शिवकाळातील महाराष्ट्रातील स्थापत्यकला

सारांश-

हा दस्तऐवज मराठा कालखंडातील (साधारणपणे १६०० ते १८१८) महाराष्ट्रातील स्थापत्यकलेवर, विशेषतः शिवकाळातील स्थापत्यावर लक्ष केंद्रित करतो. मराठा कालखंड हा शिवकाळ आणि पेशवेकाळ अशा दोन भागांमध्ये विभागला जातो. या काळात कला आणि स्थापत्य क्षेत्रात भरीव योगदान दिसून येते, ज्यामध्ये किल्ले, गढ्या आणि वाडे यांची मोठ्या प्रमाणात निर्मिती झाली.शिवकालीन स्थापत्य मुख्यत्वे संरक्षणात्मक, धार्मिक (मंदिरे) आणि नागरी बांधकाम अशा तीन प्रकारांत विभागले जाते. किल्ले हे मराठा राज्याचे मुख्य आधारस्तंभ होते आणि संरक्षणात्मक स्थापत्य होते. किल्ल्यांमध्ये समुद्रकिल्ले (उदा. सिंधुदुर्ग) , डोंगरी किल्ले (उदा. राजगड) , आणि गिरीदुर्ग (उदा. हरिश्चंद्रगड)  यांचा समावेश होतो. किल्ल्यांच्या वैशिष्ट्यांमध्ये मजबूत दगडी तटबंदी , प्रवेशद्वार, गुप्त दरवाजे , बुरुज, तोफखाने, पाण्याच्या टाक्या व धान्याचे कोठार  यांचा समावेश होतो. रामचंद्रपंत अमात्य यांनी 'आज्ञापत्र' मध्ये किल्ल्याला 'राज्याचा प्राण' म्हटले आहे. किल्ल्यांची बांधणी मोक्याच्या जागी लष्करी, व्यापारी आणि वाहतुकीच्या दृष्टिकोनातून उपयुक्तता पाहून केली जात असे. खंदक, भक्कम तटबंदी (उदा. रायगडावर तीन तटबंदी होत्या) आणि वैशिष्ट्यपूर्ण दरवाजे  ही किल्ल्यांच्या स्थापत्यकलेची प्रमुख वैशिष्ट्ये होती. पाणीपुरवठा व्यवस्था (तलाव, हौद, टाके) हा किल्ल्यांच्या व्यवस्थेमधील महत्त्वाचा भाग होता.