Onuncu Yüzyıl Âlimi İmâm İsmâil el-Cevherî: Aerodinamik Biliminin İkinci Kurucusu

Onuncu Yüzyıl Âlimi İmâm İsmâil el-Cevherî: Aerodinamik Biliminin İkinci Kurucusu

Mehmet Keçeci

ORCID : https://orcid.org/0000-0001-9937-9839 

Received: 01.12.2026

Özet/Abstract:

Bu makale, onuncu yüzyıl Türk-İslâm âlimi Ebû Nasr İsmâil ibn Hammâd el-Cevherî’nin (ö. MS 1002/1010, Hicrî 400) bilim târihindeki, özellikle aerodinamik biliminin erken gelişimindeki rolünü ve konumunu yeniden değerlendirmeyi amaçlamaktadır. Cevherî, geleneksel olarak Arap dili ve edebiyatı alanında, özellikle “Kitâbü’s-Sıhâh” adlı temel sözlüğü ile tanınmıştır. Ancak, bu çalışma onun dilbilimci kimliğinin ötesinde, deneysel fizik ve aerodinamiğe olan katkılarını ön plana çıkarmaktadır.

Makale, Cevherî’nin dil çalışmaları için yaptığı seyahatlerin ardından Nişabur’a yerleşerek müderrislik ve imamlık yaptığı döneme odaklanmaktadır. Bu süreçte, kuşların uçuşunu sistematik bir şekilde gözlemleyerek, havadaki hareketin ardındaki ilkeleri anlamaya çalıştığı ve bunu “emsâli bulunmayan bir eser” olarak nitelendirdiği târihsel rivâyetleri temel almaktadır. Onun bu yaklaşımı, aerodinamiği, sâdece pratik bir denemeden ziyade, incelenmesi ve anlaşılması gereken bağımsız bir bilim dalı olarak kavramsallaştırmaya yönelik erken bir teşebbüs olarak yorumlanmaktadır.

Çalışmanın merkezinde, Cevherî’nin Nişabur Ulu Camii’nden, kendi tasarladığı kanatlarla gerçekleştirdiği ve ölümüyle sonuçlanan uçuş denemesi bulunmaktadır. Bu trajik olay, onun sâdece teorik bir gözlemci değil, hipotezini test etmek isteyen bir deneyselci olduğunu göstermektedir. Bu nedenle makale, Cevherî’yi, kendisinden yaklaşık bir asır önce benzer bir uçuş denemesi yapan Endülüslü bilgin Abbas İbn Firnas’ın ardından, aerodinamiğin ikinci kurucusu ve bilinen ilk Türk-İslâm fizik/havacılık şehîdi olarak konumlandırmaktadır.

Argüman, târihsel kayıtların titiz bir analizine dayanmaktadır. Sonuç olarak, Cevherî’nin çalışmalarının teknik detaylarının günümüze ulaşmamış olmasının, onun bilimsel sezgisini ve bu alandaki öncülük iddiasını geçersiz kılmadığı vurgulanmaktadır. Aksine, onun pratik deneyimi, bilimsel merâkı ve nihai fedakarlığı, insanlığın uçma tutkusunun ve aerodinamik biliminin evrensel târihinde önemli bir kilometre taşıdır. Bu makale, bilim târihi yazımında Cevherî’ye atfedilen geleneksel kategoriyi genişleterek, onun çok yönlü entelektuel mirâsını daha kapsamlı bir şekilde anlamayı teklif etmektedir.

Anahtar Kelimeler/Keywords: İsmâil el-Cevherî, Erken Aerodinamik, Bilim Târihi, Türk-İslâm Bilimi, Uçuş Denemeleri, İbn Firnas, Nîşâbur, Havacılık Şehîdi.