Türk Diyalektlerinin Leksikografi Sorunu

Sovyetlerin dağılmasıyla birlikte bağımsızlıklarına kavuşan Türk cumhuriyetlerinde yapılan dil çalışmalarının başında sözlükçülük çalışmaları yer almaktadır. Bu sözlüklerin bir bölümü, Türk diyalektleriyle ilişkili sözlüklerdir. Hazırlanan diyalektler arası sözlüklerin temel sorunu, yöntem sorunudur. Bugüne değin yapılan diyalektler arası sözlük çalışmalarında yöntem sorunu tartışılmamıştır. Bunun nedeni; daha önce var olan İngilizce – Türkçe sözlük gibi diller arası sözlükçülük geleneğinde kullanılan yöntemlerin benimsenmiş olmasıdır. Bu çalışma, diller arası sözlükçülük geleneğinde kullanılan yöntemin, diyalektler arası sözlükler için doğru bir yöntem olmadığını; diyalektler arası sözlüklerin kendine özgü bir yöntemle hazırlanması gerektiğini savunmaktadır. Kökeni ortak olmayan dillerde herhangi bir değişinden söz edilemez. Bağımsız bir dilde kullanılan herhangi bir sözcüğün; bağımsız olan başka bir dilin ağızlarında herhangi bir türevi bulunmaz. Bu bağlamda İngilizcede “sığ” anlamında kullanılan shallow sözcüğü örnek verilebilir. Türkçenin hiçbir ağzında shallow sözcüğünün kökteşi yoktur. Dolayısıyla İngilizce – Türkçe sözlüklerde shallow sözcüğünün karşısında yalnızca “sığ” yazılır. Kazak Türkçesi – Türkiye Türkçesi sözlüklerinde geçen tayaz sözcüğünün de karşısında “sığ” yazılmıştır. İngilizce shallow örneğinde olduğu gibi Kazak Türkçesinde kullanılan tayaz sözcüğünün Türkiye Türkçesi ağızlarında karşılığı olmasaydı, söz konusu sözcüğün yalnızca “sığ” olarak anlamlandırılması doğru olurdu. Ancak Türkiye Türkçesi ağızlarında dayaz sözcüğü, “sığ” anlamında yaşamaktadır. Bu durumda Kazak Türkçesi – Türkiye Türkçesi sözlüğünde geçen tayaz sözcüğünün karşısında ölçünlü Türkiye Türkçesinde kullanılan “sığ” sözcüğüyle birlikte Türkiye Türkçesi ağızlarında kullanılan dayaz sözcüğünün de eklenmesi gerekmez miydi? Bu örnek üzerinden yola çıkarak Türk diyalektleri arası sözlük çalışmalarının yeni bir yönteme ihtiyacı vardır denebilir. Bu yöntemin en önemli özelliği, ölçünlü dille birlikte ağızların da diyalektler arası sözlükçülük çalışmalarına eşlik edecek olmasıdır.