Centaurea carystea Trigas & Constantin.

Compositae

Κρισίμως Κινδυνεύον (CR)

Centaurea carystea Trigas & Constantin. in Bot. J. Linn. Soc. 158(4): 764 (2008).

Τύποç: [Ελλά (WAe), Νήσος Εύβοια] "Mt. Ochi, western parts of Profitis Ilias summit, north of the mountain shelter, stony plain with rocks in open, steppe-like vegetation", 38° 03³ N, 24° 28³ E, c. 1200 m, 26 Jun. 2004, Trigas 3117 (Ολότυπο: ΑΤΗU. Ισότυπο: UPA).

Περιγραφή: Πολυετές είδος με ημιξυλώδη βάση και 1-3 ρόδακες φύλλων. Ανθοφόροι βλαστοί κατακείμενοι, με εριώδη τρίχωση, μήκους (4-)8-24 cm, καταλήγοντες σε 1-4 κεφάλια. Φύλλα βάσης επιμήκη έως ελλειψοειδή, με πυκνό, λευκωπό, εριώδες τρίχωμα, 1- έως 2-πτεροσχιδή, 1,0-6,5 x 0,5-2,5 cm, με 4-9 λοβούς σε κάθε πλευρά. Φύλλα βλαστού όμοια με τα φύλλα βάση, αλλά βαθμιαία μειούμενα σε μέγεθος και σε αριθμό λοβών. Περίβλημα κεφαλίου στενά ωοειδές έως ημισφαιροειδέ, 1,0-1,2 x 0,5-1,0 cm. Βράκτια περιβλήματος αχυρόχρωμα, υποκάστανα στο κεντρικό τμήμα του, χνοώδη έως άτριχα, με 3 ή 5 νεύρα, τα μεσαία 6,0-9,5 x 5,0-7,5 mm (συμπεριλαμβανομένου του εξαρτήματο). Εξαρτήματα μεσαίων βρακτίων πλατιά τριγωνικά έως σχεδόν ρομβικά, διαστάσεων 2,8-3,2 x 5,0-7,5 mm (συμπεριλαμβανομένων των βλεφαρίδων) με λευκά, υαλώδη, πλευρικά ωτίδια και βλεφαρίδες μήκους έως 3 mm, πάντοτε μακρύτερες από την κορυφαία άκανθα μήκους 0,3-1,2 mm. Στεφάνη ωχροκίτρινη. Αχαίνια αραιώς τριχωτά έως σχεδόν άτριχα, μήκους περίπου 3 mm, πάππος μήκους 1/3-1/2 του μήκους των αχαινίων.

Χρωμοσωματικόç αριθμόç: 2 n = 6x = 54 (Trigas & al. 2008).

Περίοδοç ανθοφορίαç: Μέσα Ιουνίου έως και Ιούλιο.

Γεωγραφική εξάπλωση: Τοπικό ενδημικό είδος της Ελλάδα. Γνωστό μόνο από μία θέση στο όρος Όχη της Ν. Εύβοια.

Βιότοποç: Η Centaurea carystea αναπτύσσεται σε ανοικτό, βραχώδη βιότοπο, σε ένα μικρό υψίπεδο δυτικά της κορυφής Προφήτης Ηλίας του όρους Όχη, σε υψόμετρο περίπου 1.200 m. Το γεωλογικό υπόστρωμα της περιοχής συνίσταται από σχιστολίθους ποικίλης σύσταση. Το έδαφος είναι εξαιρετικά αβαθές και συνήθως περιορισμένο σε μικρές θέσεις μεταξύ των κυριαρχούντων βράχων και λίθων. Η περιοχή είναι εκτεθειμένη στους ισχυρούς βόρειους ανέμους που πνέουν κυρίως κατά τη διάρκεια του καλοκαιριού. Πολλά ενδημικά και αξιοσημείωτα φυτικά taxa αναπτύσσονται μαζί με την C. carystea, όπως τα ακόλουθα: Anthemis wiedemanniana, Centaurea raphanina subsp. mixta, Dianthus monadelphus subsp. pallens, Ononis spinosa subsp. antiquorum, Scabiosa argentea, Sedum eriocarpum subsp. apertiflorum, Thlaspi bulbosum κ.ά. (Trigas & al. 2008).

Ταξινομικά σχόλια: Η Centaurea carystea ανήκει στην C. sect. Acrolophus. Το χρώμα των ανθέων θεωρείται σημαντικό χαρακτηριστικό για την συστηματική κατάταξη των taxa της sect. Acrolophus (Georgiadis 1980). Τα ωχροκίτρινα άνθη της C. carystea την ομαδοποιούν μαζί με ένα μικρό αριθμό ελληνικών αντιπροσώπων που έχουν κίτρινα, υπόλευκα ή λευκά άνθη. Η ομάδα αυτή περιλαμβάνει εννέα είδη, τα οποία εξαπλώνονται, κυρίω, στο ανατολικό τμήμα της ηπειρωτικής Ελλάδας και στα νησιά του Αιγαίου (Georgiadis 1980). Βασιζόμενοι σε μορφολογικά χαρακτηριστικά, τα στενότερα συγγενή είδη της C. carystea με κίτρινα άνθη είναι η C. pelia DC. (ανατολική ηπειρωτική Ελλάδα), η C. mantoudii Τ. Georgiadis (Β. Εύβοια) και η C. x laureotica Heldr. ex Halácsy (Α. Αττική). Τα τρία είδη διαφοροποιούνται από την C. carystea στην γενική τους μορφή, τον αριθμό των κεφαλίων, καθώς και σε μορφολογικά χαρακτηριστικά των βρακτίων του περιβλήματο, των φύλλων, των καρπών και του τριχώματος (Trigas & al. 2008).

H Centaurea carystea παρουσιάζει σημαντικές μορφολογικές ομοιότητες και με την C. attica Nyman, ένα ποικιλόμορφο είδος με ρόδινα έως πορφυρά άνθη, το οποίο διακρίνεται σε 4 υποείδη με εξάπλωση στην Α. Στερεά Ελλάδα και την Εύβοια. Τα δύο είδη διαφοροποιούνται μεταξύ τους από την συνολική μορφή, τον αριθμό των κεφαλίων και τα μορφολογικά χαρακτηριστικά των βρακτίων του περιβλήματο. Η χρήση μοριακών δεικτών (RAPDs), για τη διερεύνηση των γενετικών αποστάσεων μεταξύ της C. carystea και των μορφολογικά συγγενών της έδειξε, επίση, ότι το είδος της Ν. Εύβοιας κρατά μία μάλλον απομονωμένη θέση μεταξύ τόσο των αντιπροσώπων της ομάδας της C. attica με ρόδινα-πορφυρά άνθη όσο και των αντιπροσώπων της ομάδας της C. pelia με κίτρινα άνθη (Trigas & al. 2008).

Κατάσταση πληθυσμών: Η Centaurea carystea σχηματίζει μικρές ομάδες των 5-20 ατόμων, που αναπτύσσονται σε μικρές επιφάνειες λίγων τετραγωνικών μέτρων. Ο μοναδικός γνωστός πληθυσμός καταλαμβάνει έκταση 50 στρεμμάτων περίπου και ο συνολικός αριθμός των ατόμων του εκτιμάται ότι δεν υπερβαίνει τα 500.

Κίνδυνοι και χαρακτηρισμόç κατηγορίαç απειλήç: Η βλάστηση του όρους Όχη υπόκειται σε έντονη βόσκηση, αργά την άνοιξη και το καλοκαίρι, κυρίως από κοπάδια αιγών. Τα ζώα καταναλώνουν, συνήθω, τους ανθοφόρους βλαστούς και τα φύλλα της Centaurea carystea, αφήνοντας ανέπαφα τα κατώτερα τμήματα των φυτών. Η κατακείμενη μορφή των ατόμων της C. carystea την προστατεύει από περαιτέρω απώλειε, αλλά τα εύκολα εντοπιζόμενα, ανθισμένα κεφάλια καταναλώνονται ευρέω. Υπολογίζεται ότι περισσότερο από το 95% της ετήσιας παραγωγής αχαινίων του είδους καταναλώνεται από τα ζώα, καθιστώντας την υπερβόσκηση σημαντικό κίνδυνο για τη μακροπρόθεσμη επιβίωσή του.

Η κατασκευή αιολικών πάρκων στην περιοχή εξάπλωσης της C. carystea συνιστά σημαντική απειλή για τον πληθυσμό τη. Περισσότερες από 800 ανεμογεννήτριες έχουν εγκατασταθεί στη Ν. Εύβοια τα τελευταία έτη, σε θέσεις εκτεθειμένες στους ισχυρούς βόρειους ανέμους που πνέουν στην περιοχή. Ο βιότοπος της C. carystea είναι ιδανικός για την εγκατάσταση ανεμογεννητριών, λόγω της έκθεσής του στους βόρειους ανέμου. Σε περίπτωση κατασκευής αιολικού πάρκου στην περιοχή, το είδος θα αντιμετωπίσει άμεσο κίνδυνο εξαφάνιση. Το όρος Όχη περιλαμβάνεται στο Δίκτυο των σημαντικών περιοχών ΦΥΣΗ 2000, δημιουργώντας τις προϋποθέσεις για την αποφυγή καταστροφικών επεμβάσεων στους ευαίσθητους βιοτόπους του.

Με βάση την κατηγοριοποίηση της IUCN (2001) το είδος χαρακτηρίζεται ως Κρισίμως Κινδυνεύον (CR), σύμφωνα με το κριτήριο B2a,b(v).

Μέτρα προστασίαç: Ο έλεγχος της βόσκησης στο όρος Όχη και η αποφυγή καταστροφικών ενεργειών στο βιότοπο της C. carystea είναι απαραίτητα μέτρα για τη μείωση του κινδύνου εξαφάνισης του είδου. Παράλληλα, είναι αναγκαία η παρακολούθηση για τη γνώση της δυναμικής του πληθυσμού και των δυνατοτήτων επιβίωσής του. Η ιδιαίτερα περιορισμένη περιοχή εμφάνισης του είδους και οι άμεσοι κίνδυνοι που το απειλούν, καθιστούν ενδεδειγμένη τη δημιουργία μικροαποθέματος (micro-reserve) (Laguna & al. 2004) για την αποτελεσματική in situ διατήρησή του. Η καλλιέργεια και η διατήρηση του είδους σε Βοτανικούς Κήπους και Τράπεζες Σπερμάτων είναι επίσης στα ενδεικνυόμενα μέτρα προστασία.

Παναγιώτηç Τρίγκαç & Θεοφάνηç Κωνσταντινίδηç