Dane jako przedmiot regulacji prawnych i kontraktowych

„Dane to «nowa ropa» w gospodarce przyszłości”. Hasło to, powtarzane chętnie w mediach, w komunikatach firm, organizacji oraz instytucji publicznych, dawno już przestało odnosić się do czasu przyszłego. Jak zauważa Komisja Europejska, w „w gospodarce, która jest w coraz większym stopniu oparta na danych, przepływy danych znajdują się w centrum procesów biznesowych w przedsiębiorstwach różnej wielkości i we wszystkich branżach”.

Ilość gromadzonych danych przyrasta w oszałamiającym tempie. W 2003 r. naukowcy uniwersytetu Berkeley szacowali, że ludzkość od początków swojego istnienia zgromadziła ok. 12 eksabajtów (EB) danych, co stanowi odpowiednik 12 milionów terabajtów. Wyliczenia te okazały się jednak grubo niedoszacowane, bowiem jak wykazały kolejne badania, w latach 2006–2011 ilość danych wzrosła już do poziomu 1600 EB, a zatem przekroczyła granicę zettabajt. Najnowsze szacunki wskazują, że w roku 2025 globalny zasób danych wynosić będzie 175 zettabajtów. Przy tak intensywnym wzroście już zapowiadane jest nadejście epoki yottabajtów.

W przeciwieństwie jednak do surowców naturalnych, takich jak ropa czy węgiel, dane nie podlegają zużyciu w procesie ich przetwarzania. Raz pozyskane dane mogą być wykorzystywane w nieskończoność bez szkody dla zgromadzonego zasobu. Ponadto istotny jest tzw. efekt sieci. Oznacza on, że im więcej danych zostanie zgromadzonych, tym więcej informacji można na ich podstawie wygenerować. Efekt ten może zostać dodatkowo wzmocniony, kiedy łączone są dane pochodzące z różnych źródeł. W obrębie wielkich połączonych zbiorów danych nieustannie toczą się procesy wydobywcze (data mining), które polegają na wykorzystaniu algorytmów w celu generowania nowych informacji na podstawie nagromadzonych już danych. W zaawansowanych technologicznie gałęziach przemysłu generowanie danych stanowi też niejako produkt uboczny podstawowej działalności przedsiębiorców. Przy całym tym potencjale danych do generowania dodatkowej wartości nie są one więc bynajmniej zasobem rzadkim. 

Dane – jak wszystkie dobra intelektualne – posiadają nierywalizacyjny charakter. Z jednej strony oznacza to, że te same dane mogą być wykorzystywane do rozmaitych celów przez różne podmioty. Z drugiej zaś strony, ich wykorzystanie przez kogokolwiek nie powoduje uszczerbku na wartości bądź przydatności dla innych podmiotów. Wręcz przeciwnie, utarło się powiedzenie R. Pollocka, że „najfajniejsza rzecz do zrobienia z twoimi danymi zostanie wymyślona przez kogoś innego”. Te same dane przetworzone przez inne podmioty mogą wygenerować dodatkową wartość, niejednokrotnie przekraczającą korzyści z pierwotnego użycia. Dobrym przykładem są dane lokalizacyjne generowane dzięki amerykańskiemu systemowi GPS, które są wykorzystywane na całym świecie, m.in. w systemach nawigacyjnych, w rolnictwie czy przy prognozowaniu pogody, z reguły w połączeniu z danymi z innych źródeł. Szacuje się, że w samych Stanach Zjednoczonych aplikacje wykorzystujące dane GPS generują ponad 90 miliardów dolarów rocznie.

Jak podkreślają autorzy Polityki Rozwoju Sztucznej Inteligencji w Polsce na lata 2019–2027, dane są zasobem, który „może być wykorzystywany jednocześnie, wielokrotnie i niezależnie przez różnych uczestników życia społeczno-gospodarczego”. Pomimo tych właściwości i coraz liczniejszych inicjatyw zachęcających do dzielenia się danymi, nadal jednak dominuje tendencja do ograniczania dostępu do posiadanych danych, zwłaszcza wśród przedsiębiorstw prywatnych. Według badań zleconych przez Parlament Europejski w 2017 r. 78% danych wykorzystywanych w Unii Europejskiej pozostaje niedostępnych dla podmiotów innych niż posiadacze danych. Dalsze 20% danych zostało udostępnione innym podmiotom co najmniej raz, m.in. w drodze sprzedaży danych, nabycia przedsiębiorstwa lub w wyniku zaangażowania we wspólne projekty. Pozostałe 2% danych to tzw. dane otwarte, dostępne dla każdego. Ten ostatni niewielki odsetek stanowią w większości dane udostępniane przez instytucje publiczne jako informacja sektora publicznego.

Zwłaszcza globalni giganci technologiczni, w tym korporacje zaliczane do tzw. wielkiej czwórki GAFA (akronim utworzony od nazw: Google, Apple, Facebook i Amazon) oraz ich naśladowcy, przywiązują dużą wagę do zastrzegania swoich danych. Znamienne jest przy tym, że są to zarazem najwięksi odbiorcy danych, którzy są uzależnieni od ich ciągłego dopływu. Bardzo często też pozyskiwane przez nich dane dotyczą lub pochodzą od osób wykorzystujących ich darmowe bądź komercyjne usługi. Charakterystyczne jest też to, że giganci usług internetowych coraz intensywniej inwestują w gałęzie gospodarki, w których rozwijane są wszelkiego rodzaju tzw. connected devices, czyli przedmioty codziennego użytku (od samochodów po wibratory) na stałe połączone z siecią WWW. Zbierają i transmitują one dane dotyczące użytkowników i sposobu korzystania z tych przedmiotów. Coraz częściej też zdarzają się transakcje polegające na nabyciu całych przedsiębiorstw. Głównym, jeżeli nie jedynym, celem tych transakcji jest wejście w posiadanie cennych zasobów danych, które zostały nagromadzone przez przejmowane podmioty.

W związku z tym coraz częściej stawiane jest istotne pytanie, do kogo powinien należeć ten cenny zasób, którym są dane. Rozwiązanie tego problemu nie jest jednak łatwe. Problematyczne może okazać się już samo ustalenie źródła pochodzenia danych. Rynek usług i produktów opartych na danych dawno odszedł już od jednokierunkowego modelu przepływu danych, w którym można było jednoznacznie zidentyfikować ich dostawcę. W świecie Big Data w ramach tych samych potężnych zbiorów danych przetwarzane mogą być dane pochodzące zarówno od dostawców i użytkowników usług, jak i z mądrych urządzeń, z których tak chętnie korzystamy (np. zegarków, samochodów, szczoteczek do zębów). Mogą być również przesyłane przez tzw. metadane generowane przez algorytmy, które niekiedy są tak skomplikowane, że – ze względu na określanie ich mianem sztucznej inteligencji (SI) – rozważa się nadanie im osobowości prawnej.

Aby lepiej zrozumieć kompleksowość problematyki regulowania dostępu do danych, w pierwszej kolejności podjęta zostanie próba sprecyzowania tego, jak należy rozumieć pojęcie dane oraz inne terminy, które są z nim ściśle powiązane. Temu zagadnieniu poświęcony zostanie 2. punkt niniejszej publikacji. W dalszej kolejności podjęta zostanie próba skategoryzowania danych. W 3. punkcie wyjaśnione zostanie więc, jakie istnieją podziały danych, w szczególności z uwagi na ich specyfikę. W punkcie 4. została zawarta analiza istniejących obecnie reżimów prawnych, które mogą okazać się przydatne przy regulowaniu dostępu do danych. Przez pryzmat tych rozważań w ostatnim punkcie zostanie przedstawiona analizowana obecnie koncepcja stworzenia nowego prawa własności intelektualnej do danych.