RADIATSION XAVFSIZLIK ASOSLARI VA INSON OMILIGA TA'SIRI

Annotatsiya. Mazkur ilmiy maqolada radiatsion xavfsizlikning nazariy va amaliy asoslari hamda ionlashtiruvchi nurlanishning inson organizmiga ta’siri kompleks tarzda tahlil qilinadi. Zamonaviy sanoat, tibbiyot va energetika sohalarida radiatsiya manbalaridan keng foydalanish natijasida xavfsizlik masalalari dolzarb ahamiyat kasb etmoqda. Tadqiqot davomida radiatsion xavfsizlikning asosiy tamoyillari, jumladan, asoslanganlik, optimallashtirish (ALARA prinsipi) va doza chegaralash konsepsiyalari ilmiy jihatdan yoritib berildi. Shuningdek, ionlashtiruvchi nurlanishning deterministik va stoxastik ta’sirlari, ularning inson salomatligiga qisqa va uzoq muddatli oqibatlari tahlil qilindi. Inson omilining radiatsion xavfsizlik tizimidagi o‘rni alohida ko‘rib chiqilib, texnogen avariyalarning kelib chiqishida inson xatolari muhim rol o‘ynashi asoslab berildi. Xususan, Chernobil halokati va Fukusima AES avariyasi misolida xavfsizlik madaniyatining yetishmasligi oqibatlari tahlil qilindi. Tadqiqot natijalari radiatsion xavfsizlikni ta’minlashda texnik vositalar bilan bir qatorda inson omilini boshqarish, xodimlarning malakasini oshirish va monitoring tizimlarini takomillashtirish zarurligini ko‘rsatadi. Ushbu maqola radiatsiya bilan bog‘liq xavflarni kamaytirish va inson salomatligini muhofaza qilish bo‘yicha ilmiy-amaliy tavsiyalar ishlab chiqishga xizmat qiladi.

Kalit so‘zlar: Radiatsion xavfsizlik; ionlashtiruvchi nurlanish; inson omili; ALARA prinsipi; radiatsion kasallik; deterministik ta’sirlar; stoxastik ta’sirlar; xavfsizlik madaniyati; doza chegaralash; texnogen avariyalar.