शिवकालीन किल्ले व पर्यटन :रायगड -एक अभ्यास

           शिवछत्रपतीच्या पदस्पर्शाने पावन झालेला, स्वराज्याची राजधानी म्हणून प्रसिद्ध पावलेला, इतिहासाच्या अनेक पाऊल खुणा जपलेला, अनेक संघर्षाला समर्थपणे तोंड देणारा, बेलाग असा रायगड किल्ला मराठी अस्मितेचे प्रतीक म्हणून आजही दिमाखात उभा आहे. इतिहास संशोधक, इतिहास प्रेमी, देशविदेशातील पर्यटक या किल्ल्यास भेटी देत असतात. रायगडावर पर्यटकांच्या संख्येत मोठ्या प्रमाणात वाढ झाली आहे. रायगड ऐतिहासिक किल्ला असल्यामुळे किल्ल्याचे पावित्र्य जपणे, किल्ल्यावर स्वच्छता ठेवणे हे आपले आद्यकर्तव्य आहे.