Published August 10, 2025 | Version v1.0

The Collapse of the Self and Ontological Suffering: A Comparative Analysis of Suffering's Function in Islamic Mysticism and Eastern Intuitive Wisdom in the Light of Divine Manifestation

  • 1. Independent researcher and researcher

Description

عنوان مقاله:
فروپاشی خود و رنج هستی شناختی: تحلیل تطبیقی کارکرد رنج در عرفان اسلامی و سنت های حکمی شرق
1. زمینه و اهمیت پژوهش
مفهوم رنج هستی شناختی—ریشه دار در تجربه انسانی از گسست درونی، بحران معنا و دلبستگی به تصویر تثبیت شده ای از «خود»—همواره از موضوعات کلیدی در سنت های عرفانی به ویژه عرفان اسلامی و مکاتب حکمی شرق بوده است. در حالی که در فلسفه غرب رنج غالبا در چارچوب هایی چون «الهیات شر» یا روان کاوی تحلیل می شود، در نگاه عرفانی، رنج نه نشانه نقصان که ابزاری برای سیر و بیداری روحانی تلقی می شود. این مقاله درصدد است با رویکردی تطبیقی، دو مسیر اندیشه را به هم نزدیک کند:
  1. عرفان نظری اسلامی با محور مفاهیمی چون «فنا»، «وحدت وجود» و «انسان کامل» نزد ابن عربی و مولانا.
  2. سنت های حکمی شرق مانند آموزه «بی خودی» در برخی شاخه های بودیسم و انگاره ی «مایا» در حکمت هندی، که تصور تثبیت شده از «خود» را ریشه رنج می دانند.
با وجود پژوهش های ارزشمند در هر حوزه به طور مستقل، بررسی تطبیقی ساختار وجودی رنج در این دو حوزه، هنوز نیازمند پژوهش عمیق تری است. این خلا، انگیزه اصلی تحقیق حاضر بوده است.
2. پیشینه پژوهش و خلاهای تحقیقاتی
الف) در عرفان اسلامی: پژوهش هایی همچون «تخیل خلاق» (هانری کربن)، «ابن عربی و معنویت» (سید حسین نصر) و تحلیل های ویلیام چیتیک، نشان داده اند که رنج و فنا در عرفان اسلامی، ابزار سلوک اند نه علامت انحطاط. مثنوی معنوی نیز با تمثیل هایی چون «سوختن نی» و «گریه شمع»، این رنج را تصویر کرده است.
ب) در سنت های شرقی: آثار متفکرانی مانند والپولا رهولا، شوپنهاور، و برخی رویکردهای مدرن مانند عصب شناسی پدیدارگرا، رنج را زاییده ی دلبستگی به تصویر خود می دانند. در بودیسم، «چهار حقیقت شریف» بر این نکته تاکید دارد که رنج ریشه در دلبستگی دارد، نه در ذات هستی.
پرسش های مغفول مانده:
  1. چگونه این سنت ها رنج را از وضعیتی منفعل و پاتولوژیک به ابزاری فعال در مسیر رشد معنوی تبدیل می کنند؟
  2. شباهت های هستی شناختی میان «فنا» در عرفان اسلامی و «بی خودی» در حکمت شرق چیست؟
  3. چگونه می توان نقش رنج را در تجلی حقیقت در هر دو سنت بدون آسیب به مبانی کلامی تحلیل کرد؟
مطالعات تطبیقی پیشین عمدتا به تحلیل مفاهیم مجرد بسنده کرده اند و از بررسی کارکرد رنج به مثابه نیرویی سلوکی غفلت شده است.
3. چارچوب نظری و نوآوری پژوهش
مقاله با تکیه بر روش هرمنوتیک تطبیقی، به دنبال کشف زبان مشترک میان سنت های عرفانی توحیدی و مکاتب معنوی شرق است.
چارچوب های اصلی پژوهش:
  • هستی شناسی ابن عربی: آفرینش به مثابه تجلی اسماء الهی و خودآگاهی حق از طریق انسان کامل.
  • دیالکتیک رنج در مولانا: رنج به مثابه پرده بردار حقیقت و ابزار گسستن از نفس اماره.
  • نگاه شهودی به «خود» در بودیسم: فروپاشی خود مرکب و وابسته (Skandhas) به عنوان آغاز راه بیداری.
نوآوری ها:
  • ارائه مفهوم «رنج هستی شناختی» به عنوان نقطه اشتراک عرفان و حکمت های تطبیقی.
  • تاویل معنوی از قیامت در عرفان اسلامی به مثابه مواجهه نفس با حقایق درونی.
  • تحلیل تطبیقی نقش «اسماء تنزلی حق» (عرفان اسلامی) و «چهار حقیقت شریف» (حکمت شرق) در تبیین سازوکار رنج.
4. اهداف پژوهش
  1. تحلیل فروپاشی مفهوم تثبیت شده «خود» در عرفان اسلامی و سنت های شرقی.
  2. تبیین جایگاه رنج در سلوک فردی و خودآگاهی روحانی.
  3. ارائه چشم اندازی تطبیقی از آفرینش به مثابه بستری برای سلوک، نه مکان رنج صرف.

 

Abstract (En)

In a world where existence is fluid and meaning slips through the fingers like water, any attempt to stabilize the "self" is akin to grasping vapor. This article explores the collapse of the ego through the lens of Islamic mysticism (fana) and Eastern wisdom (anatman), arguing that suffering is not evil but a catalyst for awakening from the illusion of separateness. Using comparative analysis of Rumi, Ibn Arabi, and Eastern intuitive traditions, we demonstrate that pain functions as a cosmic language guiding the self toward unity with Divine Manifestation.

Methods

روش شناسی پژوهش
این پژوهش از رویکرد تحلیلی تطبیقی در حوزه ی مطالعات عرفانی و فلسفی بهره می برد. شیوه ی کار، کیفی و توصیفی تفسیری است و بر پایه ی خوانش دقیق متون کلاسیک عرفان اسلامی (مانند آثار ابن عربی و مولوی) و سنت های حکمت شرق (نظیر اوپانیشادها، متون بودایی) سامان یافته است. هدف، کشف روابط معنایی میان مفاهیم کلیدی در دو سنت فکری است، نه تلفیق سطحی یا برقراری برتری یک نظام بر دیگری.
مراحل روش تحقیق به شرح زیر بوده است:
  1. تحلیل مفهومی درون سنتی بررسی دقیق مفاهیم «رنج»، «خود»، «فنا»، «بی خودی»، «تجلی»، «آگاهی»، و «وصال» در بسترهای متنی هر سنت (اسلامی و شرقی) با تکیه بر منابع معتبر و اصیل. استفاده از روش تحلیل معنای واژگان و اصطلاحات در سیاق تاریخی و معرفتی خودشان (Contextual Hermeneutics).
  2. تطبیق بینامتنی (Comparative Hermeneutics) شناسایی موازی ها و تفاوت های مفهومی بین سنت ها. پرهیز از قضاوت ارزشی و تمرکز بر شباهت های ساختاری، کارکردی و هستی شناختی. مثال ها و استشهادات تطبیقی با رعایت مرزهای حساسیت برانگیز فرهنگی و عقیدتی صورت گرفته اند.
  3. تکیه بر روش شناسی هرمنوتیک پدیدارشناسانه واکاوی تجربه ی زیسته ی سالک در مواجهه با رنج و فروپاشی خود، با الهام از دیدگاه هایی نظیر هایدگر، مرلوپونتی و یونگ، اما در چارچوب اسلامی معنوی. ترجمه ی پدیدارهای عرفانی به زبان فلسفی برای انتقال مفاهیم به خواننده ی امروزی.
  4. مطالعه موردی (Case Study معنوی) در فصل سوم، از واقعه ی عاشورا (با تاکید بر جنبه ی عرفانی آن) به عنوان نمونه ی فرهنگی معنوی در سنت اسلامی استفاده شده تا مفهوم «رنج متعالی» در مقام یک تجربه ی عرفانی ملموس شود.
  5. رهیافت بینارشته ای (Interdisciplinary) بهره گیری از فلسفه ی اسلامی، عرفان نظری، فلسفه شرق، و روان شناسی تحلیلی (یونگی) برای گسترش افق فهم مفاهیم.
اعتبار منابع:
برای حفظ انسجام علمی، تنها از متون معتبر و تصحیح شده در عرفان و فلسفه شرق استفاده شده است. همچنین، منابع تطبیقی صرفا برای غنای معرفتی پژوهش به کار رفته اند و به هیچ وجه نافی چارچوب های اعتقادی اسلام تلقی نمی شوند.

Files

مقاله.pdf

Files (1.5 MB)

Name Size Download all
md5:d3c7e1e2ec7a7fe91c2f8c39024358f7
1.5 MB Preview Download

Additional details

Additional titles

Alternative title (En)
The Self's Annihilation and the Language of Suffering
Translated title (Persian)
فروپاشی خود و رنج هستی شناختی: تحلیل تطبیقی کارکرد رنج در عرفان اسلامی و حکمت شهودی شرق در پرتو تجلی حق

References

  • ۱. ابن‌عربی، محیی‌الدین - فصوص‌الحکم (ترجمه و شرح: محمد علی موحد، صفی‌علی‌شاه). تهران: انتشارات کارنامه، ۱۳۸۰. - الفتوحات المکیة (گزیده‌ها با شرح‌های معتبر). تهران: انتشارات مولی. (منبع کلیدی برای نظریه «تجلی اسماء الهی»، «وحدت وجود»، و ارتباط رنج با غیبت از حق) ۲. مولوی، جلال‌الدین محمد بلخی - مثنوی معنوی (تصحیح و شرح: عبدالکریم سروش، یا محمد استعلامی). تهران: انتشارات علمی و فرهنگی. (استناد به ابیات مربوط به «فنا»، «رنجِ بیدارگر»، و تمثیل نی) ۳. ملاصدرا، صدرالدین شیرازی - اسفار اربعه (جلد ۶ و ۹: بحث‌های «حرکت جوهری»، «نفس»، و رابطه رنج با تکامل وجودی). ترجمه و تحشیه: محمد خواجوی. تهران: انتشارات مولی. (پشتوانه فلسفی برای «فقر وجودی» و نقش رنج در سیر تکاملی نفس) ۴. شمس‌الدین تبریزی - مقالات (تصحیح و تعلیق: محمدعلی موحد). تهران: انتشارات خوارزمی. (تحلیل نسبت «خودِ وهمی» با رنج و ضرورة فروپاشی آن) ۵. سهروردی، شهاب‌الدین - حکمة‌الاشراق (ترجمه و شرح: سید جعفر سجادی). تهران: انتشارات دانشگاه تهران. (مفهوم «نورِ قدیم» و رنج به مثابة گذر از ظلمتِ نفس) ۶. نصر، حسین - معرفت و معنویت (ترجمه: انشاءالله رحمتی). تهران: انتشارات سروش. - سه حکیم مسلمان (ابن‌سینا، سهروردی، ابن‌عربی). ترجمه: احمد آرام. تهران: انتشارات علمی و فرهنگی. (تحلیل تطبیقیِ جایگاه رنج در نظام‌های عرفانی شرق و اسلام) ۷. دینانی، غلامحسین - قواعد کلی فلسفی در فلسفه اسلامی (جلد ۳: بحث «وجود و ماهیت نفس»). تهران: انتشارات پژوهشگاه علوم انسانی. - ابن‌عربی و عرفان نظری. تهران: انتشارات هرمس. (تبیین فلسفیِ «فقر وجودی» و نسبت آن با رنج) ۸. پورجوادی، نصرالله - بحر در کوزه: بررسی مفهوم رنج در عرفان ایرانی. تهران: انتشارات نی. (منبع تخصصی در تحلیل کارکرد رنج در سنت‌های عرفانی ایران) ۹. کربن، هانری - ابن‌عربی و مکتب اصفهان (ترجمه: ضیاءالدین دهشیری). تهران: انتشارات جامی. - تخیل خلاق در عرفان ابن‌عربی (ترجمه: انشاءالله رحمتی). تهران: نشر جامی. (تحلیل پدیدارشناسانه از «تجلی حق» و نسبت آن با رنج انسان)
  • یونگ، کارل گوستاو - روانشناسی و شرق (ترجمه: لطیف صدقیانی). تهران: انتشارات جامی. (تحلیل کهن‌الگوی «خود» و رابطه آن با رنج در سنت‌های عرفانی)