Öz

İslam, evliliğin sürekliliği için eşlere karşılıklı sorumluluklar yüklemiş, zaruret bulunmadıkça keyfi uygulamalarla evliliği sona erdirecek davranışlarda bulunulmasını tasvip etmemiştir. Her ne kadar İslam’da ideal olan, evlilik akdinin ömür boyu devam etmesi olsa da tüm çabaların sonuçsuz kalması ve evliliğin çekilmez bir yük, katlanılmaz bir hal alması durumunda boşanma yolları açık tutulmuştur. Evliliklerin sona ermesinde en başta gelen nedenlerden biri şiddetli geçimsizlik olsa da bazen evliliğin gerektirdiği hak ve yükümlülüklerin taraflarca yerine getirilmemesi de boşanmaya sebep olabilmektedir. İslam hukukunda kocanın tek taraflı iradesiyle boşama hakkı varken, kadının bu şekilde bir boşama yetkisi bulunmamaktadır. Bununla birlikte, kadının boşanma imkânı bütünüyle engellenmemiş; muhâlea, tefvîz-i talâk ve kazâî boşama (tefrik) gibi çeşitli yollarla evliliğin sona erdirilmesine imkân tanınmıştır. Böylece boşama yetkisi yalnızca erkeğin keyfî tasarrufuna bırakılmamış, kadının da belirli şartlar altında evliliği sona erdirme hakkı korunmuştur. Kocanın kaybolması, nafaka sağlamaması, cinsel ya da iyileşmesi umut edilemeyen bir rahatsızlığının bulunması veya hapsedilmiş olması fukaha arasında tartışmalı olmakla birlikte genel olarak boşanma sebeplerinden sayılmıştır. Çalışmamızın konusunu teşkil eden kocanın hapsedilmesinin boşanma sebebi sayılıp sayılamayacağı meselesi fıkıh kitaplarında ayrıntılı şekilde ele alınmamış, daha çok mefkûd ve gâib ya da nafaka sağlamayan kocanın durumu ile ilgili bilgiler verildiği ve bu bilgilere kıyasen kocanın hapsinin ele alınabileceği müşahede edilmiştir. Fıkıh kaynaklarında yapılan araştırmalarda bu konuda iki farklı görüşün ortaya çıktığı görülmüştür. Mâlikî ve Hanbelî fakihler, eşinin hapiste olmasından dolayı kadının birçok açıdan zarar göreceğini, bu yüzden eşinin hapsini gerekçe göstererek boşanma talebinde bulunabileceğini ve mahkemenin de boşanmaya hükmedeceğini savunmuşlardır. Hukuki sebeplerin bulunması durumunda hâkimin evliliğe son verebilme yetkisini son derece sınırlı tutan Hanefiler, kocanın kaybolması ya da evi terk etmesi, nafaka sağlayamaması veya cinsel birliktelik yaşayamaması durumunda dahi hâkimin boşamasına sıcak bakmamış, Şafiiler de kazâî boşama hususunda birçok noktada Hanefilerle aynı kanaati paylaşmışlardır. Her iki mezhebin bu yaklaşımları onlar açısından kocanın hapsinin kadın için boşama sebebi sayılamayacağı sonucunu çıkarmıştır.

Abstract

Islam places mutual responsibilities on spouses to ensure the continuity of marriage and does not approve of arbitrary actions that would terminate it without necessity. Although the ideal in Islam is that the marital bond continues for a lifetime, when all efforts fail and marriage becomes an unbearable burden, divorce is permitted. While serious discord is one of the primary causes of divorce, the failure of either spouse to fulfill marital rights and obligations may also justify dissolution. In Islamic law, the husband possesses the unilateral right to divorce (ṭalāq), whereas the wife does not have such authority. Nevertheless, her ability to seek divorce is not entirely restricted; mechanisms such as mukhālaʿa (divorce by mutual consent), tafwīḍ al-ṭalāq (delegation of divorce), and judicial dissolution (tafrīq) allow the marriage to be terminated under certain circumstances. Thus, the power of divorce is not left solely to the husband’s discretion, and the wife’s right to end the marriage is protected within specific limits. The husband’s disappearance, failure to provide maintenance, incapacity for sexual relations, incurable illness, or imprisonment—though debated among jurists—are generally regarded as legitimate grounds for divorce. The specific issue forming the subject of this study—whether the husband’s imprisonment constitutes a valid ground for divorce—has not been extensively discussed in classical fiqh sources. Rather, jurists have primarily addressed cases concerning the missing (mafqūd), absent (ghāʾib), or non-maintaining husband, from which analogical reasoning regarding imprisonment can be derived. Research in the classical sources reveals two main positions: Mālikī and Ḥanbalī jurists maintain that the wife may seek divorce due to the harm caused by her husband’s imprisonment and that the judge may grant it. In contrast, the Ḥanafī and Shāfiʿī schools, which strictly limit judicial dissolution, do not recognize imprisonment as a sufficient ground for divorce.

Öne Çıkanlar

·         Bu çalışma İslam Hukukunda kocanın hapsi gerekçesiyle kadının boşanma hakkını ele almaktadır.

·         Mâlikî ve Hanbelî mezhebi kocasının hapsedilmiş olmasını gerekçe göstererek kadının boşanma davası açabileceğini ve mahkeme tarafından boşanmaya hükmedileceğini savunmaktadır.

·         Hanbelîler bu şekildeki bir boşamayı hukuki sonucu itibarıyla fesih kabul ederken, Mâlikîler bir bâin talak saymaktadır.

·         Hanefiler ve Şafiiler hangi sebeple olursa kocanın evden ayrı kalması gerekçesiyle kadının boşanma talebine sıcak bakmamaktadır.

·         Ülkemizde ve bazı İslam ülkelerinde kocası hapsedilmiş kadının belirli şartlar dahilinde boşama hakkının bulunduğu kabul edilmektedir.

Highlights

·         This study examines the wife’s right to divorce on the grounds of the husband’s imprisonment in Islamic law.

·         The Mālikī and Ḥanbalī schools maintain that a wife may file for divorce on the grounds of her husband’s imprisonment, and that the court may grant the dissolution of the marriage.

·         The Ḥanbalīs regard such a dissolution as fasakh (annulment) in its legal effect, whereas the Mālikīs consider it a bāʾin ṭalāq (irrevocable divorce).

·         The Ḥanafīs and Shāfiʿīs do not accept the wife’s request for divorce on the grounds of the husband’s absence from the home, regardless of the reason.

·         In our country and in some Islamic states, it is recognized that a wife has the right to seek divorce on the grounds of her husband’s imprisonment, under certain conditions.

Atıf Bilgisi (ISNAD)

Turan, Muhammed Fatih. “İslam Aile Hukukunda Kocanın Hapsinin Boşanmaya Etkisi”. ÂSÂR Akademik Dinî Araştırmalar Dergisi 1/5 (Ekim 2025), 132-148. https://doi.org/10.5281/zenodo.17416522