İmâmü'l-Haremeyn el-Cüveynî'nin (ö. 478/1085) Usûl-i Fıkıhtaki Yeri ve Katkıları

Öz: İmâmü’l-Haremeyn el-Cüveynî (ö. 478/1085), usûl-i fıkhın kurumsallaşmasında belirleyici bir rol üstlenmiş; delil teorisini ve istinbât yöntemlerini sistematik bir yapıya kavuşturmuştur. el-Burhân fî usûli’l-fıkh başta olmak üzere eserlerinde şer‘î delillerin mahiyetini, aralarındaki hiyerarşiyi ve karşılıklı ilişkilerini ele alarak nas, icmâ ve kıyâs merkezli bütüncül bir usûl anlayışı ortaya koymuştur. Ona göre şer‘î delillerin kendi aralarında gerçek bir çelişkisi yoktur; ihtilaflar, delillerin anlaşılması ve uygulanmasından kaynaklanır. Bu nedenle çatışma durumlarında öncelik delilleri uzlaştırmaya verilir; bunun mümkün olmadığı hâllerde ise belirli ölçütlere dayalı tercih yöntemleri işletilir. Cüveynî, istidlâli sınırsız bir aklî faaliyet olarak değil, nasların lafzı ve gayesiyle kayıtlı metodik bir süreç olarak tanımlar. Bu çerçevede kıyâs, sabit naslarla değişen toplumsal şartlar arasında sürekliliği sağlayan temel araçtır. İcmâın bağlayıcılığını ne yalnızca nassla ne de salt akılla temellendirir; ümmetin tarihsel süreklilik gösteren ortak pratiğini esas alan toplumsal bir meşruiyet anlayışı geliştirir. Örf ve âdeti müstakil bir delil saymayıp, metinlerin anlaşılmasını destekleyen tamamlayıcı bir unsur olarak görür. Sahâbî kavli konusunda ise temkinli davranır; kıyâsa aykırı görüşlerin, arkasında gizli bir sem‘î delil ihtimali bulunması hâlinde bağlayıcı olabileceğini kabul eder. Cüveynî’nin usûl yaklaşımının dikkat çekici yönlerinden biri, makâsıd düşüncesine gösterdiği erken duyarlılıktır. Henüz bağımsız bir teori ortaya koymamakla birlikte, maslahatın dereceli yapısını benimseyerek hukukun amaçlarını hiyerarşik bir bütünlük içinde ele almanın zeminini hazırlamıştır. Bu yaklaşım, Gazzâlî ve Şâṭıbî tarafından geliştirilen makâsıd teorisinin fikrî temelini oluşturmuş; Cüveynî’yi yalnızca döneminin değil, sonraki kuşakların da metodolojik ufkunu şekillendiren kurucu bir âlim konumuna taşımıştır. Bu araştırma, İmâmü’l-Haremeyn el-Cüveynî’nin usûl-i fıkıhtaki konumunu ve ilmî katkılarını, yalnızca el-Burhân fî Usûli’l-Fıkh eseri çerçevesinde ele almayı amaçlamaktadır. Ayrıca bu çalışmada, onun usûl-i fıkıh ilmindeki yeri, deliller anlayışı, icmâ ve kıyâs konularına yaklaşımı, istidlâl ve istihsân hakkındaki değerlendirmeleri ile örf ve âdetin hukukî bağlamdaki işlevine bakışı incelenecektir. Böylece İmâmü’l-Haremeyn’in usûlî düşünceye getirdiği özgün katkılar ortaya konmaya çalışılacaktır. Cüveynî hakkında yapılan çalışmaların genellikle belirli usûl meselelerine odaklanan özel incelemeler, Şâfiî usûl geleneği üzerinden dolaylı değerlendirmeler ya da müellifin tek bir eserini merkeze alan araştırmalar şeklinde olduğu görülmektedir. Son dönemde yapılan çalışmalar arasında Mehmet Macit Sevgili’nin Cüveynî’nin kıyâs anlayışını ayrıntılı biçimde ele alan araştırması ile Recai Çetres’in Cüveynî ekseninde kelâm–usûl-i fıkıh ilişkisini inceleyen eseri dikkat çekmektedir. Bu çalışmalar, Cüveynî’nin usûl düşüncesinin farklı boyutlarını ortaya koymakla birlikte, el-Burhân merkezli bütüncül bir değerlendirmeye olan ihtiyacı da göstermektedir.

Anahtar Kelimeler: Usûl-i fıkıh, kıyâs, icmâ, makāsıt, Cüveynî.