Published November 16, 2025 | Version v1
Journal article Open

Tarcza i miecz komunizmu. Struktury i wybrane aspekty działalności aparatu bezpieczeństwa w Pile w latach 1945–1956

Authors/Creators

Description

Artykuł przedstawia dzieje Powiatowego Urzędu Bezpieczeństwa Pu­blicznego (PUBP) w Pile w latach 1945–1956. Autor, wykorzystując dostępne materiały archiwalne, rekonstruuje proces powstawania, orga­nizacji i działalności tej instytucji, będącej lokalnym ogniwem aparatu represji podporządkowanego Polskiej Partii Robotniczej, a następnie Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej. PUBP w Pile, podobnie jak inne urzędy bezpieczeństwa w Polsce, odgrywał kluczową rolę w zwal­czaniu opozycji politycznej, likwidacji podziemia niepodległościowego oraz utrwalaniu komunistycznego systemu władzy. Analiza działalności pilskiego urzędu ukazuje mechanizmy działania aparatu bezpieczeństwa w skali lokalnej, jego instrumentalny charakter oraz skalę nadużyć, które stanowiły integralny element polityki władz komunistycznych w Polsce.

Abstract (English)

The article presents the history of the County Office of Public Security (Powiatowy Urząd Bezpieczeństwa Publicznego, PUBP) in Piła in the years 1945–1956. Using available archival materials, the author recon­structs the process of establishing, organizing, and operating this institution, which functioned as a local branch of the repressive apparatus subordinated to the Polish Workers’ Party (PPR) and later to the Polish United Workers’ Party (PZPR). Like other security offices in post-war Poland, the PUBP in Piła played a key role in combating political opposition, dismantling the independence underground, and consolidating the communist system of power. The analysis of its activities reveals the mechanisms of the security apparatus at the local level, its instrumental nature, and the scale of abuses that constituted an integral part of the communist regime’s policy in Poland.

Files

art.174_zn16_2025_KOLASA_R.-Tarcza-i-miecz-komunizmu.pdf

Files (879.4 kB)

Additional details

Additional titles

Translated title (English)
The Shield and Sword of Communism. Structures and Selected Aspects of the Security Service in Piła 1945–1956

References

  • Urbanowicz J., Ocalić od zapomnienia. Z dziejów antysowieckiego oporu, Wrocław 1997.
  • Zaremba P., Wspomnienia Prezydenta Szczecina. Pierwszy szczeciński rok 1945, Łódź 2016.
  • Zaremba P., Wspomnienia prezydenta Szczecina 1945–1950, Poznań 1989.
  • Adamczewski L., Burza nad Provinz Pommern. Upadek prowincji pomorskiej Trzeciej Rzeszy, Zakrzewo 2012.
  • Andrusiewicz A., Stronnictwo Pracy 1937-1950, Warszawa 1988.
  • Aparat bezpieczeństwa w Polsce. Kadra kierownicza, t. 1: 1944–1956, red. K. Szwagrzyk, Warszawa 2005.
  • Boras Z., Z. Dworecki, Piła - zarys dziejów, Piła 1993.
  • Boras Z., Walka o polskość Ziemi Nadnoteckiej w okresie 173 lat niewoli, "Rocznik Nadnotecki" 1988/1989, t. 19/20.
  • Bujak W., Historia Stronnictwa Pracy 1937-1946-1950, Warszawa 1988
  • Codogni P., Rok 1956, Warszawa 2006.
  • Dominiczak H., Organy bezpieczeństwa PRL 1944-1990. Rozwój i działalność w świetle dokumentów MSW, Warszawa 1997
  • Dworecki Z., Polskość Piły w latach 1772–1939 (stan i potrzeba dalszych badań), "Rocznik Nadnotecki" 1982/1983, t. 13/14.
  • Dźwigał M., Początki Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego na Pomorzu Zachodnim – 1945 r. [w:] Aparat Bezpieczeństwa na Pomorzu Zachodnim w latach 1945-1956: Organizacja – ludzie – działalność, red. Magdalena Semczyszyn i Zbi¬gniew Stanuch, Szczecin 2021.
  • Fijałkowski M., Walki o Piłę styczeń–luty 1945 [w:] Zarys dziejów Piły w latach 1945–2000, red. M. Fijałkowski, Piła 2013.
  • Fechner D., Walka o władzę na terenie Piły i północnych powiatów województwa poznańskiego w latach 1945-47 w świetle dokumentów Archiwum Państwowego w Poznaniu, "Rocznik Nadnotecki", 1994, t. 25.
  • Friszke A., Rozbicie PPS przez władze komunistyczne (1945–1948), [w] O niepodległość i socjalizm. Studia i szkice z dziejów Polskiej Partii Socjalistycznej, red. K. Piskała, M. Żuczkowski, Warszawa 2020.
  • Gmitruk J., Zjednoczone Stronnictwo Ludowe 1949-1989, Warszawa 2004.
  • Gumowski R., Kształtowanie się i rozwój władzy ludowej na ziemi trzcianeckiej w latach 1945-1950, "Rocznik Nadnotecki", 1970, t 3.
  • Gumowski R., Sytuacja polityczna powiatu trzcianeckiego w latach 1945-1950, "Rocznik Nadnotecki", 1973, t. 5.
  • Iwanow M., Komunizm po Polsku. Historia komunizacji Polski widziana z Kremla, Kraków 2017.
  • Kersten K., Narodziny systemu władzy. Polska 1943-1948, Paryż 1986
  • Kuźlak R., Zimowe waliki o wyzwolenie Piły w 1945 roku [w:] Piła po 1945 roku – odbudowa, rozwój, życie publiczne, społeczeństwo, Piła 2008.
  • Kolasa R, Walki o Piłę na przełomie stycznia i lutego 1945 r., "Meritum", t. 10, 2018.
  • Kolasa R., Działalność podziemnych organizacji niepodległościowych na obszarze Piły i powiatu pilsko-trzcianeckiego w latach 1945-1956, "Przegląd Zachodni", R. 2003, nr 3.
  • Kolasa R., Tworzenie się administracji państwowej na terenie Piły 1945-1947, "NADWARCIAŃSKI ROCZNIK HISTO-RYCZNO-ARCHIWALNY", nr 14/2007.
  • Kolasa R, Kształtowanie się systemu władzy komunistycznej w Pile w latach 1945-1947, [w] Władzy raz zdobytej… Po¬czątki systemu komunistycznego w Polsce 1944-1947, red. M. Surdej, P. Fornal, Rzeszów-Warszawa 2023.
  • Kolasa R., W walce o władzę. Działalność Polskiej Partii Robotniczej i Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego w Pile w latach 1945-1948, "Komunizm/system/ludzie/dokumentacja", nr 12 (2023).
  • Kościański R., Powstanie aparatu bezpieczeństwa w województwie poznańskim w 1945 r., [w:] Województwo poznańskie w latach 1945-1950, red. Konrad Białecki, Stanisław Jankowiak, Rafał Reczek, Poznań–Warszawa 2022.
  • Koteluk D., Ruch ludowy w województwie poznańskim w latach 1945–1950. Zarys dziejów, [w:] Województwo poznańskie w latach 1945–1950, red. Konrad Białecki, Stanisław Jankowiak, Rafał Reczek, Poznań–Warszawa 2022, s. 202–203
  • Kozłowski K., Uwagi o działalności politycznej i administracyjnej L. Borkowicza na Pomorzu Zachodnim w latach 1945–-1949, "Przegląd Zachodni", 1988.
  • Kozłowski K., Między racją stanu a stalinizmem – pierwsze 10 lat władzy politycznej na Pomorzu Zachodnim 1945-1955, Warszawa – Szczecin 2000.
  • Leszczyński M., Pomorze 1945, Warszawa 2014.
  • Narożniak K., Ludność polska pod pruskim panowaniem w okręgu nadnoteckim po I rozbiorze, "Rocznik Nadnotecki" 1988/1989, t. 19/20.
  • Osękowski C., Referendum 30 czerwca 1946 roku w Polsce, Warszawa 2000.
  • Osękowski C.., Wybory do sejmu z 19 stycznia 1947 roku w Polsce, Poznań 2000.
  • Pietrow N., Nowy ład Stalina. Sowietyzacja Europy 1945-1953, Warszawa 2015.
  • Rembacka K., Komunista na peryferiach władzy. Historia Leonarda Borkowicza (1912–1989), Szczecin–Warszawa 2020.
  • Robakowski K., Zjednoczenie ruchu robotniczego w Wielkopolsce. "Kronika Wielkopolska" 1981, nr 2/28.
  • Roszkowski W. [A. Albert], Najnowsza historia Polski 1914–1993, Warszawa 1995.
  • Terlecki R., Miecz i tarcza komunizmu. Historia aparatu bezpieczeństwa w Polsce 1944-1990, Kraków 2009.
  • Spałek R., Zawłaszczenie PPS w kraju (1944–1948) [w:] Polska Partia Socjalistyczna. Dlaczego się nie udało? red. R. Spałek, Warszawa 2010.
  • Stronnictwo Demokratyczne w latach 1937-1965, Warszawa 1967.
  • Turkowski R., Polskie Stronnictwo Ludowe w Kraju (1945-1949) Od podjęcia w pojałtańskiej rzeczywistości samodzielnej działalności politycznej do czasu zniewolenia przez reżym komunistyczny, Warszawa-Kielce 2022.
  • Wrona J., System partyjny w Polsce 1944–1950. Miejsce – funkcje – relacje partii politycznych w warunkach budowy i utrwalania systemu totalitarnego, Lublin 1995.
  • Zasada J., Referendum w województwie poznańskim, 30 VI 1946, Poznań 1959.
  • Zyskowski A., Zagadnienia osiedleńcze i społeczne Piły w latach 1945–-1950, "Rocznik Nadnotecki", 1966, t. 1.
  • Żelaźniewicz S., Polska Partia Robotnicza i Polska Partia Socjalistyczna na Ziemi Nadnoteckiej w latach 1945-1948, Piła 1988.
  • Żelaźniewicz S., PPR i PPS w Pile w latach 1945-1948, "Rocznik Nadnotecki"1984, t. 15/16.
  • Żelaźniewicz S., Powstanie władzy ludowej na Ziemi Nadnoteckiej, "Rocznik Nadnotecki" 1986-1987, t. 16/17.
  • Żelaźniewicz, Kształtowanie się władzy ludowej w powiecie trzcianeckim 1945-1950, Trzcianka 1985.
  • Żelaźniewicz S., Życie polityczne na Ziemiach Odzyskanych województwa pilskiego w Polsce Ludowej, [w] "40-lecie po¬wrotu Ziem Zachodnich i Północnych do Macierzy", Materiały z sesji zorganizowanej 17 maja 1985 w Pile, pod red. Z. Skrzypczak, Piła 1985.