उदात्तादिस्वराणां हस्तस्वरः विमर्शः

उदात्तादि स्वरविचारः -
वाजसनेयप्रातिशाख्ये “अथशिक्षाविहिताः” इत्यतः “आयाममादेवाभिहिताः” “सवनक्रमेणोरकण्ठभ्रूमध्यानि" इति सूत्रत्रये एतेषां स्वरितादिस्वयणामुपक्रमः कृतो वर्तते। अत्र प्रातसवन-माध्यन्दिनसवनतृतीयसवन क्रमेण उर-कण्ठ-भ्रूमध्यानीति त्रीणि वायोः स्थानानि भवन्ति। एतेषु स्थानेषु वर्णोच्चारणवेलायां शरीरस्य आयममार्दवाभिधातेति त्रयो विकाराः भवन्ति। आयमो नाम शरीरस्योर्ध्वगमनम्, मार्दवो नाम अधोगमनम्, अभिघात नाम तिर्य्यग्गमनम् अयं उच्चनिचाभ्या-मभिनिवर्त्येते एवमेव शरीरस्य प्रयत्नेन अथवा विकारेण एते स्वराः निष्पद्यन्ते। उच्चैरुदात्तः(आयामेन) गात्राणामूर्ध्वगमनेन यः स्वरो निष्पद्यते स उदात-संज्ञकःस्यात्। यथा लजीन् शाचीन् अग्नाइ। नीचैरनुदात्तः (मार्दवेण) गात्राणामधोगमनेन य- स्वरो निष्पद्यते सो अनुदातसंज्ञकः स्यात्। आर्षेय ऋषीणाम् ।
उभयवान्स्वरितः -
स स्वरितसंज्ञः उदात्तस्योर्ध्वगमनं गात्राणां प्रयत्नः अनुदात्तस्याधोगमनं गात्राणां प्रयत्नः । आभ्यां प्रयत्नाभ्यां समाहारीभूताभ्यां यः स्वरः उच्चार्यात स्यात्। यथा धान्यमसि, अर्थात् उदात्तानुदातोभयप्रयत्ननिष्पाद्यः स्वरितः। यथा धातुद्वयेन त्रपुसीसादि निष्पद्यते तथैव। एतस्य स्वरितस्य सप्तभेदाः भवन्ति। जात्य-अभिनिहित-क्षैप्र-प्रश्लिष्ट-तैरोव्यञ्जन-तैरोविराम-पादवृत-ताथाभा-व्येति। एतेषु जात्यः भिन्नः भवति।