Asperula malevonensis Ehrend. & Schönbeck-Temesy

Rubiaceae

Τρωτό (VU)

Asperula malevonensis Ehrend. & Schönbeck-Temesy in Strid & Tan (eds), Mount. Fl. Greece 2: 294 (1991).

Tύποç: [Ελλά (Pe), Πελοπόννησο, Νομοί Αρκαδία/ Λακωνία] "in cacumine montis Malevo Laconiae, 6000 ped.", 7/19 Jul. 1850, Orphanidis 52 (Ολότυπο: WU. Iσότυποι: ATHU, WU).

Συνώνυμα: Asperula boissieri Heldr. ex Boiss. var. transiens Halácsy in Österr. Bot. Z. 45: 340, 385 (1895).

Περιγραφή: Χαμηλή, πολυετής πόα με ξυλώδη βάση και λεπτούς υπόγειους βλαστού, υπέργειο τμήμα σχηματίζον πυκνό τάπητα. Στελέχη ύψους 1-6 cm, με τετραγωνική διατομή, ακέραια ή με λίγες διακλαδώσει, ανθοφόροι βλαστοί ανερχόμενοι, με πυκνή τρίχωση (τρίχε μήκους 0,1-0,2 mm), σπάνια σχεδόν λείοι. Φύλλα γραμμοειδήλογχοειδή, σε πυκνούς σπονδύλους των 4, μεγέθους 6-10 x 0,4-0,7 mm, ευθυτενή έως καμπυλωτά, λεία ή τριχωτά στα επίπεδα ή ελαφρώς συνεστραμμένα κράσπεδα (τρίχε μήκους έως 0,5 mm), με υαλώδες αποληκτικό εξάρτημα μήκους έως 1 mm και προεκβάλλουσα μεσαία νεύρωση στην κάτω επιφάνεια που καταλαμβάνει περίπου το μισό του πλάτους του φύλλου. Ταξιανθία βραχεία με 1-3 ολιγανθείς ψευδοσπονδύλου. Βράκτια ανάλογα των φύλλων, ελαφρά συνενωμένα στη βάση του, βλεφαριδωτά με ακιδωτή απόληξη.Στεφάνη χοανοειδή, ρόδινη, μήκους 4-6,5 mm με σωλήνα περίπου διπλάσιο των λοβών, λοβοί επιμήκει, αμβλείς με αραιές σκληρές τρίχες και εξαρτήματα με θηλοειδείς προεκβολέ. Ωοθήκη θηλοειδή, ώριμα καρπίδια (σχιζοκάρπια) ωοειδή-νεφροειδή, 1,8-2,1 mm, γλαυκοπράσινα ως καστανοπράσινα, με πυκνές θηλές ιδιαίτερα στη ράχη, ενίοτε με καστανές κηλίδε.

Χρωμοσωματικόç αριθμόç: Άγνωστο.

Περίοδοç ανθοφορίαç: Από τα μέσα Ιουνίου μέχρι τα μέσα Ιουλίου. Τα ώριμα καρπίδια εμφανίζονται αργά τον Ιούλιο και τον Αύγουστο.

Γεωγραφική εξάπλωση: Τοπικό ενδημικό είδος της Ελλάδα. Γνωστό μόνο από τις ανώτερες περιοχές δύο κορυφών του όρους Πάρνωνα, την υψηλότερη Μεγάλη Τούρλα και τη γειτονική Ρούσσα Πέτρα.

Βιότοποç: Η Asperula malevonensis φύεται σε ανοικτές περιοχές της υπαλπικής ζώνη, σε ασβεστολιθικό, χαλικώδες υπόστρωμα που, όμω, συγκρατεί αρκετό γόνιμο χώμα. Επιπλέον, έχει βρεθεί σε εντελώς πετρώδες υπόστρωμα, όπου φύεται σε ρωγμές διαβρωμένων μικρών βράχων και σε θύλακες εδάφους μεταξύ σταθεροποιημένων γειτονικών λίθων. Τα φυτά σχηματίζουν συστάδε. Οι θέσεις όπου εμφανίζονται οι υποπληθυσμοί έχουν μικρή έως μηδενική κλίση, ενώ δεν έχουν παρατηρηθεί άτομα σε κατακόρυφους ασβεστολιθικούς κρημνούς ή βράχου. Τα υπέργεια τμήματα του φυτού λαμβάνουν την μορφή μικρού τάπητα. Σπάνια παρατηρήθηκαν φυτά να προεκβάλλουν από τον ακανθωτό Astragalus angustifolius subsp. angustifolius με τον οποίον συνυπάρχουν.

Το είδος φύεται σε υψόμετρο 1.600-1.930 m και οι δύο υποπληθυσμοί απέχουν μεταξύ τους περίπου 1.000 m. Οι υποπληθυσμοί της κορυφής Ρούσσα Πέτρα έχουν βόρειο προσανατολισμό, ενώ οι υποπληθυσμοί της Μεγάλης Τούρλας έχουν διαφόρους προσανατολισμού. Τα περισσότερο συνήθη είδη που εμφανίζονται μαζί με την A. malevonensis είναι τα: Anthemis laconica, Astragalus angustifolius subsp. angustifolius, Centaurea athoa subsp. parnonia, Galium thymifolium, Sideridis clandestina subsp. clandestina, Viola parnonia κ.ά.

Ταξινομικά σχόλια: Η Asperula malevonensis συγγενεύει με την A. nitida Sm., είδος της Μικράς Ασία, διαφέρει όμως από αυτή στο ισχυρό και πλατύ μεσαίο νεύρο των στενότερων φύλλων, στην παρουσία τρίχωσης στη στεφάνη και στις θηλοειδείς προεκβολές των εξαρτημάτων (Ehrendorfer & Schänbeck-Temesy 1991). Από την επίσης συγγενική και ενδημική της Ελλάδας Α. pulvinaris Heldr. ex Boiss. διαφέρει στο μακρύτερο υαλώδες αποληκτικό εξάρτημα των φύλλων, στην λιγότερο τριχωτή στεφάνη και στον βραχύτερο σωλήνα του άνθου. Δεν φαίνεται να υπάρχει σημαντική διαφορά στο χρώμα της στεφάνης μεταξύ των δύο τελευταίων ειδών, αφού η Α. pulvinaris είναι ποικιλόμορφη ως προς τον συγκεκριμένο χαρακτήρα.

Κατάσταση πληθυσμών: Σύμφωνα με παρατηρήσεις στο πεδίο, τα άτομα της Asperula malevonensis στην κορυφή Ρούσσα Πέτρα δεν φαίνεται να ξεπερνούν τα 200, διεσπαρμένα στη βόρεια πλευρά της κορυφής και κυρίως στην κορυφογραμμή προς τη Μεγάλη Τούρλα. Στη Μεγάλη Τούρλα υπάρχουν ομάδες φυτών σε διάφορα σημεία της περιοχής της κορυφή, πάντα όμως με μικρό αριθμό ατόμων. Ο συνολικός αριθμός των φυτών εδώ υπολογίζεται περίπου σε 2.000-4.000. Τα περισσότερα φυτά φαίνεται να είναι αρκετά μεγάλης ηλικία, ενώ τα νεαρά άτομα είναι ιδιαίτερα περιορισμένα. Είναι αξιοσημείωτο, επίση, το γεγονός ότι κορυφές του Πάρνωνα που έχουν ερευνηθεί διεξοδικά, όπως η Γαϊτανόρραχη και η Ψαρή, παρά τις μεγάλες ομοιότητες τους σε υψόμετρο, μορφολογία, υπόστρωμα, ανθρώπινες δραστηριότητες κ.λπ. με τη Μεγάλη Τούρλα, δεν φιλοξενούν κάποιο υποπληθυσμό του είδου.

Κίνδυνοι και χαρακτηρισμόç κατηγορίαç απειλήç: Η Asperula malevonensis είναι ένα σπάνιο και πολύ τοπικό είδο, που μπορεί να ενταχθεί στην κατηγορία των Tρωτών (VU) της IUCN (2001) με βάση το κριτήριο D2. Στην περιοχή όπου φύεται, αναπτύσσεται έντονη κτηνοτροφική δραστηριότητα, όμω, για μικρό σχετικά χρονικό διάστημα, μεταξύ των μηνών Ιουλίου και Σεπτεμβρίου και μόνο από κοπάδια προβάτων. Τα ζώα δεν θίγουν το είδο, όμω, ποδοπατούν τους υποπληθυσμούς του και με αυτό τον τρόπο παρεμποδίζουν ιδιαίτερα την ανάπτυξη νεαρών αρτιβλάστων. Τα άτομα της A. malevonensis, που φύονται σε σχεδόν επίπεδες επιφάνειε, φαίνεται να προστατεύονται λιγότερο αποτελεσματικά από το ποδοπάτημα, συγκριτικά με τα φυτά τα οποία φύονται ανάμεσα σε λίθους ή σε ρωγμές μικρών βράχων. Μία πιθανή αλλαγή του τρόπου βόσκηση, με την εισαγωγή αιγών στην περιοχή, θα επηρεάσει αρνητικά τις προοπτικές επιβίωσης του είδου, επειδή οι αίγες έχουν εύκολη πρόσβαση σε βραχώδεις θέσει. Ο ιδιαίτερα μικρός αριθμός νεαρών ατόμων της A. malevonensis θα πρέπει να διερευνηθεί περαιτέρω, τόσο in situ όσο και με πειράματα φύτρωσης σπερμάτων. Τέλο, είναι ακόμη άγνωστο πως θα επηρεάσουν τους υποπληθυσμούς του είδους οι διαφαινόμενες αλλαγές του κλίματος που έχουν ως αποτέλεσμα τη μικρότερη χιονόπτωση και τη μικρότερης διάρκειας χιονοκάλυψη των υψηλών κορυφών του Πάρνωνα.

Μέτρα προστασίαç: O σημαντικός αριθμός των σπανίων φυτικών ειδών που φύονται στα ανώτερα τμήματα του όρους Πάρνωνα θα πρέπει να προστατευθεί από ενδεχόμενες δυσμενείς ενέργειε, όπως οι αλλαγές στον τρόπο βόσκησης της περιοχή, οι διανοίξεις επιπλέον περιπατητικών μονοπατιών ή αγροτικών δρόμων, η υπερβολική κυνηγετική δραστηριότητα και η ανεξέλεγκτη συλλογή. Οι τοπικοί συλλέκτες τσαγιού του βουνού (Sideritis spp.) θα πρέπει να αποφεύγουν να ποδοπατούν ή να καταστρέφουν με άλλο τρόπο το είδο.

Η μεταφορά της Asperula malevonensis στην καλλιέργεια θα μπορούσε να είναι ένα σημαντικό μέτρο για την ex situ προστασία τη. Όμω, κάτι τέτοιο προϋποθέτει τη μελέτη της βιολογίας του είδου, καθώς και των συνθηκών φύτρωσης των σπερμάτων του, έρευνα η οποία θα πρέπει να επεκταθεί σε πολλά σπάνια είδη της ελληνικής χλωρίδα. Η επιτυχημένη καλλιέργεια του συγκεκριμένου είδους και άλλων υπαλπικών φυτών σε χαμηλά υψόμετρα προϋποθέτει την αναπαραγωγή των συνθηκών που επικρατούν στα ορεινά οικοσυστήματα, με έμφαση στην αντιμετώπιση της αυξημένης θερμοκρασίας του θέρους.

Eλευθέριοç Καλπουτζάκηç & Θεοφάνηç Κωνσταντινίδηç