Consolida arenaria Carlström

Ranunculaceae

Κινδυνεύον (ΕΝ)

Consolida arenaria Carlström in Willdenowia 14 (1): 16 (1984).

Tύποç: [Ελλά (EAe), Νήσος Ρόδο] "Steg[e]na beach, 2 km E of Archangelos, near s. l.", 13 May 1982, CarlstrÖm 5808 (Oλότυπο: LD). To δείγμα του ολότυπου έχει λανθασμένη ετικέτα (και επίσης παρατίθεται λανθασμένα από τον Strid 2002). Η Carlsträm σημειώνει στην ετικέτα: "Rhodos, 2 km E of Archipolis, Stegena beach". Όμως το τοπωνύμιο Archipolis θα πρέπει να αντικατασταθεί με το σωστό Αrchangelos. Στην αρχική περιγραφή η αναφορά της περιοχής του τύπου είναι σωστή.

Περιγραφή: Moνοετής πόα με πιεσμένο τρίχωμα, ύψους 3-7(-10) cm. Στέλεχος ανορθούμενο, συνήθως διακλαδισμένο από τη βάση, με λεπτές γραμμώσει. Φύλλα εναλλασσόμενα, οξύληκτα, έλασμα 7-12 x 5-10 mm. Κατώτερα φύλλα με μίσχο έως 3 cm, τρίλοβα, λοβοί γραμμοειδεί -λογχοειδεί, ακέραιοι, ανώτερα φύλλα άμισχα, τρίλοβα ή ακέραια. Ταξιανθία με 2(-4) άνθη. Κατώτερα βράκτια c. 6 mm, τρίλοβα ή ακέραια, ανώτερα βράκτια κάπως μικροτέρου μεγέθου, γραμμοειδή-λογχοειδή, ακέραια. Βρακτίδια σχεδόν αντίθετα, γραμμοειδή, μακρύτερα των ποδίσκων. Κατώτεροι ποδίσκοι μήκους ±12 mm ανορθούμενοι κατά την άνθιση και ±20 mm, καμπτόμενοι κατά την καρποφορία. Άνθη μήκους έως 20 mm, χρώματος κυανοϊώδου. Σέπαλα μήκους 5-7 mm, ελλειπτικά, με μία πρασινωπή τριχωτή ταινία στην κατώτερη επιφάνεια. Νεκτάριο τρίλοβο, μήκους έως 8 mm, ανώτερος λοβός βραχύ, πλευρικοί λοβοί αποστρογγυλωμένοι. Στήμονες συνήθως 14, νήματα μήκους 4-5,5 mm, διογκούμενα, λεία. Ανθήρες μήκους 0,5-0,8 mm, κίτρινοι. Θύλακες μήκους έως 10 mm, με πιεσμένο τρίχωμα και λεπτό ράμφος c. 1-1,5 mm. Σπέρματα 0,9-1,2 x 0,6-0,9 mm, με εμφανή, παράλληλα λέπια, μελανόχρωμα.

Χρωμοσωματικόç αριθμόç: 2 n = 16 (Strid 2002a).

Περίοδοç ανθοφορίαç: Αρχές Μαϊου έως μέσα Ιουνίου (σπανίω μέχρι τις αρχές του Ιουλίου).

Γεωγραφική εξάπλωση: Ενδημικό είδο, που εξαπλώνεται στις ανατολικές ακτές της Ρόδου και την Λήμνο. Η Consolida arenaria είναι γνωστή μόνο από λίγες θέσεις του ανατολικού τμήματος της Ρόδου, μεταξύ της Αφάντου και του Γεννάδιου, καθώς και από τη χερσόνησο του Αγίου Σώζοντα της Λήμνου, κοντά στο χωριό Φυσίνη (Tan & al. 2002).

Βιότοποç: Η Consolida arenaria εμφανίζεται κυρίως σε παραθαλάσσιες θίνε, σε αμμώδεις παραλίες και σε αμμώδεις αγρούς έως περίπου 150 m μακριά από την ακτογραμμή. Μερικές φορές παρουσιάζεται σε πετρώδεις ακτές (Strid 2002a). Το είδος μπορεί να βρεθεί συνήθως σε θέσεις αδιατάρακτε, αν και φαίνεται να απαντά επίσης και σε περιοχές με αρκετά εκτεταμένη χρήση της γη. Στις ανοικτέ, αμμώδεις θέσεις φύεται μαζί με άλλα σπάνια φυτικά είδη όπως τα Verbascum syriacum, Alyssum sibiricum και Erysimum hayekii, ενώ άλλα μονοετή που εμφανίζονται μαζί της είναι τα Matthiola sinuata, Lotus halophilus, Nigella arvensis subsp. brevifolia, Campanula rhodensis και Rumex bucephalophorus.

Ταξινομικά σχόλια: Η Consolida arenaria συγχεόταν παλαιότερα με την C. tomentosa (Boiss.) R. Schrädinger (Rechinger 1943a) και την C. ajacis (L.) Schur (Vaccari in Beguinot & Vaccari 1912), όμως στην πραγματικότητα ανήκει στην ομάδα της Consolida hellespontica, η οποία περιλαμβάνει τα είδη C. hellespontica (Boiss.) Chater και C. samia P. H. Davis. Aπό την C. hellespontica ξεχωρίζει εξαιτίας του μικρού της μεγέθου, της βραχείας ταξιανθίας της και των συνήθως μικροτέρων ανθέων με συγκριτικώς μεγαλύτερο πλήκτρο. Από την C. samia διαφέρει στο πιεσμένο τρίχωμα, στο κυανοϊώδες χρώμα των ανθέων, στο εμφανώς βραχύτερο μεσαίο λοβό της στεφάνη, στους επιμήκεις πλευρικούς λοβούς και στο μακρύτερο πλήκτρο.

Κατάσταση πληθυσμών: Η Consolida arenaria σχηματίζει σχετικώς μεγάλους πληθυσμούς σε παραλίες μεταξύ της Φερακλού και του Κάλαθου, με τα φυτά εκεί να εκτιμώνται σε αρκετές χιλιάδε. Όλοι οι άλλοι υποπληθυσμοί είναι πολύ μικρότεροι. Το 2004 υπολογίσθηκε ότι ο συνολικός αριθμός ατόμων ανέρχεται το πολύ σε 10.000.

Κίνδυνοι και χαρακτηρισμόç κατηγορίαç απειλήç: Πριν από 25 έτη μόνο λίγοι κόλποι της ανατολικής ακτής της Ρόδου, μεταξύ της πόλης της Ρόδου και της Λίνδου, καταλαμβάνονταν από ξενοδοχειακές μονάδε, ενώ νότια της Λίνδου σχεδόν δεν υπήρχαν εκτεταμένα συγκροτήματα. Από το 1980 και έπειτα δημιουργούνται διαρκώς κτηριακές μονάδες μαζικού τουρισμού ή πολυτελείς επαύλεις καλοκαιρινού τουρισμού στις ακτέ. Η διαρκώς αυξανόμενη οικοδόμηση αποτελεί κίνδυνο όχι μόνο για την Consolida arenaria, αλλά και για ολόκληρο το παραθαλάσσιο οικοσύστημα. Ως αποτέλεσμα, ορισμένοι υποπληθυσμοί του είδους σε θέσεις που αναφέρονται από την Carlsträm (1984, 1987) είτε δεν επιβεβαιώθηκαν κατά την έρευνά μας το 2004, ή οι πληθυσμοί που βρέθηκαν περιορίζονταν σε λίγα μόνο φυτά ή στη μικρή έκταση των λίγων τετραγωνικών μέτρων.

Το είδος χαρακτηρίζεται ως Κινδυνεύον (EN), σύμφωνα με τα δεδομένα της IUCN (2001, 2006) και χρησιμοποιώντας το κριτήριο E, κυρίως εξαιτίας την δραματικής μείωσης των ατόμων και των υποπληθυσμών του κατά την διάρκεια των τελευταίων 25 ετών.

Η Consolida arenaria αντιμετωπίζει τον κίνδυνο της εξαφάνισης στο εγγύς μέλλον, καθώς οι περισσότεροι υποπληθυσμοί της βρίσκονται σε κίνδυνο εξαιτίας της επέκτασης των τουριστικών δραστηριοτήτων, όπως είναι η κατασκευή ξενοδοχείων και δρόμων, η καταστροφή των αμμοθινών με μηχανικά μέσα ένα περίπου μήνα πριν την άνθηση του είδου, η καταστροφή της βλάστησης εξαιτίας ποδοπατήματο, απόθεσης απορριμμάτων και αποβλήτων, η φύτευση εξωτικών ειδών κ.ά (Phitos & Constantinidis 1995b). Μόνο οι πληθυσμοί στις παραλίες μεταξύ της Φερακλού και του Κάλαθου δεν φαίνεται να απειλούνται προς το παρόν, εξαιτίας στρατιωτικής χρήσης της περιοχή. Σε περίπτωση που οι στρατιωτικές δραστηριότητες διακοπούν, είναι πολύ πιθανό ότι θα ενεργοποιηθούν μηχανισμοί εκμετάλλευσης μίας από τις τελευταίες και τουλάχιστον εν μέρει αδιατάρακτης παράκτιας περιοχή.

Αν δεν ληφθούν μέτρα προστασίας το φυτό θα εξαφανισθεί από την ανατολική ακτή της Ρόδου, ακριβώς όπως έχει ήδη συμβεί στην περιοχή από όπου το φυτό περιγράφηκε (locus classicus), στην παραλία Στεγνά, Α. του Αρχάγγελου. Εδώ παρατηρήθηκε ένας μικρός πληθυσμός 20 ατόμων το 2002, ο οποίος εξαφανίσθηκε το 2003. H δημιουργία αρκετών νέων κτηρίων, ένας ασφαλτοστρωμένος δρόμος περιπάτου, ο αυξανόμενος αριθμός τουριστών και η φύτευση εξωτικών ειδών στην ακτή δεν άφησαν πλέον αρκετό χώρο στην φυσική βλάστηση της περιοχή.

Μέτρα προστασίαç: Είναι επιτακτική η ανάγκη προστασίας τουλάχιστον μερικών από τα λίγα συστήματα αμμοθινών, τα οποία δεν έχουν ακόμη καλυφθεί με κτίσματα. Προτείνεται εδώ η προστασία των ακόλουθων περιοχών που φιλοξενούν το είδο: παραλία Τσαμπίκα ΒΑ. του Αρχάγγελου, αμμοθίνες Β. της Φερακλού, καθώς και η παραθαλάσσια περιοχή μεταξύ της Φερακλού και του Κάλαθου. Στην τελευταία περιοχή υπάρχουν στρατιωτικές δραστηριότητε, όμως η μοναδική, φυσική βλάστηση έχει διατηρηθεί στο μεγαλύτερο μέρος τη. Για την αποτελεσματική προστασία, εδώ ο τουρισμός θα πρέπει να περιορισθεί.

Μία ελεγχόμενη, ήπια τουριστική χρήση των αμμοθινών Β. της Φερακλού θα μπορούσε να είναι αποδεκτή. Η διαδρομή των τουριστών πάνω σε ξύλινες σανίδε, ταυτόχρονα με την αποφυγή των ευαίσθητων περιοχών, θα μπορούσε να προσφέρει περαιτέρω προστασία. Κάτι τέτοιο έχει οδηγήσει σε καλά αποτελέσματα σε άλλες περιοχές της Μεσογείου, όπως π.χ. στη ΝΔ. Γαλλία. Δυστυχώ, κατά μήκος των ανατολικών ακτών της Ρόδου δεν συμπεριλήφθηκαν περιοχές με αμμοθίνες στο Δίκτυο ΦΥΣΗ 2000, σε αντίθεση με τις εκτεθειμένες στον άνεμο δυτικές ακτέ, των οποίων ένα σχετικά μεγάλο τμήμα προστατεύεται. Η τοπογραφία και η δομή της βλάστησης μεταξύ των δύο ακτών διαφέρουν σημαντικά.

Andreas Kleinsteuber, Michael Ristow & Ulrike Doyle