Eski Türkçede İstem Nöbetleşmesi: Yaklaşma-Bulunma Durumu Örneği

Bu çalışma, Köktürk ve Eski Uygur Türkçesine ait metinlerden tanıklanan eylemlerin, biçim bilgisel istem yapılarında ortaya çıkan yaklaşma ve bulunma durumu biçim birimleri arasındaki nöbetleşe kullanımları incelemektedir. Araştırmanın temel amacı, derin yapıda anlam bilimsel ve mantıksal düzeyde öngörülen katılan rolleri ile yüzey yapıda tercih edilen durum işaretleyicileri arasındaki etkileşimi istem kuramı çerçevesinde ortaya koymaktır. Bu doğrultuda, belirlenen tarihsel metinlerden derlenen örnekler; eylem türleri, anlamsal roller ve durum biçim birimleri açısından karşılaştırmalı olarak değerlendirilmiştir. İnceleme bulguları, derin yapıda bulunma durumu işaretleyicisi gerektiren kimi bağlamlarda, yüzey yapıda sistemli bir biçimde yaklaşma durumu işaretleyicisinin kullanıldığını göstermektedir. Bununla birlikte söz konusu istem nöbetleşmesinin özellikle zaman ve yer anlamsal rolleriyle ilişkili olması, tespit edilen örüntünün rastlantısal olmadığına işaret etmektedir. Öte yandan, Eski Türkçede hareket bildiren bar-, kel-, kelür-, kemiş-, kir-, teg- ve ur- eylemleriyle birlikte bulunma durumu biçim biriminin hedef anlamsal rolünde yaklaşma işlevi üstlendiği örnekler, incelenen nöbetleşmenin çift yönlü olduğunu göstermektedir. Nihayetinde her iki nöbetleşme türünde de eylemin istem yapısının niceliksel ya da niteliksel herhangi bir değişime uğramadığı tespit edilir ve çeşitli yönlerden istemin nöbetleştiği bilgisine ulaşılır. Bu çalışma, yaklaşma ve bulunma durumu biçim birimleri arasındaki söz konusu nöbetleşmenin Türkçenin tarihsel dönemlerinde istem–biçim birim ilişkilerinin sistematik ve çok katmanlı bir yapıya sahip olduğunu ortaya koymaktadır.