Consolida brevicornis (Vis.) Soó

Ranunculaceae

Τρωτό (VU)

Consolida brevicornis (Vis.) Soó in Österr. Bot. Z. 71: 245 (1922).

Τύποç: [Κροατία] "Hab. in agris circa Gelsa insulae Lesina, unde misit Prof. Stalio" συμφώνως προς την εικόνα στον Visiani, Fl. Dalmat. Suppl., tab. 6 (1872) (Τύπο πιθανώς στο PAD).

Συνώνυμα: Delphinium brevicorne Vis., Fl. Dalmat. 3: 90 (1850).

Περιγραφή: Μονοετής πόα με όρθιο βλαστό ύψους 10- 40 cm, συνήθως χωρίς διακλαδώσει, με αραιό, αρθρωτό τρίχωμα στο κατώτερο τμήμα του και μίγμα αδενώδους και μη αδενώδους τριχώματος στην ταξιανθία. Φύλλα βάσης με ευρέως αντιλογχοειδεί, αμβλείς λοβού, φύλλα βλαστού με γραμμοειδεί, οξείς λοβούς πλάτους 0,4-1,1 mm, αραιώς τριχωτά. Ταξιανθία βοτρυώδη, συνήθως με 4-10 έμμισχα άνθη, ποδίσκοι ανορθωμένοι κατά την ανθοφορία, μήκους 5-9 mm κατά την άνθηση, μακρύτεροι κατά την καρποφορία. Βράκτια κατώτερων ανθέων με πολλές σχίσει, παρεμφερή των φύλλων, βράκτια ανώτερων φύλλων ακέραια ή σχεδόν ακέραια. Βρακτίδια βραχέα, δεν φθάνουν την βάση της στεφάνη. Σέπαλα με εμφανές βραχύ πλήκτρο μήκους 4-6 mm, ελλειπτικά έως ευρέως ωοειδή-ελλειπτικά, με όνυχα 2-4 mm, ρόδινα έως ρόδινα-ιώδη. Νεκτάριο τρίλοβο, με δισχιδή ανώτερο λοβό και αποστρογγυλωμένους πλευρικούς λοβού, λευκό με βαθυρόδινες στίξεις και νευρώσεις στο κέντρο, ρόδινο έως ρόδινο-ιώδες πλευρικά. Θύλακας μονήρη, 13-18 x 4-5 mm, με αρθρωτή τρίχωση και σχετικά απότομη απόληξη σε ράμφος μήκους περίπου 2 mm. Σπέρματα 1,4-2,2 x 1,1-1,5 mm, βαθέως καστανά έως μελανά, σχεδόν πυραμιδοειδή, με σειρές από εγκάρσια λέπια.

Χρωμοσωματικόç αριθμόç: 2 n = 16 (Strid 2002a).

Περίοδοç ανθοφορίαç: Η ανθοφορία παρατηρείται από τα τέλη Απριλίου έως τουλάχιστον τα μέσα Ιουνίου, αναλόγως του υψομέτρου και της έκθεση.

Γεωγραφική εξάπλωση: Στην Ελλάδα, το είδος εξαπλώνεται στις Ιόνιες Νήσους (Κεφαλονιά, Ιθάκη, Λευκάδα και Καστό) και στην Δ. Στερεά Ελλάδα (Ακαρνανία). Υπάρχει, επίση, μία πρόσφατη καταγραφή από την απόληξη της χερσονήσου την Μάνη, η οποία χρειάζεται επιβεβαίωση. Η συνολική εξάπλωση περιλαμβάνει την Δ. Βαλκανική Χερσόνησο, όπου, εκτός Ελλάδα, το είδος έχει αναφερθεί από τις Δαλματικές ακτές και ενδεχομένως από την Αλβανία.

Βιότοποç: Το είδος απαντά συνήθως σε μικρούς υποπληθυσμού, αποικίζοντας παρυφές αγρών καλλιεργημένων, σε αγρανάπαυση ή περιοχών που καλλιεργούνται ευκαιριακά. Έχει επίσης παρατηρηθεί στον υπόροφο ελαιώνων όπου δεν υπάρχει εντατική καλλιέργεια του εδάφου, καθώς και στα κράσπεδα αγροτικών οδών. Το είδος σπανίως εισέρχεται σε φυσική βλάστηση με φρύγανα ή υψηλούς θαμνώνε.

Ταξινομικά σχόλια: Η Consolida brevicornis ανήκει στην C. sect. Macrocarpae (Constantinidis & al. 2001) και συγγενεύει με ευρωπαϊκά είδη της ίδιας section (Soó 1922), όπως η C. ajacis (L.) Schur, η C. hispanica (Costa) Greuter & Burdet και η C. phrygia Soó. Διαφέρει από τα ανωτέρω είδη στο πολύ βραχύ μέγεθος τους πλήκτρου, καθώς και σε χαρακτήρες των ανθέων, του μεγέθους του ποδίσκου και του μεγέθους και της μορφολογίας των βρακτίων και των βρακτιδίων.

Κατάσταση πληθυσμών: Το είδος απαντά σε μικρούς υποπληθυσμού, οι οποίοι συνήθως σχηματίζουν κατακερματισμένες ομάδες των 10-100 ατόμων. Εξαιτίας του ιδιαίτερου βιοτόπου παρατηρούνται ακραίες αλλαγές του αριθμού των ατόμων σε ορισμένους υποπληθυσμού. Συγκεκριμένες ομάδε, οι οποίες είχαν επισημανθεί και καταμετρηθεί, εξαφανίζονται οριστικά, ενώ νέες ομάδες μπορεί να δημιουργηθούν εξαιτίας τυχαίας εισαγωγής σπερμάτων από κάποια άλλη θέση. Μεγάλοι πληθυσμοί (100-500 άτομα) που έχουν παρατηρηθεί σε ήπια καλλιεργούμενες γεωργικές εκμεταλλεύσει, όπως ελαιώνες ή αγροί με σιτηρά, μπορεί να εξαφανισθούν εξαιτίας της αλλαγής στον τρόπο της καλλιέργειας ή αλλαγής της ίδιας της καλλιέργεια. Ιδιαίτερα σε περιοχές όπου εφαρμόζεται εντατική κατεργασία του εδάφους και συστηματική ζιζανιοκτονία, απαντούν μόνο λίγα άτομα (1-50) στα όρια των χωραφιών και στους διαχωριστικούς φράκτες των αγροτεμαχίων.

Κίνδυνοι και χαρακτηρισμόç κατηγορίαç απειλήç: Οι μικροί υποπληθυσμοί της Consolida brevicornis κινδυνεύουν, κυρίω, λόγω των εντατικών ανθρώπινων παρεμβάσεων στους βιοτόπους του, που σχετίζονται με εντατική μηχανική κατεργασία του εδάφου, χημική ή μη καταστροφή των ζιζανίων, χρήση των διαχωριστικών λωρίδων των αγροτεμαχίων για εντατική καλλιέργεια. Οι υποπληθυσμοί που εμφανίζονται σε άκρες δρόμων κινδυνεύουν από τεχνικές εργασίε, όπως διαπλατύνσεις δρόμων, αρδευτικά έργα, απώλεια εδάφου. Επιπλέον, εμφανίζεται κίνδυνος για το συγκεκριμένο είδος εξαιτίας του ανταγωνισμού από τα συνυπάρχοντα νιτρόφιλα ή εύρωστα και επιθετικά ιθαγενή ή αλλόχθονα φυτικά είδη που ευνοούνται από ρυπασμένα περιβάλλοντα, υψηλά επίπεδα νιτρικών και συστηματική χρήση ύδρευση.

Εκτός των παραπάνω, η εισβολή της φυσικής βλάστησης σε περιοχέ, οι οποίες έχουν καλλιεργηθεί για δεκάδες ή εκατοντάδες ετών, εξαιτίας δημογραφικών αλλαγών και αλλαγής χρήσης της γη, δεν ευνοεί τους υποπληθυσμούς του είδου, που βαθμιαία συρρικνώνονται ή εξαφανίζονται.

Η εύρεση νέων υποπληθυσμών στην Ακαρνανία (Καραμπλιάνης 2007) μειώνει την πιθανότητα εξαφάνισης του είδους στην συγκεκριμένη περιοχή, όμω, ο σχετικά μικρός αριθμός των ενήλικων ατόμων, η υποβάθμιση της βλάστησης της περιοχή, σε συνδυασμό με τις νέες καλλιεργητικές εφαρμογές ίσως επιδράσουν αρνητικά στην επιβίωση των υποπληθυσμών αυτών, μακροπρόθεσμα. Ανάλογοι κίνδυνοι εμφανίζονται και στις νήσους του Ιονίου.

Εξαιτίας της μικρής συνολικά εξάπλωσης της Consolida brevicornis στην Ελλάδα, της διακεκομμένης κατανομής των πληθυσμών και υποπληθυσμών της και των μεγάλων μεταβολών του αριθμού των ατόμων που μπορεί να παρατηρηθούν σε κάθε πληθυσμό, το είδος προτείνεται να ενταχθεί στην κατηγορία των Τρωτών (VU), σύμφωνα με την κατάταξη της ΙUCN (2001), πληρώντας τα κριτήρια Β1a,c(ii,iv)+2a,c(ii,iv).

Μέτρα προστασίαç: H διατήρηση του είδους στο φυσικό του περιβάλλον είναι δυνατή, αν ο τρόπος καλλιέργειας της γης ακολουθεί μεθόδους ήπιας και εν μέρει παραδοσιακής εκμετάλλευση. Η μακροχρόνια παύση της καλλιέργειας οδηγεί σε εισβολή της φυσικής βλάστησης και δεν ενδείκνυται. Σε περιοχές όπου το είδος βρίσκεται σε σχετικά μεγάλους αριθμούς θα πρέπει να αποφεύγεται η εντατική χρήση ζιζανιοκτόνων και να διατηρούνται μικρές λωρίδες γης χωρίς καλλιέργεια, στα κράσπεδα των αγροτικών εκτάσεων.

Το είδος έχει ελκυστική εμφάνιση και μπορεί να χρησιμοποιηθεί ως διακοσμητικό σε κήπους και αλέε. Συνιστάται, επίση, η εξασφάλιση της καλλιέργειάς του και η ex situ διατήρησή του σε Βοτανικούς Κήπου, καθώς και η φύλαξη των σπερμάτων του σε Τράπεζες Γενετικού Υλικού.

Θεοφάνηç Καραμπλιάνηç & Θεοφάνηç Κωνσταντινίδηç