Lolium subulatum Vis.

Gramineae

Τρωτό (VU)

Lolium subulatum Vis., Fl. Dalm. 1: 90, t. 3 (1842).

Tύπος: [Κροατία] "in satis circa Bergato prope Ragusa", D. Neumayer. (Ολότυπος: PAD. Ισότυπος (?): W).

Συνώνυμα: Lolium rigidum Weiss ex Nyman, Consp. Fl. Eur.: 845 (1882), non Gaudin (1811).

Lolium rigidum var. subulatum (Vis.) Charrel in OesOes-- terr. Bot. Z. 42: 411 (1892).

Lolium temulentum L. var. subulatum (Vis.) Husnot, Gram. France, Belg., Brit., Suisse: 86. (1896-99).

Lolium suffultum Sieber ex Huter in Oesterr. Bot. Z. 58: 33 (1908), Sieber, Avis Pl.: 3 (1821), μόνο ως όνομα.

Περιγραφή: Mονοετές είδος. Βλαστοί όρθιοι, ύψους 20- 65 cm,, με μόνο 1-3 γόνατα, άτριχοι. Έλασμα φύλλων διαδια-- στάσεων 15-27 x 2-5 cm, με κατερχόμενο τραχύ τρίχωμα στην ανώτερη επιφάνεια, λείο και στιλπνό στην κατώτερη επιφάνεια. Γλωσσίδιο μήκους έως 2,5 mm,, ακρότμηακρότμη-- το, ωτοειδές ή όχι. Στάχυς μήκους 14-25 mm, συνήθως ευθύς, σπανίως ελαφρώς καμπτόμενος, η βάση του περιλαμβάνεται στους κολεούς των φύλλων, με 7-18 σταχίδια. Ράχη κυλινδρική, διογκωμένη, πλάτους (1-)2-3 mm στα γόνατα, άτριχη. Σταχίδια σε μεγάλο βαθμό βυθισμένα στην ενσκαπτόμενη ράχη, με 2-4 επίπεδα, γόνιμα ανθίδια και 0-1 ατροφικά ανθίδια. Ανώτερο λέπυρο διαστάσεων 12-22 x 1-3 mm, λογχοειδές, παχύ και διογκωμένο στη βάση του, ίσου μήκους με το αντίστοιχο μεσογονάτιο διάστημα, μακρύτερο του σταχυδίου, το οποίο καλύπτει πλήρως. Χιτώνας 6-10 mm, ωοειδής-λογχοειδής, άγανο απόν στα κατώτερα ανθίδια, έως 3-5 mm στα ανώτερα γόνιμα ανθίδια. Ανθήρες μήκους 2-3 mm.. Καρπός καρύοψις διαδια-- στάσεων 4,5-8 x 1,3-2 mm.

Χρωμοσωματικός αριθμός: Άγνωστος.

Περίοδος ανθοφορίας: Απρίλιος-Mάιος.

Γεωγραφική εξάπλωση: Το Lolium subulatum είναι ένα γεωστοιχείο της Α. Μεσογείου, γνωστό από την Κροατία, την Ελλάδα, την Τουρκία, την Κύπρο, τη Συρία, το Λίβανο, το Ισραήλ και την Ιορδανία (Terrell 1968). Σε κάθε μία από την χώρες αυτές θεωρείται ως αρκετά σπάνιο, προφανώς όχι εξαιτίας ανεπαρκούς χλωριδικής έρευνας (βλέπε, για παράδειγμα, Bergmeier 2005, ο οποίος συνάντησε μόνο έναν πληθυσμό ανάμεσα σε 60 κατάλληλες θέσεις της ΝΑ. Πελοποννήσου). Στην Ελλάδα, το είδος φαίνεται να περιορίζεται μόνο στο Ν. τμήμα της χώρας, με διάσπαρτες αναφορές από την ενδοχώρα (Aρκαδία, Aρκαδία ρκαδία, βορείως του ΛεωΛεω-- νίδιου) και τις νήσους Κρήτης, Γαύδου, Κάσου, Καρπάθου και Κω (RechingerRechinger 1944, Hansen 1980, Raus 1996, Berg-Bergmeier & al. 1997, Böhling & Scholz 2003, Bergmeier 2005, 2006, συμπεριλαμβανομένου αδημοσίευτου υλικού βοτανικής συλλογής που ελέγχθηκε από τους συγγραφείς του άρθρου).

Βιότοπος: Το Lolium subulatum εμφανίζεται κυρίως ως ζιζάνιο σε παραδοσιακές καλλιέργειες σιτηρών (Berg-Bergmeier 2006), αλλά μπορεί επίσης να εμφανισθεί σε μέρη με απορρίμματα (Terrell 1968). Τα χαρακτηριστικά του εδάφους χαρακτηρίζονται από αμμώδη έως αργιλώδη με μαργαϊκό ή φλυσχογενές μητρικό πέτρωμα, σε ξηρές θέσεις (Bergmeier 2006). Στη Γαύδο, το είδος βρέθηκε να είναι διαγνωστικό του τύπου κοινωνίας Soncho oleraceiLotetum tetragonolobi subass. chrysanthemetosum coronarii (BergmeierBergmeier 2005), συνήθως συνοδευόμενο από πλήπλή-- θος μονοετών ειδών, όπως τα Biscutella didyma, Glebionis coronaria, Plantago lagopus, P. afra, Tordylium apulum, Sonchus oleraceus κ.ά. (BergmeierBergmeier 2006). Μία δομή ζιζι-- ζανίων με ανάλογη σύνθεση συνοδεύει το L. subulatum στις καλλιέργειες σιτηρών και στους χέρσους αγρούς τριγύρω από τη θέση Άργος της Κάσου, όπου εν μέρει το Sarcopoterium spinosum έχει επιτυχώς επανεγκατασταθεί στη βλάστηση ως αποτέλεσμα της διαδοχής (Θανόπουλος, παρατηρήσεις το 2009).

Ταξινομικά σχόλια: Λανθασμένα, το Lolium subulatum είχε θεωρηθεί παλαιότερα ως συνώνυμο του L. rigidum Gaudin,, κάτι που συνεχίζεται μέχρι σήμερα, ως αποτέλεαποτέλε-- σμα σύγχυσης (βλέπε Rechinger 1944, Meikle 1985, Raus 1996, Charmet & al.. 1996). Μόνο ο Terrell (1968) επέεπέ-- λυσε το ταξινομικό πρόβλημα, δεικνύοντας ότι οι τύποι των L. subulatum και L. loliaceum (Bory & Chaub.) Hand.- Mazz. (= L. rigidum subsp. lepturoides Sennen & Mauricio) που είχαν λανθασμένα θεωρηθεί ως συνώνυμα, αντιπροσωπεύουν δύο taxa, οι διαφορές των οποίων είναι "τόσο μεγάλες ή ίσως μεγαλύτερες από τις διαφορές μεταξύ taxa όπως το L. temulentum και το L. remotum ή μεταξύ του L. perenne και του L. multiflorum ". Οι Bergmeier & al. (1997) παρέθεσαν αδημοσίευτα δεδομένα των Bergmeier & Raus, οι οποίοι διακρίνουν το L. subulatum, σε σύγκριση με το L. rigidum s.l.,. l., l..,, με βάση την ακόλουθη ομάδα χαραχαρα-- κτήρων: βλαστοί όρθιοι, ευθυτενείς, άξονας διογκωμένος, οι κοιλότητες συνήθως περικλείουν ξεκάθαρα τα σταχίδια, λέπυρα πιεσμένα στον άξονα και μακρύτερα από τα αντίστοιχα σταχίδια.

Κατάσταση πληθυσμών: Το Lolium subulatum στην Γαύδο περιλαμβάνει δύο υποπληθυσμούς, έναν κοντά στο Καστρί και τον άλλο στην Άμπελο, ενώ η παρουσία του χαρακτηρίζεται ως σπάνια (Bergmeier & al. 1997). Στον Άργο της Κάσου ο πληθυσμός υπολογίζεται σε λίγες εκα-εκατοντάδες άτομα (Θανόπουλος, παρατηρήσεις το 2009). Οι πληθυσμοί στην Αγία Κυριακή της Κάσου και στην Αυλώνα της Καρπάθου, που βρέθηκαν το 1984 (Raus 1996), δεν έγινε κατορθωτό να επιβεβαιωθούν το 2009 (Θανόπουλος, παρατηρήσεις). Κάτι τέτοιο δεν σημαίνει ότι το είδος έχει εξαφανιστεί στις αντίστοιχες περιοχές αλλά μάλλον ότι θα πρέπει να θεωρείται ως σπάνιο. Στο Λεωνίδιο της Αρκαδίας ο πληθυσμός θα πρέπει να είναι σε καλή κατάσταση, λαμβάνοντας υπόψη ότι υποπληθυσμοί του παρατηρήθηκαν σε 6 διαφορετικές θέσεις κατά το διάστημα δύο ετών (Bergmeier 2005).

Κίνδυνοι και χαρακτηρισμός κατηγορίας απειλής: Οι κίνδυνοι για το είδος προέρχονται από την αλλαγή της χρήσης γης και των καλλιεργητικών πρακτικών. Η εγκατάσταση ελαιώνων σε παλαιότερους αγρούς σιτηρών αλλάζει με βεβαιότητα τη σύνθεση της αυτοφυούς χλωρίδας και αν λάβουμε υπόψη την επέκταση και επικράτηση της Oxalis pes-carpae στους ελαιώνες (Αβραμιώτης κ.ά. 2006), τότε η επιβίωση του L. subulatum κινδυνεύει. Η εγκατάλειψη των καλλιεργειών με σιτηρά, που μετατρέπει τους αγρούς σε χέρσους ή σε βοσκότοπο, θα μπορούσε επίσης να προκαλέσει απώλειες στους πληθυσμούς του είδους. Το L. subulatum φαίνεται ότι επιβιώνει με δυσκολία σε πολύ πυκνές επιφάνειες, είτε σε καλλιέργειες σιτηρών (παρατηρήσεις στην Αυλώνα) είτε σε εγκαταλειμμένους αγρούς όπου δεσπόζει το είδος Glebionis coronaria (παρατηρήσεις στην Αγία Κυριακή). Η εντατικοποίηση της καλλιέργειας μπορεί να δημιουργεί άλλον ένα κίνδυνο. Στην Αυλώνα, παραδοσιακά αφήνουν μεταξύ δύο ετών καλλιέργειας ένα έτος αγρανάπαυσης. Σήμερα έχουν αντικαταστήσει το έτος αγρανάπαυσης με καλλιέργεια ψυχανθών. Μία τέτοια πρακτική μπορεί να έχει δυσμενή επίδραση στην επιβίωση του είδους. Άλλοι, άγνωστοι, αλλά σημαντικοί παράγοντες μπορεί να σχετίζονται με την βιωσιμότητα των σπερμάτων και τον λήθαργο. Αυτές οι παράμετροι θα πρέπει να συνδυάζονται με την ικανότητα του είδους να ανταπεξέρχεται σε διαφορετικά βιοτικά περιβάλλοντα (π.χ. καλλιέργειες, χέρσα μέρη).

Συνολικά, υπάρχουν 6 τοποθεσίες του είδους, από τις οποίες οι 2 (Άργος και Λεωνίδιο) διατηρούν πληθυσμούς σε καλή κατάσταση ενώ στους υπόλοιπους το είδος είναι σπάνιο. Ο αριθμός των ατόμων υπολογίζεται σε περίπου 1.000. Λαμβάνοντας υπόψη τα κριτήρια της IUCN (2001) το L. subulatum χαρακτηρίζεται ως Τρωτό (VU), σύμφωνα με τα δεδομένα B2a,c.

Μέτρα προστασίας: Ένα βασικό μέτρο προστασίας είναι να διατηρηθούν οι ίδιες συνθήκες διαχείρισης, χαμηλής παραγωγικότητας και αγρανάπαυσης στους αγρούς σιτηρών όπου εμφανίζεται το είδος. Επιπροσθέτως, η μελέτη της βιολογίας και της οικολογίας του είδους, ιδιαίτερα σε σχέση με την καλλιέργεια και τα διαφορετικά συστήματα διαχείρισης, θα μπορούσαν να συμβάλουν στην καλύτερη γνώση του κύκλου ζωής του, ώστε να σχεδιαστούν περισσότερο εξειδικευμένα μέτρα προστασίας. Σε χέρσους αγρούς, όπου αναπτύσσεται βλάστηση garigue που τείνει να δημιουργήσει πολύ κλειστά περιβάλλοντα, θα πρέπει να δημιουργηθεί χώρος για μονοετή φυτά, που περιλαμβάνουν το L. subulatum. Η συλλογή γενετικού υλικού είναι επείγουσα, για πιθανή επανεισαγωγή του είδους, αν κάτι τέτοιο χρειασθεί. Οι περισσότερες από τις θέσεις του περιλαμβάνονται στο Δίκτυο ΦΥΣΗ 2000: η νήσος Γαύδος με τον κωδικό GR4340013, η βόρεια Κάρπαθος με τον κωδικό GR4210003, η Κάσος με το GR4210001 και το Λεωνίδιο-όρος Πάρνωνας με τους κωδικούς GR252005 και GR252006 252006.. Η ανωτέρω πρόνοια συμβάλλει στην προπρο-- στασία του L. subulatum.

Thomas Raus & Ροίκος Θανόπουλος