ATSIDOZ SHAROITIDA EOZINOFILLARNING GRANULA AJRATISHI VA TO'QIMA SHIKASTLANISHI O'RTASIDAGI BOG'LIQLIK

Eozinofillar organizmning immun javobida muhim rol o‘ynaydigan granulotsitlar bo‘lib, ularning asosiy vazifasi parazitar infeksiyalar va allergik reaksiyalarga qarshi kurashishdan iborat. Biroq, so‘nggi yillarda olib borilgan ilmiy tadqiqotlar eozinofillar faollashuvi va ularning granula tarkibidagi sitotoksik oqsillarni ajratishi natijasida to‘qimalarning shikastlanishi patogenezida muhim ahamiyatga ega ekanligini ko‘rsatmoqda [1]. Eozinofillar granulalarida to‘rtta asosiy kation oqsil – asosiy asosiy oqsil (MBP), eozinofil kation oqsili (ECP), eozinofil neyrotoksini (EDN) va eozinofil peroksidaza (EPO) saqlanadi [2]. Ushbu oqsillarning biologik faolligi granula ichidagi kislotali muhit (pH ~4.0-5.5) bilan bevosita bog‘liq bo‘lib, atsidoz sharoiti ularning ajralish mexanizmlariga sezilarli ta’sir ko‘rsatadi [3].

Mazkur annotatsiyada eozinofillarning granula ajratishi va to‘qima shikastlanishi o‘rtasidagi murakkab bog‘liqlik, ayniqsa atsidoz sharoitida ushbu jarayonlarning o‘ziga xos xususiyatlari yoritiladi. Eozinofillar degranulyatsiyasining to‘rt xil mexanizmi – parchalangan degranulyatsiya (piecemeal degranulation), ekzotsitoz, sitoliz va eozinofil ekstratsellyular tuzoqlari (EET) hosil bo‘lishi mavjud bo‘lib, ularning har biri atsidoz muhitida turlicha faollashadi [4]. Kislotali muhit vakuolyar H+-ATPaza (V-ATPaza) nasoslari faolligini oshirish orqali granulalar ichidagi pHni pasaytiradi va bu o‘z navbatida granula oqsillarining konformatsion o‘zgarishlariga olib keladi [5].

Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, atsidoz sharoitida eozinofillar tomonidan ajratiladigan granula oqsillari to‘qima hujayralariga nisbatan yuqori darajada sitotoksik ta’sir ko‘rsatadi [6]. Xususan, MBP va EPC kabi kation oqsillar hujayra membranalarining yaxlitligini buzadi, mitoxondrial disfunksiyaga sabab bo‘ladi va apoptoz jarayonlarini faollashtiradi [7]. Bundan tashqari, eozinofil peroksidaza-gadrogen-peroksid-galid tizimi to‘qimalarda oksidlovchi stressni keltirib chiqaradi, bu esa surunkali yallig‘lanish kasalliklarida, jumladan bronxial astma, eozinofil ezofagit va allergik rinitda to‘qima remodellingi va fibroz rivojlanishiga olib keladi [8].

Ushbu maqolada atsidoz sharoitida eozinofillar degranulyatsiyasining molekulyar mexanizmlari, granula oqsillarining to‘qima hujayralariga sitotoksik ta’siri va ushbu jarayonlarning klinik ahamiyati batafsil tahlil qilinadi. Shuningdek, eozinofil granula oqsillarini biomarker sifatida qo‘llash istiqbollari va atsidozni modulyatsiya qiluvchi terapevtik strategiyalar muhokama qilinadi [9].