Eş'arî'nin Müteşâbih Âyetlere Yaklaşımı: Haberî Sıfatlar Bağlamında Bir İnceleme
Authors/Creators
Description
İslâm düşüncesinde ilâhî sıfatlar tartışması, kelâm ilminin temel meseleleri arasında yer alır. Bu tartışmaların içinde en çok ihtilaf edilen konulardan birisi, Kur'ân-ı Kerîm'de Allah'a nispet edilen yed, vech, ayn ve istivâ gibi haberî sıfatların nasıl anlaşılması gerektiğidir. Tarih boyunca bu meseleye dair yaklaşımlar birbirinden farklı bir seyir izlemiştir. Müşebbihe bu lafızları zâhirî anlamlarıyla ele alarak teşbih riskine yaklaşırken, Selef âlimleri ise farklı bir yol benimsemiş ve bu tür sıfatlara mahiyetlerini sorgulamaksızın iman edilmesini, te'vil ve yorum kapısının ise kapalı tutulmasını ilke edinmiştir. Buna karşılık kelâmcıların büyük çoğunluğu teşbihten kaçınma ve nasların yanlış anlaşılmasını önleme amacıyla bu lafızların akıl ve dilbilgisi yoluyla te'vil edilmesinin gerekliliğini savunmuştur.
Bu çalışma, Eş’ariyye isimli kelam mektebinin kurucusu Ebu’l-Hasen el-Eş’arî’nin (ö. 324/935) müteşâbih ayetlerden olan haberi sıfatları nasıl anlamlandırdığı konusunu incelemektedir. Onun bilâkeyf ve tevfîz ilkeleri çerçevesinde geliştirdiği tutumun, Ehl-i Sünnet kelâmının teşekkül sürecindeki işlevi ve kavramsal arka planı ortaya konulmaktadır. Araştırma, Eş’arî’nin günümüze ulaşan el-İbâne 'an Usûli'd-Diyâne, el-Luma’, Makâlâtü'l-İslâmiyyîn ve Risâle fî istiḥsâni’l-ḫavż fî ʿilmi’l-kelâm isimli eserleri esas alınarak mukayeseli metin analizine dayanmaktadır. Ayrıca Eş’arî görüşlerinin sonraki nesillere aktarımında etkili olan İbn Fûrek ve Bâkıllânî gibi erken dönem Eş’arî âlimlerinin nakilleri de değerlendirilmiştir. Çalışma, sıfatlar meselesine genel bir girişin ardından müteşâbih kavramını lügat ve ıstılah bakımından ele almakta, devamında Eş’arî’nin haberî sıfatlara dair yorum yaklaşımını vech, ayn, yed ve istivâ örnekleri üzerinden değerlendirmektedir.
Sonuç olarak araştırma, Eş’arî’nin haberî sıfatlara ilişkin yaklaşımının vahiy–akıl ilişkisini kurmada tenzih hassasiyetini gözeten özgün bir yorum disiplinine işaret ettiğini ortaya koymayı amaçlamaktadır. Bu dengeyi kavramak hem Eş'arî'yi daha sağlıklı anlamak hem de günümüzdeki dinî yorum tartışmalarına sağlam bir zemin oluşturmak bakımından önem taşımaktadır.
Files
5.pdf
Additional details
References
- Abrahamov, B. (2002). Bi-lâ Keyfe Doktrini ve İslâm Kelâmındaki Temelleri (O. Ş. Koloğlu, Çev.). Uludağ Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 11(2), 213-226. Bâkıllânî, E. B. M. b. T. (1986). el-İnsâf fîmâ Yecibü İʿtikâdühü ve Lâ Yecûzü'l-Cehlü Bih (İ. A. Haydar, Ed.). Âlemü'l-Kütüb. Baktır, M. (2004). Mütekaddimun Selefiyye ve Metot Anlayışı. Cumhuriyet Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 8(2), 25-48. Başoğlu, T. (2006). Muhkem. İçinde Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (C. 31, ss. 42-44). TDV Yayınları. Demirci, M. (1996). Kur'ân'ın Müteşâbihleri Üzerine. Birleşik Yayınları. Dumlu, Ö. (1998). Kur'an Tefsirinde Yöntem. Anadolu Yayınları. İsfehânî, R. (2002). el-Müfredât fî Garîbi'l-Kur'ân (S. A. Dâvudî, Ed.). Dârü'l-Kalem. Kur'an Yolu: Türkçe Meal ve Tefsir. (2019). Diyanet İşleri Başkanlığı. Mâtürîdî, E. M. (2019). Te'vîlâtü'l-Kur'ân Tercümesi (Y. Ş. Yavuz, Ed.; B. Topaloğlu & vd., Çev.). Ensar Yayınları. Sâbûnî, N. (2017). Mâtürîdiyye Akaidi (B. Topaloğlu, Çev.). İFAV (Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Vakfı Yayınları). Eş'arî, E.-H. (1953). Risâle fî İstihsani'l-Havzı fî İlmi'l-Kelâm. İçinde McCarthy (Ed.), El-Lüma'. Katolik Matbaası. Eş'arî, E.-H. (1987). Usûlü Ehli's-Sünne ve'l-Cemâ'a (Risâle ilâ Ehli's-Segr) (M. S. el-Celyend, Ed.). Dârü'l-Livâ li'n-Neşr ve't-Tevzî. Eş'arî, E.-H. (1953). Kitâbü'l-Lüma' fi'r-Reddi 'alâ Ehli'z-Zeyg ve'l-Bida'. Katolik Matbaası. Eş'arî, E.-H. (1987). El-İbâne 'an Usûli'd-Diyâne. Dâru'l-Ensâr. Gazzâlî, E. H. (2010). İlcâmü'l-Avâm ʿan ʿIlmi'l-Kelâm. Dâru'l-Fikr. Görgülü, F. (2023). Eş'arî ve Kur'an'ı Yorumlama Yöntemi. Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları. İbn Fûrek, E. B. M. (1987). Mücerredü Makâlâti'ş-Şeyh Ebi'l-Hasan el-Eş'arî min İmlâ'i'ş-Şeyh İbn Fûrek (D. Gimaret, Ed.). Dârü'l-Meşrik. İbn Manzûr, E.-F. (1993). Lisânü'l-ʿArab (3. bs.). Dâru's-Sâdır. Mâtürîdî, E. M. M. (2003). Kitâbü't-Tevhîd Tercümesi (B. Topaloğlu, Çev.). TDV İslâm Araştırmaları Merkezi. Narol, S. (2015). Fahreddin Râzî ve Kâdî Abdülcebbâr'ın Subûtî ve Haberî Sıfatlara Konu Olan Âyetlere Yaklaşımı ve Değerlendirmesi. İnönü Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 6(1), 193-214. Râzî, F. (1420). Tefsîru'l-Kebîr (Mefâtîhu'l-Gayb). Dâru İhyâi't-Türâsi'l-Arabî. Râzî, F. M. b. Ö. (1328). Esâsü't-Takdîs.yy. Topaloğlu, B. (2013). Kelâm İlmine Giriş. Damla Yayınları. Üçer, C., & Ünal, M. (2023). Haberî Sıfatlar ve Süleyman Ateş'in Haberî Sıfatlara İlişkin Görüşleri. ULUM Dinî Tetkikler Dergisi, 6(1), 133-188. https://doi.org/10.54659/ulum.1312736 Yurdagür, M. (1983). Haberî Sıfatları Anlamada Metod. Erciyes Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 1(1), 249-264. Yurdagür, M. (1984). Allah'ın Sıfatları (Esmâü'l-Hüsnâ). Marifet Yayınları. Zerkeşî, B. M. b. A. (t.y.). el-Burhân fî Ulûmi'l-Kur'ân (M. E.-F. İbrahim, Ed.). Dâru't-Turâs.