Buxbaumia viridis (Moug. ex Lam. & DC.) Brid. ex Moug. & Nestl.

Buxbaumiaceae

Κινδυνεύον (EN)

Buxbaumia viridis (Moug. ex Lam. & DC.) Brid. ex Moug. & Nestl., Stirp. Crypt., Vogeso-Rhen., fasc. 8: n. 724 (1823).

Tύποç: [Ελβετία] Το είδος ανακαλύφθηκε από τον A.P. de Candolle στο Mt. Pilatus της Ελβετία, το 1801 (?G-DC).

Συνώνυμα: Buxbaumia aphylla var. viridis Moug. in Fl. France ed. 3(6): 227 (1815).

B. indusiata Brid., Bryol. Univ. 1: 331 (1826).

Περιγραφή: Δίοικο, ακρόκαρπο, μικροσκοπικών διαστάσεων φυτό, με αναλογικά μεγάλη σποριόκαψα. Βλαστοί εφήμεροι, αποτελούμενοι από καστανά στρώματα πρωτονηματίων, αναπτυσσόμενοι μεμονωμένα ή διασκορπισμένοι. Φυλλάρια περιχαίτιου μικροσκοπικά, ωοειδή, βλεφαριδωτά, βλεφαρίδες νηματόμορφες με την πάροδο του χρόνου, σχηματίζουσες μάζες που ομοιάζουν με πρωτόνημα στη βάση του ποδίσκου. Ποδίσκος ύψους έως 10- 15 mm, ευθύ, θηλωτό. Σποριόκαψα ποικίλλουσα χρωματικά, κίτρινο-πράσινη έως αχνά καστανή, όχι στιλπνή, πλευρικά ελλειψοειδή, συνήθως σε ευθεία γραμμή με τον ποδίσκο, σπανίως υπό γωνία, πεπλατυσμένη στη ράχη. Επικάλυμμα διαρρηγνυόμενο κατά μήκο, απομακρυνόμενο από την άνω πλευρά της κάψας κατά την ωρίμανση. Στόματα επιφανειακά. Έξω περιστόμιο με τέσσερις ομόκεντρες σειρές οδόντων. Σπόρια μεγέθους περίπου 10 μm.

Χρωμοσωματικόç αριθμόç: n = 8 (Smith 2004).

Περίοδοç ανάπτυξηç σποριόφυτου: Τα σποριόφυτα με τις σποριόκαψες αναπτύσσονται το καλοκαίρι.

Γεωγραφική εξάπλωση: Το είδος έχει καταγραφεί σχεδόν στο σύνολο των χωρών της ΝΑ. Ευρώπης (Βουλγαρία, Σλοβενία, Κροατία, Βοσνία & Ερζεγοβίνη, Σερβία, Μαυροβούνιο, Αλβανία, FYROM και Ρουμανία, Sabovljevic & al. 2008, Τσακίρη 2009). Υπάρχει μόνο μία σχετική δημοσίευση από την Ελλάδα, με καταγραφή του είδους στην Ελατιά της Ροδόπης (Νομό Δράμα), σε υψόμετρο περίπου 1.380 m (Geissler 1977). Συλλέχθηκε όμως πρόσφατα στο όρος Βαρνούς και στο Φαράγγι του Αώου (2003), καθώς και στα όρη Σμόλικας και Τύμφη (2008) (Blockeel, αδημοσίευτα στοιχεία).

Βιότοποç: Η Buxbaumia viridis είναι είδος βόρειουορεινού χαρακτήρα, με μέτριες απαιτήσεις υγρασίας αλλά και σκίασης (σκιόφιλο, Düll 1995). Αναπτύσσεται κατά προτίμηση σε νεκρά δέντρα, τα οποία βρίσκονται σε ποικίλα στάδια αποσύνθεσης (σαπρόφυτο), κυρίως όμως σε κορμούς κωνοφόρων σε δάση μεγάλης ηλικίας (Smith 2004). Απαιτεί την ύπαρξη δασών που δεν επηρεάζονται από δασική διαχείριση και γενικότερα από ανθρωπογενείς επεμβάσει, ώστε να υπάρχει το απαραίτητο υπόβαθρο ανάπτυξη, δηλαδή μεγάλης ηλικίας κορμοί δέντρων ή πεσμένοι κορμοί σε ποικίλο βαθμό αποσύνθεση. Τέτοιες περιοχές είναι περιορισμένες στον ελληνικό χώρο.

Η B. viridis εντοπίστηκε στην Ελλάδα κυρίως σε μεγάλης ηλικίας κορμούς Pinus (Σμόλικα), Fagus /Abies (Βαρνού), Fagus (Τύμφη), σε κορμούς Picea σε αποσύνθεση (Ελατιά, ορεινή Ροδόπη) και σε κορμούς σε αποσύνθεση (Φαράγγι Αώου). Ο αριθμός των ατόμων στους κορμούς δεν καταμετρήθηκε, όμως δεν ήταν ιδιαίτερα μεγάλος και τα άτομα αναπτύσσονταν διάσπαρτα πάνω στο ξύλο. Για τη θέση ανάπτυξης του είδους στην Ελατιά δεν είναι γνωστά λεπτομερή στοιχεία.

Τόσο η θέση συλλογής στην Ελατιά (1.380 m ορεινή Ροδόπη), όσο και οι θέσεις όπου πρόσφατα εντοπίστηκε το είδος στον Βαρνούντα (περίπου 1.100 m) και στην οροσειρά της Πίνδου (Φαράγγι Αώου στα 1.300 m περίπου, Σμόλικας στα 1.700-1.900 m, Τύμφη στα 1.500 m περίπου) (Blockeel, προσωπική επικοινωνία), έχουν παρόμοιες κλιματικές συνθήκες μεσευρωπαϊκού τύπου, οι οποίες ανταποκρίνονται στις απαιτήσεις ανάπτυξης του βόρειου-ορεινού χαρακτήρα της B. viridis.

Ταξινομικά σχόλια: Η Buxbaumia viridis είναι ο μόνος αντιπρόσωπος του γένους που έχει εντοπισθεί στην Ελλάδα. Οι ιδιαίτερες απαιτήσεις της για συγκεκριμένο τύπο βιοτόπου και το μικροσκοπικό μέγεθός τη, κάνουν δυνατό τον εντοπισμό στο πεδίο μόνο όταν δημιουργεί σποριόκαψε. Η μεγάλου μεγέθους και χαρακτηριστικού σχήματος σποριόκαψα (σε σχέση με το μικροσκοπικό γαμετόφυτο) την διαχωρίζει από άλλα βρυοφυτικά είδη, με τα οποία μπορεί να αναπτύσσεται στο ίδιο υπόστρωμα.

Κατάσταση πληθυσμών: Στον Βαρνούντα και στο Φαράγγι του Αώου (κορμοί σε αποσύνθεση) σημειώθηκε μικρός αριθμός κορμών δέντρων πάνω στους οποίους αναπτυσσόταν η Buxbaumia viridis, σε έκταση όχι μεγαλύτερη των 100 m2 περίπου. Στον Σμόλικα και την Τύμφη καταγράφηκε μόνο σε ένα κορμό δένδρου. Όλοι οι πληθυσμοί ήταν μικροί, ενώ ο αριθμός των ατόμων στους κορμούς δεν ήταν μεγάλος και εντοπίστηκαν εξαιτίας της παρουσίας σποριόκαψα. Τα άτομα αναπτύσσονταν διάσπαρτα πάνω στους κορμού. Ο ακριβής αριθμός των ατόμων δεν έχει καταγραφεί, ενώ για την κατάσταση του πληθυσμού της Ελατιάς δεν υπάρχουν ακριβείς πληροφορίε.

Κίνδυνοι και χαρακτηρισμόç κατηγορίαç απειλήç: Η μελέτη των βρυοφύτων στην Ελλάδα είναι ιδιαίτερα περιορισμένη, με αποτέλεσμα η γνώση της βρυοφυτικής ποικιλότητας να είναι ελλιπή. Κατ' επέκταση είναι ιδιαίτερα περιορισμένα τα δεδομένα για την ανάγκη και τον βαθμό προστασίας κάποιων ειδών. Τα παραπάνω καθιστούν πολύ δύσκολη την εφαρμογή των κριτηρίων της IUCN (2001, 2003, 2005), με τις αναγκαίες προσαρμογές για τα βρυόφυτα (Hallingbäck & al. 1998), για την Buxbaumia viridis και τα ελληνικά βρυόφυτα γενικότερα. Δεν έχει πραγματοποιηθεί ευρύτερη, διεξοδική έρευνα για τον εντοπισμό του είδους σε κατάλληλες θέσεις και δεν υπάρχει λεπτομερής καταγραφή των πληθυσμών του, ώστε να είναι γνωστό αν είναι σπάνιο και σε ποιο βαθμό κινδυνεύει στην Ελλάδα. Ο βιότοπο, όμω, που απαιτείται για την ανάπτυξή του είναι σπάνιο, γεγονός που αντικατοπτρίζει, ως ένα βαθμό, τη σπανιότητα του ίδιου του είδου.

Η B. viridis περιλαμβάνεται στη Σύμβαση της Βέρνης (Appendix I) και στην Οδηγία 92/43 της ΕΟΚ (Annex II). Πρακτικά όμως δεν υφίσταται κάποιο καθεστώς προστασίας της στην Ελλάδα. Η ύπαρξη μόνο μιας δημοσιευμένης θέσης της στην Ελλάδα, οδήγησε στον χαρακτηρισμό της ως πιθανώς Κινδυνεύον (ΕΝ) στα πλαίσια του Δικτύου ΦΥΣΗ 2000 (Ντάφη κ.ά. 1997). Ο χαρακτηρισμός αυτός διατηρείται εδώ, επειδή υποδηλώνει τα πολύ λίγα άτομα που έχουν μέχρι σήμερα εντοπισθεί και τη σπανιότητα του βιοτόπου του.

Εντούτοι, στο Βιβλίο Ερυθρών Δεδομένων για τα ευρωπαϊκά βρυόφυτα (ECCB 1995) χαρακτηρίζεται ως Τρωτό (V) για την Ευρώπη, συμπεριλαμβανομένης της Μακαρονησία.

H B. viridis απειλείται από την εφαρμογή ακατάλληλων δασικών πρακτικών, οι οποίοι κυρίως σχετίζονται με την απομάκρυνση των νεκρών, πεσμένων κορμών δέντρων, ιδιαίτερα αυτών που ανήκουν σε γηραιά άτομα και υπόκεινται σε αποσύνθεση. Απειλείται, επίση, από την κατάτμηση του ενδιαιτήματός τη. Η περιοχή συλλογής της B. viridis στην Ελατιά (ορεινή Ροδόπη) υπόκειται σε εντατικούς δασοκομικούς χειρισμού, ενώ οι υπόλοιπες θέσεις συλλογής (Βαρνού, Σμόλικα, Φαράγγι Αώου και Τύμφη) βρίσκονται αρκετά κοντά σε οικισμούς και σε μονοπάτια που ακολουθούνται από κοπάδια ζώων, αυξάνοντας έτσι τον κίνδυνο καταστροφής του περιορισμένου αριθμού υποστρωμάτων (κορμών), πάνω στα οποία αναπτύσσεται το είδο, είτε εξαιτίας τυχαίων γεγονότων είτε λόγω ξύλευσης ή απομάκρυνση. Επίση, η εντατικοποίηση των οικοτουριστικών δραστηριοτήτων σε δασικές περιοχές της Δ. Μακεδονίας και Ηπείρου τα τελευταία χρόνια, η διάνοιξη περιηγητικών μονοπατιών και νέων δρόμων μεταξύ των οικισμών, κ.λπ., αποτελούν πιθανές απειλές για το είδο.

Ο κίνδυνος εξαιτίας συλλογής στον ελληνικό χώρο είναι ιδιαίτερα μικρός και περιορίζεται κυρίως σε ξένους εξειδικευμένους ερευνητέ.

Μέτρα προστασίαç Όλες οι περιοχές συλλογής της Buxbaumia viridis που αναφέρθηκαν βρίσκονται μέσα σε δασικές εκτάσεις που υπόκεινται σε δασικούς χειρισμούς διαφόρων μορφών και ένταση. Πρέπει να υπάρξει ενημέρωση των κατά τόπους Δασαρχείων για την προστασία των θέσεων αυτών και εξαίρεσή τους από διαδικασίες ξύλευσης και εκκαθάρισης νεκρών κορμών.

Επίση, όλες οι θέσεις καταγραφής του είδους βρίσκονται εντός των ορίων περιοχών που ανήκουν στο Δίκτυο ΦΥΣΗ 2000. Προτείνεται ενημέρωση των αρμόδιων Φορέων Διαχείρισης για την ύπαρξη των θέσεων ανάπτυξης του είδους και τη λήψη μέτρων προστασίας των ιδιαίτερων αυτών θέσεων. Τέλο, συνιστάται η ενημέρωση των τοπικών αρχών για την ύπαρξη του σπάνιου αυτού είδους στην περιοχή τους έτσι ώστε διάφορες δραστηριότητες (οικοτουρισμό, κατασκευαστικά έργα) να μην διαταράξουν τις θέσεις ανάπτυξης των μικρών πληθυσμών του.

Αξίζει να σημειωθεί ότι η B. viridis είναι ένα από τα συνολικά 44 απειλούμενα βρυοφυτικά είδη που έχουν καταγραφεί στην Ελλάδα. Η ανεπαρκής γνώση για την κατάσταση των πληθυσμών τους και τους κινδύνους που αντιμετωπίζουν είναι το κυριότερο πρόβλημα σε χώρες με περιορισμένο επίπεδο βρυοφυτικής έρευνα, όπως η Ελλάδα. Η άγνοια του σημαντικότατου ρόλου των βρυοφύτων στα οικοσυστήματα αλλά και η έλλειψη δεδομένων για το βρυοφυτικό πλούτο στην Ελλάδα έχουν ως αποτέλεσμα την έλλειψη οργανωμένης προστασίας των βρυοφύτων, φαινόμενο γενικότερο στις χώρες της ΝΑ. Ευρώπης (Sabovljevic & al. 2001, Τσακίρη 2009).

Ευδοξία Τσακίρη, Beata Papp & Tom Blockeel