El-İslah Dergisinde Ulemâ Tasnifi

Makalede, Ali Şir Nevâi Özbekistan Millî Kütüphanesi’nin Nadir Eserler Bölümünde muhafaza edilen 
el-Islah dergisinin 1918 yılı 4. sayısında yayımlanan Abdurrahman Rahmetullah’ın “Ulemây-ı sû’ ve 
Ulemây-ı rabbânî” başlıklı makalesi tetkik ve tahlil edilmiştir. Yazar makalesinde ilmin faziletleri, 
âlimlerin ahlak ve vasıflarını ele almaktadır. Bunun nedeni de o dönemde toplum arasında ilimsizlik 
ve cehaletin yaygın olduğudur. Nitekim konuyu geniş kapsamda anlatmak amacıyla yazar Kur’an-ı 
Kerim ayetleri ve Peygamber efendimizin (s.a.v.) Hadis-i şeriflerine başvurmuş, onları Türkçe 
çevirmiş, ilim ve âlimlerle ilgili bilgileri yorumlamış, bilgelerin hikmetli sözlerine yer vermiş, ünlü 
tasavvuf büyüklerinin eserlerine atıflarda bulunmuştur. Özellikle, klasiklerden Hakîm Senâî’nin 
(1080-1150) Hadîkatü’l-Hakâik ve ikinci bin yıllığın yenileyicisi İmam Rabbânî’nin (1564-1624) 
Mektubât adlı eserinden zengin muhtevalı parçalar vermiştir. Mesela, mahlukatın en şereflisi ve 
azizi olan insanın; mal, mülk ve makam için ilmi istismar etmesinin doğru olmadığı; bir ilim sahibinin 
kötü ahlaklı olmasına rağmen ilmi kuvvetlendirebileceği, ancak kendisinin bu ilimden istifade 
edemiyeceğini belirtir. İmam Rabbanî’den nakledilen bunun gibi hikmetli parçalardan yola çıkarak 
müellif; insanların en kötüsünün âlimlerin en kötüsü, insanların en hayırlısının ise âlimlerin en 
hayırlısı olduğu sonucuna varır. Hadîkatü’l-Hakâik ve Mektubât eserlerinden güzel ahlakla ilgili 
Kur'an-ı Kerim ayetleri, Hâce Abdullah Ensârî (1006-1088) tarafından rivayet edilen Hadis-ı şerifler 
nakledilmiş, yazarın onlarla ilgili telkin ve yorumlarına yer verilmiştir. Bununla birlikte Mektubât 
eserinden konuyla ilgili Farsça nazım parçalarına da rastlamak mümkündür. Ayrıca makale sonunda 
yer alan sekiz beyitten oluşan manzume Türkçeye çevrilerek okuyucuların dikkatine sunulmuştur. 
Makalenin önemli yönlerinden biri şu ki, yazar okuyucuları dönemin toplumsal menfi durumuna 
dikkati çekerken, halkın toplumsal yozlaşmaya yüz tuttuğunu keskin bir dille eleştirmiştir. Makalede 
yer alan dinî-didaktik temalı çeşitli nakil ve rivayetler, sadece okuyucuların değil, dönemin tüm 
insanlarının da ahlaki ve terbiyevi gelişimine katkı sağlayacak nitelikte olduğu düşüncesindeyiz.