Consolida tenuissima (Sm.) Soó

Ranunculaceae

Τρωτό (VU)

Consolida tenuissima (Sm.) Soó in Österr. Bot. Z. 71: 241 (1922).

Tύποç: [Ελλά (StE), Στερεά Ελλά, Νομός Αττική] "in monte Hymetto prope Athenas", Sibthorp (OXF, BM).

Συνώνυμα: Delphinium tenuissimum Sm. in Sibth. & Sm., Fl. Graec. Prodr. 1: 370 (1809).

Περιγραφή: Μονοετή, όρθια πόα ύψους 10-50 cm, με διακλαδώσει, ιδιαίτερα στο ανώτερο τμήμα του βλαστού, σχεδόν λεία ή με καμπτόμενη τρίχωση. Φύλλα βάσης έμμισχα, δις τρισχιδή με αντωοειδείς λοβούς πλάτους έως 4,5 mm, φύλλα βλαστού βαθέως διαιρεμένα σε πολύ λεπτού, γραμμοειδεί -νηματοειδεί λοβούς πλάτους έως 0,5 mm. Ταξιανθία διακλαδισμένη, με αφιστάμενη τρίχωση, βράκτια βραχύτερα των ποδίσκων, άνθη γαλάζια έως βαθέως γαλάζια-ιώδη. Σέπαλα περίπου 6 mm, στενώς ελλειπτικά, πλήκτρο 7-10 mm, τριχωτό. Πέταλα (νεκταροφόρα τμήματα περιανθίου) τρίλοβα, συνήθως ελαφρώς βραχύτερα των σεπάλων με ένα πλατύ, ελαφρά δισχιδές μεσαίο λοβό και αμβλείς πλευρικούς λοβούς με δύο λευκές κηλίδε. Καρπός μονήρης θύλακας μήκους 5-8 mm, λείο, με δικτυωτές νευρώσεις και μήκος μικρότερο του διπλασίου του πλάτου. Σπέρματα μαύρα, φολιδωτά, περίπου 1,7 x 1,2 mm.

Χρωμοσωματικόç αριθμόç: 2 n = 16 (Strid 2002a).

Περίοδοç ανθοφορίαç: Το είδος ανθίζει από τα τέλη του Απριλίου μέχρι τον Ιούνιο.

Γεωγραφική εξάπλωση: Η Consolida tenuissima είναι ένα στενότοπο ενδημικό είδος τεσσάρων ορεινών περιοχών της Αττική. Έχει μέχρι σήμερα συλλεχθεί από τα όρη Υμηττό, Πάρνηθα, Πεντέλη και Πατέρα, όλα πλησίον της Αθήνα. Παλαιά αναφορά από την Ν. Εύβοια δεν έχει επιβεβαιωθεί πρόσφατα, ενδέχεται όμως να είναι ακριβής (Strid 2002).

Βιότοποç: Πετρώδεις ή βραχώδεις πλαγιέ, χαλικώδη εδάφη σε άκρες δρόμων, σάρες και λιθώνε, παρυφές ελαιώνων, πετρώδη ανοίγματα σε δάσος Pinus και φρύγανα. Σε όλες τις καταγραφές το είδος φύεται ή αναφέρεται ότι εμφανίζεται σε ασβεστολιθικά πετρώματα. Σε αντίθεση με την Consolida regalis, τον ταξινομικώς πλησιέστερο συγγενή, η C. tenuissima δεν αποικίζει καλλιεργημένες εκτάσει, ιδιαίτερα με σιτηρά και δεν μπορεί να θεωρηθεί ως ζιζάνιο αγρών. Η μοναδική αναφορά από παρυφές ελαιώνων πιθανότατα σχετίζεται με υπολειμματικό πληθυσμό που υπήρχε στην περιοχή πριν εγκατασταθεί η καλλιέργεια. Το είδος εξαπλώνεται από τα 250 m έως τα 900 m περίπου.

Ταξινομικά σχόλια: Tο γένος Consolida συγγενεύει στενά με το γένος Delphinium, από το οποίο ξεχωρίζει εξαιτίας του μονήρους θύλακα και της έλλειψης δύο πετάλων στο εσωτερικό κύκλο του περιανθίου. Η Consolida tenuissima ανήκει στη sectio Consolida (Constantinidis & al. 2001) και συγγενεύει σαφώς με την C. regalis S. F. Gray. Η τελευταία, όμω, είναι συνήθως ευρωστότερo φυτό, με πλατύτερους λοβούς φύλλων βλαστού, μακρύτερο πλήκτρο (12-18 mm) και συνήθως μεγαλύτερα σέπαλα.

Κατάσταση πληθυσμών: Η Consolida tenuissima σχηματίζει αρκετούς υποπληθυσμούς στον Υμηττό, σε διαφορετικά τμήματά του και σε διαφορετικά υψόμετρα. Ορισμένοι υποπληθυσμοί ενδέχεται να είναι πλέον γνωστοί μόνο από παλαιά δείγματα ή αναφορέ, αφού σήμερα η αντίστοιχη περιοχή είναι δομημένη. Στην Πάρνηθα το είδος σχηματίζει τουλάχιστον δύο υποπληθυσμού. Η παρουσία του είδους στην Πεντέλη, με τουλάχιστον δύο υποπληθυσμού, αναφέρθηκε πρόσφατα (Μπαλιούση, προσωπ. επικοινωνία). Στο όρος Πατέρας έχουν εντοπισθεί 2 υποπληθυσμοί, από τους οποίου, όμω, ο ένας καταστράφηκε σε χρονικό διάστημα περίπου 10 ετών από την ανακάλυψή του. H C. tenuissima είναι μονοετές φυτό και ο αριθμός των ατόμων ενός υποπληθυσμού ποικίλει κάθε έτο, οπότε η εκτίμηση του συνολικού αριθμού ατόμων είναι δύσκολη. Ο πλουσιότερος υποπληθυσμός που είναι γνωστός στον συγγραφέα περιλαμβάνει περίπου 150 άτομα και ο μικρότερος λιγότερα των 10. Ο υποπληθυσμός του όρους Πατέρα, που τεκμηριωμένα εξαφανίστηκε,περιελάμβανε περίπου 20 άτομα.

Κίνδυνοι και χαρακτηρισμόç κατηγορίαç απειλήç: Η πυκνή δόμηση των χαμηλότερων τμημάτων του Υμηττού έχει σαφώς οδηγήσει ορισμένους υποπληθυσμούς στην εξαφάνιση. Τα φυτά που φύονται στις άκρες των δρόμων κινδυνεύουν εξαιτίας πιθανών τεχνικών έργων, ενώ αυτά που βρίσκονται σε περιοχές συχνά επισκέψιμες από κατοίκους της Αθήνας κινδυνεύουν από τυχαία γεγονότα όπως το ποδοπάτημα, οι δραστηριότητες αναψυχής και η αξιοποίηση των βιοτόπων τους για διάφορους σκοπού. Η τεκμηριωμένη εξαφάνιση ενός υποπληθυσμού στο όρος Πατέρας φαίνεται ότι ήταν το συνδυασμένο αποτέλεσμα ενός έτους χαμηλής βροχόπτωση, που ενδέχεται να οδήγησε σε περαιτέρω μείωση του ήδη μικρού υποπληθυσμού και της βελτίωσης ενός δασικού δρόμου που πρόσφερε άμεση πρόσβαση στον βιότοπο του είδου. Η βόσκηση δεν αναμένεται να αποτελεί σοβαρό κίνδυνο για την Consolida tenuissima, ιδιαίτερα στα όρη που περιβάλλουν την Αθήνα (Υμηττό, Πάρνηθα).

Λαμβάνοντας υπόψη ιστορικά στοιχεία από τη συλλογή δειγμάτων σε περιοχές που αποτελούν σήμερα την πόλη των Αθηνών, τις σημαντικές μεταβολές που μπορεί να εμφανίζονται στον αριθμό των ατόμων κάθε υποπληθυσμού σε διαφορετικά έτη, την εξαφάνιση ενός περιφερειακού υποπληθυσμού σε διάστημα περίπου 10 ετών, καθώς και τους κινδύνους που απειλούν ορισμένους υποπληθυσμούς που επηρεάζονται από την ανθρώπινη δραστηριότητα, προτείνουμε την ένταξη του είδους στην κατηγορία των Τρωτών (VU) με βάση την κατηγοριοποίηση της IUCN (2001). Πληρούνται τα κριτήρια B1a,c(iv)+2a,c(iv).

Μέτρα προστασίαç: Oρισμένοι από τους υποπληθυσμούς του είδους εμφανίζονται είτε σε περιοχές που νομικά προστατεύονται είτε σε απόκρημνους λιθώνες και σάρε, όπου η ανθρώπινη δραστηριότητα είναι περιορισμένη. Η πυκνή οικοδόμηση τμημάτων του όρους Υμηττού, που αποτελεί την σημαντικότερη περιοχή εξάπλωσης του είδου, φαίνεται πλέον να ελέγχεται. Εντούτοι, η αυστηρότερη ενεργοποίηση του καθεστώτος προστασίας ορεινών περιοχών τριγύρω από την Αθήνα αναμένεται ότι θα έχει θετικές επιπτώσεις στους υποπληθυσμούς του είδου.

Προτείνεται η πλήρης καταγραφή των υποπληθυσμών της Consolida tenuissima και η καταμέτρηση του αριθμού των ατόμων ανά έτο, σε συνδυασμό με περιβαλλοντικές παραμέτρου, ώστε να κατανοηθούν καλύτερα οι πιθανές ακραίες αυξομειώσεις των ατόμων του είδου.

Το είδος θα πρέπει να καλλιεργηθεί σε Βοτανικούς Κήπου, ιδιαίτερα εντός της Αττική, σε μόνιμη βάση. Η ύπαρξή του και οι κίνδυνοι που το απειλούν θα πρέπει να γίνουν γνωστά σε πολλές περιβαλλοντικές οργανώσει, φορείς και πολίτε. Χρειάζεται επίσης η μελέτη της βιολογίας του είδους και ιδιαίτερα του τρόπου αναπαραγωγής του. Σπέρματα της Consolida tenuissima, κατά προτίμηση από καλλιεργημένους υποπληθυσμού, προτείνεται να αποθηκευθούν σε περισσότερες της μίας Τράπεζες Σπερμάτων.

Θεοφάνηç Κωνσταντινίδηç