsus ta’lim tayyorlayotgan yangi kadrlar ommaviy va muvaffaqiyatli ravishda an’anaviy ta’lim shaklida eski bozor sistemasi uchun moslashtirilganligida va bundan darhol bo’lmasada, asta-sekinlik bilan voz kechish payti kelgan deb hisoblaymiz. 

Axborot texnologiyalari bilan shug’ullanuvchilar barcha ishlovchilarning taxminan 1,2 % ini tashkil qiladi. Eng samarali yo’l, bir avlod o’rtacha 25-30 yilda almashishini,  texnologiyalar esa har 5-6 yilda yangilanishini e’tiborga olinsa, o’rta maktab davridan raqamli texnologiyalarga o’rgatish muhim deb hisoblaymiz. Demak, raqamli texnologiya ishtirokchilaridan hozirgiga nisbatan butunlay boshqacha kompetensiyalar talab qilinadi [2].

«Raqamli O’zbekiston — 2030» strategiyasini tasdiqlash va uni samarali amalga oshirish chora-tadbirlari to’g’risida O’zbekiston Respublikasi Prezidentining farmoni (PF-6079-son, 05.10.2020) asosida mamlakatimizda raqamli iqtisodiyotni faol rivojlantirish, barcha tarmoqlar va sohalarda, eng avvalo, davlat boshqaruvi, ta’lim, sog’liqni saqlash va qishloq xo’jaligida zamonaviy AKTini keng joriy etish bo’yicha kompleks chora-tadbirlar amalga oshirilmoqda. Xususan, elektron hukumat tizimini takomillashtirish, dasturiy mahsulotlar va axborot texnologiyalarining mahalliy bozorini yanada rivojlantirish, respublikaning barcha hududlarida IT-parklarni tashkil etish, shuningdek, sohani malakali kadrlar bilan ta’minlashni ko’zda tutuvchi 220 dan ortiq ustuvor loyihalarni amalga oshirish boshlangan [3].

Prezident farmoni asosida ishlab chiqilgan «Raqamli O’zbekiston — 2030» strategiyasi yaqin yillarda raqamli savodsizlikka butunlay barham berish, texnologik asosni shakllantirish va malaka oshirishni yo’lga qo’yish zaruriyatini tug’diradi. Maktabgacha ta’lim muassasalaridan boshlab ta’limning barcha bosqichlarida o’zaro bog’liq kompetensiyalar qo’llanilishi, bolalarda algoritmik fikrlashni rivojlantirish birinchi o’ringa qo’yilishi kerak.

Ammo o’qitishning zamonaviy axborotlashgan formatdagi masofaviy ta’limning ham o’qituvchilar nazdida salbiy jahatlari ham borki, ularni ta’limning bu turini keng joriy qilishda va bu borada yuzaga keladigan muammolarni yechishda e’tiborga olish kerak bo’ladi:

• jonli va amaliy harakatlarni talab qiluvchi amaliy mashg’ulotlarni o’tkazishning murakkabligi;
• yozma yoki test shaklidagi onlayn nazorat ishlarini bajarish vaqtida talabalrni nazorat qilish imkoniyatining yetarli emasligi;
• texnik nosozliklarning ikki tomonlama yuz berish ehtimolining yuqoriligi;
• bilim oluvchilar bilan individual aloqa o’rnatishga ko’p vaqt sarfi yoki buning umuman imkonsizligi;
• talabalar individual nazorat topshiriqlarini tekshirishga vaqt sarfininsh ortishi;
• talabalarda o’qishga bo’lgan motivasiyaning pasayishi;
• talabalarda o’z fikrlarini ommaviy bayon qilish ko’nikmasining yo’qotilishi va h.k.

Demak, xulosa sifatida aytish mumkinki, asosiy urg’u fuqarolar, talabalar individual kompetensiya profilini va individual rivojlanish yo’lini moslashuvchan tarzda yaratish imkonini bermaydigan ko’pgina keraksiz, eskirgan elementlardan qutulishga va talabalarni individuallikka chorlovchi, raqamli texnologiyalarni birgalikda qo’llovchi usul va metodlarga qaratilishi lozim.