कालीदासस्य मेघदूते प्रकृतिवर्णनम्

      पारिस्थितिकी-आलोचना साहित्यस्य पर्यावरणस्य च सम्बन्धस्य अध्ययनम् अस्ति ।  एकम्‌ पारिस्थितिकी अध्ययनं - परिदृश्यं, वनस्पतयः, पशवः, प्राकृतिकसंसाधनम् इत्यादिभिः सह निबद्धं भवति | साहित्यिकेक्षेत्रे ,पारिस्थितिकीसमीक्षायाः दृष्टिकोणः समकालीनपर्यावरणविषयेषु केन्द्रितः अस्ति तथा च तस्य निबद्धौ मानवीयं अमानवं च सामाजिकं जीवनम्।  साहित्यं प्रतिबिम्बयति तथा च समकालीनयुगे पारिस्थितिकीपक्षस्य चेतनां प्रतिबिम्बयति माध्यमेन...कालिदासस्य मेघदुतस्य विश्लेषणम् ।  अस्य शास्त्रीयगीतकाव्यं प्राचीनकाले संस्कृते लिखितम् आसीत् । कालिदासस्य कुशलतां निपुणतां च प्रतिबिम्बयति समृद्धेः एतत् प्रभावशालिनी कृतिः । मेघदुतरूपेण प्राकृतिकपर्यावरणे कालिदासस्य योगदानं केन्द्रे आनयति पारिस्थितिकीशास्त्रं न केवलं सम्बद्धम् अस्ति अपितु पर्यावरणस्य मानवस्य च मध्ये अध्ययनम् अपि अस्ति ।  इत्युपरि पारिस्थितिकीसिद्धान्तस्य आधारः वयं परिभाषितुं शक्नुमः प्रकृतेः विविधभागः कालिदासे दर्शितः अस्ति मेघदूते।  एतेन पारिस्थितिकीदृष्टिकोणस्य महत्त्वपूर्णा भूमिका प्रतिबिम्बिता अस्ति ।  कालिदासः सुन्दरं प्रयुक्तवान् पारिस्थितिकदृष्ट्या तस्य काव्ये बिम्बं मानवसमाजस्य प्रभावः च।  मेघदूते।प्रत्येक पङ्क्तौ यक्षस्य मेघनिर्देशेन सह पुरुषाणां प्रकृतिसम्बन्धस्य प्रतिनिधित्वं करोति ।  प्रकृते:आलोचना अध्ययनं प्रकृतेः मानवस्य च सम्बन्धः अस्ति।  “एतत् असामान्यं संयोजनं यत्... प्रकृते:भौतिकं आध्यात्मिकं च पारिस्थितिकीशास्त्रे भवति शिक्षाशास्त्रीय-अभ्यासरूपेण पारिस्थितिकी-आलोचना भाषायाः सह-पारिस्थितिकीसमालोचने च प्रयुक्तेषु केषुचित् पदेषु द्रष्टुं शक्यते येषां समानं लक्ष्यं   भवति   पृथिव्याः विकासप्रक्रिया।  स्थलस्य सहजीवीसम्बन्धं अभिव्यक्तं करोति तथा च... परिदृश्यं, पाठं, भूभागं च, भाषा प्रकृतिलोकात् पृथक् नास्ति इति च परिचिनोति” इति ।।  मनुष्यस्य प्रकृतेः च सम्बन्धः परस्परनिर्भरः इति परिभाषितुं शक्यते ।अस्माकं अनावश्य कर्मणां प्रकृतेः अपूरणीयक्षतिः भवति ।  एवं पारिस्थितिकीतन्त्रस्य श्रृङ्खला यस्मिन् कार्ये सर्वं परस्परं सम्बद्धं भवति, परस्परं तस्य प्रभावं च दर्शयति।  काले अस्ति मेघदूते , अनुवादितपाठे अपि सम्बन्धरूपेण प्रतिनिधित्वं कृतम् अस्ति प्रकृत्यमानवयोः मध्ये “अस्य तडागः अपि अस्ति, यः सोपानविमानेन सज्जः अस्तिपन्नाशिलानिर्मितं, पूर्णतया सुवर्णकमलैः स्फुरद्भिः स्तम्भैः समीपतः पूरितम् वैदुर्याणां जले निवसन्तः हंसाः यस्य चिन्ताविहीनाः सन्तः न स्पृहन्ति (सरोवरं) मनसा, समीपतः, त्वां दृष्ट्वा अपि (वृष्टिऋतुसन्निकर्षे)”इति ।  पारिस्थितिकी-आलोचना साहित्यस्य पर्यावरणस्य च सिद्धान्तः अस्ति, तस्य मानवीयमानव समाज:।  अयं सिद्धान्तः पर्यावरणविषये आधारितः अस्ति यत् तेषां विषये जागरूकतां जनयति  साहित्यिककृतीनां विश्लेषणद्वारा प्रकृतेः विनाशः । पारिस्थितिकी आलोचना अध्ययनं पर्यावरणविज्ञानस्य आधारेण भवति, परन्तु समकालीनसमाजस्य एतत् दृष्टिकोणं परिवर्तितम् अस्ति।  अयं साहित्यिकः सिद्धान्तः न केवलं सामाजिकजीवनस्य अपितु गैर-जीवनस्य अपि प्रतिनिधित्वं करोति मानव समाज।  पारिस्थितिकीशास्त्रं मानवसमाजस्य मुख्यधारायां भागः अस्ति ।  कालिदासस्य मेघदुत इति  पारिस्थितिकीसमीक्षात्मकदृष्ट्या सामाजिकघटनानां प्रतिनिधित्वं कुर्वन्ति।