Process and the Observer: The Emergence of Dimensions and the Observable Picture of Reality

This book explores the hypothesis that the fundamental properties of observed reality do not exist as primordial entities but emerge as successive levels of information organization relative to a local comparison system.

The starting point is the assumption that the process itself is primary. A mechanism is proposed in which successive nonlinear transitions, arising from the limited distinguishability of processes, give rise to new ways of organizing information. Within this framework, time, space, and mass are interpreted not as independent foundations of the Universe, but as successive levels of organization emerging relative to a local comparison system.

Particular attention is given to symmetry as a consequence of limited distinguishability, to the concept of a maximum intensity associated with each organizational level, to the transition from the quantitative development of processes to the emergence of stable structures, and to the fractal repetition of the mechanism by which new organizational levels arise.

The final part of the book discusses the possibility that the sequence of organizational levels is not complete. As a working hypothesis, quantum entanglement is considered as a possible first observable manifestation of the next level of organization, while entropy is interpreted as an expression of the fundamental one-way direction of process development.

The proposed model does not claim to describe absolute reality and is not presented as a complete physical theory. Its purpose is to investigate a possible mechanism underlying the formation of the observed picture of the world and to offer a new conceptual framework for discussing the origin of the fundamental concepts of physics.

Revisions from 28.07.2026: 

This version introduces substantial revisions to several key parts of the work.

Chapter 4 ("Interaction of Processes") has been expanded with a rigorous description of the conditions required for stable interaction. The model now includes a criterion for periodicity based on rational and irrational ratios of the relative intensities of interacting processes, replacing a qualitative description with a formal condition for the existence of stable states.

Chapter 15 ("The Large and the Small") has been completely revised. It is shown that squaring and taking the square root represent the same transition observed from different local comparison systems. This provides a logical justification for the structural similarity of the two poles of organization as a direct consequence of the model rather than as an independent assumption.

A new Chapter 16 ("The Common Boundary Between the Large and the Small") has been added. It examines the possible connection between the limiting domains of large and small scales and, for the first time, formulates a criterion for a potential quantitative test of the model: the possibility of deriving a common limiting scale (analogous to the Planck scale) solely from the internal logic of the hierarchy of organizational levels, without introducing independently measured fundamental constants as external inputs. At the present stage, this remains an open problem and a direction for future research.

В книге рассматривается гипотеза, согласно которой фундаментальные свойства наблюдаемой реальности возникают не как изначально существующие сущности, а как последовательные уровни организации информации относительно локальной системы сравнения.

В качестве отправной точки принимается первичность процесса. Предлагается механизм, в котором последовательные нелинейные переходы, возникающие вследствие ограниченной различимости процессов, приводят к появлению новых способов организации информации. В рамках этой логики время, пространство и масса рассматриваются не как независимые основы мироздания, а как последовательные уровни организации, возникающие относительно локальной системы сравнения.

Особое внимание уделяется роли симметрии как следствия ограниченной различимости, понятию предельной интенсивности каждого уровня организации, переходу от количественного развития процессов к возникновению устойчивых структур и фрактальной повторяемости самого механизма рождения новых уровней.

В заключительной части книги обсуждается возможность существования последующих уровней организации. В качестве гипотезы рассматривается квантовая запутанность как возможное первое наблюдаемое проявление следующего уровня, а также предлагается интерпретация энтропии как проявления фундаментальной направленности развития процесса.

Предлагаемая модель не претендует на описание абсолютной реальности и не является завершённой физической теорией. Её целью является исследование возможного механизма формирования наблюдаемой картины мира и предложение новой концептуальной основы для обсуждения происхождения фундаментальных физических понятий.

Правки от 28.07.2026: 

В данной версии работа была существенно доработана в нескольких ключевых аспектах.

Глава 4 («Взаимодействие процессов») получила строгое описание условий возникновения устойчивого взаимодействия. В модель введён критерий периодичности, основанный на рациональном и иррациональном отношении относительных интенсивностей процессов, что позволило заменить качественное описание формальным условием существования устойчивых состояний.

Глава 15 («Большое и малое») была полностью переработана. Показано, что операции возведения в квадрат и извлечения квадратного корня представляют собой один и тот же переход, наблюдаемый относительно различных локальных систем сравнения. Это позволило логически обосновать структурное подобие двух полюсов организации как следствие модели, а не как отдельное предположение.

Добавлена глава 16 («Общая граница большого и малого»), посвящённая возможной связи между предельными областями больших и малых масштабов. Впервые сформулирован критерий потенциальной количественной проверки модели: возможность вывести общий предельный масштаб (аналог планковского масштаба) исключительно из внутренней логики уровней организации, без использования заранее известных фундаментальных констант. На текущем этапе эта задача рассматривается как открытое направление дальнейших исследований.

Бұл кітапта бақыланатын шындықтың іргелі қасиеттері бастапқыдан дайын күйде бар болмыс ретінде емес, жергілікті салыстыру жүйесіне қатысты ақпаратты ұйымдастырудың бірізді деңгейлері ретінде пайда болады деген гипотеза қарастырылады.

Зерттеудің бастапқы негізі ретінде процестің бастапқылығы қабылданады. Процестердің ажыратылу мүмкіндігінің шектеулілігінен туындайтын бірізді сызықтық емес ауысулар ақпаратты ұйымдастырудың жаңа тәсілдерін қалыптастыратын механизм ұсынылады. Осы логика аясында уақыт, кеңістік және масса Ғаламның тәуелсіз негіздері ретінде емес, жергілікті салыстыру жүйесіне қатысты бірінен кейін бірі пайда болатын ұйымдасу деңгейлері ретінде қарастырылады.

Кітапта симметрияның ажыратылу мүмкіндігінің шектеулігінен туындайтын құбылыс ретіндегі рөліне, ұйымдасудың әрбір деңгейіне тән шекті қарқындылық ұғымына, процестердің сандық дамуының орнықты құрылымдардың пайда болуына ауысуына және жаңа ұйымдасу деңгейлерінің туындау механизмінің фракталдық қайталануына ерекше назар аударылады.

Кітаптың қорытынды бөлімінде ұйымдасу деңгейлерінің тізбегі аяқталмауы мүмкін деген болжам талқыланады. Жұмыс гипотезасы ретінде кванттық шатасу ұйымдасудың келесі деңгейінің алғашқы бақыланатын көрінісі ретінде қарастырылады, ал энтропия процестің дамуының іргелі бірбағыттылығының көрінісі ретінде түсіндіріледі.

Ұсынылып отырған модель абсолютті шындықты толық сипаттауға үміткер емес және аяқталған физикалық теория ретінде ұсынылмайды. Оның мақсаты – бақыланатын дүниенің қалыптасу механизмінің мүмкін болатын үлгісін зерттеу және физиканың іргелі ұғымдарының шығу тегін талқылауға арналған жаңа тұжырымдамалық негіз ұсыну.

28.07.2026 түзетулері: 

Осы нұсқада жұмыстың бірнеше негізгі бөлімі елеулі түрде толықтырылып, қайта өңделді.

4-тарау («Процестердің өзара әрекеттесуі») тұрақты өзара әрекеттесудің пайда болу шарттарын қатаң сипаттаумен толықтырылды. Модельге процестердің салыстырмалы қарқындылықтарының рационал және иррационал қатынастарына негізделген периодтылық критерийі енгізілді. Бұл тұрақты күйлердің пайда болуын сапалық сипаттаудан формальды шарт арқылы сипаттауға мүмкіндік берді.

15-тарау («Үлкен және кіші») толықтай қайта өңделді. Квадратқа шығару мен квадрат түбірін алу әртүрлі жергілікті салыстыру жүйелеріне қатысты бақыланатын бір ғана ауысу екені көрсетілді. Соның нәтижесінде ұйымдасудың екі полюсінің құрылымдық ұқсастығы жеке болжам ретінде емес, модельдің тікелей логикалық салдары ретінде негізделді.

Жаңа 16-тарау («Үлкен мен кішінің ортақ шекарасы») қосылды. Онда үлкен және кіші масштабтардың шекті аймақтарының ықтимал байланысы қарастырылады. Сонымен қатар алғаш рет модельді сандық тұрғыдан тексерудің мүмкін болатын критерийі тұжырымдалды: ұйымдасу деңгейлерінің ішкі логикасына ғана сүйене отырып, дайын эксперименттік фундаменталдық тұрақтыларды пайдаланбай-ақ ортақ шекті масштабты (Планк масштабына ұқсас) шығару мүмкіндігі. Қазіргі кезеңде бұл мәселе ашық ғылыми міндет және болашақ зерттеулердің бағыты ретінде қарастырылады.