Coğrafyacı İbn Havkal (ö. 4./10. yüzyıl) Fâtımî Propagandisti Miydi?
Description
İslâm coğrafyacılığının temellerinin atıldığı ve ciddi ilerlemeler kaydedildiği 3-4./9-10. yüzyıllarda pek çok gezgin Müslüman coğrafyacı gittikleri yerlerde edindikleri izlenimleri kaleme alarak bu alanda klasik eserlerin meydana gelmesine vesile olmuşlardır. Bu coğrafyacılardan bir tanesi de kaynaklarda hakkında fazla malumat bulunmayan İbn Havkal’dır (ö. 4./10. yy). İbn Havkal yaklaşık olarak 336-340/947-951 yılları arasında Kuzey Afrika’yı gezerek tasvir etmiş ve bu toprakların sahibi Fâtımîler hakkında dikkat çekici değerlendirmelerde bulunmuştur. Şîa mezhebinin İsmâilî fırkasına mensup olan Fâtımîler hakkındaki bazı olumlu değerlendirmeleri İbn Havkal’ın Şiî sempatizanı, Şiîliğe meyilli, hatta Fâtımî propagandisti olarak nitelenmesine yol açmıştır. İbn Havkal’ın Fâtımî propagandisti olduğunu iddia edenlerin başında müsteşrikler gelmektedir. Reinhart Pieter Dozy (1883) ve Marius Canard (1982) gibi bazı müsteşrikler İbn Havkal’ın eseri Sûretü’l-Arz’da Fâtımî halifelerine yönelik bazı övücü ifadelerinin, onun Fâtımîler adına çalışan bir propagandist olduğuna delil teşkil ettiğini belirtmişlerdir. Ayrıca onun Fâtımîlerin düşmanları olan Endülüs Emevî Devleti ve Bizans İmparatorluğu hakkındaki bazı tahkir ifadelerinin de Fâtımî ajanlığından kaynaklı olduğu belirtilmiştir.
Müsteşrikler başta olmak üzere İbn Havkal’ın Fâtımî propagandisti olduğunu iddia edenlerin birçoğu onun eseri Sûretü’l-Arz’ı bütüncül bir yaklaşım ile ele almaksızın hareket etmiş görünmektedirler. Bu yaklaşım, İbn Havkal’ın kimliği ve yönelimleri hakkında yanlış kanaatler ortaya konmasına sebebiyet vermiştir. Eseri üzerinde yapılan titiz ve bütüncül bir okuma, İbn Havkal’ın Fâtımîlere yönelik bir sempati beslediği ancak Fâtımî propagandisti olmadığını gözler önüne sermeye yardımcı olmaktadır. Onun Fâtımîlerin hüküm sürdüğü ve güçlü olduğu bir dönemde Mağrib topraklarında bulunması, hanedanlık hakkında bazı övücü nitelemelerde bulunmasına yol açmıştır. Üçüncü Fâtımî halifesi Mansûr-Billâh hakkında övgülerde bulunan İbn Havkal, bu yaklaşımını diğer Fâtımî halifeleri nezdinde göstermemiştir. Özellikle Fâtımî devletini imparatorluğa dönüştüren, Mısır, Suriye ve Hicaz’ı hâkimiyet altına alarak hanedanlığın doğu topraklarına yayılmasının önünü açan dördüncü halife Mu‘izz-Lidînillâh’ın başarıları hakkında herhangi bir övücü nitelemede bulunmamış olması onun Fâtımî propagandisti olmadığını gözler önüne süren önemli bir detaydır. Yine Fâtımîlerin hâkimiyetinde bulunan Sicilya adasındaki Fâtımî tebaa için kullandığı olumsuz nitelemeler onun propaganda işiyle ilgilenmediğini kanıtlamaktadır. Öte yandan Horasan ve Mâverâünnehir bölgesinde hüküm süren koyu Sünnî Sâmânîler’e yönelik övücü nitelemelerde bulunması da onun Fâtımî propagandisti olmadığını ortaya koymaktadır.
Netice itibarıyla bazı araştırmacıların İbn Havkal’ın eseri Sûretü’l-Arz’da yaptıkları cımbızlama yaklaşımla onun Fâtımî propagandisti olduğunu iddia etmeleri makul görünmemektedir. Onun Fâtımî halifesi Mansûr-Billâh döneminde Mağrib’deyken halifeyi övücü ifadeleri, Endülüs yarımadası ve Endülüs’ün sahipleri hakkındaki bazı menfi sözleri ve Bizans İmparatorluğu hakkındaki olumsuz yorumları tek başına Fâtımî propagandisti olması için yeterli görünmemektedir. Aksine, eseri bütüncül bir yaklaşımla dikkatle okunduğunda, Fâtımî propagandisti olmadığını gösteren veriler oldukça çoktur. Bununla birlikte 4./10. yüzyılda Fâtımîlerin İslâm dünyasında ciddi bir ivme yakalaması, özellikle Batı Akdeniz’de Bizans İmparatorluğuna karşı önemli zaferler kazanması, Endülüs Emevî Devletinin Fâtımîlere karşı Bizans ile ittifaklar gerçekleştirmesi, doğu bölgesinde Hamdanî, Büveyhî ve Abbâsîlerin siyasî ve askerî açıdan etkili olamamaları gibi durumlar, İbn Havkal’ın en azından Fâtımîlere karşı dikkat çekici şekilde muhabbet ve sempati beslemesine zemin hazırlamış görünmektedir. Diğer taraftan hocalarının Mu‘tezile’den olması ve ısrarla mezhebî görüşünü açıklamaması, onun Mu‘tezilî görüşe yakın bir konumda olduğunu ihsas ettirmektedir.
Abstract (En)
In the A.H. 3-4. (A.D. 9-10.) centuries, when the foundations of Islamic geography were laid and serious progress was made, many travelling Muslim geographers were instrumental in the creation of classical works in this field by writing down their impressions of the places they visited. One of these geographers is Ibn Hawqal (d. 4./10. century), about whom there is not much information in the sources. Ibn Hawqal travelled and described North Africa between 336-340/947-951 and made remarkable assessments about the Fātimids who owned these lands. Some of his favourable assessments of the Fātimids, who belonged to the Ismā‘īlī branch of the Shī‘a sect, led Ibn Hawqal to be characterised as a Shī‘ite sympathiser, inclined towards Shī‘ism, and even a Fātimid propagandist. Among those who claim that Ibn Hawqal was a Fātimid propagandist, the most prominent are the obscurantists. Some obscurantists such as Reinhart Pieter Dozy and Marius Canard stated that some of Ibn Hawqal’s laudatory statements about the Fātimid caliphs in his work Sūrat al-ʾArḍ constitute evidence that he was a propagandist working on behalf of the Fātimids. It was also stated that some of his insulting statements about the Andalusian Umayyad State and the Byzantine Empire, the enemies of the Fātimids, were also due to his agency.
Many of those who claim that Ibn Hawqal was a Fātimid propagandist, especially the Undersecretaries, seem to have acted without taking a holistic approach to his work Sūrat al-ʾArḍ. This approach has resulted in wrong conclusions about Ibn Hawqal’s identity and orientations. A rigorous and holistic reading of his work helps to reveal that Ibn Hawqal was sympathetic to the Fātimids but was not a Fātimid propagandist. His presence in the lands of Maghrib at a time when the Fātimids were ruling and powerful led him to make some flattering characterisations of the dynasty. Ibn Hawqal, who praised the third Fātimid caliph al-Mansūr-Billāh, did not show this approach towards the other Fātimid caliphs. The fact that he did not use any praise for the achievements of the fourth caliph al-Mu‘izz-Lidīnillāh, who transformed the Fātimid state into an empire and paved the way for the dynasty’s expansion to the eastern lands by dominating Egypt, Syria and Hijaz, is an important detail that reveals that he was not a Fātimid propagandist. Again, the negative expressions he used for the Fātimid subjects in the island of Sicily, which was under the rule of the Fātimids, prove that he was not interested in spying. On the other hand, his praise for the Sunnite Sāmānids, who ruled in Khurāsān and the Māwarā’al-nahr region, reveals that he was not a Fātimid propagandist.
As a result, it does not seem reasonable for some researchers to state that Ibn Hawqal was a Fātimid propagandist based on the abstraction they made in his work Sūrat al-ʾArḍ. His statements praising the caliph while he was in Maghrib during the reign of the Fātimid caliph al-Mansūr-Billāh, some unfavourable remarks about the Andalusian peninsula and the owners of Andalusia, and his negative comments about the Byzantine Empire alone do not seem sufficient for him to be a Fāimid propagandist. On the contrary, when his work is carefully read with a holistic approach, the evidence that he was not a Fātimid propagandist is quite numerous. However, the fact that he was a Fātimid propagandist in the A.H. 4. (A.D. 10.) century, the fact that the Fātimids gained a serious momentum in the Islamic world, especially in the western Mediterranean, that they won important victories against the Byzantine Empire, that the Umayyad State of Andalusia entered into alliances with Byzantium against the Fātimids, and that the Hamdānīds, al-Buwayhīds and Abbāsīds were not politically and militarily effective in the eastern region seem to have prepared the ground for Ibn Hawqal’s remarkable affection and sympathy for the Fātimids. On the other hand, the fact that his teachers were from Mu‘tazila and that he insistently did not reveal his sectarian view suggests that he was close to the Mu‘tazilite view.
Files
Coğrafyacı İbn Havkal 6. (ö. IV.X. yüzyıl) Fâtımî Propagandisti Miydi - Furkan Erbaş.pdf
Files
(459.1 kB)
| Name | Size | Download all |
|---|---|---|
|
md5:1f68278036fbbad588b70759bb57b48b
|
459.1 kB | Preview Download |
Additional details
Additional titles
- Translated title (En)
- Was the Geographer Ibn Hawqal (d. 4./10. century) a Fātimid Propagandist?