१८ व्या शतकात भारतीय एकतेच्या विकासात भक्ती पंथाचे योगदान

१८व्या शतकात भारतातील सामाजिक, धार्मिक व राजकीय परिस्थिती मोठ्या प्रमाणात बदलत होती. या काळात भक्ती पंथाने भारतीय एकतेच्या विकासात महत्त्वपूर्ण भूमिका बजावली. भक्ती चळवळीने जातिभेद, अस्पृश्यता, धार्मिक कट्टरता व सामाजिक विषमता यांचा विरोध करून समता, बंधुभाव व मानवतेचा संदेश दिला. संत तुकाराम, ज्ञानेश्वर, नामदेव, एकनाथ, रामदास, कबीर, गुरु नानक, मीराबाई यांसारख्या संतांनी लोकभाषेतून भक्ती, प्रेम व सामाजिक सुधारणा यांचा प्रसार केला. त्यांच्या अभंग, दोहे, कीर्तन व भजनांमुळे सामान्य जनतेमध्ये आत्मजागृती निर्माण झाली आणि सामाजिक ऐक्य बळकट झाले. भक्ती पंथाने धार्मिक सहिष्णुता, सांस्कृतिक समन्वय व राष्ट्रीय एकात्मतेचा पाया घालून दिला. तसेच पुढील काळातील समाजसुधारणा व स्वातंत्र्य चळवळींना वैचारिक व नैतिक अधिष्ठान प्राप्त झाले. त्यामुळे अठराव्या शतकातील भारतीय एकतेच्या प्रक्रियेत भक्ती पंथाचे योगदान अत्यंत महत्त्वाचे व दूरगामी स्वरूपाचे ठरते.