Althenia filiformis Petit

Zannichelliaceae

Κινδυνεύον (ΕΝ)

Althenia filiformis Petit in Saigey & Raspail, Ann. Sci. Obs. 1: 451, t. 12 (1829).

Τύποç: [Γαλλία, εκβολές του Ρήνου] "Ineunte mense junio, per insulam La Camargue (praefectura Rhodani ostiorum), in lacu salso, vernacule Valcares dicto (Etang de Vaccarès), sub aqua pedem et vix amplius alta" F. Petit (Ολότυπο: K).

Συνώνυμα: Althenia filiformis Petit subsp. οrientalis Tzvelev in Bot. Zhurn. (Moscow & Leningrad) 60: 390 (1975).

A. orientalis (Tzvelev) P. García-Murillo & Talavera in Lagascalia 14: 108 (1986).

A. barrandonii Duval-Jouve in Bull. Soc. Bot. France 19: 86 (1872).

Belvalia australis Delile in Flora 13: 455 (1830).

Περιγραφή: Πολυετές υδρόβιο, υφυδατικό, ποώδες είδο, μόνοικο ή πιθανώς και δίοικο. Ριζώματα λεπτά, επιμήκη. Βλαστοί λεπτοί, έως 50 cm. Φύλλα κατ' εναλλαγή, 3-40 cm x 0,1-0,5 mm, τριχοειδή, οξύληκτα, αδιαίρετα. Κολεοί προσαρτημένοι στη βάση του φύλλου, έως 5 mm, με ωτία μέχρι 3 mm. Άνθη μασχαλιαία, μονήρη. Άρρενα άνθη με αβαθές κυπελλοειδές περιάνθιο με 3 οδόντε. Στήμονας 1, ανθήρες με 1 γυρεόσακο. Θήλεα άνθη με περιάνθιο αποτελούμενο από 3 τμήματα. Καρπόφυλλα 3. Στύλοι νηματοειδεί, 1-3 mm, στίγμα μικρό, χοανοειδές έως δισκοειδέ. Καρπίδια με ποδίσκο, μήκους περίπου 1,5 mm (εκτό του ράμφου), ελλειψοειδή ή επιμήκως ελλειψοειδή, με ράμφος περίπου 2 mm.

Χρωμοσωματικόç αριθμόç: 2 n = 14 (García-Murillo & Talavera 1986).

Περίοδοç ανθοφορίαç: Μάιο.

Γεωγραφική εξάπλωση: Η Althenia filiformis συναντάται στη ΒΔ. Αφρική, τη Δ. & Ν. Ευρώπη από την Ιβηρική Χερσόνησο μέχρι την Ελλάδα, την Τουρκία, τη Ν. Ρωσία (Rostov), την Κ. και Ν. Σιβηρία, την Υπερκασπία (Transcaspia) και το Ν. Ιράν (Neyriz, Fars), καθώς επίσης και κατά μήκος των δυτικών και νότιων ακτών της Ν. Αφρικής (Uotila 1984, Cook & Guo 1990, Koumpli-Sovantzi 1995). Στην Ελλάδα, μέχρι σήμερα, το είδος έχει βρεθεί σε δύο τοποθεσίες της νήσου Νάξου των Κυκλάδων και μία τοποθεσία της Αττικής (Koumpli-Sovantzi 1995). Επίση, οι García-Murillo & Talavera (1986) σημειώνουν την παρουσία του είδους στη ΒΔ. Ελλάδα (χωρί άλλα στοιχεία), αλλά η πηγή προέλευσης της αναφοράς αυτής δεν έχει εξακριβωθεί.

Βιότοποç: Η Althenia filiformis φύεται σε υφάλμυρα αβαθή υδάτινα συστήματα, κοντά στη θάλασσα (Dandy 1980). Στην Ελλάδα είναι γνωστή από τους ακόλουθους τρεις τύπους υδάτινων συστημάτων: Α) παράκτιος υδάτινος αλοβιότοπο. Ο βιότοπος αυτός βρίσκεται ΒΔ. του χωριού Άγιος Προκόπιο, στη νήσο Νάξο. Έχει ΒΔ.- ΝΑ. κατεύθυνση, μήκος 150 m, πλάτος 50 m, βάθος 25- 30 cm και κατά το θέρος αποξηραίνεται μερικώ. Εδώ, τον Ιούλιο του 1984 βρέθηκαν επίσης τα είδη Ruppia maritima και Lamprothamnium papulosum. Σε επόμενες επισκέψει, που πραγματοποιήθηκαν στον ίδιο βιότοπο (Μάιο και Αύγουστος 1985, Απρίλιος 1990 και Ιούλιος 1991) δε βρέθηκαν υδρόβια μακρόφυτα. Τον Απρίλιο του 1990 μετρήθηκε θερμοκρασία νερού = 18 οC, pH = 7,7, αλατότητα>40‰ και αγωγιμότητα>50.000 μmhos. Β) λιμνοθάλασσα. Η λιμνοθάλασσα αυτή εκτείνεται στο ΒΔ. τμήμα της Νάξου. Η A. filiformis βρέθηκε να ζει σε βάθος περίπου 20 cm, μαζί με Ruppia maritima, R. cirrhosa και Lamprothamnium papulosum. Το νερό (25.7.1991) είχε θερμοκρασία 29 οC, αλατότητα 27‰ και αγωγιμότητα 45.000 μmhos. Γ) εποχιακός παράκτιος υγρότοπο. Βρίσκεται κοντά στον Ωρωπό (Α. Στερεά Ελλάδα). Στο βιότοπο αυτόν η A. filiformis συνυπάρχει με τη Ruppia maritima και το Χαρόφυτο Tolypella nidifica var. glomerata. Τον Μάιο του 1994 μετρήθηκαν: pH = 7,0, αλατότητα = 15‰ και αγωγιμότητα = 18.000 μmhos.

Ταξινομικά σχόλια: Τα γένη των γλυκών ή υφάλμυρων υδάτων Althenia, Lepilaena, Zannichellia και Pseudalthenia, γνωστή επίσης ως Vleisia, έχουν γίνει αποδεκτά από τους Tomlinson & Poluszny (1976) στην οικογένεια Zannichelliaceae, την οποία διαχωρίζουν από την Cymodoceaceae και στην οποία τοποθετούν τα θαλάσσια γένη. Η Althenia και η Lepilaena είναι στενοί συγγενείς και είχαν αρχικά θεωρηθεί από τους Ascherson & Graebner (1907) ως δύο sectiones του γένους Althenia. Στο τελευταίο αυτό γένος έχουν περιγραφεί δύο είδη, η A. filiformis Petit και η A. barrandonii Duval-Jouve, ενώ οι Ascherson & Graebner (1897, 1907) τα διακρίνουν ως υποείδη. Οι García-Murillo & Talavera (1986) αναγνωρίζουν δύο είδη: Althenia filiformis Petit και A. orientalis (Tzvelev) García-Murillo & Talavera. Άλλοι συγγραφείς (π.χ. Dandy 1980, Uotila 1984) θεωρούν τα δύο αυτά taxa ως ένα είδο.

Κατάσταση πληθυσμών: Η Althenia filiformis είναι ένα μικρό, λεπτοφυέ, υφυδατικό υδρόφυτο, ριζωμένο στον πυθμένα και τελείως βυθισμένο στο νερό των υγροτόπων. Ως εκ τούτου, ο αριθμός των ατόμων του είδους είναι αδύνατο να υπολογισθεί, ενώ είναι πολύ δύσκολο να εκτιμηθεί επακριβώς η κατάσταση των πληθυσμών του.

Κίνδυνοι και χαρακτηρισμόç κατηγορίαç απειλήç: Για την Ελλάδα το είδος χαρακτηρίζεται ως Κινδυνεύον (ΕΝ) με βάση την κατηγοριοποίηση της IUCN (2001), σύμφωνα με τα κριτήρια B2a,b(ii,iii), εξαιτίας των πολύ λίγων τοποθεσιών εμφάνισής του, καθώς και της υποβάθμισης και μείωσης της έκτασης των βιοτόπων του. Ήδη από τον παράκτιο αλοβιότοπο της Νάξου φαίνεται ότι έχει εξαφανισθεί, εφόσον σε επισκέψεις που πραγματοποιήθηκαν εκεί (Μάιο και Αύγουστος 1985, Απρίλιος και Ιούλιος 1991) δε βρέθηκε η Althenia filiformis. Ίσως η εξαφάνιση από το βιότοπο αυτό να οφείλεται σε αύξηση της αλατότητάς του (>40‰), που μετρήθηκε τον Απρίλιο του 1990. Στον άλλο βιότοπο της Νάξου (λιμνοθάλασσα) δε φαίνεται να αντιμετωπίζει κάποιον άμεσο κίνδυνο εξαφάνιση. Η άποψη αυτή στηρίζεται στο γεγονός ότι αν και στο παρελθόν ο βιότοπος είχε υποστεί διάφορες πιέσεις (π.χ. έντονη ξηρασία το 1985, αποξήρανση του μισού τμήματος της λιμνοθάλασσας για κατασκευή αεροδρομίου το 1985), αυτός ανέκαμψε και τον Ιούλιο του 1991 διαπιστώθηκε ότι είχε αναπτύξει υδρόβια μακρόφυτα, ανάμεσα στα οποία και την A. filiformis.

Μέτρα προστασίαç: Μέχρι σήμερα δεν έχουν ληφθεί και δεν έχουν προταθεί κάποια μέτρα προστασίας του είδου. Έτσι, σύμφωνα με όσα αναφέρθηκαν παραπάνω, θα πρέπει με κάθε τρόπο να προληφθούν οποιεσδήποτε αλλαγέ, που μπορεί να επιδράσουν αρνητικά ή να υποβαθμίσουν την ποιότητα του περιβάλλοντος της Althenia filiformis. Πρώτα από όλα πρέπει να απαγορευθεί οποιαδήποτε αποξήρανση των βιοτόπων της και η για οποιονδήποτε λόγο καταστροφή του. Εξάλλου, επειδή οι βιότοποι είναι παράκτιοι και κινδυνεύουν από πιέσεις λόγω της τουριστικής ανάπτυξη, πρέπει να ληφθεί μέριμνα, τουλάχιστον για την αποφυγή ρίψης απορριμμάτων και οικιακών αποβλήτων στην εγγύς περιοχή, ενώ πρέπει να ρυθμιστεί η οικιστική ανάπτυξη. Τέλο, πρέπει να δοθεί ιδιαίτερη προσοχή στη χρήση χημικών λιπασμάτων και φυτοφαρμάκων στις γύρω καλλιεργούμενες περιοχέ.

Λεμονιά Κουμπλή-Σοβαντζή & Αρτέμιοç Γιαννίτσαροç