Kur'ân'da Öteki İnşası Bağlamında Cahiliye Kavramı Üzerine Bir İnceleme

Yeni bir hüviyet kazanmak veya varlığının devamlılığını güvence altına almak isteyen dinî ve sosyal oluşumlarda “öteki” kavramı önemli bir işleve sahiptir. Zira fertler ve sosyal gruplar, kendilerini sadece sahip oldukları hususi özellikleri üzerinden değil, aynı zamanda başkalarından ayrıştıkları zıtlıklar üzerinden de tanımlar. Bu minvalde İslam dininin kutsal metni olan Kur’ân-ı Kerim de gönderildiği toplum içinde yeni bir toplum inşa ederken yalnızca yeni hükümler ve normlar ortaya koymamış, aynı zamanda bazı inanç, anlayış ve tutumları da eleştirel bir kapsama dahil ederek dönüşüm sürecini yürütmüştür. Kur’ân’ın, gerçekleştirdiği bu dönüşüm sürecinde eleştirel çerçevenin merkezine yerleştirdiği bir kavram olan “cahiliye” kavramı ise her ne kadar İslam öncesi döneme verilen bir ad olarak bilinse de Kur’ânî söylemde tevhid anlayışının karşısında konumlanan bütün inanç, değer ve zihniyetleri tanımlayan normatif bir kategoriyi oluşturmaktadır. Bu çalışmada, cahiliye kavramının semantik analizi yapılarak Kur’ân’ın öteki inşası bağlamında nasıl bir fonksiyon gördüğü irdelenmiş, Kur’ânî perspektifte yüklendiği işlev ve nüzûl süreci içerisinde uğradığı değişim, kapsamlı bir bakış açısıyla tahlil edilmiştir. Buna bağlı olarak Kur’ân’da ötekinin hangi kriterlere göre düzenlendiği ve cahiliye kavramının da bu işleyiş içinde nasıl bir işleve sahip olduğu tespit edilmeye çalışılmıştır. Araştırmada nitel araştırma metodu kullanılmış, konuyla ilgili âyetler siyak-sibak ilişkisi içinde bağlamsal değerlendirmeye tabi tutulmuştur. İlgili âyetler konulu olarak tasnif edilip Mekke-Medine dönemleri karşılaştırmalı biçimde tetkik edilerek cahiliye kavramının nüzul süreci boyunca geçirdiği anlam genişlemesi ortaya konulmuştur. Araştırma neticesinde, cahiliye kavramının yalnızca geçmişte yaşanmış ve bitmiş tarihsel bir dönemi ifade eden bir terim olmadığı, bilakis ilahî hakikatlerle kurulan sorunlu ilişkiler üzerinden ötekiyi tanımlayan ve her dönemde tekrar tekrar üretilebilen dinamik ve normatif bir paradigmayı betimlediği sonucuna varılmıştır. Bununla bağlantılı olarak çalışma, alanyazında baskın olan tarih eksenli görüşleri aşarak cahiliye kavramını öteki inşası çerçevesinde yeniden kavramsallaştırmakta ve böylelikle çağımızın kimlik ve ötekilik tartışmalarına Kur’ân perspektifinden eleştirel ve kapsamlı bir bakış açısı sunarak alana özgün bir katkı sunmaktadır.

Anahtar Kelimeler: Tefsir, Kur’ân, Öteki, Cahiliye, Tevhid, Paradigma, Zihniyet.