De Voedseldrukmonitor: Een instrument om de (on)gezonde voedselomgeving in kaart te brengen voor beleidsdoeleinden

Een gezonde voedselomgeving is een belangrijke voorwaarde voor de volksgezondheid. Gemeenten beschikken echter nog beperkt over instrumenten om de mate waarin bewoners worden blootgesteld aan gezond en ongezond voedselaanbod systematisch en ruimtelijk in kaart te brengen. Daarom introduceren we in dit rapport de grootheid voedseldruk. Voedseldruk is een maat die weergeeft in welke mate bewoners in een gebied worden blootgesteld aan gezond en ongezond voedselaanbod vanuit voedselverkooppunten, rekening houdend met het type verkooppunten en hun aanbod, het aantal verkooppunten en hun nabijheid. De voedseldruk wordt uitgedrukt in een maat die loopt van – 500 tot en met +500: hoe lager de score, hoe ongezonder, hoe hoger de score, hoe gezonder. De Voedseldrukmonitor maakt deze voedseldruk op uniforme wijze ruimtelijk in kaart zodat overheden de resultaten kunnen gebruiken voor monitoring, beleidsontwikkeling en mogelijk besluitvorming over de voedselomgeving.

Dit rapport bouwt voort op het rapport Tussen Mens en Ruimte, waarin de eerste contouren van de Voedseldrukmonitor werden beschreven. In dit nieuwe rapport wordt de verdere ontwikkeling van dit meetinstrument naar de Voedseldrukmonitor gepresenteerd. Daarbij staan drie doelen centraal: (1) het verfijnen van de eerder ontwikkelde gezondheidsscores van alle categorieën voedselverkooppunten (in dit rapport genoemd: verkooppuntscores), zoals supermarkten, bakkers en fastfoodrestaurants, (2) het doorontwikkelen van een methode om deze verkooppuntscores te combineren tot één voedseldrukscore voor een gebied, en (3) het toepassen van deze methode op tien Nederlandse gemeenten. Hiermee wordt de gezondheidswaarde van de voedselomgeving vertaald naar een uniforme maat die kan worden gebruikt ter ondersteuning van beleid.

Stap 1: Verfijnen van de eerder ontwikkelde gezondheidsscores van alle categorieën voedselverkooppunten (verkooppuntscores)
Eerst zijn de eerder ontwikkelde verkooppuntscores voor 31 typen voedselverkooppunten, gebaseerd op de categorie-indeling van Locatus, verfijnd. Hieronder vallen bijvoorbeeld supermarkten, bakkers, groentewinkels en fastfoodrestaurants. Hiervoor zijn twee soorten informatie gecombineerd. Enerzijds is bij 326 verkooppunten in Amsterdam, Ede, Groningen en Rotterdam onderzocht welk deel van het daadwerkelijke aanbod binnen en buiten de Schijf van Vijf valt. In totaal zijn hiervoor ruim 83.000 producten beoordeeld. Zo bleek bijvoorbeeld dat bij bakkers gemiddeld 12,6% van het onderzochte aanbod binnen de Schijf van Vijf viel. Anderzijds is gebruik gemaakt van een eerder uitgevoerde Delphi-studie, waarin experts verschillende typen verkooppunten beoordeelden op de gezondheid van hun aanbod, op een schaal van −5 tot +5. Beide bronnen wegen even zwaar mee in de uiteindelijke verkooppuntscore. Zo krijgt ieder type verkooppunt een score die aangeeft hoe gezond of ongezond het aanbod gemiddeld is.

Stap 2: Van verkooppuntscores naar de voedseldruk van een gebied
Vervolgens is bepaald wat deze verkooppunten gezamenlijk betekenen voor de voedseldruk op een bepaalde plek. Daarbij telt niet alleen mee hoe gezond of ongezond de typen verkooppunten zijn, maar ook hoeveel verkooppunten er zijn en hoe dichtbij ze liggen in een gebied. Hiervoor zijn de in stap 1 vastgestelde verkooppuntscores gekoppeld aan de locaties uit de Locatus data. De voedseldrukscore combineert daarmee de gezondheidswaarde van de aanwezige typen verkooppunten met de dichtheid en nabijheid van deze verkooppunten. Nederland wordt hierbij als het ware opgedeeld in een raster van punten van 25 bij 25 meter. Voor ieder punt wordt op basis van de omliggende verkooppunten een voedseldrukscore berekend op een schaal van −500 tot +500. Een ongezond verkooppunt dichtbij weegt daarbij zwaarder mee dan hetzelfde verkooppunt verder weg. De scores van deze punten kunnen vervolgens worden samengevoegd tot scores voor grotere gebieden, zoals buurten, wijken of gemeenten. De resultaten worden ook weergegeven op kaarten. Daarmee wordt zichtbaar waar binnen een gemeente de voedseldruk relatief gezond of ongezond is.

Stap 3: Toepassing in Nederlandse gemeenten
De Voedseldrukmonitor is toegepast in tien Nederlandse gemeenten voor 2014 en 2024. In alle onderzochte gemeenten was de voedseldruk overwegend ongezond. In 2024 varieerden de gemiddelde gemeentelijke scores van −252 tot −327 op een schaal van −500 tot +500. Op buurtniveau waren de verschillen groter. De kaarten laten daarmee zien dat de voedseldruk binnen één gemeente kan verschillen tussen buurten en gebieden. De voedseldrukkaarten maken deze ruimtelijke patronen zichtbaar en laten zien waar de voedseldruk relatief gezonder of ongezonder is en hoe deze zich in de tijd heeft ontwikkeld.

We moedigen overheden aan om de Voedseldrukmonitor in te zetten om de voedseldruk te monitoren, gebieden met elkaar te vergelijken en keuzes rondom bijvoorbeeld gezondheids- of horecabeleid en gebiedsontwikkeling te ondersteunen. De resultaten vragen daarbij om zorgvuldige interpretatie binnen de lokale context. Verdere toepassing in verschillende gemeenten kan helpen om beter te begrijpen voor welke beleidsvragen de monitor het meest bruikbaar is en wanneer verschillen tussen gebieden of veranderingen over de tijd betekenisvol zijn. Deze praktijkervaringen kunnen vervolgens worden gebruikt om de Voedseldrukmonitor te evalueren en verder te verfijnen

Short summary in English
A healthy food environment is an important prerequisite for population health. However, municipalities currently have limited tools to systematically and spatially assess the extent to which residents are exposed to healthy and unhealthy food offerings. Therefore, in this report, we introduce the concept of food environment exposure. Food environment exposure is a measure of the extent to which residents in a given area are exposed to healthy and unhealthy food offerings from food outlets, considering the type of outlets and their food offerings, the number of outlets, and their proximity. Food environment exposure is expressed on a scale ranging from −500 to +500: the lower the score, the less healthy the food environment; the higher the score, the healthier the food environment. The Food Environment Exposure Monitor maps food environment exposure spatially using a standardised approach, enabling public authorities to use the results for monitoring, policy development, and potentially decision making regarding the food environment.