Irak ve Semerkant Hanefî Ekolleri Bağlamında Kelâm Anlayışının Fıkıh Usûlüne Etkisi

Bu makalede, kelâm-fıkıh usûlü etkileşimi bağlamında Irak ve Semerkant Hanefî Ekollerinin ihtilâf ettiği meseleler ele alınmış ve her iki ekol arasındaki ihtilâfların temel noktaları tespit edilmeye çalışılmıştır. Bu bağlamda âmm lafzın delâleti, illetin tanımı ve mahiyeti, illetin tahsisi, şeriat gelmeden önce fiillerin hükmü, kâfirlerin şeriat ile yükümlülüğü, helal veya haram kılmanın eşyaya nispet edilmesi meselelerindeki ihtilâf noktaları tespit edilmiş ve ihtilâfların arka planındaki kelâm anlayışı ortaya koyulmuştur. Buna binaen Irak Hanefi Ekolünün bahsi geçen bu meselelerde, Mu’tezile mezhebiyle benzer düşünceyi paylaşıp paylaşmadığı hususu değerlendirilmiştir. Diğer taraftan Mu’tezile mezhebiyle ayırt edici olan kelâm meselelerinde aynı potada gözükmek istemeyen Semerkant Hanefî Ekolünün konumuz kapsamındaki kelama dair usûl düşünceleri incelenmiş ve bunun fıkıh usûlü kaidelerine yansımaları değerlendirilmiştir.

Anahtar Kelimeler: Fıkıh Usûlü, Kelâm, Irak Hanefî Ekolü, Semerkant Hanefî Ekolü, Fıkıh Usûlü-Kelam İlişkisi