Encyclopedia of Nomadic and Rural Handwowen of Baft, Rabor & Orzueyeh Regions of Kerman Province, Volume 1
Description
دیباچه
از گذشته تاکنون، در فراسوی مرزهای کشورمان، هرگاه سخن از هنر ایرانی به میان آمده، نام هنر ارزشمند قالیبافی یا بافندگی در ذهن و بر تارک هنرها، نقش بسته است ـ البته این بدان معنا نیست که دیگرهنرهای سنتی و صنایع دستی، همانند تزئینات معماری و بناهای تاریخی، سفال و سرامیک، نساجی سنتی، رودوزی سنتی و... از ارزش و اعتبار جهانی برخوردار نیستند؛ به این دلیل که قالی و گلیم ایران و همچنین استان کرمان، در عین تنوع و زیبایی، نمادی از آداب، رسوم و فرهنگ ایرانی است؛ گرچه درابتدا جنبه خودمصرفی داشته، ولی به مرور، جنبه تجاری بیشتری نسبت به دیگرهنرها پیدا کرده و قابل عرضه بوده است. درواقع، بعد از یکدهه تحقیق بر دستبافته شهری، عشایری و روستایی استان کرمان، باید گفت؛ والاترین هنر این استان، بافندگی است و کرمان، خالق زیباترین دستبافتهها به شمار میرود.
هنر بافندگی در نقاط مختلف، از ویژگیهای گوناگونی برخوردار است: بالطبع دستبافته کرمان، نفیسترین، زیباترین و متنوعترین دستبافته ایران و جهان به شمار میرود. این جمله شاید قدری اغراقآمیز به نظر برسد؛ درعینحال، بسیاری از نویسندگان آن را نوشتهاند و اغلب تجار و خبرگان فرش، به آن باور دارند.
با مطالعه اسناد و مدارک صادرات قالی و دستبافته استان کرمان در دهههای گذشته، به این نتیجه رسیدهام که بخشی از دستبافته صادرشده در سده اخیر، قالی و دیگردستبافته عشایری و روستایی بودهاند؛ بهعبارتی، قالی/ دستبافته استان کرمان به سه نوع شهری، روستایی و عشایریبافت تقسیم میشود.
استان کرمان، بهلحاظ تولید دستبافته، به سه منطقه عشایرنشین/ ایلیاتینشین (ایلیاتیباف) و روستایینشین ـ بافت، سیرجان، اُرزوئیه، رابُر، بردسیر، شهربابک، جیرفت، عنبرآباد، کهنوج، منوجان، فاریاب، قلعهگنج و رودبار جنوب ـ و شهرینشین (شهریباف) ـ راور، ماهان، کوهبنان، زرند، رفسنجان، جوپار، گلباف و خود شهر کرمان و مناطق تحت پوشش ـ تقسیم میشود، که در کتاب حاضر، هدف ما صرفاً معرفی دستبافته مناطق عشایرنشین و روستانشین است.
استان کرمان بر اساس سرشماری 1366 دارای بیست وهشت ایل در ییلاق و قشلاق و چهل ودو طایفه مستقل در ییلاق و چهل طایفه مستقل در قشلاق بوده و بر اساس سرشماری سال 1377 با سیویک ایل در ییلاق و قشلاق و پنجاهوهشت طایفه مستقل در ییلاق و پنجاه وپنج طایفه مستقل در قشلاق[1] بیشترین ایل و طایفه را در کشور دارد. این استان بعد از استان فارس، دومین منطقهای است که بیشترینجمعیت عشایری را در خود جا داده.[2] استان کرمان، پهنه جغرافیایی، اقلیم گسترده و عظیمی دارد که آن را به یکی از پهناورترین و بزرگترین استانهای کشور تبدیل کرده است.
درابتدا، لازم است که درباره دستبافتههای استان کرمان ـ گلیمینه/ تختباف و فرشینه/ پرزباف ـ مختصرشرحی بدهم. بافندگی ـ گلیمینه و فرشینه ـ از قدیمالایام نزد ایلات و طوایف بومی این اقلیم وجود داشته ـ برای خلق ملزومات زندگی ـ و فنون آن سینهبهسینه به نسل بعدی منتقل شده است. اگرچه تعیین تاریخچه دقیق بافندگی در این منطقه، بهدلیل عدم وجود فرش رقمدار و قدیمی، حتی در یافتههای باستانشناسان ـ بهدلیل ضایعشدن پشم در گذر زمان ـ غیرممکن به نظر میرسد، اما مُسلّم است که ارتباط مستقیمی بین زندگی شبانی و گلهداری با بافندگی وجود داشته. تاریخچه دقیق زندگی شبانی در منطقه کرمان (مناطق عشایری) نامشخص؛ ولی محرز است که با ورود عربها (در اوایل ورود اسلام به خاک ایران)، ترکها (در دوره سلجوقی)، لُرها (در دوره تیموری)، افشارها (در دورههای صفوی و افشار) و دیگرایلات مهاجر (در دورههای زند و قاجار) در آنجا، بافندگی تشدید شده و قبل از آن، بدون شک بافندگی در بین طوایف بومی این منطقه، وجود داشته است. بااینتفاسیر، استان کرمان، یکی از غنیترین مناطق، بهلحاظ تعدد قوم ـ ترک، کرد، لُر، بلوچ، عرب، فارس و ... ـ بوده است که در دورههای متوالی، بهدلایل مختلفی، به این منطقه کوچ کرده یا کوچ داده شدهاند. تعدد قوم، یکی از ویژگیهای بالقوه این منطقه است؛ به همین دلیل، برخی از طرحها و نقوش و تکنیکهای بهکاررفته در دستبافته عشایری این منطقه با دستبافتههای آذربایجان، سیستانوبلوچستان، لرستان، فارس و ... مشابهتهایی دارد. گسترش و تداوم بافت و تنوع اقوام بافنده، موجب بهوجودآمدن تنوع طرح، نقش، رنگ، تکنیک و دستبافته شده و به مرور این روند تغییر و در سده اخیر، تبدیل به منبع کسب درآمد شده است.
درادامه، باید به دو نکته اشاره کنم؛ یکی، در مناطق عشایری و روستانشینِ ایلیاتیباف استان کرمان، ایلات و طوایف هرمنطقه، آداب، رسوم و فرهنگ خاصی دارند که با هم متفاوت است؛ هرکدام دستبافتهای دارند برگرفته از همین تنوع آداب، فرهنگ، اقلیم و هویت. اگرچه باید اذعان کنم که؛ امروزه دیگر فرشبافی در این منطقه مانند گذشته صورت نمیگیرد؛ از اوایل انقلاب، بافت گلیم و گلیمفرش، جایگزین فرشبافی در بعضی از مناطق شده و در برخی از موارد، کار بافندگی کمرنگ شده است؛ دیگری، بهمرور، با اسکان دائمی عشایر استان، این کار باعث شده، بسیاری از ملزومات جابهجایی ییلاق و قشلاق عشایر، کمترتولید و بهتدریج کمرنگ و درنهایت، کنار گذاشته شوند! ازطرفی، یکجانشینشدن و گسترش جنبه اقتصادی و تجاریشدن دستبافته، باعث شده، نقوش از حالت بکر و انحصاری گذشته درآیند و بهنوعی تعداد متنوعی طرح و نقش در ایلات مختلف بافته شوند (ایجاد این نقوش و طرحها روی دستبافته در گذشته متناسب با سنت هرا یل و بهصورت فیالبداهه و ذهنیباف بود و هرمنطقه و ایلی نقوش خودش را میبافت؛ بافنده هر ایل، گزینش و نوع رنگبندیاش برمبنای ذوق و علاقه شخصی بود و نقوش انتخابیاش متناسب با نوع بافت، حالت هندسی و تجریدی بوده است. ولی در سده اخیر، برخی از همین طرح و نقش، تا حدودی منحنی و طبیعتگرایانه شدهاند).
همانطور که در بالا نیز اشاره شد، تنوع اقوام مختلف و استمرار فرشبافی و کوچنشینی، باعث تنوع نقوش و تکنیک در این منطقه شده است. ازطرفی، همین عامل باعث شده که استان کرمان، بین دیگرمناطق، غنیترین تنوع دستبافته داری را از آن خود کند. اگرچه تاکنون این نوع دستبافته، آنچنان که شایسته و سزاوارش بوده، معرفی نشده و پژوهش ژرفی درباره ویژگی ـ نام و فلسفه طرح و نقش، سیر تنوع و تغییر و باور مردم و مهمترین آن، یعنی هویت ایلات بافنده ـ و تنوع آن صورت نگرفته است.
پرداختن به دستبافته و روند شکلگیری آن، بدون درنظرگرفتن ایلات و طوایف ـ بافندگان ـ این منطقه، کاری بیاساس و بیهویت است؛ درنتیجه (از آنجایی که موضوع این کتاب صرفاً روایت تاریخ نیست)، سعی شد، مدخل قابلقبولی در این رابطه با ایلات همین منطقه پژوهش گردد؛ اگرچه درباره تاریخچه، منشأ و تیره و طایفه هریک اختلاف نظر زیادی وجود دارد. ازطرفی، تشخیص تیره یا طایفه یا ایل بافنده دستبافته، کاری سخت و زمانبر و طاقتفرساست. برای همین، عمدهزمان چنین پژوهشی صرف شناسایی و جمعآوری اطلاعات طرح و نقش و نمونهدستبافته هر ایل و طایفه بافنده مناطق مختلف این استان شد، که در کتاب حاضر، بخشی از همین اطلاعات ارزشمند منتشر میشود.
تنها نکته ظریف باقیمانده، این است که؛ اغلب ِدستبافته استان کرمان را، بهواسطه تعدادی از بافندگان ایلات و طوایف غیرافشار ـ افشاری و غیرافشاری ـ به ایل افشار نسبت میدهند! این درست است که غنای طرح، نقش، خلاقیت و کیفیت بالای فرش بافتهشده ایل افشار از دیگرایلات استان کرمان، نمود بیشتری دارد و باعثشده، کار ایشان شناختهشدهتر و مشهورتر از دیگرایلات ـ در داخل و خارج از کشور ـ گردد؛ ولی افشاریخواندن کلیهدستبافته عشایری این استان را اشتباه و بیانصافی در حق ایلات و طوایف دیگر باید دانست. شاید این تفکر غلط ـ افشاریخواندن کلیهدستبافته این خطه ـ نشأتگرفته از کمبود اطلاعات و بیتوجهی و عدم شناخت دیگرایلات و طوایف بافنده و دستبافتهشان باشد؛ بهطوریکه گاهی تعدادی از دستبافته دیگرایلات و طوایف استان را ـ که در این کتاب، هرمنطقه تفکیک و معرفی شده ـ در رده کیفی و غنای طرح و نقش طوایف ایل افشار باید قرار داد. اگرچه بیانصافی است که بهدلیل عدم شناخت و کمبود اطلاعات و سختی کار و زمانبربودن، تحقیق خاص و جامعی روی ایلات و دستبافته عشایر استان کرمان، صورت نگرفته است و همه را افشاری خواندهاند.
در همین رابطه، سیسیل ادواردز نوشته است؛ «قالیچههای عشایری و روستایی را نمیتوان از یکدیگر بازشناخت؛ هردو نوع را میخرند و در بازارهای کرمان به فروش میرسانند و سپس بهعنوان قالیچههای افشاری به کشورهای مغربزمین حمل میکنند. و من [س.ا] نیز برای این فراورده همین نام را برگزیدهام» (ادواردز، 1362، 243).
پرویز تناولی در توضیح این مسأله آورده است؛ «پیچیدهترین مسأله در این بخش از کتاب [افشار؛ دستبافته ایلات جنوب شرقی ایران]، تلاش برای پیداکردن معیار و محک برای تشخیص فرش افشاری از غیرافشاری است؛ و این امر کار آسانی نیست. درهمآمیختگی فرش افشار و غیرافشار مدتهاست که ذهن فرششناسان را به خود مشغول داشته و معدود کسانی را در این زمینه به تحقیق و چارهاندیشی واداشته است. یکی از این افراد، ادواردز است که پنجاهواندی سال پیش در کرمان بوده و اطلاعات باارزشی از فرش آن منطقه بهجا گذاشته است. ادواردز، پس از بررسی فرش کرمان، تشخیص فرش افشار از غیرافشار را امری مشکل یافت و چون راه به جایی نبرد، پیشنهاد کرد ـ مطابق معمول ـ فرش افشار و غیرافشار، همه افشاری نامیده شوند [(213، 1953، Edwardes)]. درعوض، هاسگو (Hosego)، که در دهه 1970 در ایران بود، با مشاهده این درهمآمیختگی توصیه کرد؛ تا زمانی که اطلاعات بیشتری در تشخیص فرش افشار از غیرافشار در دست نیست، از واژہ عمومی منطقه کرمان استفاده شود [(17، 1978، Housego)]» (تناولی، 1389، 27). همچنین، ایشان در کتاب نان و نمک نوشته است؛ «کار بررسی و شناسایی دستبافتههای عشایر کرمان درحالحاضر اگر دیر نشده باشد، اما بسیارمشکل و پیچیده است» (همان، 1370، 22).
البته یکی از مهمترین راههای شناسایی دستبافته اقوام مختلف استان کرمان، ازجمله مناطق بافت، اُرزوئیه و رابُر، طرح و نقش و تم رنگبندی است، که درباره آن، در مبحث مربوط به هرمنطقه و ایل، براساس نتایج تحقیق میدانی یک دهه ای، به تفصیل نوشته شده. فقط در اینباره باید اضافه کنم؛ طرح و نقوش عشایری این منطقه، بیشتر شکلپردازی از چیزهایی بوده که در اطراف و محیطشان وجود داشته است. اگرچه بهسادگی نمیتوان پذیرفت ـ حتی در دوران گذشته ـ نقشی به یکباره، با توجه به ذهنیت بافنده، بر دستبافته ایجاد شده باشد. مُسلّم است که نقوش، در گذر زمان، از ساده به پیچیده، یک روند رو به تکاملی را ـ تاکنون ـ طی کردهاند. ازطرفی، این نشان از قدمت چندهزارساله چنین طرح و نقشهایی دارد و کماکان همین روند، در صورت استمرار بافندگی، ادامه خواهد داشت.
براساس تحقیق صورتگرفته، بسیاری از نقوش مذکور در این کتاب در بین ایلات و مناطق مختلف ـ به مرور ـ فراگیر شدهاند و بافندگان هراقلیم، براساس ذهنیت، دیدگاه، پیشینه و اعتقادشان، آنها را به نامهای مختلفی خواندهاند. بنابراین، در این مجموعه سعی شده، متداولترین نام در شناسنامه نوشته شود (برای کسب اطلاعات بیشتر، درباره طرح، نقش و سیر تغییر و تفسیرشان به مدخلی به همین نام در کتاب دستبافته عشایری و روستایی و کتاب گلیم سیرجان ـ چاپ شده از سوی انتشارات دانشگاه آزاد اسلامی و از همین نویسنده ـ مراجعه کنید).
با علم به اینکه پژوهش و تحقیق درباره دستبافته ایلات و طوایف بافنده استان کرمان، نیاز به تحقیق میدانی و حضور بین بافندگان و عشایر در مناطق عشایری داشته و این حضور و تحقیق نیاز به صرف وقت، انرژی و هزینه دارد، تاکنون پژوهش جامع و خاصی روی دستبافته ایلات منطقه بافت و همچنین اُرزوئیه و رابُر ـ جدای از کتاب افشار؛ دستبافته ایلات جنوب شرقی ایران به قلم پرویز تناولی و طرح پژوهشی دستبافتههای ایل افشار استان کرمان و دستبافتههای داری منطقه اُرزوئیه به قلم معصومه ابوطالبیپاریزی و کتاب فرش و صنایع دستی شهرستان بافت به قلم محسن شفیعیبافتی و ساره شهابی، که رویکردی متفاوت از این مجموعه داشتهاند ـ صورت نگرفته است.
طرح کتاب
تحقیق و تدوین کتاب حاضر اینطور شکل گرفت که؛ نخست، به این باور رسیدم که، چنانچه فرش کرمان و درکل، ایران، مستندنگاری، ثبت و منتشر میشد، نه مسؤولین و متولیان مربوطه نادیدهاش میگرفتند و نه بیگانگان به این سادگی دست به کپیبرداری و تقلید از آن میزدند؛ دوم، اهمیت چنین پژوهشی، با توجه به پتانسیل منطقه، جهت حفظ، ترویج، توسعه و ارتقای فرهنگ و سنت ارزشمند گذشته و ثبت و انتقال آن به آیندگان، لازم و جای خالیاش محسوس بود؛ سوم، وظیفه تحصیل، تحقیق و پژوهش و کار درحوزه هنرهای سنتی و صنایع دستی ـ چهار سال تحصیل در مقطع کارشناسی صنایع دستی و دوسالونیم تحصیل در مقطع کارشناسی ارشد هنر اسلامی و دو سال خدمت در واحد حفظ و احیای معاونت صنایع دستی و هنرهای سنتی اداره کل میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری استان کرمان و ده سال تحقیق در زمینه هنرهای سنتی استان کرمان، بهخصوص هنر بافندگی ـ برآنم داشت، بعد از شناخت از وضعیت ممکن، تصمیم بگیرم، بدین طریق ـ چاپ کتاب ـ دینم را به این حوزه ادا نمایم.
درکل، باید اذعان کنم که؛ فرش کرمان، درعینحال که متنوعترین فرش ایران و دنیاست، نادیده گرفته شده و تحقیق جامعی درباره آن صورت نگرفته است؛ تا جایی که برخی نمونهفرش عشایری کرمان، برای تجار و فرشندگان بومی و غیربومی شناخته شده نیست! این نقوش و طرحها، به مرور، سینهبهسینه، انتقال یافته و در این انتقال، بسیاری از باورها و اعتقادات و حتی اسامی فراموش شده یا تغییر کرده است (در طی تحقیق میدانی، با مراجعه به تعدادی از بافندگان، متوجه شدم که برخی از چندوچون فلسفه این نقوش و طرحها بیخبرند؛ و این نشان از همان فراموشی است که متأسفانه به فرش مختص نبوده و به دیگرحوزهها نیز مربوط میشود. درنتیجه، این واقعیت تلخ را مُسجّل مینماید که: مردم ایران هنوز به حفظ میراثشان بیتوجهند).
درابتدا، حجم اصلی کتاب بر پایه هزاروسیصد صفحه تنظیم شد، که بهدلیل محدودیت مالی، مجبور شدم فشردهاش کنم و آن را در یک مجموعه دوجلدی با هفتصد صفحه، دوباره تنظیم نمایم؛ اگرچه برخی از تصاویر موجود ارزش آن را داشت که در یک صفحه ـ تمامقد ـ پیش چشم خواننده قرار گیرد.
جلد اول، شامل دستبافته عشایری و روستایی مناطق بافت، رابُر و اُرزوئیه (رابُر و اُرزوئیه در گذشته زیر نظر حوزه بافت بودهاند و در دهه های اخیر ـ براساس تقسیمات کشوری ـ به شهرستان مستقلی تبدیل شدهاند) میشود؛
جلد دوم، شامل دستبافته عشایری و روستایی مناطق بردسیر، شهربابک است، که همراه این کتاب، به چاپ میرسد؛
جلد سوم، شامل دستبافته عشایری و روستایی منطقه سیرجان است؛ با تأکید برقدیمیترین و بهترین دستبافته عشایر و روستایی، که چاپ شده است (البته دستبافته منطقه سیرجان دو مجلد جداگانه دارد، تحت عنوان دایرة المعارف دستبافته عشایری و روستایی شهر جهانی سیرجان، جلد چهارم و دایرة المعارف گلیم شهر جهانی سیرجان جلد پنجم ـ به قلم مؤلف ـ از سوی انتشارات پژوهشگاه میراث فرهنگی کشور).
عناوین جلد اول، شامل دستبافته عشایری و روستایی مناطق بافت، رابُر و اُرزوئیه، در سه فصل، به شرح زیر است:
فصل اول؛ منطقه بافت؛
بخش اول؛ وضعیت جغرافیایی و اقلیمی بافت؛
بخش دوم؛ معرفی طرحهای رایج دستبافته منطقه بافت، شامل: موسیخانی، حشمت، حشمت محرابی، حشمت پنجترنج، حشمت تلفیقی/ ترکیبی، ابری، سهکله (تکترنج، دوترنج، سهترنج، چهارترنج و ...)، ارگهای/ ارگهی، پنجکله، ششکله، هفتکله، بتهای/ بتهجقه، بتهدندانهدار، بتهبزرگ/ کلانچ/ کلانژ، بته سروی و ...؛
بخش سوم؛ معرفی دستبافته ایلات و طوایف مستقل مناطق بافت، رابُر و اُرزوئیه، شامل: قالی، قالیچه، خُرجین، جل اسب، جلد قرآن/ جاقرآنی، دستدان، رکعت، آینهدان، توشهدان، مفرش، نمکدان، درفشدان، قاشقدان، چپقدان، جلکدان، توبره، جوال، خوره، کشکدان، سفره، بشقاب، سفرهآویز، تنگ/ نوار/ بند، جاجیم، ننی و ... (بهجز گلیم ـ برخی از دستبافته گلیمینه این مناطق در این مجلد آورده شده، ولی بهطورکلی، گلیمینه مناطق عشایری و روستایی استان کرمان، به قلم مؤلف، تحقیق شده است و در آینده نزدیک چاپ و منتشر میشود)؛
بخش چهارم؛ معرفی ایلات و طوایف بافنده منطقه بافت، شامل: ایلات افشار، رائینی، لَک بختیاری/ لَک، لُری، پشتکوهی، مهنی، مهینی، بلوچ و طوایف مستقل کُرد سلاجقه و دهمیشی و...؛
فصل دوم؛ منطقه رابُر؛
بخش اول؛ وضعیت جغرافیایی و اقلیمی رابُر؛
بخش دوم؛ معرفی طرحهای رایج دستبافته منطقه رابُر؛ شامل: سماوری، گلکاغذی، گلفرنگ، گلچیتی، گلدانی، بته عبایی، گل سه پری و ...؛
بخش سوم؛ معرفی ایلات و طوایف بافنده منطقه رابُر، شامل: ایلات لُری، سلیمانی، جبالبارز/ جبالبارزی، کُچمی/ کوچمی، آئینهای، مهنی، مهینی و طوایف مستقل لُورک، قُتلو و ...؛
فصل سوم؛ منطقه اُرزوئیه؛
بخش اول؛ وضعیت جغرافیایی و اقلیمی اُرزوئیه؛
بخش دوم؛ معرفی ایلات و طوایف بافنده منطقه اُرزوئیه، شامل: ایلات کوهشایی، لَک بختیاری، رائینی، بلوچ، جبالبارز/ جبالبارزی، لُری، مهنی، آئینهای، سلیمانی، بُچاقچی، طایفه مستقل سبزهبلوچ و ... .
از آنجایی که در این ده سال، تعداد عکس گزارشی گرفتهشده در مناطق مختلف عشایری و روستایی در شهرستانهای مختلف استان زیاد بود و آوردن تکتکشان در این کتاب، میسر نبود، سعی کردم، مختصراً آنها را در حد دو ـ سه گزارش تصویری بیاورم و مابقی را، که ارزش تاریخی و مردمشناسی و اقلیمشناسی دارد، در فرصتی مناسب، در مجلدی جداگانه با موضعی همخوان، منتشر نمایم.
امیدوارم توانسته باشم گامی هرچندکوتاه در حفظ و احیا و معرفی دستبافته داری استان کرمان و مناطق بافت، رابُر و اُرزوئیه بردارم.
عقیل سیستانی
پی نوشت:
[1] براساس اطلاعات بهدستآمده از سرشماری اجتماعی ـ اقتصادی عشایر کوچنده کشور و نتایج تفصیلی در 1377 مرکز ملی آمار ایران (سرشماری اجتماعی ـ اقتصادی عشایر کوچنده کشور، نتایج تفصیلی ـ استان کرمان، 1378، 12) و (سرشماری اجتماعی ـ اقتصادی عشایر کوچنده ایران، 1365، ج.1، 1).
[2] براساس اطلاعات بهدستآمده از سرشماری اجتماعی ـ اقتصادی عشایر کوچنده کشور ـ جمعیت عشایری دهستانها در 1377 مرکز ملی آمار ایران، استان کرمان با بیستویکهزارونُهصدوسیوپنج خانوار در ییلاق و بیستهزاروششصدونودودو خانوار در قشلاق و صدوبیستونُههزارونُهصدوچهار نفر در ییلاق، دومین استانی است که بیشترینجمعیت عشایری را در کشور ـ 1377، بعد از استان فارس، دارد (سرشماری اجتماعی ـ اقتصادی عشایر کوچنده کشور، جمعیت عشایری دهستانها، 1378، 5).