Türkçede Tümleme Fiilleri: Dil Bilgiselleşme ve Çok Anlamlılık

Türkologlar  -DIK ve  -mA gibi tümleme işaretleyicilerinin zaman, görünüş, kiplik, bitimlilik, olgusallık, olaysallık, bilgi içeriği gibi işlevleri olduğuna yönelik çeşitli görüşler öne sürmüş ve tartışmıştır. Alan yazında çoğunlukla  -DIK ve  -mA işaretleyicilerinin işlevleri, özellikle olgusal (factive) ve olgusal olmayan (non-factive)  yan cümleleri işaretlemek için kullanıldığı ileri sürülmüş ve dar kapsamlı tümleme fiil listeleri sunulmuştur. Dilcilerin eksik ve yanlış tespitler içeren, dilsel sezgiye dayalı hazırladıkları  -DIK ve  -mA seçen fiil listeleri, Türkçe tümleme fiillerinin tüm davranışını betimleyecek nitelikte ve  kapsayıcılıkta değildir. Türkçe fiillerin hangi sözlüksel anlamının hangi yan cümle tamlayıcısı ve işaretleyicisini gerektirdiği ya da tümlemesiz kullanımı sezgiden uzak ve kapsamlı ancak derlem çıkışlı bir yaklaşımla tam olarak belirlenebilir. Bu çalışmada Türkçede yan cümle tamlayıcısı ve tümleme işaretleyicisi seçimini fiilin kök ya da gövdesinin sözlüksel anlamı ve istem bilgisinin belirlediği, yan cümle tamlayıcısının işlevlerinin ise ana cümle fiilinin çekimli ya da yüklem biçimlerine bağlı olarak belirdiği iddia edilmiştir. Çalışmada sınırlı sayıda tümleme fiilinin  tümleyici ve adlaştırıcı seçimine göre  çok anlamlılık kazandığı ve sıklık kullanımının etkisiyle  dil bilgiselleşmeye maruz kaldığı ileri sürülmüş,  dil bilgiselleşmenin sonucunda gelişen analitik dil bilgisel yapıların hangi dil bilgisel kategorileri işaretlediği üzerinde durulmuştur.

Anahtar Sözcükler: Tümleme, adlaşma, Türkçe adlaştırıcılar, dil bilgiselleşme, çok anlamlılık.

Turkologists have put forward and discussed various views on the functions of complement markers such as  -DIK and -mA, such as tense, aspect, modality, finiteness, factuality, eventfulness, and information content. In the literature, it has mostly been suggested that  -DIK and -mA markers are used to mark factual and non-factual clauses, and narrowly-scoped complement verb lists have been presented. The  -DIK and -mA-selecting verb lists prepared by linguists based on linguistic intuition, which contain incomplete and incorrect determinations, are not comprehensive and are not capable of describing the entire behavior of Turkish complement verbs. Which lexical meaning of Turkish verbs requires which complement and marker can only be fully determined with a comprehensive and corpus-based approach. In this study, it is claimed that the choice of subordinate clause complement and complement marker in Turkish is determined by the lexical meaning of the root or stem of the verb and the valency information, and the functions of the subordinate clause complement are determined by the inflected or predicate forms of the main sentence verb. In the study, it is claimed that a limited number of complement verbs gain polysemy according to the choice of complementizer and nominalizer and are subject to grammaticalization under the effect of frequency use, and it is emphasized which grammatical categories are marked by the analytical grammatical structures that develop as a result of grammaticalization.

Keywords: complementation, nominalization, coplemtizer/ nominalizer, drammaticalization, polsemy.