Published July 7, 2015 | Version v1
Book Open

Ratownictwo i medycyna = Rescue and medicine

Description

Wyższa Szkoła Nauk o Zdrowiu w Bydgoszczy

University of Health Sciences in Bydgoszcz

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

RATOWNICTWO I MEDYCYNA

Rescue and medicine

 

 

 

 

 

 

 

Redakcja naukowa

Edited by

 

Ewa Zieliński

Jerzy Telak

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Bydgoszcz 2015

 

 

Recenzenci: Reviewers:

 

prof. dr hab. n. chem. Marcin Dramiński (Poland)

dr hab. n. med. Walery Zukow (Poland)

 

 

Redakcja naukowa

Edited by

 

Ewa Zieliński

Jerzy Telak

 

 

 

© The Author(s) 2015.

 

These articles is published with Open Access at University of Health Sciences in Bydgoszcz, Poland

Open Access These articles is distributed under the terms of the Creative Commons Attribution Noncommercial License which permits any noncommercial use, distribution, and reproduction in any medium, provided the original author(s) and source are credited.

 

Attribution — You must attribute the work in the manner specified by the author or licensor (but not in any way that suggests that they endorse you or your use of the work). Noncommercial — You may not use this work for commercial purposes. Share Alike — If you alter, transform, or build upon this work, you may distribute the resulting work only under the same or similar license to this one.

 

Zawartość tej monografii jest objęta licencją Creative Commons Uznanie autorstwa-Użycie niekomercyjne-Na tych samych warunkach 3.0

 

Liczba znaków: 340 000 (ze streszczeniami i okładką). Liczba grafik: 40 x 1 000 znaków (ryczałt) = 40 000 znaków.

Razem: Liczba znaków: 380 000 (ze streszczeniami, okładką i grafikami) = 9,5 arkuszy wydawniczych.

Number of characters: 340 000 (with abstracts). Number of images: 40 x 1000 characters (lump sum) = 40 000 characters.

Total: Number of characters: 380 000 (with abstracts, summaries and graphics) = 9,5 sheet publications.

 

Rycina na okładce. Wyższa Szkoła Nauk o Zdrowiu w Bydgoszczy. University of Health Sciences in Bydgoszcz.

Źródło https://pl.wikipedia.org/wiki/Wy%C5%BCsza_Szko%C5%82a_Nauk_o_Zdrowiu_w_Bydgoszczy (dostęp 23.08.2015).

 

Publishing House:

University of Health Sciences in Bydgoszcz, Poland

Str. Karpacka 54

85-164 Bydgoszcz

Tel.: +48 52 379 23 52

wsnoz@wsnoz.pl

 

ISBN 978-1-329-34174-6

DOI 10.5281/zenodo.19625

http://dx.doi.org/10.5281/zenodo.19625

 

Printing House:

University of Health Sciences in Bydgoszcz, Poland

Str. Karpacka 54

85-164 Bydgoszcz

Tel.: +48 52 379 23 52

wsnoz@wsnoz.pl

 

Spis treści:

 

Content:

 

 

 

Wstęp ……........................................................................................................................................ 5

 

 

 

 

 

            Ratownik wodny jako zawód i jako wolontariusz

            Lifeguard as a profession and a volunteer

Skalski Dariusz, Przybylski Stanisław, Zapolna Oksana, Przybylski Jacek ….………….….. 7

 

 

 

 

 

            System szkolenia ratowników wodnych

            The training of lifeguards

Skalski Dariusz, Przybylski Stanisław, Przybylski Jacek …...................................………….. 19

 

 

 

 

 

            Ratownictwo wodne w zarządzaniu kryzysowym na przykładzie Wodnego Ochotniczego Pogotowia Ratunkowego

            Water Rescue in crisis management on the example of Voluntary Water Rescue

Przybylski Stanisław, Skalski Dariusz, Czarnecki Dawid ……...............................………….. 41

 

 

 

 

 

            Pedagogistyczna koncepcja edukacji przez ruch

            Pedagogical concept of education through movement

Skalski Dariusz ………………………………………………………....…………………………55

 

 

 

 

 

            Oddziaływanie żywności na leki w organizmie człowieka

            Influence of food on drug in the human body

Sosnowska Stefania, Andrearczyk-Woźniakowska Agnieszka, Artkop Joanna, Tabaczyńska Żaneta ………………………………………………………………...……..…..…75

 

            Wpływ leków na żywność w organizmie człowieka

 

            The impact of drugs on food in the human body.

Sosnowska Stefania, Andrearczyk-Woźniakowska Agnieszka, Artkop Joanna, Tabaczyńska Żaneta ………………………………….………………………………………… 95

 

 

 

 

 

            Tlenoterapia w stanach ostrych – założenia teoretyczne i podstawowe zasady stosowania

            Oxygen therapy in acute – Theoretical assumptions and basic rules for applying

Nurczyńska Elżbieta, Grobelska Kinga, Galarowicz Oksana, Zieliński Ewa, Telak Jerzy …………………………………………………..…………………………………….…………. 109

 

Wstęp

 

 

Mam nadzieję, że zaprezentowana Państwu monografia naukowa, zatytułowana: „Ratownictwo i medycyna” sprosta wymaganiom Czytelnika.

Do prac nad jej przygotowaniem zaproszeni zostali wybitni naukowcy i badacze reprezentujący różne dyscypliny i ośrodki badawczo naukowe. Pozwoliło to na przygotowanie publikacji o interdyscyplinarnym charakterze, dotykającej wielu problemów związanych z wieloaspektowością ratownictwa i szczególnym naciskiem na ratownictwo wodne oraz ratownictwo medyczne. Obszary te są niezwykle interesujące dla ratowników wodnych, ratowników medycznych, pielęgniarek, lekarzy i fizjoterapeutów oraz studentów innych kierunków medycznych.

Wśród zagadnień, którym poświęcone są poszczególne części pracy należy wymienić: szkolenie ratowników wodnych, wykonywanie zawodu ratownika wodnego oraz praca w wolontariacie, ratownictwo wodne w zarządzaniu kryzysowym, edukacja przez ruch, interakcje leków i żywnośći oraz ich wpływ na organizm człowieka, a także tlenoterapię.

Kończąc uwagi wstępne i zapraszając Czytelnika do lektury chciałbym podziękować wszystkim osobom, które miały wkład w powstanie mniejszej publikacji, bowiem bez ich pracy i zaangażowania monografia nie powstałaby.

 

 

 

 

Konsultant Wojewódzki

województwa kujawsko-pomorskiego

do spraw medycyny ratunkowej

 

 

dr Przemysław Paciorek

 

 

 

 

 

 

 

 

© The Author(s) 2015.

 

This articles is published with Open Access at University of Health Sciences in Bydgoszcz, Poland

Open Access This articles is distributed under the terms of the Creative Commons Attribution Noncommercial License which permits any noncommercial use, distribution, and reproduction in any medium, provided the original author(s) and source are credited.

 

Attribution — You must attribute the work in the manner specified by the author or licensor (but not in any way that suggests that they endorse you or your use of the work). Noncommercial — You may not use this work for commercial purposes. Share Alike — If you alter, transform, or build upon this work, you may distribute the resulting work only under the same or similar license to this one.

 

 

 

 

 

Zawartość tej monografii jest objęta licencją Creative Commons Uznanie autorstwa-Użycie niekomercyjne-Na tych samych warunkach 3.0

 

Notes

Wyższa Szkoła Nauk o Zdrowiu w Bydgoszczy University of Health Sciences in Bydgoszcz RATOWNICTWO I MEDYCYNA Rescue and medicine Redakcja naukowa Edited by Ewa Zieliński Jerzy Telak Bydgoszcz 2015 Recenzenci: Reviewers: prof. dr hab. n. chem. Marcin Dramiński (Poland) dr hab. n. med. Walery Zukow (Poland) Redakcja naukowa Edited by Ewa Zieliński Jerzy Telak © The Author(s) 2015. These articles is published with Open Access at University of Health Sciences in Bydgoszcz, Poland Open Access These articles is distributed under the terms of the Creative Commons Attribution Noncommercial License which permits any noncommercial use, distribution, and reproduction in any medium, provided the original author(s) and source are credited. Attribution — You must attribute the work in the manner specified by the author or licensor (but not in any way that suggests that they endorse you or your use of the work). Noncommercial — You may not use this work for commercial purposes. Share Alike — If you alter, transform, or build upon this work, you may distribute the resulting work only under the same or similar license to this one. Zawartość tej monografii jest objęta licencją Creative Commons Uznanie autorstwa-Użycie niekomercyjne-Na tych samych warunkach 3.0 Liczba znaków: 340 000 (ze streszczeniami i okładką). Liczba grafik: 40 x 1 000 znaków (ryczałt) = 40 000 znaków. Razem: Liczba znaków: 380 000 (ze streszczeniami, okładką i grafikami) = 9,5 arkuszy wydawniczych. Number of characters: 340 000 (with abstracts). Number of images: 40 x 1000 characters (lump sum) = 40 000 characters. Total: Number of characters: 380 000 (with abstracts, summaries and graphics) = 9,5 sheet publications. Rycina na okładce. Wyższa Szkoła Nauk o Zdrowiu w Bydgoszczy. University of Health Sciences in Bydgoszcz. Źródło https://pl.wikipedia.org/wiki/Wy%C5%BCsza_Szko%C5%82a_Nauk_o_Zdrowiu_w_Bydgoszczy (dostęp 23.08.2015). Publishing House: University of Health Sciences in Bydgoszcz, Poland Str. Karpacka 54 85-164 Bydgoszcz Tel.: +48 52 379 23 52 wsnoz@wsnoz.pl ISBN 978-1-329-34174-6 DOI 10.5281/zenodo.19625 http://dx.doi.org/10.5281/zenodo.19625 Printing House: University of Health Sciences in Bydgoszcz, Poland Str. Karpacka 54 85-164 Bydgoszcz Tel.: +48 52 379 23 52 wsnoz@wsnoz.pl Spis treści: Content: Wstęp ……........................................................................................................................................ 5 Ratownik wodny jako zawód i jako wolontariusz Lifeguard as a profession and a volunteer Skalski Dariusz, Przybylski Stanisław, Zapolna Oksana, Przybylski Jacek ….………….….. 7 System szkolenia ratowników wodnych The training of lifeguards Skalski Dariusz, Przybylski Stanisław, Przybylski Jacek …...................................………….. 19 Ratownictwo wodne w zarządzaniu kryzysowym na przykładzie Wodnego Ochotniczego Pogotowia Ratunkowego Water Rescue in crisis management on the example of Voluntary Water Rescue Przybylski Stanisław, Skalski Dariusz, Czarnecki Dawid ……...............................………….. 41 Pedagogistyczna koncepcja edukacji przez ruch Pedagogical concept of education through movement Skalski Dariusz ………………………………………………………....…………………………55 Oddziaływanie żywności na leki w organizmie człowieka Influence of food on drug in the human body Sosnowska Stefania, Andrearczyk-Woźniakowska Agnieszka, Artkop Joanna, Tabaczyńska Żaneta ………………………………………………………………...……..…..…75 Wpływ leków na żywność w organizmie człowieka The impact of drugs on food in the human body. Sosnowska Stefania, Andrearczyk-Woźniakowska Agnieszka, Artkop Joanna, Tabaczyńska Żaneta ………………………………….………………………………………… 95 Tlenoterapia w stanach ostrych – założenia teoretyczne i podstawowe zasady stosowania Oxygen therapy in acute – Theoretical assumptions and basic rules for applying Nurczyńska Elżbieta, Grobelska Kinga, Galarowicz Oksana, Zieliński Ewa, Telak Jerzy …………………………………………………..…………………………………….…………. 109 Wstęp Mam nadzieję, że zaprezentowana Państwu monografia naukowa, zatytułowana: „Ratownictwo i medycyna” sprosta wymaganiom Czytelnika. Do prac nad jej przygotowaniem zaproszeni zostali wybitni naukowcy i badacze reprezentujący różne dyscypliny i ośrodki badawczo naukowe. Pozwoliło to na przygotowanie publikacji o interdyscyplinarnym charakterze, dotykającej wielu problemów związanych z wieloaspektowością ratownictwa i szczególnym naciskiem na ratownictwo wodne oraz ratownictwo medyczne. Obszary te są niezwykle interesujące dla ratowników wodnych, ratowników medycznych, pielęgniarek, lekarzy i fizjoterapeutów oraz studentów innych kierunków medycznych. Wśród zagadnień, którym poświęcone są poszczególne części pracy należy wymienić: szkolenie ratowników wodnych, wykonywanie zawodu ratownika wodnego oraz praca w wolontariacie, ratownictwo wodne w zarządzaniu kryzysowym, edukacja przez ruch, interakcje leków i żywnośći oraz ich wpływ na organizm człowieka, a także tlenoterapię. Kończąc uwagi wstępne i zapraszając Czytelnika do lektury chciałbym podziękować wszystkim osobom, które miały wkład w powstanie mniejszej publikacji, bowiem bez ich pracy i zaangażowania monografia nie powstałaby. Konsultant Wojewódzki województwa kujawsko-pomorskiego do spraw medycyny ratunkowej dr Przemysław Paciorek   © The Author(s) 2015. This articles is published with Open Access at University of Health Sciences in Bydgoszcz, Poland Open Access This articles is distributed under the terms of the Creative Commons Attribution Noncommercial License which permits any noncommercial use, distribution, and reproduction in any medium, provided the original author(s) and source are credited. Attribution — You must attribute the work in the manner specified by the author or licensor (but not in any way that suggests that they endorse you or your use of the work). Noncommercial — You may not use this work for commercial purposes. Share Alike — If you alter, transform, or build upon this work, you may distribute the resulting work only under the same or similar license to this one. Zawartość tej monografii jest objęta licencją Creative Commons Uznanie autorstwa-Użycie niekomercyjne-Na tych samych warunkach 3.0

Files

9781329341746_frontcover_content_backcover.pdf

Files (2.3 MB)

Name Size
md5:a460c5115c02d5af797b927dec4488c1
2.3 MB Preview Download

Additional details

Related works

Is cited by
10.5281/zenodo.19625 (DOI)

References

  • Wyższa Szkoła Nauk o Zdrowiu w Bydgoszczy
  • University of Health Sciences in Bydgoszcz
  • RATOWNICTWO I MEDYCYNA
  • Rescue and medicine
  • Redakcja naukowa
  • Edited by
  • Ewa Zieliński
  • Jerzy Telak
  • Bydgoszcz 2015
  • Recenzenci: Reviewers:
  • prof. dr hab. n. chem. Marcin Dramiński (Poland)
  • dr hab. n. med. Walery Zukow (Poland)
  • Redakcja naukowa
  • Edited by
  • Ewa Zieliński
  • Jerzy Telak
  • © The Author(s) 2015.
  • These articles is published with Open Access at University of Health Sciences in Bydgoszcz, Poland
  • Open Access These articles is distributed under the terms of the Creative Commons Attribution Noncommercial License which permits any noncommercial use, distribution, and reproduction in any medium, provided the original author(s) and source are credited.
  • Attribution — You must attribute the work in the manner specified by the author or licensor (but not in any way that suggests that they endorse you or your use of the work). Noncommercial — You may not use this work for commercial purposes. Share Alike — If you alter, transform, or build upon this work, you may distribute the resulting work only under the same or similar license to this one.
  • Zawartość tej monografii jest objęta licencją Creative Commons Uznanie autorstwa-Użycie niekomercyjne-Na tych samych warunkach 3.0
  • Liczba znaków: 340 000 (ze streszczeniami i okładką). Liczba grafik: 40 x 1 000 znaków (ryczałt) = 40 000 znaków.
  • Razem: Liczba znaków: 380 000 (ze streszczeniami, okładką i grafikami) = 9,5 arkuszy wydawniczych.
  • Number of characters: 340 000 (with abstracts). Number of images: 40 x 1000 characters (lump sum) = 40 000 characters.
  • Total: Number of characters: 380 000 (with abstracts, summaries and graphics) = 9,5 sheet publications.
  • Rycina na okładce. Wyższa Szkoła Nauk o Zdrowiu w Bydgoszczy. University of Health Sciences in Bydgoszcz.
  • Źródło https://pl.wikipedia.org/wiki/Wy%C5%BCsza_Szko%C5%82a_Nauk_o_Zdrowiu_w_Bydgoszczy (dostęp 23.08.2015).
  • Publishing House:
  • University of Health Sciences in Bydgoszcz, Poland
  • Str. Karpacka 54
  • 85-164 Bydgoszcz
  • Tel.: +48 52 379 23 52
  • wsnoz@wsnoz.pl
  • ISBN 978-1-329-34174-6
  • DOI 10.5281/zenodo.19625
  • http://dx.doi.org/10.5281/zenodo.19625
  • Printing House:
  • University of Health Sciences in Bydgoszcz, Poland
  • Str. Karpacka 54
  • 85-164 Bydgoszcz
  • Tel.: +48 52 379 23 52
  • wsnoz@wsnoz.pl
  • Spis treści:
  • Content:
  • Wstęp ……........................................................................................................................................ 5
  • Ratownik wodny jako zawód i jako wolontariusz
  • Lifeguard as a profession and a volunteer
  • Skalski Dariusz, Przybylski Stanisław, Zapolna Oksana, Przybylski Jacek ….………….….. 7
  • System szkolenia ratowników wodnych
  • The training of lifeguards
  • Skalski Dariusz, Przybylski Stanisław, Przybylski Jacek …...................................………….. 19
  • Ratownictwo wodne w zarządzaniu kryzysowym na przykładzie Wodnego Ochotniczego Pogotowia Ratunkowego
  • Water Rescue in crisis management on the example of Voluntary Water Rescue
  • Przybylski Stanisław, Skalski Dariusz, Czarnecki Dawid ……...............................………….. 41
  • Pedagogistyczna koncepcja edukacji przez ruch
  • Pedagogical concept of education through movement
  • Skalski Dariusz ………………………………………………………....…………………………55
  • Oddziaływanie żywności na leki w organizmie człowieka
  • Influence of food on drug in the human body
  • Sosnowska Stefania, Andrearczyk-Woźniakowska Agnieszka, Artkop Joanna, Tabaczyńska Żaneta ………………………………………………………………...……..…..…75
  • Wpływ leków na żywność w organizmie człowieka
  • The impact of drugs on food in the human body.
  • Sosnowska Stefania, Andrearczyk-Woźniakowska Agnieszka, Artkop Joanna, Tabaczyńska Żaneta ………………………………….………………………………………… 95
  • Tlenoterapia w stanach ostrych – założenia teoretyczne i podstawowe zasady stosowania
  • Oxygen therapy in acute – Theoretical assumptions and basic rules for applying
  • Nurczyńska Elżbieta, Grobelska Kinga, Galarowicz Oksana, Zieliński Ewa, Telak Jerzy …………………………………………………..…………………………………….…………. 109
  • Wstęp
  • Mam nadzieję, że zaprezentowana Państwu monografia naukowa, zatytułowana: „Ratownictwo i medycyna” sprosta wymaganiom Czytelnika.
  • Do prac nad jej przygotowaniem zaproszeni zostali wybitni naukowcy i badacze reprezentujący różne dyscypliny i ośrodki badawczo naukowe. Pozwoliło to na przygotowanie publikacji o interdyscyplinarnym charakterze, dotykającej wielu problemów związanych z wieloaspektowością ratownictwa i szczególnym naciskiem na ratownictwo wodne oraz ratownictwo medyczne. Obszary te są niezwykle interesujące dla ratowników wodnych, ratowników medycznych, pielęgniarek, lekarzy i fizjoterapeutów oraz studentów innych kierunków medycznych.
  • Wśród zagadnień, którym poświęcone są poszczególne części pracy należy wymienić: szkolenie ratowników wodnych, wykonywanie zawodu ratownika wodnego oraz praca w wolontariacie, ratownictwo wodne w zarządzaniu kryzysowym, edukacja przez ruch, interakcje leków i żywnośći oraz ich wpływ na organizm człowieka, a także tlenoterapię.
  • Kończąc uwagi wstępne i zapraszając Czytelnika do lektury chciałbym podziękować wszystkim osobom, które miały wkład w powstanie mniejszej publikacji, bowiem bez ich pracy i zaangażowania monografia nie powstałaby.
  • Konsultant Wojewódzki
  • województwa kujawsko-pomorskiego
  • do spraw medycyny ratunkowej
  • dr Przemysław Paciorek
  • © The Author(s) 2015.
  • This articles is published with Open Access at University of Health Sciences in Bydgoszcz, Poland
  • Open Access This articles is distributed under the terms of the Creative Commons Attribution Noncommercial License which permits any noncommercial use, distribution, and reproduction in any medium, provided the original author(s) and source are credited.
  • Attribution — You must attribute the work in the manner specified by the author or licensor (but not in any way that suggests that they endorse you or your use of the work). Noncommercial — You may not use this work for commercial purposes. Share Alike — If you alter, transform, or build upon this work, you may distribute the resulting work only under the same or similar license to this one.
  • Zawartość tej monografii jest objęta licencją Creative Commons Uznanie autorstwa-Użycie niekomercyjne-Na tych samych warunkach 3.0
  • Ratownik wodny jako zawód i jako wolontariusz
  • Lifeguard as a profession and as a volunteer
  • Skalski Dariusz1, Przybylski Stanisław1, Zapolna Oksana2, Przybylski Jacek3
  • 1Akademia Wychowania Fizycznego i Sportu im. Jędrzeja Śniadeckiego w Gdańsku
  • 2Pavlo Tychyna Uman State Pedagogical University, Ukraina
  • 3Uniwersytet Gdański
  • Number of characters: 37 401 (with abstracts, summaries and cover). Number of images: 0 x 1 000 characters (lump sum)=0 characters.
  • Total: Number of characters: 37 401 (with abstracts, summaries, cover and graphics)=0,935 spreadsheets publishing.
  • Słowa kluczowe: ratownictwo wodne, wolontariat, praca społeczna, misja, zawód.
  • Keywords: water rescue, volunteering, social work, mission, occupation.
  • Streszczenie
  • Służba ratownicza wymaga od sprawujących ją odpowiednich umiejętności, kompetencji i wyposażenia psychoemocjonalnego. Jednakże jej specyfika opierająca się w głównej mierze na gotowości do niesienia pomocy i ratowania ludzkiego zdrowia i życia sprawia, że pojawia się w niej bezsprzecznie element misyjności. Niesienie misji naznaczone jest atrybutem bezinteresowności, co oznacza, że praca ta częstokroć świadczona jest w formie wolontariatu – zwłaszcza na początkowych etapach podejmowania służby ratowniczej. Niniejsze opracowanie stanowi odniesienie do natury pracy wolontariackiej w oparciu o przepisy i unormowania prawne dotyczące wolontariatu, a także odniesienia pedagogiczne i socjopsychologiczne.
  • Abstract
  • Rescue service requires exercising the right skills, competencies and psychemotional equipment. However, the specificity is largely based on the willingness to help and to save human life and health. It makes this issue unquestionably part of the mission. Carrying the mission is marked by the attribute of selflessness, which means that this work is often provided in the form of volunteering - especially in the early stages of being a lifeguard. This paper is a reference to the nature of voluntary work which is based on the rules and legal regulations regarding volunteering, as well as educational and socio-psychological reference
  • Wstęp
  • Służba wolontariacka, definiowana, w najszerszym ujęciu, jako wkład jednostek w nieodpłatną i niezawodową działalność dla dobra sąsiedztwa, wspólnoty lub ogółu społeczeństwa, przybiera wiele form – poczynając od tradycyjnych zwyczajów wzajemnej pomocy, a kończąc na aktywnym reagowaniu wspólnoty w czasach kryzysu, prowadzeniu działalności humanitarnej, rozwiązywaniu konfliktów i eliminowaniu problemów społecznych. Ta idea dotyczy zarówno lokalnych i narodowych działań wolontariuszy, jak i międzynarodowych programów, przekraczających granice państw. Wolontariat jest także podstawą działalności wielu organizacji pozarządowych i inicjatyw obywatelskich.
  • Na wstępie niniejszych rozważań należy podjąć próbę zdefiniowania terminów „wolontariat” oraz „wolontariusz”. „Wolontariat (łac. voluntarius - dobrowolny) to dobrowolna, bezpłatna, świadoma praca na rzecz innych lub całego społeczeństwa, wykraczająca poza związki rodzinno – koleżeńsko – przyjacielskie. Wolontariusz to osoba pracująca na zasadzie wolontariatu. Innym określeniem jest ochotnik (choć ten wyraz ma też inne znaczenia). Według Ustawy o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie wolontariuszem jest ten, kto dobrowolnie i świadomie oraz bez wynagrodzenia angażuje się w pracę na rzecz osób, organizacji pozarządowych, a także rozmaitych instytucji działających w różnych obszarach społecznych. Określenie bezpłatna nie oznacza bezinteresowna, lecz bez wynagrodzenia materialnego. W rzeczywistości wolontariusz uzyskuje liczne korzyści niematerialne: satysfakcję, spełnienie swoich motywacji (poczucie sensu, uznanie ze strony innych, podwyższenie samooceny itd.), zyskuje nowych przyjaciół i znajomych, zdobywa wiedzę, doświadczenie i nowe umiejętności, a w związku z tym i lepszą pozycję na rynku pracy.” W przytoczonej definicji kładzie się nacisk na trzy cechy towarzyszące działaniom woluntarystycznym – praca wolontariusza powinna być świadoma, dobrowolna i bezpłatna. O ile pierwszy oraz drugi z tych czynników znajdują pełne uzasadnienie w poniższym opracowaniu, o tyle w przypadku pedagogów stosuje się zwykle system wynagradzania za wykonywane czynności. Należy się więc zastanowić czy praca pedagoga jest wolontariatem? W sytuacjach, kiedy pedagog (w tym także nauczyciel) na różnych szczeblach swojej drogi zawodowej lub w pewnych sytuacjach za swoją działalność nie pobiera wynagrodzenia, sprawa jest oczywista. Jednak, kiedy dzieje się inaczej praca pedagoga z pewnością w pełnym znaczeniu tego słowa nie jest wolontariatem, ale można przyjąć, że jest to praca o charakterze woluntarystycznym, bądź nosząca wiele cech właściwych wolontariatowi. O ile praca, w której pojawia się element zarobkowy, jako taka wolontariatem nie jest, o tyle istnieją zawody, których bez nastawienia stricte woluntarystycznego wykonywać nie sposób. Jednym z takich zawodów jest z pewnością pedagog. W tym miejscu warto odnieść się także do filozoficzno – socjologicznej teorii Ferdinanda Tonnies’a – woluntaryzmu , na gruncie, której wyrósł fenomen wolontariatu. Dzięki zastosowaniu tej teorii podejście definicyjne idei wolontarystycznej do kwestii pedagogiki zyskuje pewne definicyjne uporządkowanie. Według woluntaryzmu wszystkie zachodzące zjawiska będące przedmiotem działalności ludzkiej sprowadzają się do woli. Całość otaczających nas zjawisk odbywających się w rzeczywistości przyrodniczo – społecznej jest kształtowana jedynie przez wolę ludzką. Wola może być tu traktowana w sposób tożsamy ze świadomością – a ta z kolei jest wyraźnie postulowana w założeniu definicyjnym terminu „wolontariat”. Świadome kierowanie swoją wolą w taki sposób, że podejmowane działanie opiera się na podłożu – nazwijmy je – służby społecznej może stanowić podstawową wykładnię pedagogicznej. Ewentualne otrzymanie wynagrodzenia staje się w tej sytuacji wartością drugorzędną. Czy wolontariat można traktować, więc w sposób tożsamy z wolicjonizmem, czyli stanowiskiem zakładającym „pierwotność i pierwszeństwo istnienia przed całą pozostałą strefą rzeczywistości, a więc ujmujące wolę, jako ontologiczną zasadę świata (…), najważniejszy składnik psychiki ludzkiej i poznawczego funkcjonowania człowieka”? Tu warto przypomnieć drugi z postulatów wolontariatu – dobrowolność, czyli „dobrą wolę” – własną wolę, nieopartą na przymusie. W tej sytuacji można założyć hipotetycznie, aczkolwiek z dużym stopniem prawdopodobieństwa, że w istocie te dwa nurty można traktować w sposób tożsamy, przynajmniej na płaszczyźnie działań opartych na dobrej woli i zakładających służbę społeczną.
  • Warto także odnieść się do wnioskowania opartego na badaniach trzech naukowców: Elliota Aronsona, Timothy D. Wilsona i Robina M. Ackerta . Wnioski, jakie wyprowadzili z szeregu obserwacji (w tym uczestniczących), analiz sytuacji oraz eksperymentów laboratoryjnych można ująć następująco: zachowaniem prospołecznym jest każde działanie ukierunkowane na niesienie korzyści innej osobie. Jako podłoże zachowań prospołecznych autorzy wskazują, poza doborem krewniaczym, normami wzajemności czy założeniami teorii wymiany społecznej (a więc wskazują na podłoże genetyczne lub oparte na bilansie strat i zysków związanym z pomaganiem) także na dwa niezwykle ważne czynniki – empatię i altruizm. „Empatia to zdolność do postawienia siebie na miejscu innej osoby i odbieraniu w podobny sposób zachodzących wydarzeń oraz odczuwania podobnych emocji”. „Altriuzm, zaś, to każde działanie ukierunkowane na niesienie korzyści drugiej osobie z pominięciem własnego interesu; często człowiek angażując się w takie działania ponosi określone koszty”. Biorąc pod uwagę naturę pracy pedagogicznej, gdzie często udzielanie pomocy i na co dzień wykonywana praca związane jest z przekazywaniem i nauczaniem wartości najwyższych, nie może być mowy o kalkulowaniu na poziomie bilansowania zysków – strat. Z całą pewnością nie wchodzi tu w grę kwestia pobierania wynagrodzenia. Potwierdza to hipoteza empatii – altruizmu Batsona, która sprowadza się do twierdzenia: „pomożesz niezależnie od tego czy leży to w twoim własnym interesie (to znaczy nawet wówczas, gdy koszty przeważą zyski”. W kontekście powyższych rozważań, mających na celu szukanie uzasadnienia dla określania pracy pedagogów w kategoriach wolontariackich, można stwierdzić, że praca ta ma wiele cech właściwych bezinteresowności w służbie na rzecz innych ludzi. Podobne konkluzje pojawiły się także w wystąpieniach prelegentów podczas Seminar „Europoean Values in action: Volunteering for smart, sustainable and inclusive growth”.
  • Skuteczność wielu kampanii prowadzonych w zakresie m.in. edukacji, ochrony zdrowia czy ochrony środowiska jest związana w sposób zasadniczy z działalnością wolontariuszy.
  • Warto pamiętać o tym, że wolontariat to również sposób na rozwijanie swoich pasji, zainteresowań, poznawanie świata, a także zdobywanie doświadczenia, także zawodowego, docenionego przez pracodawców.
  • W ustawie o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie , zostały wprowadzone regulacje określające status prawny wolontariuszy dotyczący zarówno organizacyjnych
  • jak i formalnych aspektów ich działania. Ustawa określa również warunki wykonywania świadczeń przez wolontariuszy oraz korzystania z takich świadczeń.
  • Natomiast w myśl ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej opiekę
  • i wychowanie w placówce opiekuńczo-wychowawczej oraz rodzinnej opiece zastępczej można realizować przy wsparciu wolontariuszy.
  • Do tej pory nie było jednak prawnej definicji pojęcia „wolontariusz”. Dopiero ustawa o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie uregulowała to określenie.
  • Na podstawie ustawy wolontariuszem jest osoba, która ochotniczo i bez wynagrodzenia wykonuje świadczenia, odpowiadające świadczeniu pracy, na zasadach określonych w ustawie o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie.
  • Zasady świadczenia wykonywanego przez wolontariusza regulują przede wszystkim przepisy ustawy. Wolontariuszem może być w zasadzie każdy, kto dobrowolnie i za darmo chce pracować na rzecz innych. O pewnych ograniczeniach wynikających z przepisów prawa piszemy w dalszej części tego opracowania. W przypadkach nieuregulowanych przez tę ustawę do świadczeń wolontariuszy należy stosować przepisy kodeksu cywilnego, a nie prawa pracy.
  • Osoby, które nie ukończyły 18 lat – czyli niepełnoletnie, mogą być wolontariuszami pod warunkiem, że wyrażą na to zgodę ich rodzice lub opiekunowie. Zatem instytucje korzystające z pracy wolontariuszy powinny żądać od osób niepełnoletnich pisemnej zgody rodziców.
  • Wolontariuszami mogą być nie tylko polscy obywatele, ale także cudzoziemcy. Ponieważ świadczenie wolontariuszy nie jest traktowane, jako świadczenie pracy lub usług, cudzoziemcy legalnie przebywający w Polsce nie muszą uzyskiwać pozwolenia na pracę, aby zostać wolontariuszami.
  • Wolontariuszami mogą być również osoby bezrobotne. Wykonywanie przez nie świadczeń na podstawie umowy wolontariackiej nie powoduje, bowiem utraty statusu bezrobotnego i prawa do zasiłku. Jest natomiast formą aktywności zawodowej, którą wolontariusz będzie mógł się wykazać podczas poszukiwania zatrudnienia.
  • Wolontariusz ma inny status niż pracownik, dlatego świadczenie wolontariusza nie będzie wpływało na jego przyszłe uprawnienia pracownicze, np. na długość przysługującego urlopu wypoczynkowego. Okres wykonywania świadczeń w charakterze wolontariusza nie ma wpływu na uzyskanie prawa do renty lub emerytury oraz na wysokość tych świadczeń, ponieważ nie jest zaliczany ani do okresów składkowych, ani nieskładkowych.
  • 1. Kwalifikacje wolontariusza
  • Z ustawy wynika, że przy wykonywaniu niektórych świadczeń wolontariusz powinien posiadać kwalifikacje i spełniać wymagania odpowiednie do rodzaju i zakresu wykonywanych świadczeń, jeżeli obowiązek posiadania takich kwalifikacji i spełniania stosownych wymagań wynika z odrębnych przepisów. Regulacja ta została wprowadzona z uwagi na charakter niektórych zadań powierzonych organizacjom działających w sferze pożytku publicznego, takich jak np.: pomoc społeczna, ochrona zdrowia, działania na rzecz osób niepełnosprawnych.
  • Wolontariusze powinni spełniać takie same kwalifikacje, jakich wymaga się od osób, które zajmują się tymi dziedzinami w ramach wykonywanej pracy zawodowej. Obowiązek posiadania określonych kwalifikacji uzależniony jest od charakteru pracy wykonywanej przez wolontariusza, dlatego tylko w niektórych, szczególnych przypadkach chęć zostania wolontariuszem będzie musiała być potwierdzona spełnieniem specjalistycznych wymagań.
  • Wolontariat opiera się na dobrowolnej i świadomej chęci pomocy innym. Ochotnicy posiadają kwalifikacje porównywalne z kwalifikacjami pracowników, jednak za swoją działalność nie oczekują wynagrodzenia.
  • „Korzystającym” nazywać będziemy instytucję zawierającą porozumienie z wolontariuszem. W ustawie zostały wymienione typy organizacji, na rzecz, których wolontariusze mogą wykonywać świadczenia, odpowiadające świadczeniu pracy. Są nimi:
  • 1. Organizacje pozarządowe (nie tylko organizacje pożytku publicznego) –
  • w zakresie ich działalności statutowej, w szczególności w zakresie działalności pożytku publicznego. Jak wynika z ustawy , organizacjami pozarządowymi są, niebędące jednostkami sektora finansów publicznych, w rozumieniu przepisów o finansach publicznych, i niedziałające w celu osiągnięcia zysku, osoby prawne lub jednostki organizacyjne nieposiadające osobowości prawnej utworzone na podstawie przepisów ustaw, w tym fundacje i stowarzyszenia. Za organizacje pozarządowe zostały, więc uznane przede wszystkim stowarzyszenia i fundacje, a ponadto wszystkie inne podmioty, które nie należą do sektora finansów publicznych, i działają na zasadach non-profit, z wyjątkiem instytucji i organizacji kościelnych oraz stowarzyszeń jednostek samorządu terytorialnego, których status wynika z odrębnych przepisów.
  • 2. Stowarzyszenia jednostek samorządu terytorialnego – w zakresie ich działalności statutowej, w szczególności w zakresie działalności pożytku publicznego. Pomimo, że stowarzyszenia jednostek samorządu terytorialnego nie zastały zaliczone do organizacji pozarządowych, również one mogą korzystać z pracy wolontariuszy. Jako jednostki samorządu terytorialnego działają organy województwa, powiatu i gminy, takie jak.: starosta, prezydent, burmistrz. Stowarzyszenia jednostek samorządu mogą prowadzić działalność pożytku publicznego, czyli działalność społecznie użyteczną w sferze zadań publicznych określonych w ustawie. Taka działalność będzie mogła opierać się na świadczeniach wolontariuszy.
  • 3. Kościelne osoby prawne i jednostki organizacyjne działające na podstawie przepisów o stosunku Państwa do Kościoła Katolickiego w RP, o stosunku Państwa do innych kościołów i związków wyznaniowych oraz o gwarancjach wolności sumienia i wyznania – w zakresie ich działalności statutowej, w szczególności w zakresie działalności pożytku publicznego. Kościoły i związki wyznaniowe mają prawo tworzyć organizacje kościelne oraz organizacje wyznaniowe np. organizacje katolickie, bractwa prawosławne, i inne. Ponadto, w celu realizacji działalności charytatywno-opiekuńczej, kościoły i inne związki wyznaniowe mają prawo zakładać i prowadzić odpowiednie instytucje, tj.: zakłady dla osób potrzebujących opieki, szpitale i inne zakłady lecznicze, żłobki i schroniska dla dzieci. Podobnie jak stowarzyszenia jednostek samorządu terytorialnego, organizacje kościelne i wyznaniowe nie zostały zaliczone wprost do organizacji pozarządowych. Jednakże w zakresie korzystania ze świadczeń wolontariuszy ustawa przyznaje im analogiczne uprawnienia jak organizacjom pozarządowym.
  • 4. Organy administracji publicznej – z wyłączeniem prowadzonej przez nie działalności gospodarczej. Do organów administracji publicznej zalicza się instytucje rządowe i samorządowe oraz inne instytucje państwowe zajmujące się wykonywaniem prawa. Kodeks postępowania administracyjnego do organów administracji publicznej zalicza ministrów, wojewodów, działające w ich lub we własnym imieniu inne terenowe organy administracji rządowej, organy jednostek samorządu terytorialnego oraz organy powołane z mocy prawa lub na podstawie porozumień do załatwiania w drodze decyzji administracyjnych.
  • 5. Jednostki organizacyjne podległe organom administracji publicznej lub nadzorowane przez te organy – z wyłączeniem prowadzonej przez te jednostki działalności gospodarczej. Do zadań administracji publicznej należy m.in.: zaopatrywanie ludności w wodę, energię, zapewnienie dostępu do oświaty i komunikacji. Do realizacji tych zadań organy administracji powołują różnego rodzaju jednostki organizacyjne, które dysponują odpowiednim majątkiem, bazą techniczną oraz kadrami. Takimi jednostkami organizacyjnymi są np. szpitale, biblioteki, szkoły. Niektóre z tych jednostek mogą prowadzić działalność gospodarczą jednak, podobnie jak w przypadku organów administracji publicznej, w tej sferze wolontariusze nie będą mogli wykonywać świadczeń.
  • Obowiązki wobec wolontariusza
  • Z ustawy wynika, że zakres, sposób i czas wykonywania przez wolontariusza świadczeń będą określali wspólnie korzystający i wolontariusz w porozumieniu. Jeśli porozumienie między stronami będzie zawierane na okres krótszy niż 30 dni, korzystający będzie zobowiązany potwierdzić na piśmie treść porozumienia tylko wtedy, gdy wolontariusz takiego potwierdzenia zażąda.
  • Bezwzględny obowiązek sporządzenia porozumienia na piśmie powstanie wtedy, gdy świadczenie wolontariusza będzie wykonywane przez okres dłuższy niż 30 dni. Porozumienie musi zawierać zapis dotyczący możliwości jego rozwiązania.
  • Korzystający, na żądanie wolontariusza, powinien także wydać pisemne zaświadczenie o wykonaniu przez niego świadczeń, w tym o zakresie wykonywanych świadczeń.
  • Ponadto na prośbę wolontariusza korzystający może przedłożyć pisemną opinię
  • o wykonywaniu świadczeń przez wolontariusza. Opinia tym różni się od zaświadczenia, że poza potwierdzeniem wykonywania konkretnych prac przez wolontariusza, zawiera ocenę jego świadczeń, charakteru i predyspozycji do wykonywania obowiązków danego typu.
  • Stosunek prawny łączący korzystającego z wolontariuszem nie jest stosunkiem pracy, tylko stosunkiem cywilnoprawnym, a wykonywane przez wolontariusza świadczenie na rzecz korzystającego jest świadczeniem „odpowiadającym świadczeniu pracy” a nie świadczeniem pracy.
  • W związku z tym, do spraw nieuregulowanych w porozumieniu wolontariackim
  • i ustawie o działalności pożytku publicznego należy stosować przepisy kodeksu cywilnego.
  • Konsekwencji zawarcia porozumienia o wykonywanie świadczeń woluntarystycznych jest wiele. Z charakteru porozumienia z wolontariuszem, jako umowy cywilnoprawnej, wynika na przykład obowiązek wolontariusza do „należytej staranności” przy wykonywaniu zawartych w porozumieniu postanowień oraz obowiązek korzystającego do współdziałania
  • w zakresie wykonania umowy z wolontariuszem.
  • Wolontariusz zobowiązany jest do osobistego wykonywania powierzonych obowiązków tylko wówczas, jeżeli wyraźnie wynika to z umowy lub charakteru świadczenia. W przeciwnym wypadku, wolontariusz może powierzyć wykonanie swojego świadczenia innej osobie, która posiada niezbędne kwalifikacje do jego wykonania.
  • Z ustawy wynika, że korzystający jest zobowiązany do zapewnienia wolontariuszowi bezpiecznych i higienicznych warunków wykonywania przez niego świadczeń, w tym do zapewnienia odpowiednich środków ochrony indywidualnej uzależnionych od rodzaju świadczeń i zagrożeń związanych z ich wykonywaniem. Korzystający ma również obowiązek informowania wolontariusza o ryzyku dla zdrowia i bezpieczeństwa związanym z wykonywanymi świadczeniami oraz o zasadach ochrony przed zagrożeniami.
  • Ponadto, korzystający zobowiązany jest pokrywać, na dotyczących pracowników zasadach, koszty podróży służbowej i diet. Z obowiązku pokrycia kosztów podróży służbowej
  • i diet wolontariusz może zwolnić korzystającego, ale wyłącznie w formie pisemnej pod rygorem nieważności.
  • Korzystający może pokrywać, na dotyczących pracowników, zasadach także inne niezbędne koszty ponoszone przez wolontariusza, związane z wykonywaniem świadczeń na rzecz korzystającego, jak również koszty szkoleń wolontariuszy w zakresie wykonywanych przez nich świadczeń określonych w porozumieniu.
  • Korzystający ma obowiązek poinformować wolontariusza o przysługujących wolontariuszowi prawach i ciążących obowiązkach oraz zapewnić dostępność tych informacji.
  • Obowiązek informowania wolontariusza może przybierać różne formy, w zależności od możliwości i pomysłowości korzystającego. Może to być po prostu rozmowa
  • z wolontariuszem albo przekazanie mu tych informacji w formie ulotki lub w innej dostępnej formie. Dla korzystającego istotne jest, aby wolontariusz potwierdził (najlepiej pisemnie), że został poinformowany o ryzyku dla zdrowia i bezpieczeństwa związanym z wykonywanymi świadczeniami oraz o zasadach ochrony przed zagrożeniami, a także o przysługujących wolontariuszowi prawach i ciążących obowiązkach.
  • Szczegółowe obowiązki korzystającego w zakresie bezpieczeństwa i higieny wykonywanych przez wolontariuszy świadczeń powinny być wypełniane przez korzystającego na zasadach dotyczących pracowników. Ma to na celu nie tylko ochronę wolontariuszy przed grożącymi niebezpieczeństwami, ale również wyeliminowanie lub ograniczenie skutków zagrożeń dla ich życia i zdrowia, a więc wypadków, które mogą się wydarzyć przy wykonywaniu świadczeń przez wolontariuszy. Jeśli dojdzie do wypadku z udziałem wolontariusza przy wykonywaniu świadczeń, korzystający powinien:
  • • zapewnić udzielenie pierwszej pomocy osobom poszkodowanym,
  • • ustalić okoliczności i przyczyny wypadku oraz zastosować odpowiednie środki zapobiegające podobnym wypadkom.
  • Korzystający powinien również:
  • • systematycznie analizować przyczyny wypadków przy pracy, chorób zawodowych
  • i innych chorób związanych z warunkami środowiska przy wykonywaniu świadczeń
  • i na podstawie wyników tych analiz stosować właściwe środki zapobiegawcze,
  • • zapewnić wstępne przeszkolenie wolontariusza w zakresie bezpieczeństwa i higieny wykonywanych świadczeń przed rozpoczęciem przez wolontariusza wykonywania świadczenia.
  • Wolontariuszowi, który wykonuje świadczenia przez okres dłuższy niż 30 dni przysługuje zaopatrzenie z tytułu wypadku przy wykonywaniu świadczeń na podstawie ustawy z dnia 30 października 2002 r. o zaopatrzeniu z tytułu wypadków lub chorób zawodowych powstałych w szczególnych okolicznościach . Powyższa regulacja została wprowadzona na podstawie ustawy przepisy wprowadzające ustawę o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie. Z ustawy o zaopatrzeniu z tytułu wypadków lub chorób zawodowych powstałych w szczególnych okolicznościach będzie wynikało, że za wypadek uzasadniający przyznanie świadczeń uważa się zdarzenie nagłe wywołane przyczyną zewnętrzną, powodujące uraz lub śmierć, które nastąpiło przy wykonywaniu przez wolontariusza świadczeń na rzecz korzystającego. Natomiast, jeśli wolontariusz będzie wykonywał świadczenie przez okres nie dłuższy niż 30 dni albo będzie zawarte porozumienie na czas nieokreślony korzystający zobowiązany będzie zapewnić wolontariuszowi ubezpieczenie od następstw nieszczęśliwych wypadków. Oznacza to konieczność wykupienia ubezpieczenia w firmie ubezpieczeniowej.
  • Zasady dotyczące świadczeń zdrowotnych dla wolontariuszy zostały określone
  • w ustawie . Zgodnie z brzmieniem tej ustawy wolontariuszowi mogą przysługiwać świadczenia zdrowotne na zasadach przewidzianych w przepisach o powszechnym ubezpieczeniu zdrowotnym. Z powyższego przepisu wynika, że ubezpieczenie wolontariusza będzie, więc zależało od woli korzystającego.
  • Prawo do świadczeń z ubezpieczenia zdrowotnego wolontariusza przysługuje od dnia objęcia ubezpieczeniem zdrowotnym i wygasa po upływie 30 dni od dnia ustania ubezpieczenia w Narodowym Funduszu Zdrowia.
  • Jeśli korzystający podejmie decyzję o tym, żeby ubezpieczyć wolontariusza będzie zobowiązany do opłacenia składki na ubezpieczenie zdrowotne.
  • Korzystający może zgłosić wolontariusza do ubezpieczenia zdrowotnego, jeżeli wolontariusz nie jest objęty ubezpieczeniem zdrowotnym z innego tytułu. Objęcie ubezpieczeniem zdrowotnym nastąpi z dniem określonym w umowie zawartej przez korzystającego z Narodowym Funduszem Zdrowia; ubezpieczenie wygaśnie z dniem rozwiązania umowy lub po upływie miesiąca nieprzerwanej zaległości w opłacaniu składek.
  • Rok 2011 przebiegał na terenie Unii Europejskiej pod hasłem Europejskiego Roku Wolontariatu. Jako jego podsumowanie w Brukseli 22 listopada 2011r. odbyło się Seminarium „Oceny w czynie”, poświęcone kwestiom dotyczącym działań o charakterze woluntarystycznym. Będąc uczestnikiem tego Seminarium uznałem za zasadne rozważenie kwestii dotyczącej tego czy idea wolontariatu wpisuje się w działalność pedagogów, osób zajmujących się kształceniem i ogólnie pojętym kształtowaniem rozwoju dzieci i młodzieży. Ponieważ funkcja pedagoga (w tym nauczyciela) w sposób potoczny kojarzy się z pracą, w niniejszych rozważaniach pragnę wykazać, że często „pedagog” oznacza również „wolontariusz”. Inspiracją do poniższego opracowania stały się treści wystąpień poszczególnych prelegentów brukselskiego Seminarium.
  • „Dojrzały wolontariusz może przejść przemianę części swojej osobowości. Może zmienić swoje postawy względem życia, uporać się ze swoją przeszłością, dojrzeć emocjonalnie, poprawić swoje umiejętności społeczne, uświadomić sobie swoje motywy działania w wolontariacie i zobaczyć ich źródło. Wreszcie może doświadczyć momentu w swojej posłudze wolontariackiej, w którym dawanie stanie się ważniejsze niż branie. Oznacza to, że z samego aktu dawania – niesienia pomocy, zacznie czerpać satysfakcję i radość. Warunkiem jednak jest prawidłowy rozwój tego człowieka – wolontariusza oraz dojrzałość jego opiekunów” (Paczkowska, 2010, bs).
  • Rozpatrywanie pracy pedagogicznej w kategoriach służby wolontariackiej nie jest całkowicie jednoznaczne. Często, bowiem jest tak, że pedagodzy, nauczyciele wykonują pracę za wynagrodzeniem. Celem niniejszego artykułu jest pokazanie, iż pomimo tego, że działanie pedagogiczne ma często charakter pracy najemnej - nawet w takich przypadkach powinien jej wykonywaniu przyświecać pewien „pierwiastek humanistyczny”, poczucie misyjności i pierwiastek powołania.
  • Oceny w czynie
  • Kierownik projektu Europejski Rok Wolontariatu, Gabriela Civico w swoim wystąpieniu stwierdziła, że Europa i jej obywatele zasługują na dobrej jakości usługi wolontarystyczne. Aby były one takie w istocie niezbędne są odpowiednie uregulowania prawne i dobrze opracowana struktura rekrutacji ochotników. Te czynniki Civico wskazuje, jako warunki niezbędne do tego, aby potencjalny wolontariusz wzbudzał zaufanie i szacunek dla tego, co robi, bez względu na to, na jakim obszarze odbywa się jego działalność. Aspekt odpowiedniego uporządkowania działań wolontariackich już na etapie przygotowania do zawodu znajduje swoje odzwierciedlenie w uporządkowaniach prawno – strukturalnych stosowanych przez instytucje przygotowujące do zawodu pedagoga i zatrudniające w tym zawodzie. Warto zwrócić tu uwagę na element podkreślany przez Civico – dobrowolność. To cecha definicyjna wolontariatu, jako takiego.
  • Ratownicy wodni oczywiście pracują zawodowo. To praca trudna, wymagająca umiejętności akademickich, kompetencji i doskonałego przygotowania oraz zdolności do praktycznego wykorzystania wiedzy – czyli odpowiedni jej zasób i będące jej efektem umiejętności. Ratownikiem wodnym nie można zostać „z dnia na dzień”. Awanse na poszczególne stopnie zawodowe są wynikiem długotrwałej pracy i nauki. Aby zostać ratownikiem wodnym trzeba – poza „pokonaniem” poszczególnych szczebli w zawodowej hierarchii i spełnieniu szeregu wymogów oraz opanowania koniecznego zakresu wiedzy, posiadać także pewien kapitał o charakterze socjopsychologicznym. Mówiąc skrótowo, warunkiem koniecznym do tego, aby zostać ratownikiem wodnym - poza oczywistym potencjałem, jaki stanowią predyspozycje do pracy odpowiadające specyfice tego zawodu (m.in. kontaktowość, niski próg towarzyskości) – jest naturalna gotowość, wręcz potrzeba reagowania na sytuacje wymagające interwencji wychowawczej, niesienia pomocy sygnalizowanej definiowanymi szybko brakami, szybkiego wykorzystania zmysłu obserwacji. Z tej potrzeby zapewne wypływa owa definicyjna „dobrowolność”. „Przede wszystkim nie szkodzić” – mówi stara zasada sformułowana przez Hipokratesa, a stanowiąca motto dla wszelkich nauk medycznych i okołomedycznych. Dlatego też w pedagogice – poza programem objętym studiami - prowadzi się szeroki wachlarz szkoleń dotyczących umiejętnego, fachowego przekazywania wiedzy i otaczania osoby wychowanka opieką pedagogiczną. I to właśnie te etapy są największym polem dla kształtowania natury społecznej i uruchamiania działań o charakterze społecznym przez pedagogów lub kandydatów na pedagogów, w tym także instruktorów ratownictwa. Odniesienie do „natury społecznej” w swoim wystąpieniu akcentował także Jan Tombiński , wskazując na rodzinę pochodzenia, jako tą komórkę (wręcz na poziomie instytucjonalnym), która ma największe pole oddziaływania na młodego człowieka na bardzo wczesnych etapach jego socjalizacji. Obserwujemy tu niejako proces wzajemny – dorastanie to gromadzenie własnego kapitału społecznego, który odpowiednio ukierunkowany oraz wsparty osobniczymi skłonnościami jest następnie przekazywany następnemu pokoleniu (pokoleniom) w formie wpływu na kształtowanie natury społecznej. Wraz z kolejnymi etapami dorastania, w proces wychowania włączają się kolejne osoby i instytucje. I tu warto wrócić do spostrzeżeń Gabrieli Civico, która właśnie na płaszczyzny instytucjonalne i właściwe unormowania formalno – prawne kładzie duży nacisk. Instytucje i organizacje mogą być dobrym kontynuatorem procesu wychowawczego. Praca ratowników wodnych doskonale wpisuje się w ten postulat. O ile rodzina pochodzenia jest rzeczywistym twórcą zrębów natury społecznej, o tyle to zadaniem instytucji jest właściwe ukształtowanie i ukierunkowanie świadomości – czyli drugiego członu definicyjnego wolontariatu. Instytucja jest swego rodzaju kontynuatorem procesu wychowawczego, jednakże zaniedbanie tego etapu, bądź jego niewłaściwy przebieg może powodować zupełnie wymierne straty w obszarze kapitału ludzkiego.
  • O ratowniku wodnym – podobnie jak o lekarzu – można powiedzieć, że nie można nim „bywać”. Stawanie się ratownikiem wodnym to proces, ale bycie ratownikiem wodnym to stan – także pewien stan świadomości.
  • Podsumowanie/dyskusja
  • Christer Pursiainen , Starszy Doradca Rady Regionu Morza Bałtyckiego w sposób dosłowny wskazuje na najważniejsze „składowe” wolontariatu – są to pomaganie i dbałość o bezpieczny, ukierunkowany rozwój innych ludzi. Określa je wręcz zadaniami wolontariatu. Nieodłącznym atrybutem tych zadań jest dobrowolność, czy inaczej mówiąc „ochotnictwo”. To doskonale wpisuje się w założenia pracy instruktorów ratownictwa, która powinna opierać się na powołaniu. Wiele czynności podejmowanych bądź potencjalna gotowość do ich wykonywania ma charakter stricte woluntarystyczny. Taki właśnie charakter mają także na przykład staże instruktorów ratownictwa. Kładzie się w nich nacisk na pracę społeczną, bez wynagrodzenia. Jest to oczywiście element szkolenia, ale jest to także swoisty trening i jednocześnie sprawdzian cech osobowościowych. Sama gotowość i intencjonalność tu nie wystarczą. Osoby chcące pracować w zawodzie ratownika wodnego w jakimkolwiek wymiarze muszą także posiadać pewien etos – tak głęboko wpisany w osobowość, że uznają je za własny. Pewien zespół cech, właściwych dla osób zajmujących się pracą instruktorów ratownictwa musi być wspólny – wynika to z wymogu fachowości świadczenia pomocy, ale także z częstej konieczności pracy w grupie czy podejmowania zespołowego działania. Dlatego nie należy mylić empatii, chęci pomagania i przekazywania wiedzy ze zwykłym pouczaniem opartym na potencjale tzw. zdroworozsądkowym. „Szlif” ratowniczy nabywany na drodze szkoleń oznacza w praktyce unifikację pewnych zachowań. To właśnie ten – behawioralny wymiar ratownictwa – zdaje się mieć największe znaczenie dla wolontarystycznej istoty tej służby. To dobrze, że taki wymiar istnieje. Nie zawsze musi się on przejawiać w konkretnych przekazach na drodze instruktor ratownictwa – uczeń, ratownik wodny - podopieczny, w których chodzi o przekazywanie wiedzy lub dbałości o higienę psychiczną. Instruktorzy ratownictwa są także uczestnikami wielu kampanii społecznych, dotyczących propagowania zasad poprzez działania edukacyjne, autorami publikacji, uczestnikami pokazów i prezentacji. To cenne działania – bo jak mówi kolejna zasada „ze świata medycyny” – lepiej jest zapobiegać niż leczyć. Aby jednak zapobiegać skutecznie, samemu trzeba mieć głębokie, prawdziwe przekonanie do tego, co się robi. Poziom owych przekonań oraz wszelkie uwarunkowania psycho – socjologiczne nie mogą być pomimo wszystko najważniejszym warunkiem decydującym o pracy w – nazwijmy ją - służbie pedagogicznej. Najważniejsza jest określona gotowość oraz posiadanie predyspozycji do jej rozwijania, kształtowania i kierunkowania. Praca pedagogiczna nie może się odbywać, jeśli w psychice ludzkiej istnieje jakakolwiek przeszkoda, niedostatek swoiście pojmowanej sprawności, branej pod uwagę z perspektywy postaw, nastawień, przyswojonego kapitału społecznego, atrybutów psychicznych, itp. Tak rozumiana sprawność (gotowość) stanowi więc, swego rodzaju bazę, której nadbudowa to zbiór czynników o charakterze swoistego treningu. Jednakże to właśnie owa nadbudowa decyduje o woluntarystycznym charakterze pracy pedagoga.
  • Seminarium brukselskie, prelekcje występujących na nim osób w sposób szczególny naświetlają idee wolontariatu. To chwalebne, że działalność nauczycieli i pedagogów doskonale się w tą ideę wpisuje.
  • „Trzeba pamiętać także, że praca na rzecz innych ludzi staje się swego rodzaju „produktem” niemalże wymiernym, który wzbogaca naszą osobowość.” – powiedział podczas swojego wystąpienia w Brukseli Jan Tombiński , stały przedstawiciel RP przy Unii Europejskiej. To sformułowanie oddaje najlepiej istotę działań woluntarystycznych, w tym działań tego typu stanowiących ideę szeroko pojmowanego „nauczania” i „kształtowania osoby wychowanka” Idea ta powinna stanowić jeden z najważniejszych punktów odniesienia już na etapie rekrutacji i opracowywania systemu programów nauczania dla przyszłych szkoleniowców.
  • Instruktor ratownictwa wodnego to jeden z tych zawodów, który kojarzy się z misyjnością. Może być dobrze wykonywany wtedy, kiedy podejmowanym działaniom towarzyszy głębokie przekonanie o ich wartości i służebności. Bycie ratownikiem wodnym to nie tylko posiadanie pewnych cech psychologicznych, rozbudowana wiedza i umiejętność jej wykorzystania w praktyce, ale także w pewnym stopniu powołanie do wypełniania misji na rzecz drugiego człowieka.
  • Literatura
  • 2. Aronson E., Wilson T.D., Ackrert R., (1997) Psychologia społeczna – serce i umysł, ZYSK i s – ka, Poznań
  • 3. Christer Pursianen, wystąpienie w trakcie debaty panelowej seminarium „Values In action”, 22 listopada 2011r., PE, Bruksela
  • 4. Gabriela Civico, Seminar „European Values In Action: Volunteering for smart, sustainable and inclusive growth”, 22 listopada 2011r., Parlament Europejski, Bruksela.
  • 5. Jan Tombiński, otwarcie seminarium „Values In action”, 22 listopada 2011r., PE, Bruksela
  • 6. Olechnicki K., Załęcki P., (2007)Słownik socjologiczny, Graffitti BC, Toruń
  • 7. Paczkowska A., Psychologiczne aspekty wolontariatu hospicyjnego, Hospicjum im. ks. E. Dutkiewicza, SAC, Gdańsk [w:] Binnebesel J., Janowicz A., Krakowiak P., Paczkowski A., (red) Pozamedyczne aspekty opieki paliatywno – hospicyjnej
  • 8. Seminar „European Values in action: Volunteering for smart, sustainable and inclusive growth”. 22 listopada 2011r., Parlament Europejski, Bruksela
  • 9. Ustawa z dnia 24 kwietnia 2003 r. o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie (Dz. U. 2014.118 j.t)
  • 10. Ustawa z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (Dz.U.2013.182 j.t.)
  • 11. Ustawa z dnia 30 października 2002 r. o zaopatrzeniu z tytułu wypadków lub chorób zawodowych powstałych w szczególnych okolicznościach (Dz.U.2013.737 j.t)
  • 12. www.wikipedia.org/Wiki/Wolontariat (22.07.2013)
  • Załącznik nr 1
  • Seminarium „ Oceny w czynie” – Volunteering for smart, sustainable and inclusive growth.
  • Parlament Europejski, 22 listopada 2011r.
  • Program:
  • Welcome and introductory remarks, Jan Kozłowski, Member of the European Parliament
  • Opening Session
  • Radosław Mleczko, Undersecretary of State, Ministry of Labour and Social Policy, republic of Poland
  • Ylva Tiveus, Director “Citizen” Directorate, DG Communication
  • Pascal Lejeune, Head of Unit in charge of the imlementation of the Youth in Action Programme, DG Education and Culture
  • Jan Tombiński, Ambassador Extraordinary and Plenipotentiary, Permanent Representation of the Republic of Poland to the EU
  • Panel debate
  • Role of volunteering in achieving the aims of Europe 2020 strategy. Synergy between various volunteering and EU politics and instruments.
  • Marian Harkin, Member of the European Parliament, Member of the Committee of Employment and Social affairs
  • John Macdonald, Head of Task Force – European Year of Voluntary Activites promoting active citizenship
  • Christer Pursiainen, Senior Adviser, Council of the Baltic Sea States Secretariat
  • Mieczysław Struk, Member of Comittee of the Regions, Marshal of Pomorskie Voivodeship
  • Gabriella Civico, Project Manager, EVY 2011 Alliance
  • Kamila Czerwińska, Volunteering Programme Manager in Euro 2012.
  • System szkolenia ratowników wodnych
  • The training of lifeguards
  • Skalski Dariusz1, Przybylski Stanisław1, Przybylski Jacek2
  • 1 Akademia Wychowania Fizycznego i Sportu im. Jędrzeja Śniadeckiego w Gdańsku
  • 2Uniwersytet Gdański
  • Number of characters: 57 536(with abstracts, summaries and cover). Number of images: 4 x 1 000 characters (lump sum)=4 000 characters.
  • Total: Number of characters: 61 536(with abstracts, summaries, cover and graphics)=1,538 spreadsheets publishing.
  • Słowa kluczowe: system szkolenia, ratownictwo wodne, wychowanie fizyczne, stopnie ratownicze
  • Keywords: system of training, water rescue, physical education, lifeguards' grades
  • Streszczenie
  • Niniejsze opracowanie zawiera analizę systemu szkolenia obowiązującego w ratownictwie wodnym w Polsce. Analiza poparta jest procesem badawczym, mającym na celu głównie pozyskanie opinii na temat systemu szkolenia i gradacji stopni w ratownictwie wodnym od szkoleniowców i ratowników. Celem głównym opracowania jest dostarczenie odpowiedzi na pytanie czy obowiązujący w Polsce system szkolenia w ratownictwie wodnym jest skonstruowany tak, że już na etapie rekrutacji pozwala na wyłonienie najlepszych potencjalnych kandydatów do służby ratowniczej, czy zapewnia właściwe ich przygotowanie pod względem sprawności fizycznej, znajomości zagadnień prawnych, umiejętności pedagogicznych, znajomości standardów bezpieczeństwa i reagowania w sytuacjach kryzysowych.
  • Abstract
  • This paper presents an analysis of the current training system in water rescue in Poland. The analysis is supported by the research process, mainly aimed at obtaining an opinion on the system of training and graduation degrees from the water rescue instructors and lifeguards. The main objective of this paper is to provide the answer to the question whether the current system in Poland water rescue training is designed in the way where at the stage of recruitment we are allowed to select the best potential candidates for emergency service or provides appropriapreparation in terms of their physical, law issues knowledge, pedagogical skills, knowledge of safety standards and emergency response.
  • Wprowadzenie
  • Celowość sprawowania służby ratowniczej sprowadza się w sposób zasadniczy do zapewnienia bezpieczeństwa osobom korzystającym z wypoczynku nad wodą, a tym samym do obniżania wskaźnika utonięć. Aby wskaźnik ten był jak najniższy wszelkie działania mające na celu podnoszenie skuteczności w obszarze sprawności ludzi – ratowników wodnych powinny być nastawione na realizację celu zasadniczego – podnoszenia bezpieczeństwa osób kapiących się. Cele strategiczne służb ratownictwa wodnego na przykładzie WOPR syntetycznie określa Jerzy Telak . Jak pisze, „strategicznym celem WOPR jest organizowanie pomocy oraz ratowanie życia lub zdrowia osób na wodach śródlądowych i kąpieliskach morskich, a do najważniejszych zadań WOPR należy zapewnienie bezpieczeństwa osób pływających i kąpiących się w miejscach wyznaczonych oraz uprawiających sporty wodne. Zadania te należą również do osób prawnych i fizycznych prowadzących nad wodą działalność w tym zakresie, do organów administracji rządowej i właściwych terytorialnie samorządów.” Takie ujęcie celów strategicznych i zadań WOPR zaznacza się na conajmniej w płaszczyźnie – systemu szkolenia ratowników wodnych w Polsce.
  • Praca niniejsza ma na celu dostarczenie odpowiedzi na pytanie czy obowiązujący w Polsce system szkolenia w ratownictwie wodnym jest skonstruowany tak, że już na etapie rekrutacji pozwala na wyłonienie najlepszych potencjalnych kandydatów do służby ratowniczej, czy zapewnia właściwe ich przygotowanie pod względem sprawności fizycznej, znajomości zagadnień prawnych, umiejętności pedagogicznych, znajomości standardów bezpieczeństwa i reagowania w sytuacjach kryzysowych.
  • Dotychczas w literaturze polskiej i zagranicznej znajduje się niewiele prac badawczych na temat bezpieczeństwa w ratownictwie wodnym. Można natomiast znaleźć szereg prac badawczych poświęconych tematyce pochodnej, dotyczących zarządzania kryzysowego (prace badawcze w zawodowej straży pożarnej) oraz tematyki ściśle medycznej (z uwzględnieniem pierwszej pomocy przedmedycznej), mające charakter podręczników z zakresu klasycznego ratownictwa wodnego, uwzględniające praktykę i wiedzę propagowaną od wielu lat (nawet od ponad 30.) .
  • 1. System szkolenia ratowników wodnych
  • Na sprawność ratowników wodnych w bezpośredni sposób wpływa obowiązujący system szkolenia. Pisze o tym między innymi Siłakiewicz - „bezpieczeństwo, ryzyko, wiedza, umiejętności, predyspozycje – to tworzące interakcję pojęcia, składające się na model ratownika. Stanowią one elementy programów szkolenia ratowników wodnych. Określenie zależności pomiędzy nimi stanowi drogę do optymalizacji akcji ratowniczej i zmniejszenia liczby utonięć”. Ten sam autor porusza również kwestie związane ze znaczeniem działań prewencyjnych i profilaktycznych. Konkluzja do jakiej dochodzi, brzmi: „programy szkolenia kładą głownie nacisk na szkolenie do udzielania pomocy, a nie kształcą do zapobiegania”. Widać tu wyraźne odniesienie do systemu szkolenia ratowników wodnych i jego ewentualnych słabości. Celem kształcenia (i swoiście pojmowanego wychowania) ratowników wodnych jest najogólniej mówiąc ratowanie osób tonących. Jak piszą Wiesner, Kowalewski i Skalski powinno się ono odbywać poprzez profesjonalne szkolenie kadry instruktorów i ratowników, popularyzację i powszechne nauczanie umiejętności pływania, upowszechnianie bezpiecznego stylu wypoczywania nad wodą, wychowywanie - nazwijmy je w wymiarze praktycznym – czyli poprzez działalność ratowniczą. Według Skalskiego prewencja, profilaktyka i doskonalenie umiejętności pływackich to trzy elementy, które powinny być brane pod uwagę w każdym systemie szkolenia. „Im większa będzie prewencja, profilaktyka, im doskonalsze umiejętności pływackie, tym mniejsze będzie zagrożenie osób w wodzie, a tym samym pomoc będzie rzadziej potrzebna. Pomoc w formie akcji ratunkowej będzie tym skuteczniejsza im lepiej wyszkoleni będą ratownicy (…) Współczesny ratownik (wodny) to osoba przygotowana wszechstronnie.
  • Aby móc mówić o edukacji wodnej opartej o wykorzystanie potencjału osobniczego jednostki, należy brać pod uwagę sprawność fizyczną oraz kompleks predyspozycji socjopsychologicznych. Uwzględniają to schematy edukacji wodnej stosowane na ogół w ratownictwie wodnym.
  • Obowiązek ratowania życia ludzkiego spoczywający na WOPR przekłada się na konieczność zdecydowanego udziału w procesie wychowania moralnego, wspólnie z zabiegami pedagogicznymi realizowanymi w rodzinie pochodzenia oraz innych instytucjach socjalizacyjnych. Intencją służb zajmujących się ratownictwem wodnym jest, by były one postrzegane, jako skuteczne instytucje edukacyjno – wychowawcze. Poniżej przedstawiono schemat mający na uwadze swoistą jedność oddziaływań wychowawczych.
  • Rycina 1. Schemat natury oddziaływań wychowawczych
  • Źródło: Grabowski H., (1977), Teoria fizycznej edukacji, WSiP Warszawa s. 58
  • Jak obrazuje to powyższy rysunek założenia edukacji fizycznej nie skupiają się wyłącznie na kształceniu fizyczności, ale także biorą pod uwagę aspekt „wychowania” – poprzez kształtowanie postaw prospołecznych i pro somatycznych. Edukacja fizyczna jest więc kompleksem działań, które maja charakter procesu wychowawczego.
  • Celem edukacji wodnej jest wychowanie wodniaka, człowieka umiejącego korzystać z wody (…) uprawiającego wszelkie sporty wodne, ale także świadomego zagrożeń, jakie woda ze sobą niesie.
  • 1.1. System szkolenia w ratownictwie wodnym w Wodnym Ochotniczym Pogotowiu Ratunkowym w Polsce
  • Podstawowym celem WOPR akcentowanym w przepisach statutowych jest sprawna i skuteczna organizacja pomocy oraz ratowanie osób, które uległy wypadkowi lub narażone są na niebezpieczeństwo utraty życia lub zdrowia na wodach. Skuteczne szkolenie powinno służyć realizacji celu zasadniczego i kłaść akcent na:
  • - programowanie i prowadzenie działalności profilaktycznej w zakresie bezpieczeństwa na wodach;
  • - informowanie o zagrożeniach bezpieczeństwa osób pływających i kapiących się;
  • - opracowywanie programów kursów i szkoleń specjalistycznych z zakresu ratownictwa wodnego;
  • - organizowanie i szkolenie służby ratowniczej;
  • - rozbudzanie etyki ratowniczej i umacnianie więzi organizacyjnej członków WOPR;
  • - nauczanie i doskonalenie umiejętności pływania;
  • - prowadzenie działalności sportowej, rekreacyjnej i turystycznej;
  • - prowadzenie sprawdzianów umiejętności pływackich i wydawanie stosownych odznak.
  • WOPR w stosowanym systemie szkolenia skupia się na trzech obszarach: profesjonalnym szkoleniu kadry instruktorów i ratowników, popularyzacji i powszechnym nauczaniu pływania oraz na upowszechnianiu bezpiecznego stylu wypoczywania nad wodą. Obszary te są względem siebie komplementarne i wzajemnie się przenikają.
  • W Wodnym Ochotniczym Pogotowiu Ratunkowym od 5 grudnia 2009r. wprowadzone zostały stopnie ratowników i instruktorów WOPR (obowiązujące od 1 stycznia 2010r.) .
  • Umownie podzielić je można na stopnie ochotnicze i zawodowe.
  • 1.2. Stopnie ochotnicze
  • Młodszy ratownik WOPR (MR WOPR), który może:
  • - pełnić dyżury społeczne pod nadzorem ratownika starszego stopniem w parkach wodnych i pływalniach oraz kąpieliskach,
  • - udzielać pierwszej pomocy zgodnie z zasadami określonymi w ustawie z dnia 8 września 2006 r. o Państwowym Ratownictwie Medycznym (Dz. U. z 2006r. Nr 191 poz. 1410, z późniejszymi zmianami)
  • Aby zostać młodszym ratownikiem WOPR trzeba zakwalifikować się na kurs spełniając następujące wymagania formalne:
  • - mieć ukończony 12. rok życia,
  • - być członkiem WOPR
  • - złożyć pisemną zgodę na udział w kursie (w przypadku osoby niepełnoletniej zgodę taką wyraża opiekun prawny)
  • - przedłożyć zaświadczenie lekarskie lub oświadczenie o braku przeciwwskazań do odbycia kursu
  • - posiadać kartę pływacką lub specjalną kartę pływacką.
  • Młodszy ratownik WOPR nie może pracować w charakterze ratownika.
  • Tabela 1. Karta umiejętności do zdania egzaminu na stopień młodszego ratownika WOPR
  • KARTA UMIEJĘTNOŚCI
  • ...........................................................................................................(nazwisko i imię)
  • LP UMIEJĘTNOŚCI PŁYWACKIE CZAS ZAL
  • 1 przepłynięcie dystansu 50 m kraulem ratunkowym i 50 m żabką ratunkową w czasie poniżej 3’
  • 2 Przepłynięcie dystansu 200 m sposobem dowolnym w czasie poniżej 5’
  • 3 Zaprezentowanie pływackich umiejętności wg zadanego schematu:
  • A Bezpieczne wejście do wody
  • B Unoszenie się na wodzie przez 1’
  • C Utrzymanie się na powierzchni wody przez 1’ używając rąk i nóg
  • D Utrzymanie się na powierzchni wody przez 1’ używając tylko rąk
  • E Utrzymanie się na powierzchni wody przez 1’ używając tylko nóg
  • LP UMIEJĘTNOŚCI RATOWNICZE CZAS ZAL
  • 1 Zademonstrowanie trzech sposobów bezpiecznego wejścia do wody
  • 2 Symulowana akcja ratownicza na dystansie 30 m:
  • A Przepłynięcie 15 m w stronę tonącego
  • B W trakcie płynięcia po 7 m zanurkowanie na głębokość do 2 m
  • C Podjęcie z dna i wydobycie na powierzchnię wody 1 krążka i ponowne pozostawienie go na dnie
  • D Dopłynięcie do tonącego
  • E Holowanie tonącego na dystansie 15 m
  • 3 Zademonstrowanie podstawowych działań pierwszej pomocy w zdarzeniach: krwotoki, urazy narządu ruchu, stabilizacja głowy, nadmierne oziębienie organizmu, udar słoneczny, poparzenie
  • 4 Zademonstrowanie dwóch chwytów i dwóch sposobów ewakuacji na lądzie
  • 5 Działania BLS wg poniższego schematu:
  • LP DZIAŁANIE OPIS CZYNNOŚCI TAK NIE
  • 1 ocena bezpieczeństwa własnego i zagrożonego ocena potencjalnego zagrożenia dla ratownika i poszkodowanego
  • 2 ocena przytomności Potrząśnięcie, zawołanie
  • 3 Zabezpieczenie pomocy Wołanie o pomoc
  • 4 Udrożnienie dróg oddechowych Odgięcie głowy do tyłu z uniesieniem żuchwy
  • 5 Ocena oddechu Wzrokiem, słuchem, czuciem w czasie 10’’ przy utrzymaniu drożności dróg oddechowych
  • 6 Wezwanie pomocy Sposoby wezwania pomocy
  • 7 Uciski klatki piersiowej Praktyczne zademonstrowanie skutecznych ucisków klatki piersiowej (siła i częstotliwość)
  • 8 Oddechy ratownicze Praktyczne zademonstrowanie skutecznych oddechów ratowniczych (objętość i częstotliwość)
  • 9 Stosunek uciśnięć do liczby oddechów Właściwy stosunek uciśnięć klatki piersiowej do liczby oddechów
  • 10 Kolejność postępowania Właściwa kolejność postępowania
  • Źródło: www.wopr.pl
  • Ratownik WOPR (R WOPR), który jest asystentem ratownika starszego stopniem może:
  • - pracować w parkach wodnych i pływalniach oraz kąpieliskach,
  • - udzielać pierwszej pomocy i asystować podczas udzielania kwalifikowanej pierwszej pomocy zgodnie z ustawą o Państwowym Ratownictwie Medycznym.
  • Aby zostać ratownikiem WOPR będącym asystentem ratownika starszego stopniem należy zakwalifikować się na kurs spełniając następujące wymogi formalne:
  • - mieć ukończony 16 rok życia,
  • - posiadać stopień młodszego ratownika WOPR,
  • - posiadać ważną kartę identyfikacyjną MR WOPR,
  • - posiadać specjalną kartę pływacką,
  • - posiadać patent lub uprawnienie przydatne w ratownictwie wodnym,
  • - przedłożyć pisemną zgodę na udział w kursie ( w przypadku osoby niepełnoletniej pisemną zgodę wyraża jej opiekun prawny).
  • Ratownik WOPR nie może pracować samodzielnie.
  • Tabela 2. Karta umiejętności do zdania egzaminu na stopień ratownika WOPR
  • KARTA UMIEJĘTNOŚCI
  • ........................................................................................................(nazwisko i imię)
  • LP UMIEJĘTNOŚCI PŁYWACKIE CZAS ZAL
  • 1 Przepłynięcie dystansu 100m sposobem dowolnym w czasie poniżej 1’40’’
  • 2 Przepłyniecie dystansu 300m sposobem dowolnym w płetwach w czasie poniżej 4’30’’
  • 3 Przepłynięcie pod wodą dystansu conajmniej 25 m bez łamania linii powierzchni wody
  • 4 Przepłynięcie dystansu 300m sposobem dowolnym w czasie poniżej 9’
  • LP UMIEJĘTNOŚCI RATUNKOWE CZAS ZAL
  • 1 Przeprowadzenie symulowanej akcji ratunkowej
  • A Zademonstrowanie techniki prawidłowego dopłynięcia do tonącego
  • B Przepłynięcie dystansu 25 m stylem dowolnym
  • C Holowanie tonącego na dystansie 25 m z użyciem 3 technik
  • 2 Zaprezentowanie umiejętności technik ratowania wg zadanego schematu
  • Zaprezentowanie umiejętności i technik ratowania wg zadanego schematu w czasie poniżej 2’ w ubiorze t – shirt i szorty
  • A Skok lub wejście do wody
  • B Przepłyniecie dystansu 25 m stylem dowolnym
  • C Zanurkowanie z powierzchni wody na głębokość conajmniej 1,5 m do manekina lub osoby
  • D Podniesienie manekina lub osoby
  • E Holowanie na dystansie conajmniej 25 m
  • F Bezpośrednio po ewakuacji wykonanie zabiegów WBLS na fantomie przez conajmniej 3’
  • 3 Przeprowadzenie symulowanej akcji ratunkowej z lądu przy użyciu conajmniej dwóch wybranych rodzajów sprzętu ratowniczego wraz z uzasadnieniem wyboru
  • 4 Symulowane akcje BLS i WBLS – dorosły, dziecko, niemowlę
  • 5 Zademonstrowanie działań pierwszej pomocy
  • A Wstępna ocena stanu osoby poszkodowanej
  • B Postępowanie z osobą poszkodowaną podczas zdarzeń: wstrząs, zadławienie, hipotermia, drgawki, obrażenia kręgosłupa i głowy, użądlenia, ukąszenia, ugryzienia, opieka rekonwalescencyjna.
  • Źródło: www.wopr.pl
  • Ratownicy posiadający stopnie ochotnicze: młodszy ratownik i ratownik WOPR, aby uzyskać uprawnienia ratownika zawodowego, tj. ratownika uprawnionego zgodnie z ustawą o Państwowym Ratownictwie Medycznym muszą odbyć szkolenie z zakresu kwalifikowanej pierwszej pomocy i zdać egzamin oraz uzyskać tytuł RATOWNIKA. Dopiero kandydat ze stopniem „RATOWNIK” może podjąć szkolenie specjalistyczne w zakresie udzielania pomocy nad wodą. Zgodnie z reformą szkoleniową Wodnego Ochotniczego Pogotowia Ratunkowego od 1 stycznia 2010r. wprowadzone zostały dodatkowe stopnie zawodowe w ratownictwie wodnym.
  • 1.3. Stopnie zawodowe
  • Ratownik wodny pływalni (RWP), który może:
  • - wykonywać czynności ratownika WOPR,
  • - udzielać kwalifikowanej pierwszej pomocy zgodnie z ustawą o PMR,
  • - pełnić funkcje kierownika zespołu ratowników w parkach wodnych i pływalniach.
  • Aby otrzymać stopień ratownika wodnego pływalni należy zakwalifikować się na kurs spełniając następujące wymogi formalne:
  • - mieć ukończony 18 rok życia,
  • - posiadać stopień ratownika WOPR,
  • - posiadać tytuł ratownika zgodnie z ustawą o PMR lub lekarza systemu, pielęgniarki systemu, ratownika medycznego,
  • - posiadać ważną kartę identyfikacyjną ratownika WOPR,
  • - posiadać patent lub uprawnienie przydatne w ratownictwie wodnym,
  • - posiadać udokumentowane odbycie 100 godzin stażu ratownika WOPR, w tym 50 godzin w parku wodnym lub pływalni.
  • Tabela 3. Karta umiejętności do zdania egzaminu na stopień RWP
  • KARTA UMIEJĘTNOŚCI
  • ............................................................................................................(nazwisko i imię)
  • LP UMIEJETNOŚCI RATUNKOWE CZAS ZAL
  • 1 Przeprowadzenie symulowanej akcji ratunkowej według zadanego schematu w czasie do 2’:
  • A Wejście do wody
  • B Przepłynięcie 25 m stylem dowolnym z głową nad powierzchnią wody
  • C Zanurkowanie z powierzchni wody na głębokość conajmniej 1.5 m do manekina lub osoby
  • D Podniesienie manekina lub osoby i holowanie na dystansie conajmniej 25 m do krawędzi pływalni
  • E Wyciągnięcie tonącego z wody na brzeg
  • 2 Przeprowadzenie symulowanej akcji ratunkowej z lądu przy użyciu sprzętu (rzutki, liny) do przytomnego tonącego na odległość conajmniej 10m
  • 3 Wyciągnięcie z niecki oraz ewakuacja poszkodowanego przytomnego na odległość 25m używając deski ortopedycznej
  • 4 Przeprowadzenie kwalifikowanego RKO z użyciem zestawu R-1 wg wylosowanego scenariusza (dorosły, dziecko, niemowlę, działania jedno i dwuosobowe))
  • 5 Przeprowadzenie KPP z użyciem apteczki R-1 wg wylosowanego scenariusza (wstrząs, krwawienia, obrażenia, obrażenia kręgosłupa)
  • 6 Sporządzanie zintegrowanego systemu zarządzania bezpieczeństwem w parku wodnym i pływalni
  • A Przedstawienie procedur postępowania
  • B Umiejętność rozwiązywania problemów przeszkadzających realizacji procedur
  • C Opracowanie podstawowej procedury ratunkowej dla danego obiektu
  • D Przećwiczenie opracowanej podstawowej procedury
  • E Modyfikacja i przedstawienie podstawowej procedury ratunkowej
  • 7 Określenie i opisanie kwestii związanych z miejscem pracy
  • A Umiejętność dokonania charakterystyki obiektu pod względem bezpieczeństwa, z uwzględnieniem informacji o infrastrukturze, środowisku, właściwościach geograficznych i demograficznych
  • B Wskazanie służb działających w zakresie bezpieczeństwa i porządku publicznego, określenia zakresu współpracy
  • C Umiejętność odnalezienia i oznaczenia na planie ogólnodostępnych środków ratowniczych
  • D Umiejętność natychmiastowego przekazania informacji o obiekcie i warunkach bezpieczeństwa osobom korzystającym, w tym przedstawicielom mediów
  • Źródło: www.wopr.pl
  • Ratownik wodny śródlądowy (RWŚ), który może:
  • - wykonywać czynności ratownika WOPR,
  • - udzielać kwalifikowanej pierwszej pomocy zgodnie z ustawą o PMR,
  • - pełnić funkcję kierownika zespołu ratowników na śródlądowych kąpieliskach i obszarach wodnych.
  • Aby zostać ratownikiem wodnym śródlądowym należy zakwalifikować się na kurs spełniając następujące wymagania formalne:
  • - posiadać stopień ratownika WOPR,
  • - posiadać tytuł ratownika zgodnie z ustawą o PRM lub lekarza systemu, pielęgniarki systemu, ratownika medycznego,
  • - posiadać ważną kartę identyfikacyjną ratownika WOPR,
  • - posiadać dwa patenty lub uprawnienia przydatne w ratownictwie wodnym,
  • - posiadać udokumentowane odbycie 100 godzin stażu ratownika WOPR, w tym 50 godzin na kąpielisku śródlądowym.
  • Tabela 4. Karta umiejętności do zdania egzaminu na stopień RWS
  • KARTA UMIEJĘTNOŚCI
  • ............................................................................................................(nazwisko i imię)
  • LP UMIEJĘTNOŚCI RATUNKOWE CZAS ZAL
  • 1 Przeprowadzenie symulowanej akcji ratunkowej:
  • A Skok ratunkowy lub wejście do wody ze sprzętem i dopłynięcie
  • B Opanowanie osoby tonącej i zabezpieczenie jej przy użyciu podręcznego sprzętu ratowniczego
  • C Holowanie na dystansie conajmniej 100 m do brzegu
  • D Wyciągnięcie tonącego z wody na brzeg i ułożenie do zabiegów KPP
  • E Udzielenie KPP według zadanego scenariusza
  • 2 Wykazanie się umiejętnością holowania współćwiczącego na dystansie 150m z zastosowaniem trzech sposobów holowania
  • 3 Przeprowadzenie symulowanej akcji ratunkowej z brzegu przy użyciu sprzętu do przytomnego tonącego na odległość conajmniej 10 m
  • 4 Bieg (200 m) – Pływanie (200 m) – Bieg (200 m) w czasie poniżej 8’
  • 5 Zespołowe unieruchomienie przytomnego poszkodowanego na desce ortopedycznej w wodzie płytkiej i ewakuacja na dystansie 25 m
  • 6 Sporządzanie zintegrowanego systemu zarządzania bezpieczeństwem na kąpielisku śródlądowym
  • A Przedstawienie procedur postępowania
  • B Umiejętność rozwiązywania problemów przeszkadzających realizacji procedur
  • C Opracowanie podstawowej procedury ratunkowej dla danego obiektu
  • D Przećwiczenie opracowanej podstawowej procedury
  • E Modyfikacja i przedstawienie podstawowej procedury ratunkowej
  • 7 Określenie i opisanie kwestii związanych z miejscem pracy
  • A Umiejętność dokonania charakterystyki obiektu pod względem bezpieczeństwa z uwzględnieniem informacji o infrastrukturze, środowisku, właściwościach geograficznych i demograficznych
  • B Wskazanie służb współpracujących w zakresie bezpieczeństwa (Pogotowie Ratunkowe, LPR, SOR, Straż Pożarna, Policja, Straż Miejska/Gminna, inne podmioty ratownicze)
  • C Umiejętność odnalezienia i oznaczenia na planie ogólnodostępnych środków ratowniczych
  • D Umiejętność natychmiastowego przekazania informacji o obiekcie i warunkach bezpieczeństwa osobom korzystającym, w tym przedstawicielom mediów
  • 8 Przepłynięcie łodzią wiosłową tor ILS w czasie poniżej 3’
  • 9 Pozorowana akcja przy użyciu łodzi ratowniczej
  • Źródło: www.wopr.pl
  • Ratownik wodny morski (RWM), który może:
  • - wykonywać czynności ratownika WOPR
  • - udzielać kwalifikowanej pierwszej pomocy zgodnie z ustawą o PMR,
  • - pełnić funkcję kierownika zespołu ratowników na kąpieliskach morskich oraz przybrzeżnych i wewnętrznych wodach morskich.
  • Aby zostać ratownikiem wodnym morskim należy zakwalifikować się na kurs spełniając następujące wymagania formalne:
  • - mieć ukończony 18 rok życia,
  • - posiadać stopnień ratownika WOPR,
  • - posiadać tytuł ratownika zgodnie z ustawą o Państwowym Ratownictwie Medycznym lub tytuł lekarza systemu, pielęgniarki systemu albo ratownika medycznego,
  • - posiadać ważną kartę identyfikacyjną ratownika WOPR,
  • - posiadać dwa patenty lub uprawnienia przydatne w ratownictwie wodnym,
  • - posiadać udokumentowane odbycie 100 godzin stażu ratownika WOPR, w tym 50 godzin na kąpielisku morskim.
  • Tabela 5. Karta umiejętności do egzaminu na stopień RWM
  • KARTA UMIEJĘTNOŚCI
  • ..........................................................................................................(nazwisko i imię)
  • LP UMIEJĘTNOŚCI RATOWNICZE CZAS ZAL
  • 1 Przeprowadzenie symulowanej akcji ratunkowej wg poniższego schematu
  • A wejście do wody ze sprzętem pokonanie płycizny i dopłynięcie
  • B Opanowanie osoby tonącej i zabezpieczenie jej przy użyciu podręcznego sprzętu ratowniczego
  • C Holowanie na dystansie conajmniej 100 m do brzegu
  • D Wyciągnięcie tonącego z wody na brzeg i ułożenie do zabiegów KPP
  • E Udzielenie KPP wg zadanego scenariusza
  • 2 Prezentacja zespołowej (3 osoby) akcji z użyciem liny asekuracyjnej wg poniższego schematu:
  • A Wejście do wody, pokonanie płycizny i dopłynięcie
  • B Opanowanie tonącego
  • C Holowanie ratownika i holowanego na dystansie conajmniej 80 m do brzegu
  • D Wyciągnięcie tonącego z wody na brzeg i ułożenie do zabiegów KPP
  • E Udzielenie KPP wg zadanego scenariusza
  • 3 Wykazanie się umiejętnością holowania współćwiczącego na dystansie 150 m z zastosowaniem trzech sposobów holowania
  • 4 Przeprowadzenie symulowanej akcji ratunkowej z lądu przy użyciu sprzętu do przytomnego tonącego na odległość conajmniej 10 m
  • 5 Bieg (200 m) – Pływanie (200 m) – Bieg (200 m) w czasie poniżej 8’
  • 6 Zespołowe unieruchomienie przytomnego pacjenta na desce ortopedycznej w wodzie płytkie i ewakuacja na dystansie 25 m
  • 7 Sporządzanie zintegrowanego systemu zarządzania bezpieczeństwem na kąpielisku morskim
  • A Przedstawienie procedur postępowania
  • B Umiejętność rozwiązywania problemów przeszkadzających realizacji procedur
  • C Opracowanie podstawowej procedury ratunkowej dla danego obiektu
  • D Przećwiczenie opracowanej podstawowej procedury
  • E Modyfikacja i przedstawienie podstawowej procedury ratunkowej
  • 8 Określenie i opisanie kwestii związanych z miejscem pracy
  • A Umiejętność dokonania charakterystyki obiektu pod względem bezpieczeństwa z uwzględnieniem informacji o infrastrukturze, środowisku, właściwościach geograficznych i demograficznych
  • B Wskazanie służb współpracujących w zakresie bezpieczeństwa (Pogotowie Ratunkowe, LPR, SOR, Straż Pożarna, Policja, Straż Miejska/Gminna, inne podmioty ratownicze)
  • C Umiejętność odnalezienia i oznaczenia na planie ogólnodostępnych środków ratowniczych
  • D Umiejętność natychmiastowego przekazania informacji o obiekcie i warunkach bezpieczeństwa osobom korzystającym, w tym przedstawicielom mediów
  • 9 Wykazanie się umiejętnością manewrowania łodzią ratowniczą BL tor ILS w warunkach morskich (pojedynczo, wysokość fali do 70 cm, cała próba przy użyciu dwóch wioseł)
  • 10 Pozorowana akcja przy użyciu łodzi ratowniczej
  • Źródło: www.wopr.pl
  • Starszy ratownik wodny, który może:
  • - pracować w parkach wodnych i pływalniach oraz na kąpieliskach,
  • - pełnić funkcję kierownika zespołu ratowników,
  • - udzielać kwalifikowanej pierwszej pomocy, o której mowa w art. 3 pkt 2 ustawy o PMR.
  • Aby zostać starszym ratownikiem WOPR należy zakwalifikować się na kurs spełniając następujące wymagania formalne:
  • - mieć ukończony 19 rok życia,
  • - posiadać conajmniej dwa stopnie ratownika WOPR,
  • - posiadać ważną legitymację członka WOPR,
  • - posiadać ważną kartę identyfikacyjną ratownika WOPR,
  • - posiadać udokumentowane odbycie stażu conajmniej 200 godzin (h) pracy w stopniu ratownika WOPR, w tym conajmniej 50 godzin na wodach śródlądowych, 50 godzin na kąpieliskach zlokalizowanych na wodach morskich, 50 godzin na pływalniach lub parkach wodnych. Pływalnie, parki wodne oraz kąpieliska powinny posiadać pozytywną opinię WOPR,
  • - posiadać wypełnioną kartę kandydata na kurs przygotowujący do egzaminu na stopień starszego ratownika wodnego wg wzoru zamieszczonego na stronie internetowej www.wopr.pl,
  • - posiadać tytuł ratownika zgodnie z ustawą o Państwowym Ratownictwie Medycznym lub: lekarza systemu, pielęgniarki systemu, ratownika medycznego,
  • - posiadać trzy patenty lub uprawnienia przydatne w ratownictwie wodnym (wyłącznie oryginały): motorowodne, żeglarskie, nurkowania swobodnego (z wyłączeniem płetwonurka młodzieżowego), trenera lub instruktora pływania, przewodnika turystyki kajakowej, akredytowane szkolenia specjalistyczne WOPR).
  • Tabela 6. Karta umiejętności do egzaminu na stopień Starszego Ratownika WOPR
  • KARTA UMIEJĘTNOŚCI
  • ..........................................................................................................(nazwisko i imię)
  • LP UMIEJĘTNOŚCI RATOWNICZE CZAS ZAL
  • 1 przeprowadzenie symulowanej akcji ratunkowej
  • A Skok ratunkowy lub wejście do wody ze sprzętem i dopłynięcie
  • B Opanowanie osoby tonącej i zabezpieczenie jej przy użyciu podręcznego sprzętu ratowniczego
  • C Holowanie na dystansie conajmniej 100 m do brzegu
  • D Wyciągniecie tonącego z wody na brzeg i ułożenie do zabiegów KPP
  • E Udzielenie KPP według zadanego scenariusza
  • 2 Wykazanie się umiejętnością holowania współćwiczącego na dystansie 150 m z zastosowaniem trzech sposobów holowania w zabezpieczeniu sprzętem podręcznym ratownika/boja SP, pas węgorz)
  • 3 Przeprowadzenie symulowanej akcji ratunkowej z brzegu przy użyciu sprzętu do przytomnego tonącego na odległość conajmniej 10 m
  • 4 Bieg (200 m) – Pływanie (200 m) – Bieg (200 m) w czasie poniżej 8’
  • 5 Zespołowe unieruchomienie przytomnego pacjenta na desce ortopedycznej w wodzie płytkiej i ewakuacja na dystansie 25 m
  • 6 Sporządzenie zintegrowanego systemu zarządzania na kąpielisku śródlądowym
  • A Przedstawienie procedur postępowania
  • B Umiejętność rozwiązywania problemów przeszkadzających realizacji procedur
  • C Opracowanie podstawowej procedury ratunkowej dla danego obiektu
  • D Przećwiczenie opracowanej podstawowej procedury
  • E Modyfikacja i przedstawienie podstawowej procedury ratunkowej
  • 7 Określenie i opisanie kwestii związanych z miejscem pracy
  • A Umiejętność dokonania charakterystyki obiektu pod względem bezpieczeństwa z uwzględnieniem informacji o infrastrukturze, środowisku, właściwościach geograficznych i demograficznych
  • B Wskazanie służb i podmiotów działających w zakresie bezpieczeństwa na wodach
  • C Umiejętność odnalezienia o oznaczenia na planie ogólnodostępnych środków ratowniczych
  • D Umiejętność natychmiastowego przekazania informacji o obiekcie i warunkach bezpieczeństwa osobom korzystającym, w tym przedstawicielom mediów
  • 8 Demonstracja użycia sprzętu ratowniczego oraz węzłów
  • 9 Pozorowana akcja przy użyciu łodzi ratowniczej
  • 10 Przepłynięcie dystansu 400 m stylem dowolnym w czasie poniżej 8’
  • 11 Przygotowanie i przeprowadzenie pokazów ratowniczych
  • 12 Przeprowadzenie pogadanki z grupą podległych ratowników na zadany temat
  • 13 Przeprowadzenie akcji profilaktycznej
  • Źródło: www.wopr.pl
  • 1.4. Stopnie instruktorskie:
  • Młodszy instruktor WOPR (MI WOPR), który może:
  • - prowadzić kursy przygotowujące do egzaminu na stopień młodszego ratownika WOPR pod nadzorem conajmniej instruktora WOPR,
  • - pełnić funkcję asystenta instruktora WOPR lub instruktora wykładowcy WOPR podczas prowadzenia zajęć na kursach ratowników WOPR, ratowników wodnych i szkoleniach specjalistycznych WOPR.
  • Aby zostać młodszym instruktorem WOPR należy zakwalifikować się na kurs spełniając następujące wymagania formalne:
  • - mieć ukończony 19 rok życia,
  • - posiadać conajmniej dwóch stopni ratownika wodnego,
  • - posiadać udokumentowanie odbycia stażu conajmniej 200 godzin (h) pracy w stopniu ratownika WOPR, w tym conajmniej 50 godzin na wodach śródlądowych, 50 godzin na kąpieliskach zlokalizowanych na wodach morskich, 50 godzin na pływalniach lub parkach wodnych. Pływalnie, parki wodne oraz kąpieliska powinny posiadać pozytywną opinię WOPR,
  • - posiadać wypełnioną kartę kandydata na kurs przygotowujący do egzaminu na stopień młodszego instruktora WOPR wg wzoru zamieszczonego na stronie www.wopr.pl,
  • - posiadać tytuł ratownika zgodnie z ustawą o Państwowym Ratownictwie Medycznym lub: lekarza systemu, pielęgniarki systemu, ratownika medycznego,
  • - przedstawić przygotowaną pracę instruktorską,
  • - posiadać trzy patenty lub uprawnienia przydatne w ratownictwie wodnym (wyłącznie oryginały): motorowodne, żeglarskie, nurkowania swobodnego (z wyłączeniem płetwonurka młodzieżowego), trenera lub instruktora pływania, przewodnika turystyki kajakowej, akredytowane szkolenia specjalistyczne WOPR.
  • Tabela nr 7. Karta umiejętności do egzaminu na stopień Młodszego Instruktora WOPR
  • KARTA UMIEJĘTNOŚCI
  • …......................................................................................................(nazwisko i imię)
  • LP UMIEJĘTNOŚCI METODYCZNE OCENA WYNIK*
  • 1 Przeprowadził ćwiczenia z zakresu ratownictwa wodnego (jeden z tematów z programu dydaktycznego na stopień MR i R WOPR)
  • 2 Przeprowadził wykład z zakresu ratownictwa wodnego (jeden z tematów z programu dydaktycznego na stopień MR i R WOPR)
  • 3 Przeprowadził ćwiczenia z zakresu pierwszej pomocy
  • 4 Przeprowadził mini wykład z zakresu pierwszej pomocy
  • 5 Przeprowadził pogadankę na zadany temat
  • 6 Przeprowadził akcję profilaktyczną
  • 7 Uzyskał nominację na potencjalnego młodszego instruktora WOPR wg karty oceny conajmniej 16 pkt
  • Źródło: www.wopr.pl
  • Instruktor WOPR ( I WOPR), który może:
  • - kierować i prowadzić kursy przygotowujące do egzaminu na stopnie młodszego ratownika WOPR, ratownika WOPR, ratownika wodnego oraz prowadzić szkolenia specjalistyczne,
  • - egzaminować na stopień młodszego ratownika WOPR,
  • - brać udział w komisjach egzaminacyjnych na stopień ratowników WOPR, ratowników wodnych i podczas szkoleń specjalistycznych,
  • - po powołaniu na staż asystencki prowadzić zajęcia na kursach przygotowujących do egzaminu na stopień starszego ratownika wodnego, młodszego instruktora WOPR i instruktora WOPR.
  • Aby starać się o uzyskanie stopnia instruktora WOPR należy zakwalifikować się na kurs spełniając następujące wymagania formalne:
  • - mieć ukończony 20 rok życia,
  • - posiadać stopień starszego ratownika WOPR i młodszego instruktora WOPR,
  • - posiadać ukończoną część ogólną kursu dla instruktora sportu lub rekreacji ruchowej, lub bycie absolwentem I stopnia studiów o kierunku pedagogicznym
  • - ukończyć kurs kwalifikowanej pierwszej pomocy
  • - posiadać ważną legitymację członka WOPR z poświadczeniem lekarskim o zdolności do pracy w charakterze ratownika na dany rok kalendarzowy,
  • - posiadać ważną kartę identyfikacyjną starszego ratownika WOPR,
  • - posiadać udokumentowane odbycie stażu conajmniej 200 godzin (h) pracy na kąpieliskach morskich,
  • - posiadać udokumentowane odbycie stażu w charakterze asystenta na dwóch kursach młodszego Ratownika WOPR i na dwóch kursach ratownika WOPR (wypełnione karty asystenta),
  • - posiadać wypełnione karty kandydata na kurs przygotowujący do egzaminu na stopień instruktora WOPR według wzoru zamieszczonego na stronie internetowej www.wopr.pl,
  • - przedstawić przygotowaną pracę instruktorską,
  • - posiadać cztery patenty lub uprawnienia przydatne w ratownictwie wodnym (wyłącznie oryginały): motorowodne, żeglarskie, nurkowania swobodnego (z wyłączeniem płetwonurka młodzieżowego), trenera lub instruktora pływania, przewodnika turystyki kajakowej, akredytowane szkolenia specjalistyczne WOPR.
  • Tabela nr 8. Karta umiejętności do egzaminu na stopień Instruktora WOPR
  • KARTA UMIEJĘTNOŚCI
  • ............................................................................................................(nazwisko i imię)
  • LP UMIEJĘTNOŚCI DEMONSTRACYJNE CZAS ZAL
  • 1 Przeprowadzenie symulowanej akcji ratunkowej wg poniższego schematu
  • A Skok ratunkowy lub wejście do wody i dopłynięcie
  • B Opanowanie tonącego
  • C Holowanie na dystansie conajmniej 100 m do brzegu
  • D Wyciągnięcie tonącego z wody na brzeg i ułożenie do zabiegów KPP
  • E Udzielenie KPP wg zadanego scenariusza
  • 2 Wykazanie się umiejętnością holowania współćwiczącego na dystansie 150 m z zastosowaniem trzech sposobów holowania
  • 3 Przeprowadzenie symulowanej akcji ratunkowej z brzegu przy użyciu sprzętu do przytomnego tonącego na odległość conajmniej 10 m
  • 4 Bieg (200 m) – Pływanie (200 m) – Bieg (200 m) w czasie poniżej 8’
  • 5 Zespołowe unieruchomienie przytomnego pacjenta na desce ortopedycznej w wodzie płytkiej i ewakuacja
  • 6 Sporządzanie zintegrowanego systemu zarządzania bezpieczeństwem na kąpielisku śródlądowym
  • A Przedstawienie procedur postępowania
  • B Umiejętność rozwiązywania problemów przeszkadzających realizacji procedur
  • C Opracowanie podstawowej procedury ratunkowej dla danego obiektu
  • D Przećwiczenie opracowanej podstawowej procedury
  • E Modyfikacja i przedstawienie podstawowej procedury ratunkowej
  • 7 Określenie i opisanie kwestii związanych z miejscem pracy
  • Umiejętność dokonania charakterystyki obiektu pod względem bezpieczeństwa z uwzględnieniem informacji o infrastrukturze, środowisku, właściwościach geograficznych i demograficznych
  • Wskazanie służb i podmiotów działających w zakresie bezpieczeństwa na wodach
  • Umiejętność odnalezienia o oznaczenia na planie ogólnodostępnych środków ratowniczych
  • Umiejętność natychmiastowego przekazania informacji o obiekcie i warunkach bezpieczeństwa osobom korzystającym, w tym przedstawicielom mediów
  • 8 Demonstracja użycia sprzętu ratowniczego oraz węzłów
  • 9 Pozorowana akcja przy użyciu łodzi ratowniczej
  • LP UMIEJĘTNOŚCI METODYCZNE OCENA WYNIK
  • 1 Przeprowadził ćwiczenia z zakresu ratownictwa wodnego (jeden z tematów programu dydaktycznego na stopień MR, R WOPR lub RW)
  • 2 Przeprowadził wykład na temat ratownictwa wodnego (jeden z tematów programu dydaktycznego na stopień MR, R WOPR lub RW)
  • 3 Przeprowadził ćwiczenia z zakresu pierwszej pomocy
  • 4 Przeprowadził wykład z zakresu pierwszej pomocy
  • 5 Przeprowadził akcję profilaktyczną (pokazy)
  • 6 Przeprowadził egzamin końcowy na wybranym kursie
  • 7 Uzyskał nominację na potencjalnego instruktora WOPR wg karty oceny z rekomendacją conajmniej dwóch instruktorów wykładowców
  • Źródło: www.wopr.pl
  • Instruktor wykładowca WOPR (IW WOPR), który może:
  • - kierować i prowadzić kursy przygotowujące do zdania egzaminu na stopnie ratowników WOPR i ratowników wodnych oraz szkolenia specjalistyczne,
  • - egzaminować na stopień młodszego ratownika WOPR,
  • - brać udział w komisjach egzaminacyjnych na stopnie ratownika WOPR, starszego ratownika wodnego, ratowników wodnych, młodszego instruktora WOPR i instruktora WOPR oraz podczas szkoleń specjalistycznych WOPR.
  • Aby ubiegać się o trzymanie stopnia instruktora wykładowcy WOPR należy spełnić następujące niezbędne wymagania formalne:
  • - być członkiem zwyczajnym WOPR,
  • - posiadać wykształcenie wyższe,
  • - posiadać stopień instruktora WOPR conajmniej przez 24 miesiące,
  • - odbyć staż asystencki na conajmniej jednym kursie przygotowującym do egzaminu na stopień: starszego ratownika WOPR, młodszego instruktora WOPR, instruktora WOPR,
  • - przedstawić trzy dokumenty uprawnień przydatnych w ratownictwie wodnym,
  • - posiadać wpis do legitymacji członka WOPR o prowadzeniu conajmniej kursów: dziesięciu na stopień młodszego ratownika WOPR, sześciu na stopień ratownika WOPR, dwóch na stopień ratownika wodnego, dwóch szkoleń specjalistycznych,
  • - przedstawić opinię prezesa właściwej jednostki WOPR o działalności szkoleniowej i organizacyjnej,
  • - złożyć wniosek z kartą kwalifikacyjną o powołanie na staż asystenta na centralnych kursach przygotowujących do egzaminu na stopień: starszego ratownika WOPR, młodszego instruktora WOPR, instruktora WOPR,
  • - ukończyć trzy centralne szkolenia specjalistyczne WOPR z zakresu ratownictwa wodnego,
  • - ukończyć kurs z zakresu kwalifikowanej pierwszej pomocy,
  • - przedłożyć conajmniej dwa własne opracowania z zakresu ratownictwa wodnego przyjęte przez Prezydium Zarządu Głównego WOPR oraz opracowanie zlecone przez właściwego w sprawach edukacji członka Prezydium Zarządu Głównego WOPR,
  • - posiadać ważną legitymację członka WOPR.
  • Kandydat na członka Wodnego Ochotniczego Pogotowia Ratunkowego chcąc zostać ratownikiem poszczególnych obowiązujących stopni czy instruktorem musi ukończyć z wynikiem pozytywnym szkolenie – kurs według obowiązującego programu.
  • Szkolenia na stopnie ochotnicze (młodszy ratownik WOPR, ratownik WOPR) oraz stopnie zawodowe (ratownik wodny pływalni, ratownik wodny śródlądowy, ratownik wodny morski) odbywają się na poziomie wojewódzkim. Natomiast szkolenia na stopień: starszy ratownik wodny i wszystkie stopnie instruktorskie odbywają się na poziomie centralnym. Kandydat chcąc ukończyć szkolenie musi mieć określone umiejętności pływania i umiejętności ratunkowe, które składają się na wysoką sprawność danej osoby. Kandydaci na stopnie instruktorskie muszą posiadać umiejętności metodyczne, demonstracyjne oraz naukowe (własne opracowania, publikacje z zakresu ratownictwa wodnego).
  • 2. System szkolenia w ratownictwie wodnym przez podmioty uprawnione do wykonywania ratownictwa wodnego.
  • W dniu 1 stycznia 2012r. weszła w życie ustawa o bezpieczeństwie osób przebywających na obszarach wodnych. Określa ona między innymi podmioty uprawnione do wykonywania ratownictwa wodnego, zakres ich obowiązków i uprawnień, podmioty odpowiedzialne za zapewnienie bezpieczeństwa osobom korzystającym z obiektów przywodnych oraz nadzór i kontrolę nad ratownictwem. W myśl przepisów ustawy ratownikiem wodnym jest osoba posiadająca wiedzę i umiejętności z zakresu ratownictwa i technik pływackich oraz inne kwalifikacje przydatne w ratownictwie wodnym i spełniająca wymagania szczegółowe określone m.in. w ustawie o PMR. Osoba taka powinna być zatrudniona lub pełnić służbę w podmiocie uprawnionym do wykonywania ratownictwa wodnego, lub będąca członkiem tego podmiotu.
  • W myśl rozporządzenia Ministra Spraw Wewnętrznych w sprawie szkoleń w ratownictwie wodnym z dnia 21 czerwca 2012r. określono projekt ramowy szkolenia ratowników wodnych i instruktorów w zakresie ratownictwa wodnego oraz psów ratowniczych wraz z przewodnikami, zakres wiedzy teoretycznej i umiejętności praktycznych niezbędnych do uzyskania uprawnień w zakresie ratownictwa wodnego, kwalifikacje kadry dydaktycznej prowadzącej szkolenia oraz sposoby przeprowadzania egzaminu.
  • Celami zasadniczymi szkoleń są zdobycie i utrwalenie wiedzy z zakresu ratownictwa wodnego, kształtowanie poczucia odpowiedzialności, za jakość udzielonej pomocy oraz kształtowanie właściwej postawy etycznej osób podejmujących czynności ratownicze.
  • Każdy podmiot uprawniony do wykonywania ratownictwa wodnego, który prowadzi szkolenie powinien posiadać imienną listę osób prowadzących zajęcia, imienna listę uczestników szkolenia, dokumentację zaliczania poszczególnych tematów przez uczestników szkolenia oraz dokumentację egzaminacyjną.
  • Poniżej przedstawiono zakres tematyczny szkoleń.
  • Tabela 9. Zakres tematyczny
  • Lp. Zagadnienia Cele szkolenia Liczba godzin szkolenia, metody realizacji
  • wykłady ćwiczenia
  • 1 Organizacja ratownictwa wodnego – podstawy prawne W wyniku realizacji szkolenia uczestnik powinien posiadać wiadomości dotyczące:
  • - podstaw prawnych funkcjonowania ratownictwa wodnego w RP,
  • -organizacji ratownictwa wodnego w pozostałych systemach ratowniczych funkcjonujących na terenie RP,
  • - prawnych aspektów pracy ratownika wodnego (kodeks karny, kodeks wykroczeń, kodeks cywilny, kodeks pracy) 4 -
  • 2 Organizacja pracy ratowników W wyniku realizacji uczestnik szkolenia powinien posiadać wiadomości dotyczące:
  • - obowiązków i uprawnień ratowników wodnych,
  • - specyfiki ratownictwa wodnego na wyznaczonych obszarach wodnych,
  • - specyfiki działania ratownika wodnego na poszczególnych obszarach wodnych (lód, cieki, powódź, miejsca bagniste),
  • - hydrologii i meteorologii,
  • - dokumentacji działań ratowniczych oraz powinien posiadać umiejętność praktycznego stosowania wiedzy w działaniach ratowniczych 7 -
  • 3 Sprzęt wykorzystywany w ratownictwie wodnym W wyniku realizacji uczestnik szkolenia powinien posiadać wiedzę dotyczącą:
  • - sprzętu ratowniczego i pływającego wykorzystywanego w ratownictwie wodnym i jego zastosowania,
  • - podstawowych prac bosmańskich,
  • - prowadzenia akcji ratunkowych z wykorzystaniem sprzętu do ratownictwa wodnego oraz powinien posiadać umiejętność posługiwania się tym sprzętem w działaniach ratowniczych. 3 15
  • 4 Pływanie i techniki ratownictwa wodnego W wyniku realizacji uczestnik szkolenia powinien posiadać umiejętności:
  • - pływania stosowanego w ratownictwie wodnym,
  • - samoratownictwa,
  • - wykonania skoków ratunkowych i innych sposobów bezpiecznego wejścia do wody,
  • - pływania pod wodą i nurkowania,
  • - holowania osoby zagrożonej conajmniej trzema sposobami,
  • - ewakuacji z wody i na lądzie,
  • - opanowania osoby tonącej pasywnej i ułożenie jej w pozycji do holowania,
  • - postępowania z osobą tonącą aktywną 6 27
  • Źródło: Załącznik nr 1 do Rozporządzenia Ministra Spraw Wewnętrznych z dnia 21 czerwca 2012r.
  • W wyniku odbytych szkoleń można uzyskać zaświadczenie o ukończeniu szkolenia ratowników wodnych bądź instruktorów z zakresu ratownictwa wodnego.
  • Warto pamiętać, że osoby, które uzyskały uprawnienia ratownika w zakresie ratownictwa wodnego na podstawie przepisów obowiązujących przed 2012 rokiem zachowują swoje uprawnienia. Osoby, które rozpoczęły uzyskiwanie uprawnień ratowniczych w zakresie ratownictwa wodnego przed dniem wejścia w życie ustawy o bezpieczeństwie na obszarach wodnych ukończą je na obowiązujących w danym momencie zasadach.
  • Najbardziej oczywistym zadaniem ratowników wodnych jest wykonywanie działań ratowniczych. Obok tych działań do obowiązków ratowników wodnych należy:
  • - obserwowanie wyznaczonego obszaru wodnego, niezwłoczne reagowanie na każdy sygnał wzywania pomocy oraz podejmowanie akcji ratowniczej, zapobieganie skutkom zagrożeń,
  • - przegląd stanu urządzeń i sprzętu wykorzystywanego do ratownictwa wodnego oraz kontrola stanu urządzeń i sprzętu, które zapewniają bezpieczeństwo osób pływających, kąpiących się, uprawiających sport lub rekreację,
  • - określanie głębokości wyznaczonego obszaru wodnego,
  • - wywieszanie na maszcie odpowiednich flag informacyjnych,
  • - sygnalizowanie za pomocą urządzeń alarmowych naruszeń zasad korzystania z wyznaczonego obszaru wodnego w szczególności granicy strefy dla umiejących pływać, a w kąpieliskach także nadchodzącej burzy,
  • - reagowanie na wszelkie przypadki naruszania zasad korzystania z wyznaczonego obszaru wodnego,
  • - wpisywanie na tablicy informacyjnej temperatury wody, powietrza oraz innych aktualnych informacji w szczególności dotyczących nagłych zmian warunków atmosferycznych,
  • - niezwłoczne informowanie zarządzającego kąpieliskiem, pływalnią lub innym obiektem oraz swojego przełożonego o zagrożeniach bezpieczeństwa osób przebywających na obszarze wodnym;
  • - bieżące dokumentowanie prowadzonych działań ratowniczych.
  • Rozporządzenie uwzględnia również ramowy program szkolenia instruktora (załącznik nr 2). Celem szkolenia jest przygotowanie osób zatrudnionych, pełniących służbę lub będących członkami podmiotów uprawnionych do wykonywania ratownictwa wodnego do prowadzenia szkoleń ratowników wodnych.
  • Tabela 10. Zakres tematyczny szkolenia instruktorów w ratownictwie wodnym
  • Lp. Zagadnienie Cel szkolenia Liczba godzin szkolenia
  • Metody realizacji
  • wykłady Ćwiczenia
  • 1. Metodyka nauczania W wyniku realizacji uczestnik szkolenia powinien posiadać wiedzę dotyczącą:
  • - procesu nauczania
  • i uczenia się,
  • - niekonwencjonalnych metod prowadzenia zajęć,
  • - metod skutecznego porozumiewania się z uczestnikami szkoleń,
  • - nowoczesnych metod przekazu informacji,
  • - metodyki prowadzenia zajęć z zakresu ratownictwa wodnego,
  • - oceniania i egzaminowania
  • oraz umiejętności nauczania ratownictwa wodnego. 3 15 (z tego 10 godzin poświęcone na opracowanie konspektów szkoleń oraz przeprowadzenie szkolenia według opracowanego konspektu)
  • 2. Organizacja ratownictwa wodnego – podstawy prawne W wyniku realizacji uczestnik szkolenia powinien posiadać wiadomości dotyczące:
  • - organizacji ratownictwa wodnego w pozostałych systemach ratowniczych funkcjonujących na terenie Rzeczypospolitej Polskiej oraz powinien posiadać umiejętność praktycznego stosowania wiedzy w działaniach ratowniczych. 3 -
  • 3. Organizacja pracy ratowników W wyniku realizacji uczestnik szkolenia powinien posiadać wiadomości dotyczące:
  • - obowiązków i uprawnień ratowników wodnych
  • - specyfiki ratownictwa wodnego na poszczególnych obszarach wodnych,
  • - zasad dokumentacji działań ratowniczych. 3 -
  • 4. Sprzęt wykorzystywany w ratownictwie wodnym W wyniku realizacji uczestnik szkolenia powinien posiadać wiadomości dotyczące:
  • - sprzętu wykorzystywanego w ratownictwie wodnym i jego zastosowania,
  • - podstawowych prac bosmańskich,
  • - prowadzenia akcji ratunkowych z wykorzystaniem sprzętu do ratownictwa wodnego
  • oraz powinien posiadać umiejętność jego zastosowania w ratownictwie wodnym oraz umiejętność przekazania wiedzy na temat sprzętu wykorzystywanego w ratownictwie wodnym i jego stosowaniu. 2 2
  • 5. Pływanie i techniki ratownictwa wodnego W wyniku realizacji uczestnik szkolenia powinien posiadać umiejętności:
  • - pływania stylowego i sposobach pływania stosowanego w ratownictwie wodnym,
  • -samoratownictwa,
  • - skoków ratunkowych i innych sposobów bezpiecznego wejścia do wody,
  • - nurkowania,
  • - sposobów holowania osoby zagrożonej,
  • - ewakuacji z wody i na lądzie,
  • - opanowania osoby tonącej pasywnej i ułożenia jej w pozycji do holowania,
  • - wykrywania błędów i sposobów ich korygowania. 5 5
  • Źródło: Załącznik nr 2 do rozporządzenia Ministra Spraw Wewnętrznych w sprawie szkoleń w ratownictwie wodnym z dnia 21 czerwca 2012r.
  • Uczestnik szkolenia powinien umieć poprawnie wykonać każdą czynność, która była przedmiotem szkolenia.
  • 3. Wyniki badań w zakresie systemu szkolenia i ich omówienie
  • Ocena obowiązującego w Polsce systemu szkolenia w ratownictwie wodnym została dokonana przez ratowników wodnych i instruktorów pracujących na terenie powiatów chojnickiego, kartuskiego, kościerskiego i starogardzkiego (województwo pomorskie). Ankietę odnoszącą się do kwestii oceny przeprowadzono na próbie 110 osób.
  • Tabela 11. Ocena obowiązującego w Polsce systemu szkolenia w ratownictwie wodnym
  • Lp. Rodzaj stopnia Ocena Razem
  • bardzo wysoko dobrze średnio bardzo nisko
  • 1 Ochotnicze 0 8 40 62 110
  • 2 Zawodowe 0 58 22 30 110
  • 3 Instruktorskie 85 20 5 0 110
  • Ryc. 2. Ocena obowiązującego w Polsce systemu szkolenia w ratownictwie wodnym
  • Ogólna ocena obowiązującego w Polsce systemu szkolenia w ratownictwie wodnym stanowić może sygnał, że w przypadku stopni ochotniczych i zawodowych system szkolenia nie spełnia oczekiwań osób zajmujących się ratownictwem wodnym (ratowników i instruktorów). Szkolenia na stopnie ratownicze bardzo nisko oceniło 62 respondentów (56,3%). Ocena systemu szkolenia na stopnie zawodowe jest dość znacznie spolaryzowana – 58 respondentów ocenia ją dobrze (52,7%), 22 osoby średnio (20%), a 30 (27,2%) bardzo nisko. Nikt z badanych nie ocenił „bardzo nisko” systemu szkolenia obowiązującego w przypadku stopni instruktorskich. Taka ocena może zastanawiać, zważywszy na fakt, że na pytanie o ocenę ilości obowiązujących w systemie szkolenia w Polsce stopni ratowniczych 94 ankietowanych (85,4%) odpowiedziało, że jest ich zbyt dużo.
  • Tabela 12. Ocena dotycząca szczebli, na których odbywają się szkolenia
  • Czy uważasz, że szkolenia na wszystkie stopnie w ratownictwie wodnym
  • powinny odbywać się na poziomie wojewódzkim? Razem
  • Rodzaj odpowiedzi
  • Tak nie jest mi to obojętne
  • 91 19 0 110
  • Ryc. 3. Ocena dotycząca szczebli, na których odbywają się szkolenia
  • Za ujednoliceniem szczebli szkoleniowych (na stopnie ochotnicze i instruktorskie) ze względu na poziom, na jakim się odbywają opowiada się znamienita większość badanych (91 respondentów - 82,7%). Może to być traktowane, jako wyraźny wskaźnik występowania takiej potrzeby.
  • Tabela 13. Treści, które są zbyt słabo akcentowane w obecnie obowiązującym w Polsce systemie szkolenia ratownictwie wodnym [w %]
  • Lp. Rodzaj treści Liczba odpowiedzi Ilość odpowiedzi [%]
  • 1 Zagadnienia prawne 63 69,3
  • 2 Zbyt mała ilość czasu przeznaczanego na zajęcia podwodne 43 47,3
  • 3 Zbyt niska ilość zajęć dotyczących profilaktyki i prewencji 88 96,8
  • 4 Zbyt niskie normy czasowe w testach sprawnościowych 75 82,5
  • 5 Brak sprawdzianu wstępnego na stopień młodszego ratownika WOPR 90 99,0
  • Dotyczące umiejętności pokazowych
  • 1 Wyposażenie w sprzęt audiowizualny 72 79,2
  • 2 Brak pomocy naukowych (szczególnie fantomów) 54 59,4
  • 3 Stosowanie zamienników sprzętowych (np. zamiast bojki pas węgorz, itp.) 26 28,6
  • 4 Prowadzenie zajęć na akwenach otwartych 59 53,6
  • Dotyczące umiejętności metodycznych
  • 1 Brak kwalifikacji pedagogicznych 47 51,7
  • 2 Brak wymogu przygotowywania konspektów 63 69,3
  • 3 Niedoprecyzowana dokumentacja kursu (druki, dzienniki) 36 39,6
  • 4 Brak praktycznej realizacji tematów na akwenach naturalnych 79 86,9
  • W pytaniu otwartym, dotyczącym ilości zagadnień, których brakuje bądź, które są zbyt słabo akcentowane w obowiązującym w Polsce systemie szkolenia w ratownictwie wodnym respondenci wskazują przede wszystkim na zbyt niską ilość zajęć dotyczących profilaktyki i prewencji, brak sprawdzianu wstępnego na stopień młodszego ratownika WOPR, braki w wyposażeniu w sprzęt audiowizualny oraz brak zajęć praktycznych na akwenach wodnych. Ponad połowa badanych wskazała także na brak kwalifikacji pedagogicznych u osób szkolących i (co się z tym poniekąd wiąże) brak wymogu przygotowywania konspektów. Badani wskazali w sumie na 12 aspektów, które powinny być ich zdaniem uwzględnione w obowiązującym systemie szkolenia.
  • Tabela 14. Treści, których w obowiązującym systemie szkolenia w ratownictwie wodnym jest zbyt dużo [w %]
  • Lp. Rodzaj treści Ilość odpowiedzi Razem Ilość odpowiedzi [%]
  • Dotyczące umiejętności ratowniczych
  • 1 Zbyt rozbudowany system procedur
  • w zakresie resuscytacji 85 85 77,2
  • Dotyczące umiejętności pokazowych
  • 2 Zbyt duże zróżnicowanie sprzętowe podczas
  • zajęć na kursach w różnych regionach kraju 100 100 90,9
  • Dotyczące umiejętności instruktorskich
  • 3 Zbyt dużo zagadnień teoretycznych
  • dotyczących sztuki ratowniczej 99 99 90,00
  • Respondenci wyraźnie wskazują na trzy rodzaje treści, których jest w obowiązującym w Polsce systemie szkolenia w ratownictwie wodnym zdecydowanie za dużo. Najwyraźniej akcentowane jest to w przypadku treści dotyczących umiejętności pokazowych i instruktorskich. Fakt, że szkolenia w poszczególnych regionach kraju odbywa się na bardzo różnym sprzęcie wydaje się być niepokojący i może stanowić postulat w kierunku podjęcia działań służących wprowadzenia uregulowań służących jego ujednoliceniu. Wyniki badania sygnalizują także, że w treściach szkoleń dotyczących umiejętności instruktorskich zbyt dużo jest zagadnień teoretycznych odnoszących się do sztuki ratowniczej.
  • Tabela 15. Ocena ilości obowiązujących w systemie szkolenia w Polsce stopni ratowniczych
  • Lp. Rodzaj stopni Rodzaj odpowiedzi Razem
  • Zbyt dużo Zbyt mało Ilość zrównoważona
  • 1 Stopnie ochotnicze 65 11 34 110
  • 2 Stopnie zawodowe 0 31 79 110
  • 3 Stopnie instruktorskie 94 2 14 110
  • Ryc. 4. Ocena ilości obowiązujących w systemie szkolenia w Polsce stopni ratowniczych
  • Tabela 16. Wskazanie, których stopni ratowniczych w obecnym systemie szkolenia jest zbyt dużo [w %]
  • Lp. Rodzaj stopnia Wskazanie Razem Ilość odpowiedzi [%]
  • 1 Stopnie ochotnicze
  • - młodszy ratownik WOPR
  • - ratownik WOPR
  • - starszy ratownik WOPR
  • - - -
  • 65 65 59
  • - - -
  • 2 Stopnie zawodowe
  • - ratownik wodny pływalni
  • - ratownik wodny śródlądowy
  • - ratownik wodny morski
  • - starszy ratownik WOPR
  • - - -
  • - - -
  • - - -
  • 3 Stopnie instruktorskie
  • - młodszy instruktor WOPR
  • - instruktor WOPR
  • - instruktor wykładowca WOPR
  • 94 94 85,4
  • - - -
  • - - -
  • W opinii badanych ilość stopni zawodowych w systemie szkolenia w ratownictwie wodnym obowiązującym w Polsce jest zrównoważona. Ponad połowa wskazuje, że zbędny jest stopień „ratownik WOPR” i powinien być on z systemu awansu ratowniczego usunięty. Znacznie wyższy odsetek – 85,4% uważa, że ze stopni instruktorskich powinien być usunięty szczebel „młodszy instruktor WOPR”.
  • Na pytanie o ewentualne stopnie, które powinno się wprowadzić do obowiązującego obecnie systemu szkolenia w ratownictwie wodnym w Polsce ankietowani nie udzielili odpowiedzi. Oznacza to, że ich ilość jest co najmniej wystarczająca, a odpowiedzi na pytanie o to, których stopni jest zbyt dużo potwierdza, że w opinii badanych nie powinno się wprowadzać żadnych nowych.
  • Odpowiedź na pytanie badawcze, czy obowiązujący system szkolenia w ratownictwie wodnym jest motywacją do zdobywania kolejnych stopni i dodatkowych kwalifikacji niezbędnych do pracy na kąpieliskach należy przyjąć, jako negatywną. Liczne są również słabości samego systemu, co ilustrują wyniki uzyskane na podstawie narzędzia badawczego. Szczegółowiej do tych kwestii odniesiono się w odpowiedzi na pytanie nr 8. System szkolenia obecnie obowiązujący stał się przedmiotem weryfikacji i opracowań nie tylko organizacji zajmujących się ratownictwem wodnym, ale także szczebla ministerialnego.
  • Wymagania gestorów wobec zatrudnianych ratowników dotyczące tego czy posiadają oni przeszkolenie z zakresu KPP została zweryfikowana w ramach sondażu diagnostycznego, za pomocą narzędzia, jakim jest kwestionariusz wywiadu. Z badanej próby 121 ratowników pracujących w sezonie letnim 2011 na terenie obiektów rekreacyjnych (kąpielisk) i miejsc wykorzystywanych do kąpieli na terenie powiatów chojnickiego, kartuskiego, kościerskiego i starogardzkiego 52 (42,9%) ukończyło kurs KPP. Jednakże, jak już wspomniano, ci z ratowników, którzy tego kursu nie ukończyli nie pracują samodzielnie. Z tego względu sytuacja taka nie nosi znamion alarmującej. Niemniej powinno się postulować o kończenie tego typu kursów przez całą kadrę ratowniczą.
  • Ocena obowiązującego w ratownictwie wodnym systemu szkolenia została zweryfikowana i szeroko opisana przy prezentacji wyników dotyczących tej oceny. Respondenci wskazali na zbyt niską ilość zajęć dotyczących profilaktyki i prewencji (96,8%), brak sprawdzianu wstępnego na stopień młodszego ratownika WOPR (99%), braki w wyposażeniu w sprzęt audiowizualny (79,2%) oraz brak zajęć praktycznych na akwenach (86,9%). Wyniki badania sygnalizują także, że w treściach szkoleń dotyczących umiejętności instruktorskich zbyt dużo jest zagadnień teoretycznych odnoszących się do sztuki ratowniczej.
  • Odpowiedź na pytanie badawcze dotyczące tego, jakie dodatkowe uprawnienia z edukacji wodnej najczęściej uzyskują ratownicy wodni. Na podstawie wyników przeprowadzonego badania na próbie 121 ratowników można stwierdzić, że wśród zatrudnionych ratowników najwięcej posiadało stopień młodszego ratownika WOPR (79,3%). Stopień starszego ratownika posiada zaledwie 3,3% badanych (4 osoby). Badanie prowadzone było na terenie kąpielisk śródlądowych. Stopień ratownika wodnego śródlądowego posiadało w chwili prowadzenia badania 13,2% respondentów (16 osób). Na identycznym poziomie znajduje się liczba ratowników posiadających stopień ratownika wodnego morskiego. Jeżeli chodzi o kwalifikacje dodatkowe, najwięcej ratowników (71,9%) posiada kwalifikacje sternika motorowodnego. Najmniej badanych (3,3%) posiada kwalifikacje płetwonurka stopnia 1 LOK i instruktora płetwonurkowania. Niewielki odsetek badanych odbywa również szkolenia eksperckie ILS, szkolenia lodowe, na wodach szybkopłynących i inne.
  • Konkludując – obowiązujący w Polsce system szkolenia ratowników wodnych nie stanowi motywacji do zdobywania kolejnych stopni. Jeżeli chodzi o ilość stopni ratowniczych, w opinii badanych ilość stopni zawodowych w systemie szkolenia w ratownictwie wodnym obowiązującym w Polsce jest zrównoważona. Ponad połowa wskazuje, że zbędny jest stopień „ratownik WOPR” i powinien być on z systemu awansu ratowniczego usunięty. Na pytanie o ewentualne stopnie, które powinno się wprowadzić do obowiązującego obecnie systemu szkolenia w ratownictwie wodnym w Polsce ankietowani nie udzielili odpowiedzi.
  • Literatura
  • 1. Miskiewicz A., Ostrożnie na stoku [w:] Służba Pracownicza, styczeń 2012 (476) rok XXXIX, s.20
  • 2. Siłakiewicz P., (2007) Pojecie prewencji w opinii ratowników Wodnego Ochotniczego Pogotowia Ratunkowego, Sympozjum WOPR, Mysłowice
  • 3. Siłakiewicz P., (2010) Wiedza o ratownictwie a umiejętności ruchowe ratowników Wodnego Ochotniczego Pogotowia Ratunkowego, AWF Wrocław
  • 4. Skalski D., (2001), Edukacja wodna – zostań ratownikiem, Skarszewy
  • 5. Skalski D., (2010), Wademekum ratownika wodnego, Skarszewy
  • 6. Skalski D., Przybylski S. (2014), Edukacja ratowników wodnych i ich miejsca pracy, Skarszewy.
  • 7. Telak J., (2007) Wodne Ochotnicze Pogotowie Ratunkowe w systemie reagowania kryzysowego, ZG WOPR, Warszawa
  • 8. Wiesner W., Kowalewski B., Skalski D., (2007) Podstawy metodyczne edukacji ratowniczej, Matrix, Olsztyn
  • 9. Ustawa z dnia 8 września 2006r. o Państwowym Ratownictwie Medycznym.
  • 10. Ustawa z dnia 18 sierpnia 2011r. o bezpieczeństwie osób przebywających na obszarach wodnych
  • 11. www.wopr.pl
  • Ratownictwo wodne w zarządzaniu kryzysowym na przykładzie
  • Wodnego Ochotniczego Pogotowia Ratunkowego
  • Water Rescue in crisis management on the example of Voluntary Water Rescue
  • Przybylski Stanisław1, Skalski Dariusz1, Czarnecki Dawid2
  • 1 Akademia Wychowania Fizycznego i Sportu im. Jędrzeja Śniadeckiego w Gdańsku
  • 2Kociewski WOPR w Skarszerwach
  • Number of characters: 42 615 (with abstracts, summaries and cover). Number of images: 1 x 1 000 characters (lump sum)=1 000 characters.
  • Total: Number of characters: 43 615 (with abstracts, summaries, cover and graphics)=1,904 spreadsheets publishing.
  • Słowa kluczowe: ratownictwo wodne, zarządzanie kryzysowe, Wodne Ochotnicze Pogotowie Ratunkowe
  • Keywords: water rescue, crisis management, Voluntary Water Rescue
  • Streszczenie
  • Artykuł ten dotyczy rozważań na temat podmiotu prawnego jakim jest Wodne Ochotnicze Pogotowie Ratunkowe, oraz roli i usytuowania Wodnego Ochotniczego Pogotowia Ratunkowego (WOPR) jako ratownictwa wodnego i medycznego w zarządzaniu kryzysowym. Prezentowane jest także pokazanie współdziałania Wodnego Ochotniczego Pogotowia Ratunkowego z krajowym systemem ratowniczo-gaśniczym w zarządzaniu kryzysowym.
  • Abstract
  • This article concerns the consideration of the legal entity which is the Voluntary Water Rescue, and the role and position of Voluntary Water Rescue Service (WOPR) as a water rescue and medical crisis management. Is also presented to show the interaction Voluntary Water Rescue Service national fire and rescue system in crisis management.
  • Key words: Water rescue, crisis management, crisis situation, crisis.
  • Wprowadzenie
  • W życiu każdego człowieka, rodziny, społeczności lokalnej, całego społeczeństwa oraz narodu – zapewnienie bezpieczeństwa stanowi największą wartość i potrzebę ludzką. Bezpieczeństwo jest najważniejszym celem, chronionym zarówno przez człowieka, jak i społeczności oraz narody. Jego brak wywołuje niepokój i zachwianie normalnych procesów funkcjonowania. Wśród zagrożeń występują zagrożenia naturalne, będące następstwem katastrof i klęsk żywiołowych, ale w głównej mierze zamierzonej bądź niezamierzonej działalności człowieka. Człowiek żyje i będzie żył w środowisku potencjalnych zagrożeń, które zmieniają swój charakter, głównie w zależności od zachodzących procesów rozwoju cywilizacyjnego. Doświadczenia minionych lat pokazują, że niezmiennie istnieje duże prawdopodobieństwo powstania sytuacji kryzysowej. W przypadku zaistnienia sytuacji kryzysowej uruchamiane są nadzwyczajne środki, gdzie różne organy i instytucje oraz specjalistyczne służby, we współpracy ze społecznymi organizacjami ratowniczymi w tym Wodnym Ochotniczym Pogotowiem Ratunkowym podejmują ze sobą współdziałanie. By móc sprawnie i skutecznie współdziałać, służby zawodowe i organizacje pozarządowe podejmują współpracę w różnej formie i na różnym szczeblu. Jedną z form takiego działania jest współpraca w ramach Krajowego Systemu Ratowniczo-Gaśniczego. Główną tezę można sprowadzić do konstatacji, że Wodne Ochotnicze Pogotowie Ratunkowe współdziałając z krajowym systemem ratowniczo - gaśniczym stanowi także integralną część systemu bezpieczeństwa państwa. Z uwagi na ograniczony w tytule zakres tematyczny nie można traktować pracy jako wyczerpujące omówienie katalogu ratownictwa wodnego w zarządzaniu kryzysowym.
  • Działający w podmiotach pozarządowych obywatele poświęcają swój czas, energię, często fundusze, na działalność społeczną mającą na celu zmianę lub poprawę istniejącego stanu rzeczy. Działalności obywatelskiej sprzyja wprowadzony w naszym kraju od roku 1989 system demokratyczny, który wręcz wymaga od obywateli nie tylko udziału w wyborach i referendach, ale przede wszystkim aktywności w rozwiązywaniu problemów społecznych. Aktywni obywatele tworzą społeczeństwo obywatelskie, czyli takie, które funkcjonując obok państwa ( ale nie w opozycji do niego),uzupełnia działania władzy politycznej i często lepiej realizuje cele i zadania niż samo państwo, bez zbędnych kosztów i rozbudowanej administracji . Społeczeństwo obywatelskie swą aktywność wyraża w powoływaniu wielu instytucji społecznych, które w terminologii międzynarodowej zostały określone wspólną nazwą „ organizacje pozarządowe” .
  • Terminem „organizacje pozarządowe” określa się zwykle wszelkie podmioty, które nie są częścią aparatu państwowego, a jednocześnie ich działanie nie ma na celu wypracowania zysku . Organizacje pozarządowe w literaturze są różnorodnie nazywane ( trzecim sektorem, sektor non profit, sektor pozarządowy; NGO= non-govermental organisation; organizacje niedochodowe, non profit, not for profit, obywatelskie czy społeczne) . Organizacjami pozarządowymi są, niebędące jednostkami sektora finansów publicznych, w rozumieniu przepisów o finansach publicznych, i niedziałające w celu osiągnięcia zysku, osoby prawne lub jednostki nieposiadające osobowości prawnej utworzone na podstawie przepisów ustaw, w tym fundacje i stowarzyszenia . To właśnie organizacje pozarządowe wspierają państwo w tych obszarach, których państwo nie może zaspokoić potrzeb i oczekiwań społecznych. Organizacje Zarządowe, które z założenia są niezależne od administracji publicznej, jednocześnie poprzez przyjęcie ich roli w funkcjonowaniu społeczeństwa, nazywane są trzecim sektorem, odróżniając się od innych podmiotów działalnością non profit, czyli faktem, że ich działalność nie jest nastawiona na zysk. Z uwagi na fakt, iż tematyka organizacji pozarządowych jest bardzo obszerna, praca ta dotyczyć będzie wybranych zagadnień ściśle związanych z ich udziałem w akcjach ratowniczych.
  • Działalność organizacji pozarządowych realizowana poprzez udział w akcjach ratowniczych obejmuje: monitorowanie zagrożeń bezpieczeństwa lokalnego; udzielanie pomocy przedmedycznej, psychologicznej i religijnej osobom poszkodowanym; wsparcie profesjonalnych służb ratowniczych; objęcie opieką społeczną osoby poszkodowane; organizowanie i dystrybucja pomocy humanitarnej. Działania ratownicze, prowadzone przez organizacje pozarządowe nazywane są ratownictwem społecznym . Społeczne organizacje ratownicze działają na podstawie przepisów ustawy z dnia 7 kwietnia 1989 r. prawo o stowarzyszeniach , która reguluje ich funkcjonowanie jako organizacji pozarządowych oraz na podstawie innych odrębnych przepisów dotyczących określonej dziedziny ich funkcjonowania, m.in. ustawy z dnia 8 stycznia 1996 r. o kulturze fizycznej regulującej działalność stowarzyszeń kultury fizycznej, m.in. GOPR, WOPR, TOPR .
  • WOPR - Formacja ta jest stowarzyszeniem działającym na podstawie ustawy o kulturze fizycznej oraz prawa o stowarzyszeniach zgodnie z ww. aktami prawnymi WOPR jest specjalistycznym stowarzyszeniem kultury fizycznej o zasięgu ogólnokrajowym zobowiązanym do organizowania pomocy oraz ratowania osób, które uległy wypadkowi bądź są narażone na niebezpieczeństwo utraty życia lub zdrowia na wodach . Czynnikiem, który doprowadził do powstania organizacji mającej na celu zajęcie się wyłącznie sprawami związanymi z ratownictwem wodnym, była ponadto widoczna potrzeba prowadzenia działalności profilaktycznej, zwiększenia kultury obcowania z wodą, upowszechnienia umiejętności pływania oraz walki z przepisami ograniczającymi w sposób administracyjny możliwość z korzystania z wody. Miano „ ojca chrzesnego” Wodnego Ochotniczego Pogotowia Ratunkowego przypisuje się redaktorowi Tadeuszowi Olszańskiemu – znanemu działaczowi sportu pływackiego, popularyzatorowi bezpiecznego wypoczynku nad wodą i jednemu z założycieli WOPR. Z dniem 11 kwietnia 1962 roku zarządzeniem Nr 74 przewodniczącego Głównego Komitetu Kultury Fizycznej i Turystyki powołano do życia Wodne Ochotnicze Pogotowie Ratunkowe. Działało ono na podstawie tymczasowego regulaminu, w którym określone zostały jego zadania oraz warunki członkostwa. podstawowym celem WOPR było dążenie do zapewnienia bezpieczeństwa na wodach śródlądowych i morskich przybrzeżnych. Zgodnie z ustalonymi zadaniami WOPR zajmowało się w tym czasie organizowaniem społecznych drużyn ratowników i przygotowaniami do przejęcia od PZP całokształtu spraw dotyczących ratownictwa wodnego .
  • Celem działalności stowarzyszenia jest czuwanie nad bezpieczeństwem życia i zdrowia na wodach. Do jego zadań należy prowadzenie propagandy bezpieczeństwa kąpieli, upowszechniania nauki pływania, szkolenia ratowników dom udzielania pomocy doraźnej raz nadawania stopni ratowniczych oraz określania uprawnień do prowadzenia działań ratowniczych w zależności od posiadanych kwalifikacji. Do zadań profilaktycznych należy rozpoznawanie zagrożeń oraz wydawanie ekspertyz w zakresie bezpieczeństwa osób na terenie działania oraz:
  •  występowanie do kierowników obiektów i urządzeń wypoczynkowych, sportowych, rekreacyjnych i turystycznych, położonych nad wodą o usunięcie stwierdzonych zagrożeń lub o wstrzymanie eksploatacji;
  •  występowanie do organów administracji samorządowej oraz stosowanie do właściwości do dyrektora parku narodowego o nakazanie usunięcia zagrożeń, jak również o wstrzymanie eksploatacji albo zamknięcia obiektów lub urządzeń.
  • Członkami WOPR mogą być zarówno osoby fizyczne jak i prawne. Najwyższą władzą w stowarzyszeniu jest Krajowy Zjazd WOPR, który odbywa się co 5 lat, następnie Zarząd Główny, Główna Komisja Rewizyjna, oraz Sąd Honorowy .
  • Rys. 1 Struktura WOPR /uproszczona/
  • Źródło: http://wopr.skarzysko.w.interia.pl/onas.html [dostęp 10.01.2015]
  • W 1994 roku WOPR stało się członkiem ILS. Na przełomie lat 1998-1999, na podstawie odpowiednich umów WOPR podjęło ścisłą współpracę z Policją i Obroną Cywilną Kraju. W 1999 roku, w wyniku reformy administracyjnej kraju , przestało istnieć 48 wojewódzkich jednostek WOPR. Ich miejsce zajęło 16 jednostek obejmujących zasięgiem działalności wszystkie nowe województwa ( na niższym szczeblu znalazły się jednostki powiatowe, miejskie, środowiskowe). W kwietniu 2002 roku nadzór nad organizacją powierzono Ministerstwu Spraw Wewnętrznych i Administracji. W kwietniu 2006 roku doszło do podpisania porozumienia pomiędzy prezesem WOPR i Komendantem Głównym Państwowej Straży Pożarnej, dotyczącego ustalenia zasad współpracy pomiędzy WOPR a Krajowym Systemem Ratowniczo- Gaśniczym. W ramach współpracy WOPR miało utworzyć współdziałające z jednostkami bezpieczeństwa i porządku grupy operacyjne (GO) oraz grupy interwencyjne (GI) . Przemiany zachodzące w Polsce zmusiły WOPR do przeobrażeń organizacyjnych, zbudowania nowego systemu finansowania, ubezpieczeń i badań profilaktycznych, modernizacji łączności, przetwarzania i gromadzenia informacji. W poszczególnych jednostkach wojewódzkich WOPR zostały utworzone GO, przygotowywane do współdziałania z organami administracji rządowej, samorządowej oraz innymi podmiotami zainteresowanymi porządkiem i bezpieczeństwem na wodach oraz ochroną środowiska. Zakres działania GO obejmuje udział w akcjach ratowniczych podczas zagrożeń powszechnych, katastrof naturalnych, awarii technicznych i powodzi .
  • Wodne Ochotnicze Pogotowie Ratunkowe jest podmiotem, który zgodnie z ustawą posiada zgodę właściwego ministra do wykonywania ratownictwa wodnego . Zgodnie z ustawą o bezpieczeństwie osób przebywających na obszarach wodnych „Ratownictwo wodne może wykonywać Wodne Ochotnicze Pogotowie Ratunkowe oraz inne podmioty, jeżeli uzyskały zgodę ministra właściwego do spraw wewnętrznych, zwane dalej „podmiotami uprawnionymi do wykonywania ratownictwa wodnego”. Minister właściwy do spraw wewnętrznych udziela, w drodze decyzji administracyjnej, zgody na wniosek podmiotu ubiegającego się o jej udzielenie, o ile podmiot ten spełnia następujące warunki:
  • 1) zapewnia stan gotowości do wykonywania ratownictwa wodnego, poprzez utrzymywanie stałych dyżurów ratowników wodnych;
  • 2) dysponuje kadrą ratowników wodnych w liczbie niezbędnej do zapewnienia stanu gotowości, o którym mowa w pkt 1;
  • 3) posiada siedzibę;
  • 4) posiada niezbędny do wykonywania ratownictwa wodnego sprzęt specjalistyczny oraz środki transportu i łączności .
  • W ramach ratownictwa wodnego podejmowane są działania ratownicze, polegające w szczególności na:
  • 1) przyjęciu zgłoszenia o wypadku lub zagrożeniu;
  • 2) dotarciu na miejsce wypadku z odpowiednim sprzętem ratunkowym;
  • 3) udzielaniu kwalifikowanej pierwszej pomocy;
  • 4) zabezpieczeniu miejsca wypadku lub zagrożenia;
  • 5) ewakuacji osób z miejsca stanowiącego zagrożenie dla życia lub zdrowia;
  • 6) transporcie osób, które uległy wypadkowi lub są narażone na niebezpieczeństwo utraty życia lub zdrowia na obszarze wodnym do miejsca, gdzie jest możliwe podjęcie medycznych czynności ratunkowych przez jednostki systemu Państwowego Ratownictwa Medycznego, o których mowa w art. 32 ust.1 ustawy z dnia 8 września 2006 r. o Państwowym Ratownictwie Medycznym, po uprzednim uzgodnieniu miejsca przekazania z dysponentem jednostki systemu Państwowego Ratownictwa Medycznego;
  • 7) poszukiwaniu osób zaginionych na obszarze wodnym .
  • Podmioty uprawnione do wykonywania ratownictwa wodnego:
  • 1) organizują, kierują, koordynują i bezpośrednio prowadzą działania ratownicze w ramach ratownictwa wodnego, z zastrzeżeniem ust. 2;
  • 2) prowadzą działalność profilaktyczną i edukacyjną dotyczącą bezpieczeństwa na obszarach wodnych;
  • 3) prowadzą dokumentację działań ratowniczych, o których mowa w pkt 1, w tym rejestr działań ratowniczych;
  • 4) ujawniają zagrożenia w zakresie bezpieczeństwa osób przebywających na obszarach wodnych;
  • 5) przekazują informację o zagrożeniach, o których mowa w pkt 4, właściwej radzie gminy .
  • Podmioty uprawnione do wykonywania ratownictwa wodnego mogą organizować i prowadzić szkolenia ratowników wodnych i instruktorów w zakresie ratownictwa wodnego oraz psów ratowniczych wraz z ich przewodnikami .Do obowiązków ratowników wodnych należy w szczególności wykonywanie działań ratowniczych, o których mowa w art. 13, oraz:
  • 1) obserwowanie wyznaczonego obszaru wodnego, niezwłoczne reagowanie na każdy sygnał wzywania pomocy oraz podejmowanie akcji ratowniczej, zapobieganie skutkom zagrożeń;
  • 2) przegląd stanu urządzeń i sprzętu wykorzystywanego do ratownictwa wodnego;
  • 3) określanie głębokości wyznaczonego obszaru wodnego;
  • 4) kontrola stanu urządzeń oraz sprzętu, które zapewniają bezpieczeństwo osób pływających, kąpiących się lub uprawiających sport lub rekreację;
  • 5) wywieszanie na maszcie odpowiednich flag informacyjnych;
  • 6) sygnalizowanie, za pomocą urządzeń alarmowych, naruszeń zasad korzystania z wyznaczonego obszaru wodnego w szczególności granicy strefy dla umiejących pływać, a w kąpieliskach także nadchodzącej burzy;
  • 7) reagowanie na przypadki naruszania zasad korzystania z wyznaczonego obszaru wodnego;
  • 8) wpisywanie na tablicy informacyjnej temperatury wody, powietrza oraz innych aktualnych informacji w szczególności dotyczących nagłych zmian warunków atmosferycznych;
  • 9) niezwłoczne informowanie zarządzającego, o którym mowa w art. 21 ust. 1, oraz swojego przełożonego o zagrożeniach bezpieczeństwa osób przebywających na obszarze wodnym;
  • 10) bieżące dokumentowanie prowadzonych działań ratowniczych .
  • Specyfika pracy ratowniczej, w tym Wodnego Ochotniczego Pogotowia Ratunkowego sprawia, że często jej wykonywanie przebiega w sytuacjach kryzysowych. Doświadczenia minionych lat pokazują ,że niezmiennie istnieje duże prawdopodobieństwo powstania sytuacji kryzysowej, zachwiania równowagi funkcjonowania w wyniku wyzwań i zagrożeń będących następstwem katastrof i klęsk żywiołowych, ale w głównej mierze zamierzonej bądź niezamierzonej działalności człowieka .Sytuacja kryzysowa to stan narastającej destabilizacji, niepewności i napięcia społecznego, będący następstwem pewnego zagrożenia, charakteryzujący się naruszeniem więzi społecznych, możliwością utraty kontroli nad przebiegiem wydarzeń oraz eskalacji zagrożenia, a w szczególności sytuacją stwarzającą zagrożenie dla życia, zdrowia, mienia lub infrastruktury - w takiej skali lub o takim natężeniu, które wywołują reakcje społeczne powyżej akceptowalnego powszechnie poziomu ryzyka. Sytuację kryzysową można rozumieć jako splot gwałtownych zdarzeń, powodujących wzrastający wpływ sił destabilizujących równowagę w społeczeństwie, braki w zaopatrzeniu i trudności w normalnym funkcjonowaniu ludności, wywołujących napięcia i niepewność i prowadzących do niekontrolowanego rozwoju wydarzeń z użyciem przemocy włącznie. W naukach społecznych opracowano wiele teorii powstawania i przebiegu sytuacji kryzysowych, które mogą powstać w wyniku źle prowadzonych działań rutynowych lub mogą być od razu następstwem awarii technicznej lub katastrofy naturalnej. Sama nazwa sytuacji kryzysowej wzięła się stąd, że stoi ona w opozycji do działań rutynowych. W przypadku jej wystąpienia niezbędny staje się udział wielu osób oraz podmiotów zaangażowanych w akcję ratowniczą, a których działania wymagają koordynacji .
  • Należy zaznaczyć, że sytuacja kryzysowa jest pojęciem nadrzędnym wobec pojęcia kryzysu i obejmuje oprócz niego fazę występującą przed nim i fazę po nim. Dlatego kryzys stanowi element sytuacji kryzysowej i jest kulminacją nagromadzonych zdarzeń. Jest jedną z faz w rozwoju sytuacji kryzysowej, a zatem każdy kryzys jest także sytuacją kryzysową. Sytuacja kryzysowa w odróżnieniu od kryzysu – by zaistnieć – nie musi stwarzać istotnego zagrożenia dla życia ludzkiego, lecz stanowi swoiste wyzwanie dla społecznego poczucia moralności, tradycji, wartości i bezpieczeństwa. Oznacza to, że sytuacja kryzysowa występuje wówczas, gdy naruszone zostanie akceptowany stan bezpieczeństwa. Sytuacje kryzysowe są zjawiskami nieoczekiwanymi, nagłymi i destabilizującymi funkcjonowanie społeczności. Aby daną sytuację uznać za kryzysową, konieczne jest wystąpienie takich czynników, jak ograniczenia standardowego funkcjonowania społeczeństwa i organów administracji publicznej, nieadekwatność posiadanych sił i środków do skali zagrożenia .
  • Słowo „kryzys” jest obecnie dość często używanym pojęciem. Być może dzieje się tak dlatego, że w życiu codziennym widzimy zbyt wiele zdarzeń, by sądzić, że czas, w którym żyjemy jest rzeczywiście czasem kryzysowym. Wystarczy zapoznać się z jakimkolwiek środkiem „masowego przekazu” by zostać skonfrontowanym z wydarzeniem, które zasługuje na miano kryzysowego. Grecka etymologia nie wskazuje na jego pejoratywny charakter. Czasownik krinein oznacza rozdzielać, odsiewać, rozstrzygać, decydować, sądzić, zaś pochodzący od niego rzeczownik krisis to wybór, rozstrzygnięcie. Kryzys w sensie przedmiotowym oznacza „zerwanie” istniejącego układu, polegające na zmianie jego struktury lub funkcji albo obu tych elementów łącznie. Zjawisko „zerwania” jest rozciągłe w czasie i wkomponowane w proces przejścia od stabilności - poprzez niestabilność - do stabilności o jakościowo innych własnościach. Natomiast w sensie ontologicznym stanowić będzie kulminację nagromadzonych konfliktów w różnych dziedzinach życia społecznego. W języku potocznym słowo kryzys służy określaniu różnych sytuacji, których wspólnym mianownikiem jest aspekt zagrożenia. Tak więc mówi się o kryzysie wartości, kryzysie rodziny, kryzysie finansów publicznych, kryzysie terroryzmu, kryzysie takiej czy innej tożsamości. Tutaj - w przeciwieństwie do oryginalnego, greckiego desygnatu pojęcia - wyraźnie pojawia się zagrożenie. Podsumowując dotychczasowe rozważania na temat istoty kryzysu w aspekcie kierowania (zarządzania) można stwierdzić, że kryzys jest kulminacyjną fazą narastającej sytuacji zagrożenia, powstającą w wyniku pojawiających się niespodziewanie okoliczności. W fazie tej dominującą rolę odgrywa fakt prawdziwej lub odczuwalnej utraty kontroli nad rozwijającą się sytuacją oraz braku koncepcji na jej opanowanie .
  • Istotną rzeczą, jaką wyróżnia się w definiowaniu kryzysu, jest fakt przełomu i jakościowej zmiany w funkcjonowaniu jakiegoś podmiotu. W związku z tym należy podkreślić, że kryzys zawsze oznacza: przełom między dwiema jakościowo różnymi fazami jakiegoś procesu, może być bardziej lub mniej dotkliwy, może mieć różny zakres, czas trwania, ale zawsze kończy dotychczasowy sposób działania czy rozwoju sytuacji, kryzys jest naruszeniem stanu równowagi, kryzys rozpoczyna nowy etap działania czy rozwoju sytuacji .
  • Kryzys jest jedną z kategorii teorii bezpieczeństwa, w tym bezpieczeństwa państwa, i stanowi:
  •  kulminację nagromadzonych zdarzeń, stanów rzeczy (zagrożeń, konfliktów, szans) w rożnych dziadzinach życia społecznego, działalności państwa (wielu państw) i innych organizacji, krytyczny rezultat negatywnej działalności człowieka przeciwko człowiekowi lub prawom natury, a także zjawisk wynikających z działania sił natury lub awarii technicznych, którym przeciwdziałanie przekracza możliwości rutynowych działań systemu (jednostki, organizacji, układu), prowadząc w konsekwencji do ewolucji (zmiany) istoty jego funkcjonowania, z przejściem do innej sytuacji systemowej włącznie,
  •  sytuację ekstremalną, jaka powstała w toku działalności organizacji (systemu), powodującą utratę inicjatywy i możliwość zaistnienia zmiany systemowej, wymagającą podjęcia zdecydowanych, wszechstronnych kroków zaradczych.
  • W związku z powyższym kryzys oznacza:
  •  sytuację niekorzystną, poważne załamanie, wzrost napięcia, nagłe i gwałtowne przesilenia, moment przełomu ku złemu lub lepszemu,
  •  punkt zwrotny i przejście do stanu normalnego lub innego stanu kryzysowego,
  •  jakościową zmianę systemową w funkcjonowaniu jakiegoś obiektu (systemu, organizacji, instytucji itd.),
  •  specyficzną cechę jakiejkolwiek sytuacji, przełom między dwiema fazami jakiegoś procesu,
  •  szczególny splot okoliczności (wyzwań, zagrożeń, słabości i szans) w dziedzinie bezpieczeństwa, w tym bezpieczeństwa narodowego .
  • Należy także dodać, że z reguły kryzys jest zdarzeniem występującym na znacznym obszarze oraz trwającym przez dłuższy czas . Zarządzanie kryzysowe rozwijało się na bazie doświadczeń wielu pokoleń. Od zarania dziejów człowiek był narażony na niebezpieczeństwa w wymiarze jednostkowym, lokalnym, narodowym i międzynarodowym. Od lat też prowadzono badania procesów zarządzania w sytuacjach trudnych-eksperymentalnych. To pozwoliło obecnie na ukierunkowanie prac związanych ze zwiększeniem wskaźników bezpieczeństwa . Zarządzanie kryzysowe w administracji publicznej jest integralną częścią bezpieczeństwa narodowego. Spełnia zasadniczą rolę w rozwiązywaniu - pod presją czasu- sytuacji kryzysowych wiążących się z ryzykiem i napięciem groźnym dla bezpieczeństwa. Polega na przeciwdziałaniu zagrożeniom, przygotowaniu się na wypadek ich wystąpienia oraz utrzymaniu lub przywracaniu stanu stabilizacji.
  • Zarządzanie kryzysowe to szczególny obszar zarządzania. Ustawa o zarządzaniu kryzysowym definiuje to pojęcie w następujący sposób : „Zarządzanie kryzysowe to działalność organów administracji publicznej będąca elementem kierowania bezpieczeństwem narodowym, która polega na zapobieganiu sytuacjom kryzysowym, przygotowaniu do przejmowania nad nimi kontroli w drodze zaplanowanych działań, reagowaniu w przypadku wystąpienia sytuacji kryzysowych, usuwaniu ich skutków oraz odtwarzaniu zasobów i infrastruktury krytycznej” . Zarządzanie kryzysowe jest działaniem celowym, realizowanym przez organy władzy na wszystkich szczeblach organizacji państwa, angażującym wyspecjalizowane organizacje, inspekcje, straże, a także społeczeństwo. W literaturze podmiotu można spotkać szereg różnych definicji zarządzania kryzysowego, w myśl których zarządzanie kryzysowe to:
  •  „zespół przedsięwzięć organizacyjnych, logistycznych i finansowych, których celem jest zapobieganie powstawaniu sytuacji kryzysowych, zapewnienie sprawności struktur decyzyjnych na wszystkich szczeblach zarządzania, utrzymanie ciągłej gotowości sił i środków do podjęcia działań, sprawne reagowanie oraz likwidacje skutków zaistniałej sytuacji” ;
  •  „całokształt rozwiązań systemowych w sferze ochrony ludności, wypełnianych przez władze publiczne wszystkich szczebli, we współdziałaniu ze wyspecjalizowanymi organizacjami i innymi sytuacjami w celu zapobiegania sytuacjom niebezpiecznym, stwarzającym zagrożenie dla życia, zdrowia obywateli oraz środowiska” ;
  •  „proces kierowania w państwie mający na celu zapobieganie sytuacjom kryzysowym, a w przypadku jej zaistnienia-zwrócenie kierunku rozwoju nagłych i niebezpiecznych wydarzeń zagrażających żywotnym interesom bezpieczeństwa ;
  •  „całokształt rozwiązań systemowych w zakresie ochrony ludności, realizowany przez władze publiczne wszystkich szczebli, we współdziałaniu ze wyspecjalizowanymi organizacjami i instytucjami, celem zapobiegania sytuacjom trudnym, niebezpiecznym stwarzającym zagrożenie dla życia, zdrowia, mienia, środowiska i infrastruktury; przygotowania systemu reagowania, a w razie wystąpienia zagrożeń kształtowanie i kontrolowanie ich przebiegu ( reagowanie) w sposób zapewniający minimalizowanie strat i akceptowany poziom bezpieczeństwa oraz odbudowy struktur społecznych po katastrofie” .
  • Podsumowując analizę definicji zarządzania kryzysowego stwierdzić należy, że to jest :
  •  Integralna część zarządzanie systemem;
  •  Zarządzanie organizacją w stanie ryzyka;
  •  Działanie zmierzające do rozwiązywania napiętych sytuacji, obniżania napięć, przeciwdziałania konfliktom i eskalacji zjawisk kłopotliwych;
  •  Reakcja celowa;
  •  Działanie mające na celu przywrócenie stanu pierwotnego;
  •  Proces składający się z czterech faz: zapobiegania, przygotowania, reagowania oraz odbudowy, które wzajemnie się przenikają i uzupełniają.
  • Ponadto zarządzanie kryzysowe to działalność organów administracji publicznej oraz samorządu terytorialnego mająca na celu w szczególności przeciwdziałanie zagrożeniom dla życia, zdrowia i mienia, a w momencie ich wystąpienia na przejmowaniu kontroli w drodze zaplanowanych działań. Działania związane z zarządzaniem kryzysowym zawierają również przedsięwzięcia mające za zadanie odtwarzanie infrastruktury ,zasobów oraz usuwanie skutków sytuacji kryzysowej .Odpowiedzią” na zaistnienie sytuacji kryzysowej powinna być odpowiednia reakcja, której zasadniczym celem jest łagodzenie skutków kryzysu lub zapobieganie im. Reagowanie w przypadku służb ratowniczych, w tym ratownictwa wodnego powinno być usystematyzowane. System taki, to : zbiór jednostek tworzących jakąś zorganizowaną całość, służących jednemu celowi, (…) zasady organizacji czegoś, ogół przepisów, reguł obowiązujących w jakieś dziedzinie, według których coś jest wykonane”. Ponieważ strategicznym celem służb ratownictwa wodnego (w tym WOPR) jest organizowanie pomocy oraz jej udzielanie w przypadkach koniczności ratowania życia lub zdrowia ludzi na wodach śródlądowych, kąpieliskach morskich itp., konieczne jest zbudowanie i opracowanie w ramach tych służb sprawnego – o wysokim stopniu niezawodności i skuteczności – systemu reagowania kryzysowego .
  • Każda organizacja jako całość powinna odznaczać się także tym, że wszystkie jej składniki są tak ze sobą połączone, iż współ przyczyniają się do powodzenia przedsięwzięcia. Należy podkreślić, że sposób powiązania ze sobą różnych elementów organizacji decyduje o jej strukturze, dzięki której układ tych elementów tworzy spójną całość, czyli system . Każdy system posiada pewne cechy, które można sformułować następująco:
  •  elementy systemu są współzależne i powiązane relacjami,
  •  system rozpatruje się zawsze, jako spójną całość,
  •  systemy w pewnym sensie dążą do realizacji celu i ich elementy osiągają stan końcowy będący stanem równowagi,
  •  systemy posiadają wejścia i wytwarzają wyjścia niezbędne dla funkcjonowania innych systemów,
  •  wszystkie systemy dokonują transformacji wejścia w wyjście,
  •  systemy zamknięte dążą do entropii (przetwarzanie informacji jest warunkiem przetrwania systemu),
  •  system musi mieć możliwość regulacji swoich elementów dla osiągnięcia złożonych celów (planowanie, kontrola),
  •  systemy zwykła składają się z mniejszych podsystemów usytuowanych hierarchicznie,
  •  złożone systemy charakteryzuje znaczne zróżnicowanie (dywersyfikacja funkcji i zadań),
  •  systemy dążą do stanu końcowego, który może być osiągnięty różnymi metodami .
  • Należy podkreślić, że każda organizacja jest systemem, ponieważ spełnia powyższe warunki, czyli stanowi wyodrębnioną część społeczeństwa, posiada określoną strukturę wewnętrzną oraz określone zasady działania. W innym ujęciu system zarządzania należy rozumieć jako dający się wyodrębnić z organizacji układ organów zarządzających, powiązań informacyjnych niezbędnych do realizacji procesu zarządzania, metod i działań regulujących sposób i zasady funkcjonowania danej organizacji zgodnie z wytyczonymi celami, przy czym jest to układ dynamicznie zmieniający się w czasie, a motorem wprowadzanych zmian, dotyczących wszystkich jego elementów, są organy zarządzające. Jeżeli do pojęcia „ system zarządzania” dodamy określenie wskazujące sytuację, w jakiej ma przebiegać kierowanie, to w przypadku kryzysu otrzymamy termin system zarządzania kryzysowego. W związku z tym należy przyjąć, że „system zarządzania kryzysowego” stanowi integralną część systemu zarządzania organizacją i służy przygotowaniu, a następnie zapewnieniu jej sprawnego funkcjonowania w czasie występowania sytuacji kryzysowych (w tym kryzysów). System zarządzania kryzysowego można również zdefiniować jakom złożony, częściowo mobilny system społeczno- gospodarczo-administracyjny, którego zadaniem jest skuteczne przeciwdziałanie wszelkim kategoriom zagrożeń kryzysowych za pomocą dostępnych sił i środków materialnych na bazie przyjętej struktury organizacyjno - funkcjonalnej, w ramach obowiązującego porządku prawnego .
  • Organizacja systemu zarządzania kryzysowego w Polsce jest złożona, ponieważ można go traktować jako system operacyjny. Samą organizację zarządzania kryzysowego można też traktować jako model organizacyjny stworzony z zasobów państwa oraz społeczeństwa, które tworzą całość, dającą się wyodrębnić z istniejącego otoczenia, a jej celem jest zapewnienie bezpieczeństwa ludzi, mienia jak również środowiska naturalnego. W skład systemu zarządzania kryzysowego wchodzą organy administracji rządowej i samorządowej. Na poszczególnych poziomach władzy administracyjnej znajdują się odpowiednie narzędzia do realizacji zadań z zakresu zarządzania kryzysowego, zalicza się do nich:
  •  służby ratowniczo-medyczne, straż pożarną;
  •  służby utrzymania porządku publicznego ( policja, straż miejska);
  •  inspekcje i inne podmioty .
  • By móc sprawnie i skutecznie współdziałać, służby zawodowe i organizacje pozarządowe podejmują współpracę w różnej formie i na różnym szczeblu. Jedną z form takiego działania jest współpraca w ramach Krajowego Systemu Ratowniczo- Gaśniczego. W 1995 powstał Krajowy System Ratowniczo-Gaśniczy w wyniku połączenia państwowych, zakładowych i ochotniczych straży pożarnych. Następnie włączono do niego zakładowe służby ratownicze, a w 1999 roku włączono w ten system wszelkie służby zajmujące się niesieniem pomocy, a więc Polski Czerwony Krzyż (PCK), Górskie Ochotnicze Pogotowie Ratunkowe (GOPR), Wodne Ochotnicze Pogotowie Ratunkowe (WOPR), Ministerstwo Spraw Wewnętrznych (MSW) i służby harcerskie i inne . Podstawą prawną włączania jednostek organizacyjnych WOPR do działania w systemie reagowania kryzysowego jest Porozumienie w sprawie określenia zasad współdziałania krajowego systemu ratowniczo-gaśniczego z Wodnym Ochotniczym Pogotowiem Ratunkowym. Porozumienie zostało zawarte 21 kwietnia 2006 roku w celu stworzenia warunków optymalnego wykorzystania możliwości technicznych i organizacyjnych dla skutecznego współdziałania i wzajemnej współpracy w zakresie realizacji zadań własnych oraz zapewnienia właściwych warunków bezpieczeństwa osób pływających, kąpiących się i uprawiających sporty wodne. Dla właściwej realizacji tego celu sygnatariusze uznali konieczność prowadzenia wspólnych przedsięwzięć z zakresu organizacji działań ratowniczych w ramach krajowego systemu ratowniczo-gaśniczego (KSRG). Porozumienie obejmuje współpracę w zakresie:
  •  analizowania i planowania operacyjnego;
  •  prowadzenia szkoleń;
  •  prowadzenia działań podstawowych i specjalistycznych, zwanych dalej „działaniami ratowniczymi”, oraz działań humanitarnych;
  •  udzielania wsparcia technicznego;
  •  wyznaczenie zakresu i zasięgu obszarów chronionych oraz obszarów współdziałania;
  •  dokonywania bieżącej analizy stanu bezpieczeństwa na wodach śródlądowych i w pasie nadbrzeżnym pod względem bezpieczeństwa osób i mienia;
  •  tworzenia organizacyjnych systemów współdziałania w ramach struktur krajowych, wojewódzkich i powiatowych;
  •  organizacji łączności na potrzeby współdziałania WOPR z podmiotami KSRG podczas prowadzenia działań ratowniczych i działań humanitarnych;
  •  tworzenia procedur powiadamiania i dysponowania w zakresie objętym porozumieniem;
  •  współdziałania podczas działań ratowniczych i działań humanitarnych w ramach zorganizowanych struktur operacyjnych;
  •  tworzenia niezależnych i zunifikowanych systemów szkolenia w ratownictwie wodnym;
  •  doboru i oceny technicznej sprzętu ratowniczego przeznaczonego do działań na wodach .
  • Krajowy System Ratowniczo-Gaśniczy (KSRG) w chwili obecnej jest istotnym elementem systemu zarządzania kryzysowego w Polsce i stanowi niejako trzon reagowania kryzysowego. Podstawowym założeniem w budowie systemu ratowniczo gaśniczego było stworzenie jednolitego i spójnego układu, skupiającego powiązane ze sobą różne podmioty ratownicze, tak aby można było podjąć skutecznie każde działanie ratownicze . Wodne Ochotnicze Pogotowie Ratunkowe zostało włączone do systemu Ratownictwa Medycznego ustawą z dnia 8 września 2006 roku . Zgodnie z treścią art. 15 ust. 1 ustawy jednostkami współpracującymi z systemem są służby ustawowo powołane do niesienia pomocy osobom w stanie nagłego zagrożenia zdrowotnego, w szczególności: jednostki organizacyjne Państwowej Straży Pożarnej, jednostki ochrony przeciwpożarowej włączone do krajowego systemu ratowniczo-gaśniczego, podmioty uprawnione do wykonywania ratownictwa górskiego na podstawie przepisów ustawy z dnia 18 sierpnia 2011 r. o bezpieczeństwie i ratownictwie w górach i na zorganizowanych terenach narciarskich, podmioty uprawnione do wykonywania ratownictwa wodnego na podstawie przepisów ustawy z dnia 18 sierpnia 2011 r. o bezpieczeństwie osób przebywających na obszarach wodnych oraz inne jednostki podległe lub nadzorowane przez ministra właściwego do spraw wewnętrznych i Ministra Obrony Narodowej. Wodne Ochotnicze Pogotowie Ratunkowe współpracuje także z wieloma instytucjami ratowniczymi, a przede wszystkim z Policją, PSP, Polskim Ratownictwem Okrętowym, Polskim Czerwonym Krzyżem, Ligą Obrony Kraju, Ratownictwem Górniczym, i wieloma innymi. Jest największą i najpotężniejszą w historii Polski organizacją, prowadzącą tak szeroką działalność na rzecz bezpieczeństwa wodnego .
  • Podsumowanie
  • Zapewnienie bezpieczeństwa jest przewodnim celem działania i jedną z kluczowych misji zarówno władz publicznych, jak i innych podmiotów funkcjonujących w Rzeczypospolitej Polskiej. Rzeczpospolita Polska, wypełniając konstytucyjny obowiązek zapewnienia odpowiedniego poziomu bezpieczeństwa obywatelom m. in. powołuje i utrzymuje odpowiednie siły i środki, mające na celu ochronę i obronę ludności przed zagrożeniami kryzysowymi związanymi z działaniami sił przyrody jak i człowieka. Czasami niekiedy dochodzi do sytuacji, kiedy zdarzenia przybierają charakter masowy, a ze względu nawet na rozmiar, nasilenie czy częstotliwość występowania – zakłócają i komplikują normalny porządek społeczny. W takich przypadkach niezbędne wydaje się istnienie sił ratowniczych, które funkcjonować będą w strukturach organizacyjnych różnych instytucji i organizacji pozarządowych, uzupełniając działalność jednostek państwowych. Ogromny wpływ na bezpieczeństwo lokalnej społeczności ma właśnie zarządzanie kryzysowe. W każdym elemencie zarządzania kryzysowego są ludzie, i od nich zależy czy dany system zadziała. Od jednych zależy bowiem przygotowanie organizacji i struktury sytemu, a od innych zwalczanie zagrożeń. Wśród nich będą także osoby zobowiązane do podejmowania decyzji- świadomych, rozważnych, trafnych i racjonalnych.
  • Jak wykazała przedstawiona problematyka w niniejszej pracy bezpieczeństwo człowieka jest nieodłącznie związane z instytucją państwa, jego siłą i sprawnością. Ratownictwo wodne zajmuje ważne miejsce w systemie zarządzania kryzysowego co determinuje jej specyficzny charakter. Rola organizacji pozarządowych w tym Wodnego Ochotniczego Pogotowia Ratunkowego w systemie ratownictwa wodnego w zarządzaniu kryzysowym zależy od charakteru i formy organizacji, celów statutowych, sił i środków pozostających w dyspozycji tejże organizacji. Strategicznym celem Wodnego Ochotniczego Pogotowia Ratunkowego jest organizowanie pomocy oraz ratowanie życia lub zdrowia osób na wodach śródlądowych i w kąpieliskach morskich, a do najważniejszych zadań WOPR należy zapewnienie bezpieczeństwa osób pływających i kąpiących się w miejscach wyznaczonych oraz uprawiających sporty wodne. W systemie ratownictwa wodnego Wodne Ochotnicze Pogotowie Ratunkowe wspiera i współpracuje z krajowym systemem ratowniczo-gaśniczym, gdzie główną rolę odgrywa Państwowa Straż Pożarna. Współpraca Państwowej Straży Pożarnej z WOPR-em skutkuje podnoszeniem poziomu bezpieczeństwa na wodach powszechnie dostępnych, a jego potencjał może i powinien być wykorzystany w działaniach na rzecz bezpieczeństwa w sytuacjach kryzysowych. Istnienie i funkcjonowanie WOPR-u jest ważnym elementem wpływającym na wzrost bezpieczeństwa wewnętrznego w Polsce i stanowi ogniwo w procesie jego zapewniania. Przyjęcie określonych kierunków rozwoju, modelu funkcjonowania WOPR umożliwi dalsze wykorzystania polskich ratowników wodnych w warunkach zagrożeń bezpieczeństwa, a także pozwoli na wykorzystanie potencjału pozarządowej organizacji ratowników wodnych do wzmacniania systemu zarządzania kryzysowego. System ratownictwa wodnego jest nieodłącznym elementem życia człowieka, dlatego ważne jest, aby wszystkie ogniwa tego łańcucha działały sprawnie i były na jak najwyższym poziomie, i dzięki temu mogły zapewnić nam obywatelom poczucie bezpieczeństwa na obszarach wodnych. Najważniejszą rzeczą jest to, aby koncentrować się na zapobieganiu i wyprzedzaniu zagrożeń oraz na eliminacji ich źródeł.
  • Literatura:
  • Akty prawne
  • 1. Ustawa z dnia 7 kwietnia 1989 roku Prawo o stowarzyszeniach, Dz. U. 1989 Nr 20, poz.104 z późn. zm.
  • 2. Ustawa z dnia 18 stycznia 1996 roku o kulturze fizycznej, Dz. U. 1996 Nr 25, poz.113.
  • 3. Ustawa z dnia 24 lipca 1998 r. o wprowadzeniu zasadniczego trójstopniowego podziału terytorialnego państwa, Dz.U. 1998 nr 96 poz. 603.
  • 4. Ustawa z dnia 24 kwietnia 2003 r. o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie, Dz. U. z 2003 r. Nr 96, poz. 873.
  • 5. Ustawy z dnia 8 września 2006 r. o Państwowym Ratownictwie Medycznym, tekst jednolity Dz.U. 2013 poz. 757.
  • 6. Ustawa z dnia 26 kwietnia 2007 r. o zarządzaniu kryzysowym, Dz. U. z 2007r. Nr 89, poz. 590.
  • 7. Ustawa z dnia 17 lipca 2009 r. o zmianie ustawy o zarządzaniu kryzysowym ,Dz. U. z 2009r. Nr 131, poz. 1076.
  • 8. Ustawa z dnia 18 sierpnia 2011 r. o bezpieczeństwie osób przebywających na obszarach wodnych ,Dz. U. z 2011r. Nr 208, poz. 1240.
  • 9. Rozporządzenie Ministra Spraw Wewnętrznych z dnia 23 stycznia 2012 r. w sprawie minimalnych wymagań dotyczących liczby ratowników wodnych zapewniających stałą kontrolę wyznaczonego obszaru wodnego, Dz. U. 2012 poz. 108.
  • Opracowania i monografie
  • 10. Bezpieczeństwo Kryzysowe, praca zbiorowa pod red, M. Kozińskiego, wyd. Pro Pomerania, Gdańsk 2010.
  • 11. Bezpieczeństwo społeczności lokalnej, Praca zbiorowa pod red. A. Lewkowicz, T. Majera, wyd. Uniwersytet Warmińsko-Mazurski, Olsztyn 2012.
  • 12. Ferenc A., Zintegrowany System Ratowniczy w Polsce, wyd. Promotor, Warszawa 2006.
  • 13. Ficoń K., Inżynieria zarządzania kryzysowego-podejście systemowe, wyd. Bel Studio, Warszawa 2007.
  • 14. Gryz J., Kitler W., System reagowania kryzysowego, wyd. AON, Toruń 2007.
  • 15. Iwanek T., Kryzys i jego odmiany, wyd. Wyższej Szkoły Zarządzania Edukacją, Wrocław 2004.
  • 16. Kołodziej R.,Tabaczek-Beister I., Dudziak A., Ratownictwo wodne. Wybrane zagadnienia,, wyd. Uniwersytetu Rzeszowskiego, Rzeszów 2014.
  • 17. Kopaliński W., Słownik wyrazów obcych i zwrotów obcojęzycznych z almanachem, wyd. Rytm ,Warszawa 2000.
  • 18. Król M., Słownik demokracji, wyd. ResPublica, Warszawa 1999.
  • 19. Obrona Narodowa w Tworzeniu Bezpieczeństwa Polski w XXI wieku, pod red. R. Jakubczaka, A. Skrabacza ,K. Gąsiorka, wyd. Bellona, Warszawa 2008.
  • 20. Penc J., Leksykon biznesu, wyd. Agencja Wydawnicza Placet, Warszawa 1997.
  • 21. Penc J., Zarządzanie dla przyszłości. Twórcze kierowanie firmą, wyd. Profesjonalnej Szkoły Biznesu, Kraków 1998.
  • 22. Pilżys J., Zarządzanie Kryzysowe, wyd. PPH Zapol, Szczecin 2007.
  • 23. Schmidt J., Rozwój organizacji pozarządowych. Teoria i praktyk, wyd. Wydawnictwo Akademickie Sedno, Warszawa 2012.
  • 24. Skalski D., Przybylski S., Edukacja ratowników wodnych i ich miejsca pracy, wyd. Kociewskie WOPR, Skarszewy 2014.
  • 25. Skrabacz A., Ochrona Ludności w Polsce w XXI wieku: wyzwania, uwarunkowania, perspektywy, wyd. Merkuriusz, Tarnów 2006.
  • 26. Skrabacz A., Organizacje pozarządowe w bezpieczeństwie narodowym Polski, wyd. AON, Warszawa 2006.
  • 27. Skrabacz. A., Ratownictwo w III RP: ogólna charakterystyka, wyd, AON, Warszawa 2004.
  • 28. Telak J., Wodne Ochotnicze Pogotowie Ratunkowe w systemie reagowania kryzysowego, Wyd. Bogart ,Warszawa 2007.
  • 29. Wróblewski D., Wybrane zagadnienia z zakresu planowania cywilnego w systemie zarządzania kryzysowego RP, Józefów 2014.
  • 30. Wróblewski R., Państwo w kryzysie, wyd. AON, Warszawa 2001.
  • 31. Wróblewski R., Zarys teorii kryzysu, zagadnienia prewencji i zarządzania kryzysami, wyd. AON, Warszawa 1996.
  • 32. Zarządzanie Kryzysowe. Uwarunkowania teoretyczne, prawne i organizacyjne. Tom I. pod red. B. Wiśniewskiego, B. Kaczmarczyk, wyd. Seria wydawnicza państwowej Wyższej Szkoły Zawodowej im. Witelona, Legnica 2012.
  • 33. Zarządzanie kryzysowe w systemie bezpieczeństwa narodowego pod red. G. Sobolewskiego D. Majchrzaka, wyd. AON, Warszawa 2011.
  • 34. Zieliński K., Bezpieczeństwo obywateli podczas kryzysów niemilitarnych oraz reagowanie w razie katastrof i klęsk żywiołowych, wyd. AON ,Warszawa 2004.
  • 35. Żebrowski A., Zarządzanie kryzysowe elementem bezpieczeństwa Rzeczypospolitej Polskiej, wyd. Uniwersytet Pedagogiczny, Kraków 2012.
  • Artykuły
  • 36. Gołębiewski J., Zarządzanie kryzysowe, „ Wiedza Obronna” 2001, nr 1.
  • 37. Kopa Z., Kryzys i sytuacja kryzysowa. Konspekt-Pismo Akademii Pedagogicznej w Krakowie Zeszyt nr 3-4/2007.
  • Publikacje elektroniczne
  • 38. II Konferencja naukowa, pt.„Ratownictwo w sytuacjach kryzysowych” praca zbiorowa pod red. K. Chwesiuk, Cz. Christowa, A. Ostrokólskiego, J. Sadowskiego, Szczecin 2004, s. 60, http://www.environet.eu/pub/pubwis/rura/IIzzk.pdf
  • 38. Telak J., Stan obecny i perspektywy współpracy Wodnego Ochotniczego Pogotowia Ratunkowego ze służbami mundurowymi, Biała Podlaska 2011,
  • http://www.wopr.pl/index.php?option=com_docman&task=cat_view&gid=259&Itemid=211
  • Pedagogistyczna koncepcja edukacji
  • przez ruch
  • Pedagogical concept of education through movement
  • Skalski Dariusz1
  • 1 Akademia Wychowania Fizycznego i Sportu im. Jędrzeja Śniadeckiego w Gdańsku
  • Number of characters: 55 541 (with abstracts, summaries and cover). Number of images: 3 x 1 000 characters (lump sum)=3 000 characters.
  • Total: Number of characters: 58 541 (with abstracts, summaries, cover and graphics)=1,463 spreadsheets publishing.
  • Słowa kluczowe: pedagogika, edukacja, kultura fizyczna, wychowanie fizyczne, zdolności motoryczne, ruch, biologiczny rozwój ludzki, terapia.
  • Keywords: pedagody, education, physical culture, physical education, motor skills, movement, human biological development, therapy.
  • Streszczenie
  • Rola pedagogiki w działalności wychowawczej, kultury fizycznej (wychowania fizycznego czy rekreacji, sportu) oraz rola pedagogiki, jako transmisji zadań społecznych na język wychowania pozwalają określić jej naukowy charakter. Współczesne społeczeństwo oczekuje od nauki nie tylko informacji jak należy coś robić, ale i zaleceń – co robić trzeba. Wśród nauk współdziałających z pedagogiką znajdują się te, które zajmują się procesami rozwoju dzieci i młodzieży. Są to między innymi nauki biologiczne, w obrębie, których prowadzone są badania nad rozwojem osobniczym człowieka, jego wartości – cech wrodzonych i nabytych w zakresie ruchu - jego zdolności motorycznych (cech motorycznych) i korygowaniem odchyleń od przyjętych norm.
  • Słowa kluczowe: pedagogika, edukacja, wychowanie, kształcenie, kultura fizyczna, wychowanie fizyczne, zdolności motoryczne, ruch, rozwój biologiczny człowieka, terapia.
  • Abstract
  • The role of pedagogy in educational activities, physical education (physical education or recreation, sports) and the role of education as the transmission of social tasks into education allow to determine its scientific nature.Modern society expects from science not only information how to do something, but recommendations - what do you need.Among the teachings interacting with pedagogy are those that deal with the processes of development of children and youth.These include biological sciences, within which research is carried out on the development of human , its value - congenital and acquired characteristics in terms of the movement - his motor skills (motor skills), and correcting deviations from accepted standards.
  • Wstęp
  • Pedagogika – to nauka o wychowaniu, której przedmiotem jest działalność wychowawcza, mająca na celu wyposażenie całego społeczeństwa – a przede wszystkim młodego pokolenia – w wiedzę, sprawności ogólne i zawodowe, zainteresowania, systemy wartości, postawy i przekonania oraz przysposobienie do oddziaływania na własny rozwój. Pedagogika należy do nauk społecznych, która rozwinęła się w wiele odrębnych nauk pedagogicznych. Do tych nauk można między innymi zaliczyć pedagogikę ogólną, teorię wychowania, dydaktykę ogólną, dydaktykę szczegółową czy pedagogikę opiekuńczą. Wychowanie fizyczne jest jednym z elementów szeroko pojętej kultury fizycznej obok sportu, rekreacji, turystyki czy rehabilitacji ruchowej. Wszystkie te elementy łączy podstawowe działanie, jakim jest ruch. Przejawia się on w obowiązkowych zajęciach edukacyjnych w przedmiocie: wychowanie fizyczne, bądź w sporcie wyczynowym, bądź w tzw. sportowaniu rekreacyjnym dla siebie, bądź w walorach poznawczych – turystyce kwalifikowanej czy w zajęciach terapeutycznych. Wychowanie fizyczne jest wyodrębnionym elementem procesu wychowania (edukacji). Doskonale wyraził to Jędrzej Śniadecki, który ujął to w 1805 roku pisząc: „A lubo w doświadczeniu wychowania fizycznego, czyli cielesnego, od umysłowego albo moralnego oddzielać nie należy i nie nie można, wszelako w nauce i rozumowaniu można je uważać osobno”. W rzeczywistości edukacja (wychowanie) stanowi nierozerwalną całość, wyznaczoną jednością celu i założeń generalnych, wynikających z programów kształcenia. Pedagogika opierając się zwłaszcza na fizjologii i psychologii – wychowanie fizyczne, jako trzon edukacji, należy traktować, jako ogół procesów zmieniających ludzi, przede wszystkim dzieci i młodzieży – stosownie do panujących w danym społeczeństwie ideałów i celów wychowawczych. Powyższą definicję może zobrazować poniższy rysunek.
  • Rys. 1 Edukacja fizyczna, jako fizyczne kształcenie i fizyczne wychowanie
  • Zjawiska kryzysu systemów szkolnych, jakie w całym świecie przejawiały się w drugiej połowie XX wieku, wynikały z napięć stwarzanych przez bardzo powolne zmiany w edukacji – szkołach przy bardzo szybkich zmianach w cywilizacji technicznej i społecznej. Coraz częściej w wielu krajów, chcąc uniknąć kolejnych kryzysów, szkoły podejmują debatę na temat autonomii i polityki reform, dostrzegając wagę tych procesów. Poszukują takiej myśli przewodniej, która nadawałaby współczesnym modelom kształcenia i wychowania odmienny klimat, jakiś szczególny sposób podejścia do ucznia, ich rodziców czy współpracy z nauczycielami. Nic dziwnego, że mamy w tym przypadku wyraźnie do czynienia z powrotem fali pedagogów z początku XX w., która zaowocowała tak interesującymi rozwiązaniami edukacyjnymi, jak szkoły M. Montessori, R. Steinera, P. Petersena czy A. Neilla. Powstanie u progu kolejnego stulecia wyraźnego roszczenia przejścia od zuniformizowanej powszechnej szkoły (bez swoistego oblicza, szkoły zatracającej swój wymiar personalistyczno-egzystencjalny i wspólnotowy) do szkół autorskich, samorządnych, suwerennych organizacyjnie, ekonomicznie, programowo i wychowawczo jest ewidentnym symptomem restauracji myśli pedagogicznej minionego okresu i wynikającego z wieloletnich doświadczeń szkół eksperymentalnych dążeniem do upowszechnienia idei pedagogiki reform oraz wykreowania nowych rozwiązań w skali mikrosystemowej. Od przełomu lat 80 i 90 XX w. coraz częściej pojawiają się projekty reformowania edukacji, procesu kształcenia i wychowania w poszczególnych szkołach z udziałem przede wszystkim samych nauczycieli. Przyjmują one jedną z nazw: „szkoły samodzielnej”, „szkoły autonomicznej”, „szkoły o poszerzonej odpowiedzialności”, „szkoły z własnym profilem”, „szkoły o częściowej autonomii”, szkoły indywidualnych projektów”, czy „szkoły autorskiej”.
  • Dobra edukacja powinna służyć następującym celom:
  •  gatunkowym, jako formie zorganizowanego przekazu depozytu rozwojowego,
  •  społecznym, jako sposobowi na zdrową adaptację nowych członków do istniejącej i zmierzającej do przyszłości struktury zbiorowej,
  •  jednostkowym – przygotowujących poszczególnych ludzi do określonego zapełnienia posiadanych dyspozycji odpowiednią treścią indywidualnych programów (samo)realizacji ponadindywidualnego bytu kulturowego .
  • A więc dobra edukacja – to taka, która w sposób zintegrowany stymuluje przeobrażenie się człowieka (doskonalenie) w zakresie umysłowym, emocjonalnym, psychomotorycznym, fizycznym, moralnym i duchowym.
  • Znaczenie ruchu dla człowieka. Aktywność fizyczna
  • Ruch jest nieodzownym elementem wychowania fizycznego, jako jednego z komponentów kultury fizycznej. Wychowanie fizyczne według Pawłuckiego - to społeczny proces kształtowania kompetencji kulturowych wychowanka z zamiarem przygotowania go do uczestnictwa w działalności zdrowotnej, rekreacyjnej, sportowej oraz pielęgnacji ciała za względów estetyczno - obyczajowych i estetyczno – artystycznych.
  • Do koncepcji wychowania fizycznego i ich głównych celów można zaliczyć:
  • • koncepcję sportową, której głównym celem jest usprawnianie i podnoszenie wydolności,
  • • koncepcję biomedyczna, która steruje procesami rozwoju,
  • • koncepcję terapii przez ruch – wyrównywania braków aktywności ruchowej i oddziaływanie lecznicze na ustrój,
  • • koncepcję parapedagogiczną, której celem jest zmiana stosunku do własnego ciała,
  • • koncepcję pedagogiczną, która odpowiada za wprowadzenie w świat wartości i kultury ludzkiego ciała .
  • Rys. 2 Wychowanie fizyczne, jako „wychowanie do różnych znaczeń wartości ciała”
  • Powyższe koncepcje według Gilewicza zostały ujęte trochę inaczej – mianowicie, jako główne funkcje wychowania fizycznego, do których zalicza się:
  •  funkcje stymulacyjną (czyli pobudzającą), która nawiązuje do podstawowego faktu biospołecznego, jakim jest rozwój osobniczy. Świadomość pedagogiczna każe się ustosunkować do czynnie do rozwoju jednostki, wspierać go, zapewnić optimum bodźców dla podniesienia ogólnej dynamiki rozwojowej,
  •  funkcję adaptacyjną (przystosowawczą), w której człowiek przystosowuje się do środowiska biogeograficznego, do środowiska społecznego, do ilości i rodzaju podejmowanych wysiłków i do zadań specjalnych nałożonych w celu wykonania konkretnych działań,
  •  funkcję kompensacyjną (wyrównawczą), to funkcja profilaktyczna naprowadzająca rozwój wychowanka na prawidłowy tor,
  •  funkcja korekcyjna (poprawcza), to funkcja terapeutyczna – naprawiająca zaistniałe już odchylenia rozwojowe.
  • Jak wynika z powyższych wywodów, wysiłek wychowawczy polega na przetwarzaniu tzw. wychowania naturalnego w planowany proces wychowawczy – uporządkowany i dostosowany do sił i potrzeb wychowanka.
  • Współcześnie dokonująca się zmiana warunków życia przytępiła naszą świadomość potrzeby ruchu. Rozwój nauki i techniki, który ułatwia człowiekowi życie, eliminuje ruch i pracę fizyczną. Udogodnienia, środki komunikacji, automatyzacja, zmniejszają do minimum wysiłek fizyczny, a telewizja i internet zabierają coraz więcej wolnego czasu i sprzyjają siedzącemu trybowi życia.
  • W większości krajów wysoko rozwiniętych od przynajmniej 20 lat można mówić o epidemii „lenistwa ruchowego”. Siedzący tryb życia, upowszechniający się w coraz liczniejszych grupach społecznych, jest czymś zgoła przeciwnym do naturalnej aktywności ruchowej człowieka. W Europie na 10 osób 6 uprawia sport. W grupie krajów, których obywatele chętnie podejmują aktywność fizyczną są Irlandia, Szwecja, Finlandia i Dania. Za najbardziej leniwych uważa się Bułgarów, Włochów i Greków, z których zaledwie 3% deklaruje regularne uprawianie sportu. W Polsce 3-10% dorosłych kobiet i mężczyzn (w zależności od grupy wiekowej) wykazuje zadowalającą aktywność fizyczną. Pozostali prowadzą typowo „siedzący” tryb życia, wykonując ćwiczenia fizyczne jedynie okazjonalnie bądź wcale. Za największe przeszkody utrudniające nam regularną aktywność fizyczną podajemy: brak czasu (46% Polaków), chorobę lub niepełnosprawność (dotyczy 15%), brak odpowiedniej infrastruktury (8% społeczeństwa) i brak możliwości uprawiania sportu w najbliższej okolicy. Jak wynika z licznych badań prowadzonych w ostatnich 20 latach, siedzący tryb życia negatywnie odbija się na zdrowiu. To, co najpierw dostrzeżono u dorosłych, znalazło potwierdzenie także w przypadku dzieci i młodzieży.
  • Ruch jest nieodłącznym atrybutem życia, lekiem niezwykłym, choć nie do znalezienia na aptekarskiej półce. Ruch ma wpływ na prawidłowy przebieg procesów fizjologicznych i metabolicznych, a jego brak stanowi największe zagrożenie dla zdrowia.
  • Nasz organizm przystosowany jest do poziomu aktywności z okresu paleolitu, kiedy to zaspokojenie podstawowych potrzeb wiązało się z wysiłkiem. Wzmożona aktywność, związana z przemieszczaniem się w pogoni za zwierzyną i poszukiwaniem pożywienia, przedzielana była krótkimi okresami o mniejszej intensywności wysiłku. Ruch to zdrowie – to niezaprzeczalny fakt, który już od ponad pół wieku powtarzają lekarze sportowi, pedagodzy, terapeuci i kardiolodzy. Jazda na rowerze, poranny jogging oraz codzienne ćwiczenia – to najczęstsze rodzaje aktywności, które poprawiają samopoczucie i są skutecznym sposobem na długowieczność. Jest kilka powodów, dla których warto jest uprawiać sport – dzięki niemu można obniżyć ciśnienie, poziom złego cholesterolu. Sport pomaga spalić nadmiar tkanki tłuszczowej oraz jest lekiem na stres i inne schorzenia. Ruch jest naturalną czynnością niezbędną do prawidłowego funkcjonowania całego organizmu. Wszystkie elementy układu są ze sobą powiązane i stanowią podstawę do ruszania się. Do prawidłowego rozwoju mięśni konieczny jest dobry stan kości oraz prawidłowa budowa stawów. Szkielet jest najważniejszym elementem układu ruchu. Ruch wywołuje reakcję innych części układu kostno-mięśniowego. Aby zachować zdrowie, niezwykle ważne jest, żeby wszystkie elementy układu mięśniowo-szkieletowego były w jak najlepszej kondycji i miały siłę pracować bez przeszkód. Obecny tryb życia, ilość godzin spędzanych w pozycji siedzącej przed komputerem, przed telewizorem czy w samochodzie z pewnością nie służą rozwojowi mięśni, dobrej kondycji i zdrowym stawom. Aby zapobiec chorobom cywilizacyjnym, warto się ruszać, zanim będzie już za późno. Ruch jest najlepszym sposobem na stres i problemy osobiste. Aktywność fizyczna powoduje wzrost hormonów szczęścia, więc polepsza samopoczucie i codzienny nastrój.
  • Niewątpliwie największe znaczenie dla zdrowia mają zajęcia sportowe, ponieważ wpływają na psychikę człowieka, poprawiają kondycję i ulepszają samopoczucie. W badaniach stwierdzono, iż ruch ma ogromne znaczenie w zwalczaniu otyłości i nadwagi. Badania dowodzą, że aktywność fizyczna ma większe znaczenie niż stosowanie jakiejkolwiek diety odchudzającej. Odpowiednie proste ćwiczenia prowadzą często do spadku masy ciała i spalania tkanki tłuszczowej. Generalnie rzecz ujmując, sama dieta nie wystarczy. Liczą się jeszcze ćwiczenia ruchowe i duża motywacja. Warto wiedzieć, że 20 -minutowy bieg powoduje utratę ok. 180 kcal, co na przykład w przeliczeniu równa się wartości energetycznej jednej szklanki pełnego mleka. Zwiększone spalanie kalorii podczas wysiłku fizycznego jest skutkiem lepszej przemiany materii. Każda aktywność fizyczna jest lekiem na wiele dolegliwości, stanowi terapię antystresową i jest najlepszym sposobem na lepsze samopoczucie.
  • Zagadnieniem wpływu aktywności fizycznej na zdrowie zajmują się specjaliści różnych dziedzin, dlatego stosowana terminologia nie zawsze jest ekwiwalentna i nie zawsze dotyczy tych samych przejawów aktywności ruchowej. Sport, rekreacja, aktywność fizyczna są powszechnie definiowane w dowolny sposób i uważane za zamienniki, choć nimi nie są – mierzą, bowiem nieporównywalne formy aktywności fizycznej. Spontaniczny marsz, będący najprostszą postacią ruchu, w przypadku, kiedy jest zaplanowany w czasie, wykonywany z określoną intensywnością i systematycznie powtarzany, staje się specyficzną subkategorią aktywności – ćwiczeniem fizycznym zwiększającym sprawność organizmu i poprawiającym stan zdrowia.
  • Według Boucharda (2000) aktywność fizyczna to każda praca wykonywana przez mięśnie szkieletowe, charakteryzująca się ponad spoczynkowym wydatkiem energetycznym. Kozłowski i Nazar (1999) określili wysiłek fizyczny jako pracę mięśni szkieletowych wraz z całym zespołem towarzyszących ruchowi czynnościowych zmian w organizmie.
  • Na aktywność fizyczną składają się czynności związane z zawodem, prace wykonywane w domu, realizowane celowo i systematycznie ćwiczenia fizyczne oraz wszystkie pozostałe formy spędzania wolnego czasu. Aktywność fizyczna w czasie wolnym może być spontaniczna lub odpowiednio zorganizowana i zaplanowana pod względem rodzaju, obciążenia, czasu trwania i częstotliwości. Rekreacja z założenia jest aktywnością dobrowolną, a jej formy wynikają z typu zainteresowań i możliwości związanych z miejscem pobytu.
  • W sporcie wysiłek fizyczny ma swoją strukturę, obowiązujące reguły i włączony element współzawodnictwa sportowego. Dokładny pomiar wydatku energetycznego związanego z aktywnością fizyczną jest stosunkowo trudny. Uznawane za obiektywne dostępne narzędzia pomiarowe opierają się na ocenie ilości energii uzyskiwanej z pożywienia, kalorymetrii bezpośredniej i pośredniej oraz na metodzie podwójnie znakowanej wody. Metody te z uwagi na utrudnienia związane z wykonaniem badania i koszty są wykorzystywane tylko w badaniach klinicznych.
  • Pozytywny wpływ aktywności fizycznej przejawia się ponadto w sferze psychologicznej - polepsza samopoczucie, zmniejsza poczucie lęku, osłabia stany depresyjne, poprawia sen. Ostatnie dekady z przełomu XX i XXI wieku dostarczają kolejnych dowodów na to, że wzrost aktywności fizycznej wywołuje specyficzne korzyści zdrowotne, rozwija ciało i opóźnia starzenie, zapobiega poważnym chorobom i przedwczesnej śmierci. Z dostępnych badań wynika, że osoby niepalące, utrzymujące prawidłową wagę ciała i wykonujące odpowiednią dawkę ćwiczeń, żyją średnio o 5-7 lat dłużej od rówieśników niestosujących się do zasad zdrowego stylu życia (Schnohr 2006) . Brak odpowiedniej aktywności fizycznej, zapewniającej dobry stan zdrowia, to zjawisko dotyczące wszystkich społeczeństw w skali światowej. Nietrudno przewidzieć długofalowe konsekwencje tego zjawiska – coraz częstsze występowanie nadwagi i otyłości, cukrzycy, nadciśnienia tętniczego, chorób narządu ruchu oraz wielu innych chorób i zaburzeń funkcjonalnych. Tymczasem, aby odnieść korzyści z wysiłku, wystarczy trenować średnio intensywnie przez 30 minut dziennie, pięć dni w tygodniu. By wytrwać w postanowieniu dobrze jest wybrać ulubioną dyscyplinę sportu (szybkie marsze, jogging, pływanie, jazdę na rowerze, taniec, aerobik, wspinaczkę górską, tenis, jazdę na łyżwach, biegi narciarskie) i uprawiać ją wspólnie z innymi osobami. Warunkiem racjonalnego wdrażania wysiłku jest uwzględnienie mechanizmu adaptacyjnego – należy stopniowo podnosić swoją sprawność, zaczynając od niezbyt męczących ćwiczeń (niebezpieczne jest nagłe przechodzenie od bezczynności do maksymalnego wysiłku). Nie do przecenienia jest pozytywny wpływ wysiłku na funkcjonowanie organizmu w starszym wieku i zjawisko pomyślnego starzenia się (successful aging). Regularna, odpowiednio dobrana aktywność ruchowa pozwala na lepszą samokontrolę i niezależność, poprawia samopoczucie i jakość życia osób w podeszłym wieku.
  • Nie ulega wątpliwości, że dzisiaj jest świadomość przesłanek, które określają wysiłek fizyczny lekiem XXI wieku. Nadal jednak liczne raporty WHO (Światowej Organizacji Zdrowia) , międzynarodowe towarzystwa naukowe oraz publikacje wskazują, że siedzący tryb życia jest jednym z najważniejszych problemów zdrowia współczesnego człowieka. Warto zatem znaleźć skuteczne sposoby, aby przekonać miliony dorosłych a także dzieci i młodzież do celowości systematycznej, odpowiednio ukierunkowanej aktywności fizycznej. Jeżeli zamiast siedzącego trybu życia i weekendu spędzonego przed telewizorem zostanie wybrany aktywny wypoczynek, te osoby mogą poczuć się szczęśliwymi. Ruch to zdrowie, jak mówi popularne przysłowie: im więcej ruchu w ciągu dnia, tym więcej korzyści z niego się czerpie. Aktywność fizyczna poprawia wygląd, pomaga zrzucić nadprogramowe kilogramy i wysmuklić sylwetkę. Poza tym zmniejsza ryzyko chorób i zwiększa odporność organizmu.
  • Aktywność fizyczna wpływa korzystnie na rozwój dzieci, stymuluje prawidłowy wzrost. U osób dorosłych stanowi profilaktykę zdrowia i pozwala zachować kondycję na właściwym poziomie. Ruch ma szczególnie pozytywny wpływ na kondycję układu sercowo-naczyniowego, na sprawność tlenową organizmu oraz na układ immunologiczny. Im bardziej regularny sport, tym większy rozwój mięśnia sercowego. Serce, żeby podołać nowym wymaganiom, rozrasta się i zwiększa wydajność pracy. Osoby regularnie uprawiające aktywność fizyczną wolniej się męczą i są przygotowane do podjęcia wysiłku w każdej chwili. Aktywność fizyczna wpływa też na funkcjonowanie wątroby, pracę gruczołów dokrewnych, gospodarkę hormonalną.
  • Osoby będące na diecie odchudzającej doskonale zdają sobie sprawę z tego, że bez ćwiczeń nie można schudnąć. Regularne uprawianie sportu chroni przed nadwagą i otyłością, pomaga zachować wagę na właściwym poziomie. Poza tym sport zapobiega sztywności stawów, usprawnia zakres ruchów, chroni układ kostny przed demineralizacją i osteoporozą.
  • Aktywność w ciągu dnia to minimalny wysiłek fizyczny, który wpłynie korzystnie na nasze zdrowie to równowartość marszu o dystansie 3 km w ciągu pół godziny. Warto codziennie wygospodarować co najmniej pół godzinki na aktywność fizyczną. Dzieci i młodzież powinny przeznaczać na ruch co najmniej 60 minut dziennie. Z kolei dorosłym wystarczy pół godziny. Oczywiście, im dłużej, tym lepiej. Warto uprawiać sporty rodzinne (także z dziećmi) – wspólna wycieczka rowerowa, poranny jogging, skakanie na skakance, gry terenowe, jazda na rolkach. Wspólnie spędzony czas zbliża i cementuje rodzinę.
  • Dzieci i młodzież mogą wykonywać każdą spontaniczną aktywność: spacer, skakanie, bieganie. Poza tym warto korzystać z lekcji wychowania fizycznego w szkole. Osoby dorosłe powinny codziennie przeznaczać conajmniej 30 minut na aktywność fizyczną.
  • Aktywność fizyczna poprawia stan zdrowia na różne sposoby :
  •  chroni przed osteoporozą,
  •  zwiększa ilość pojemności kostnej,
  •  sprzyja obniżeniu masy ciała i utrzymaniu pożądanej wagi,
  •  polepsza przemianę materii,
  •  redukuje depresję i niepokój,
  •  polepsza kondycję psychiczną,
  •  buduje poczucie wartości,
  •  poprawia kondycję fizyczną,
  •  zmniejsza ryzyko zachorowań,
  •  zapobiega nadmiernemu gromadzeniu się tkanki tłuszczowej.
  • Edukacja przez ruch
  • System edukacji w Polsce obejmuje następujące poziomy edukacji:
  •  edukacje przedszkolną (5 - 6 lat), która powinna dać wsparcie na starcie systemu, (EP),
  •  edukacja na poziomie szkoły podstawowej (7 -12 lat), powinna stanowić opiekę i być bezpieczna, (ESP),
  •  edukacja na poziomie gimnazjum (12 – 15 lat), powinna pomagać odkrywać i rozwijać zainteresowania,
  •  edukacja na poziomie ponadgimnazjalnym: liceum (15 – 18 lat), dająca solidne przygotowanie do dalszej nauki,
  •  edukacja na poziomie ponadgimnazjalnym: szkoły zawodowe (15 – 18 lat), dająca dobrą podbudowę kształcenia ogólnego.
  • Edukacja przez ruch - EPR (Education Through Movement - ETM) to pedagogiczny system kształcenia i terapii przeznaczony przede wszystkim do pracy z dziećmi w przedszkolu i na poziomie edukacji początkowej (klas nauczania początkowego w szkole podstawowej). System EPR jest zbiorem technik i metod kształcenia wyprowadzonych z ruchu swobodnego lub rytmicznego. Wszystkie metody i techniki wiążą ze sobą wewnętrzne zasady dydaktyczne systemu EPR, który jako całość tworzy metodę całościowego, a więc holistycznego rozwoju dziecka.
  • „Edukacja przez ruch”- to system form i metod kształcenia oraz terapii, który wykorzystuje naturalny, spontaniczny ruch organizmu. Człowiek rusza się, a więc przez ruch uaktywnia zmysły, dzięki którym poznaje otaczający go świat. Jest to metoda dla dzieci przedszkolnych i objętych nauczaniem początkowym. System jest holistyczną korelacją wszystkich obszarów wychowania i nauczania w toku bezpośredniej zabawy .
  • Sytuacja dydaktyczna otwarta na doświadczenia zmysłowe (uczenie się) powstaje w czasie komunikowania się (dialogu) wychowanka:
  •  z własnym ciałem,
  •  z przestrzenią przy współdziałaniu zmysłów (słuch, wzrok, czucie – dotyk, zapach),
  •  ze środowiskiem materialnym i społecznym,
  •  z realiami kulturowymi.
  • Obserwacja tego ruchu przez nauczyciela staje się źródłem wielu ważnych informacji o samych dzieciach: kto z grupy jest dzieckiem kinestetycznym, kto radzi sobie z koordynacją, a kto wymaga wsparcia w tym względzie. Proponowane ćwiczenia uwzględniają możliwości motoryki dziecka oraz fizjologiczny ruch organizmu (zróżnicowanie ćwiczeń dla różnych grup wiekowych), a także rozwój społeczny dzieci (wspólnie z kolegami wykonywanie prac plastycznych). Istotnym elementem tej metody jest wykorzystanie origami oraz innych form plastycznych.
  • Wybrane techniki systemu EPR wykorzystać także można do pracy z dziećmi starszymi, a nawet młodzieżą z tym założeniem, iż będą one spełniały wówczas inną funkcję bardziej relaksacyjną, terapeutyczną, wprowadzającą do opracowywanego przez uczniów zagadnienia. Techniki systemu EPR jak najbardziej nadają się do pracy w szkołach specjalnych, przy stosowanej weryfikacji stopnia trudności wykonywanych ćwiczeń lub innej konfiguracji elementów danej techniki.
  • Podstawowe pojęcia systemu EPR
  • Edukacja przez ruch ( EPR ) – pedagogiczny system kształcenia i terapii, który jest zbiorem różnorodnych technik i metod pracy z dzieckiem wykorzystujących naturalny ruch organizmu w procesie uczenia się.
  • Integracja sensoryczna – proces organizacyjny docierających do ciała informacji pochodzących z poszczególnych układów zmysłowych, tak, aby mogły być wykorzystane w celowym działaniu. Mózg w tym procesie informacje rozpoznaje, organizuje, rejestruje i przekazuje bodziec do tzw. efektorów. Ćwiczenia systemu EPR prowadzą do zwiększania poziomu integracji sensorycznej.
  • Integracja psychiczna - według psychologii tomistycznej proces organizacji pracy wszystkich zmysłów człowieka. Zewnętrznych tzw. receptorów, a także wewnętrznych tzw. procesów umysłowych jak: wyobraźnia, pamięć, osąd użyteczności, czy intelekt.
  • Karta pracy w systemie EPR – plastyczno – techniczna impresja utworzona przez dzieci w trakcie ćwiczeń i zabaw systemu przeznaczona, jako środek dydaktyczny do realizacji treści kształcenia z zakresu wszystkich obszarów rozwoju człowieka.
  • Kinezjologiczna gra dydaktyczna – gra dydaktyczna zawierająca reprezentatywne dla systemu EPR ćwiczenia w wyniku, której powstaje karta pracy. Każda kinezjologiczna (gra dydaktyczna) charakteryzuje się wykorzystaniem optymalnego ruchu całego ciała oraz rytmicznymi procedurami poruszania się. Kinezjologiczna gra dydaktyczna wyłania się najczęściej z kinezjologicznej zabawy dydaktycznej, jest jej przekształceniem, które powstaje na skutek dojrzewania społecznego dzieci i wykorzystania przez niezdobytych doświadczeń w sytuacjach nowych. Gra zawiera w sobie zawsze elementy dopingujące, reguły stosowania zawartych w niej ćwiczeń systemu EPR, element honorowej rywalizacji oraz aspekt losowy.
  • Kinezjologiczna zabawa dydaktyczna – zabawa dydaktyczna zawierająca reprezentatywne dla systemu EPR ćwiczenia w wyniku, której powstaje karta pracy. Każda kinezjologiczna zabawa dydaktyczna charakteryzuje się wykorzystaniem optymalnego ruchu całego ciała oraz rytmicznymi procedurami poruszania się.
  • Kinestezja – inaczej zmysł ruchu – stymulowany przez ruch i czucie ruchu dostarcza informacji o: ciężarze, oporze, o położeniu itd. Kinestezja to zmysł bardziej precyzyjny niż propriocepcja.
  • Koło holizmu w systemie EPR – narzędzie badawcze przedstawiające symbolicznie wszystkie obszary rozwoju człowieka przeznaczone do: sprawdzania poprawności konstrukcji zajęcia zintegrowanego, diagnozowania rozwoju umiejętności dzieci.
  • Koło pierwszej zasady dydaktycznej systemu EPR – narzędzie badawcze potrzebne do opisu i prawidłowej konstrukcji sytuacji edukacyjnych zgodnych z pierwszą zasadą dydaktyczną zawartą w nazwie systemu EPR. Struktura koła przedstawia wszystkie formy ruchu, które nauczyciel powinien zaplanować organizując zajęcia według założeń systemu EPR.
  • Koło drugiej zasady dydaktycznej systemu EPR – narzędzie badawcze potrzebne do opisu i prawidłowej konstrukcji sytuacji edukacyjnych zgodnych z drugą zasadą dydaktyczną zawartą systemu EPR. Struktura koła przedstawia procesy, które uruchamiane w trakcie zajęć umożliwiają intensywne uczenie się przy pomocy wyobraźni. System EPR organizuje zatem ruch w sensie fizycznym, ale również ruch w obrębie samych procesów umysłowych co jako organizacja prowadzi do pełnej integracji psychicznej.
  • Koło trzeciej zasady dydaktycznej systemu EPR – narzędzie badawcze potrzebne do opisu i prawidłowej konstrukcji sytuacji edukacyjnych zgodnych z trzecią zasadą dydaktyczną systemu EPR. Struktura wewnętrzna koła przedstawia właściwy proces komunikacji wychowawcy - pedagoga, aby jej skutkiem stała się pełna motywacja do aktywności poznawczej. Propozycja komunikacji trzeciej zasady dydaktycznej zakorzeniona jest w pedagogice Janusza Korczaka .
  • Koło czwartej zasady dydaktycznej systemu EPR – narzędzie badawcze potrzebne do opisu i prawidłowej konstrukcji sytuacji edukacyjnych zgodnych z czwartą zasadą dydaktyczną systemu EPR. Struktura wewnętrzna koła przedstawia wartości, które powinny stać się udziałem, doświadczeniem wszystkich członków grupy, aby wychowawczy sens w niej uczestnictwa jednoczył grupę i ją rozwijał. Przedstawione w kole wartości zaczerpnięte są z pedagogiki wybitnego polskiego pedagoga Kazimierza Lisieckiego " Dziadka" tworzą przestrzeń wychowawczą dla dziecka, jednocześnie stanowiąc źródło do tworzenia w grupie stosownych umów społecznych.
  • Koło piątej zasady dydaktycznej systemu EPR – narzędzie badawcze potrzebne do opisu i prawidłowej konstrukcji sytuacji edukacyjnych zgodnych z piątą zasadą dydaktyczną systemu EPR. Struktura wewnętrzna koła przedstawia cztery wzory uczenia się mózgu, na których oparte powinny być zajęcia prowadzone według założeń systemu EPR. Dla prawidłowej budowy ćwiczeń, zadań, zabaw i odpowiedniej propozycji zajęć kierowanych do dzieci koło zawiera wewnętrzną strukturę spójną z czterema wzorami uczenia się mózgu, która określa na poziomie ogólnym konkretne techniki uczenia stosowane w systemie EPR.
  • Koło zintegrowanego uczenia – narzędzie badawcze systemu EPR w sposób symboliczny przedstawia trzy poziomy zmysłowych władz poznawczych biorących udział w uczeniu się: zmysłową władzę poznawczą zewnętrzną, zmysłową władzę poznawczą wewnętrzną, czyli procesy umysłowe oraz najwyższą wewnętrzną władzę poznawczą, jaką jest intelekt. Koło jest narzędziem pomocnym w organizacji i planowaniu holistycznego pola doświadczeń edukacyjnych.
  • Kompetencja miarowych uderzeń - naturalna umiejętność wychwytywania miarowych rytmów z otoczenia, będąca efektem rozwojowym okresu prenatalnego.
  • Kształcenie zintegrowane - system kształcenia oparty na wspieraniu naturalnych procesów integracji sensorycznej i psychicznej w toku całościowego, a więc holistycznego rozwoju.
  • Metoda dynamicznych obrazów - jedna z metod systemu EPR, oparta na poznawczej koncepcji rozwijającego się dziecka. Pozwala na zintegrowaną aktywność ciała i umysłu dziecka, wykorzystując naturalny i zaplanowany ruch. Dynamiczny obraz tworzą podczas zajęć zaktywizowane do działania dzieci, stają się nim również wytwory ich działalności, czyli karty pracy. Metoda realizuje się podczas jednego zajęcia. Nauczyciel obserwując dzieci w ich spontanicznym działaniu wchodzi w dynamikę ich aktywności (ruchomy przestrzenny obraz pierwszy) i wyprowadza przy pomocy ruchu i muzyki pierwszą zabawę kierowaną (ruchomy przestrzenny obraz drugi), aby na niej zbudować holistyczną zabawę dydaktyczną będącą programową istotą spotkania (ruchomy, przestrzenny obraz trzeci). W wyniku zajęcia powstaje dynamiczny obraz - karta pracy.
  • Opóźniona gratyfikacja – umiejętność z zakresu rozwoju emocjonalnego i społecznego rozwijana poprzez ćwiczenia systemu EPR, wyrażająca się poprzez odpowiednie zachowanie np. czekanie na właściwy moment, aby wykonać czynność, czekanie na swoją kolej.
  • Origami (baje) - ogólnorozwojowa metoda uczenia przy pomocy płaskich technik sztuki origami, należąca do systemu EPR. W metodzie nauczyciel organizuje powiązane tematem kolejne zdarzenia edukacyjne, które dzieci ilustrują stosując poznane techniki systemu EPR oraz wybrane modele origami z uwzględnieniem zasady poglądowości i stopniowania trudności. Układ sytuacji edukacyjnych - zdarzeń rozwija myślenie przyczynowo - skutkowe, prowadzi do utworzenia zbioru obrazków, które tworzą książeczkę - baję (origami - baje postępujące) lub jeden obraz (origami - baje wynikowe).
  • Origami (story) - jedna z wielu metod uczenia przy pomocy sztuki origami, należąca do systemu EPR. Składające papier dziecko animuje trzymaną formą, przekształca ją i przetwarza w kolejne modele będące reprezentacją słów - kluczy, które w opowiadaniu stosuje nauczyciel. Ostateczny model współgra z finałem opowiadania. Metoda jest przykładem holistycznej i poznawczej koncepcji rozwoju dziecka.
  • Poznawcza koncepcja rozwijającego się dziecka - podstawa naukowa systemu EPR - pedagogiczna koncepcja opisująca naukę i rozwój dziecka, przyjęta przez prof. Ryszarda Więckowskiego. Orzeka między innymi, że rozwój warunkowany jest przez układ tworzący i przetwarzający informacje. Układem tworzącym są sytuacje edukacyjne, układ przetwarzający stanowi dziecko. Dziecko jest w tej koncepcji układem samodzielnym, autonomicznym, i twórczym - przetwarzając informacje, kreuje nowe, które podlegają kolejnemu przetwarzaniu.
  • Propriocepcja – postrzeganie samego siebie – czucie głębokie. Stanowi istotny element obrazu ciała. Pojęcie pochodzi z łaciny i składa się ze słów proprio - własny, oraz capere - objąć, przyjąć. Receptory rozmieszczone w ścięgnach i mięśniach, stawach (proprioreceptory nazywane są także mechanoreceptorami).
  • Równoważny wachlarz - papierowy model wachlarza składany według metody origami - story, służący do przeprowadzenia wybranych ćwiczeń systemu EPR.
  • Metoda „Edukacji przez ruch” to zbiór wielu ćwiczeń, usprawniających poszczególne funkcje organizmu. Ćwiczenia i zabawy tego systemu bazują na ruchu, angażując zintegrowane ruchy różnych części ciała prowadzą do powstania pracy plastycznej. W systemie dzieci poruszają się tak, jak proponuje ich organizm. Formami tego ruchu może być klaskanie, wyrzucanie rąk, wahanie, kołysanie się w ławce, wstawanie, siadanie, krzyżowanie nóg pod stołem, rąk na ławce, stukanie palcami, kreślenie palcami po blacie różnorodnych wzorów, wędrówka palcami po kartce, zaciskanie pięści, wyrzut pięści lub dłoni w górę lub w dół, skoki, obroty, a wszystko spontanicznie i zgodnie z potrzebą ruszania się w mniejszej lub większej przestrzeni.
  • Poprzez pracę tą metodą dziecko (uczeń):
  •  usprawnia motorykę małą poprzez kreślenie znaków grafomotorycznych,
  •  zdobywa umiejętność składania papieru wg zasad orgiami,
  •  wzbogaca swój słownik oraz nabywa umiejętności wypowiadania się,
  •  rozwija umiejętności współpracy w grupie,
  •  odreagowuje stresy i niepowodzenia,
  •  zwiększa poczucie własnej wartości,
  •  będzie miało okazję przeżyć sukces.
  • W bardzo wielu ćwiczeniach systemu Edukacja przez ruch, dzieci poruszają się rytmicznie i wykorzystują do tego ruchu raz jedną, raz drugą rękę. Ruch naprzemienny powoduje wyrównanie energetyczne po obydwu stronach osi ciała, zwiększa dotlenienie mózgu, jest relaksujący, daje wrażenie swobody i odpoczynku, a jednocześnie bardzo dobrze przygotowuje organizm do podjęcia dalszej aktywności. Ruch wywołuje najbardziej pożądane efekty edukacyjne, przede wszystkim dotlenia obydwie półkule mózgu, co prowadzić może w konsekwencji do synchronizacji pracy mózgu i jego większej wydajności.
  • Ćwiczenia powinny być wykonywane w grupie, wykonywane według określonej procedury ruchu, najlepiej rytmicznie przy muzyce. Zaplanowany ruch powinien być ruchem naturalnym wynikającym z potrzeby ruszania się w danej fazie rozwojowej dziecka. Każda rytmiczna zabawa ma określoną procedurę ruchu i sposób wzajemnych zachowań, prowadzący do powstania zabawy dydaktycznej, karty pracy, materiału lub pomocy dydaktycznej do dalszej pracy. Ćwiczenia powinno się realizować poprzez dotyk i manipulację. Wprowadzanie ćwiczenia odbywa się poprzez ruch przedstawiony przez prowadzącego zajęcia - staje się prezentacją zasad zabawy lub gry. Prowadzący sam przygotowuje zabawy i gry: rytmiczną zabawę dydaktyczną wykorzystującą ruch wybranych części ciała (np. ręki, nogi), kinezjologiczną grę dydaktyczną wykorzystującą optymalny ruch całego ciała.
  • Dzieci nie ruszają się dla samego ruchu, ale dlatego, aby stworzyć nową jakość w doświadczeniu, którego efektem staje się plastyczna, techniczna, czasami w pełni artystyczna impresja budująca w dziecku poczucie sukcesu i samorealizacji.
  • Swoista podbudowa myślowa dla praktycznego działania - to czas oczekiwania na radość kolejnego odkrycia. Aby zajęcia proponowane uczniom były zatem sensowne, adekwatne do ich potrzeb rozwojowych, czasów w których przyszło się im rozwijać przyjęta metoda pracy powinna opierać się na sprawdzonej i udowodnionej empirycznie teorii naukowej. Teoria opisuje proces rozwoju dziecka, a właśnie takim procesem zajmuje się system EPR. Jest teorią pedagogiczną odwołująca się do psychologicznej poznawczej koncepcji rozwijającego się człowieka. Pierwsze zdanie formułujące koncepcję teorii zawiera sedno działań pedagogicznych systemu EPR, bowiem dziecko uczące się technikami i metodami systemu EPR jest autonomiczną jednostką uczestniczącą w ciągłym procesie przekształcania informacji zdobywając w ten sposób umiejętności oraz wiedzę o świecie i jego funkcjonalności. Jest teorią nowoczesną i przyszłościową odrzucającą konieczność realizacji sztywnych programów nauczania. Jest teorią apolityczną opierającą się na udowodnionej empirycznie prawdzie o rozwoju człowieka, szanującą autonomię dziecka jego prawo do wolności, twórczości. Jest teorią odwołująca się do wartości wychowania. Istnieją także inne teorie, które uzasadniają sensowność stosowania wybranych technik systemu EPR jak: teoria integracji sensorycznej dr Jean Ayres czy lingwistyczna teoria nauki czytania prof. Reginy Pawłowskiej.
  • Na rynku usług pedagogicznych, czy w tzw. przestrzeni dyskursu naukowego o edukacji pojawiają się opinie, myśli, uzasadnienia, czasami interpretacje, czy nadinterpretacje, koncepcje, czy teorie w tym np. teoria inteligencji wielorakich, która wprowadzają zamieszanie. Choć teoria o inteligencjach wielorakich generalnie ma przeszło 25 lat niespodziewanie w Polsce znalazła wielu sojuszników. Trudno wyjaśnić, dlaczego się tak dzieje, nie zmienia ona, bowiem nic w koncepcjach teoretycznych edukacji w Polsce, bowiem już - teoria wielostronnego nauczania prof. W. Okonia - określała pedagogom wielostronne i wielorakie podejście do procesu uczenia się, zatem i do różnorodności stylów uczenia się uczniów.
  • Twórcą EDUKACJI PRZEZ RUCH jest Dorota Dziamska według, której jest to pedagogiczny system kształcenia i terapii przeznaczony do pracy z dziećmi na poziomie edukacji elementarnej. Nawiązuje on do holistycznej koncepcji rozwoju człowieka i rozwija umiejętności konstruowania rzeczywistych zajęć zintegrowanych. Chodzi tu przede wszystkim o zintegrowany sposób pracy organizmu podczas uczenia się.
  • Badania dowodzą, że aby człowiek mógł się prawidłowo rozwijać, to w proces uczenia się powinny być wplecione wszystkie zmysły, narzędziem edukacji przez ruch jest koło integracji sensorycznej, czyli koło zintegrowanego ruchu organizmu.
  • Rys. 3 Koło integracji sensorycznej (koło zintegrowanego ruchu organizmu – koło holizmu)
  • Integracja sensoryczna - to spójność wykonywanych czynności, współwykonywanie, jednoczesność (dzieci patrzą, słuchają, kreślą, chodzą, dotykają), to także spójność podejmowanych czynności, proporcja w aktywizowaniu zmysłów oraz to podstawy holistycznych systemów edukacyjnych. Ruch zapewnia zintegrowany sposób uczenia się organizmu, ruch wzmacnia koncentrację, bo dotlenia mózg, bez ruchu nie mogą pracować zmysły-nie ma możliwości aby w momencie ruchu nie pracowały zmysły. Podczas zajęć ruch powinien być zaplanowany, rytmiczny, dopełniony muzyką lub z niej wyprowadzony.
  • Każde zajęcia prowadzone omawianą metodą zawierają kolejne etapy:
  •  ćwiczenia o charakterze graficznym lub manipulacyjnym - rytmicznie wykonywane przy optymalnym ruchu ciała,
  •  swobodne działanie z wykorzystaniem różnych technik plastycznych, prowadzące do powstania karty pracy,
  •  zestawienie indywidualnych kart pracy w kartę zespołową, swobodna rozmowa na jej temat,
  •  wykorzystanie powstałej karty pracy do przemyślanej analizy, dzięki której możemy zaplanować kolejne formy działania dzieci podczas zajęć.
  • Podczas zajęć wykorzystuje się trzy podstawowe formy aktywności dzieci:
  •  ćwiczenie, które doskonali poszczególne funkcje organizmu, np. kreślenie, tupanie, skakanie,
  •  zabawę, która zawiera kilka ćwiczeń, np. w zabawie "Deszcz nad miastem" dzieci chodzą wokół stołu, kreślą rytmicznie krople ręką lewą i prawą,
  •  grę, która składa się z kilku ćwiczeń wg określonych zasad (np. ograniczenie czasu ich wykonywania).
  • Wszystkim ćwiczeniom towarzyszy muzyka pełniąca rolę elementu porządkującego, określająca przebieg ćwiczenia poprzez nadanie mu tempa i rytmu. Jednocześnie jest ona elementem wyzwalającym emocje, motywującym do podejmowania działania i prowokującym element spontanicznego wchodzenia w interakcje społeczne. Sprawia ona również, iż wielokrotnie powtarzana "ćwiczona" - procedura ruchowa nie staje się po prostu nudna.
  • Kolejnym etapem (dla grup wiekowo starszych) w kształceniu edukacji przez ruch mogą być wybrane metody :
  •  metoda bezpośredniej celowości ruchu, którą zasadniczą cechą jest łagodne przejście od ruchów w formie zabawowej do ruchów poprawnych z zachowaniem stopnia zainteresowania ucznia formą pierwszą, przy jednoczesnym wykorzystaniu zalet fizjologiczno – wychowawczych płynących z formy drugiej;
  •  metoda ruchowej ekspresji twórczej, która jest oparta na ruchu twórczym zwanym „improwizacją ruchową” – gdzie się pobudza do komponowania zadań ruchowych, przy zachowaniu wskazówek praktycznych, wyjaśnień i przykładów, co wpływa na język uczniów w zakresie doboru zabiegów ruchowych;
  •  metoda problemowa, w której nauczyciel dobiera czynności w zakresie organizowania sytuacji problemowych przy zachowaniu udzielania niezbędnej pomocy w ich rozwiązywaniu i także sprawdzeniu rozwiązań podjętych przez uczniów oraz co najważniejsze – kierowanie przez nauczyciela procesem systematyzowania i utrwalania zdobytej wiedzy przez uczniów;
  •  metoda(-y) przekazywania i zdobywania wiadomości z różnych dziedzin, w tym szczególnie z zakresu kultury fizycznej; w metodach tych warunkiem kształtowania się pozytywnej postawy uczniów wobec kultury fizycznej oraz umiejętności samodzielnego stosowania zasad w praktyce dnia codziennego – jest potrzeba zdobywania przez uczniów podstawowej wiedzy; można tutaj wyróżnić następujące metody przekazywania i zdobywania przez uczniów wiadomości: pokaz, opowiadanie, wykład, pogadanka, dyskusja, posługiwanie się książka, opisywanie i rysowanie postaci, wywiad czy praktyczne wykonywanie zadań.
  • Człowiek uczy się dzięki trzem rodzajom doświadczeń: bezpośrednim kontaktom z otoczeniem, informacjom przekazywanym przez kogoś innego i zinstytucjonalizowanemu nauczaniu w ramach określonego systemowi nauczania. Kierownikiem procesu nauczania jest nauczyciel (pedagog), którego działalność polega na organizowaniu uczenia się innych (uczniów), a więc na stwarzaniu sytuacji, w których uczniowie pomnażają swoje doświadczenia, zdobywają wiadomości i umiejętności. Ponadto rolą nauczyciela jest kierowanie aktywnością uczniów, aby optymalnie się rozwijali i podwyższali poziom swojego wykształcenia.
  • Proces kształcenia i wychowania jest łańcuchem celowych działań nauczyciela i uczniów nastawionych na realizowanie kolejno następujących po sobie zadań. Adekwatnie dobrane metody, a do nich zadania i treści składają się na odpowiednio dobrane programy, które powinny być realizowane In dostosowane do wieku uczniów. Metody służą do rozwiązywania zadań, a nie odwrotnie. Więc metody służą do rozwiązywania problemów i należy dobierać metody do problemów, a nigdy odwrotnie. Granice stosowalności metod wyznaczają ramy, a także treści i zadania dla programów edukacyjnych (nauczania).
  • Tabela 1. Związki pomiędzy edukacją a edukacją fizyczną
  • EDUKACJA
  • (wychowanie) EDUKACJA FIZYCZNA
  • (wychowanie fizyczne)
  • Jako całość: warunek bytu i realizacji życia człowieka (ucznia). Jako ruch (radość i satysfakcja wynikające z rozwiązania
  • zadania ruchowego) – tworzenie, doskonalenie i kształtowanie podstawowych zachowań psychomotorycznych człowieka,
  • niezbędnych mu do życia, nauki i pracy; także odkrywanie
  • i poznawanie swoich możliwości, poznawanie i akceptowanie swojego ciała.
  • Jako rozwój: kryterium ludzkiej ewolucji i przeobrażania świata. Jako zabawa (ruch, rozluźnienie, relaks i rozładowanie napięcia, terapia) – zbieranie różnorodnych doświadczeń, nowych
  • kompetencji i doskonalenie poznawcze, psychomotoryczne
  • i emocjonalne.
  • Jako uspołecznienie – plan i zadanie każdego człowieka Jako współzawodnictwo (współdziałanie) – odczuwanie własnej energii oraz energii drugiego człowieka; konfrontacja psychomotoryczna, poznawcza i emocjonalna z drugim człowiekiem (grupą, zespołem) ukierunkowana na wynik; poznawanie prawdy o sobie i odnajdowanie swojego miejsca w grupie.
  • Realizacja właściwego programu nauczania przyczyni się do ogólnego rozwoju dziecka (człowieka), wieloaktywnego działania i poznania rzeczywistości. Pozwoli na rozwój sprawności grafomotorycznej, zdolności indywidualnych dziecka, a także umożliwi wydobycie „z siebie” możliwości twórczych z wykorzystaniem aktywności muzycznej, plastycznej, ruchowej i słownej.
  • W procesie edukacji fizycznej winny być wykorzystywane najwartościowsze wątki z zakresu wychowania zdrowotnego, sportowego i olimpijskiego, które mogą sprzyjać procesowi wychowania do realizacji autotelicznych i instrumentalnych wartości kultury fizycznej. Należy dążyć do podniesienia kompetencji profesjonalnych, kulturowych i moralnych pedagogów – nauczycieli wychowania fizycznego, którzy winni inaczej rozłożyć akcenty w procesie edukacji fizycznej. Tak zwane „wygwizdywanie” ciała winni zastąpić świadomym procesem formowania osobowości i kształtowania pro – somatycznych i pro – zdrowotnych postaw. W związku z powyższym podjęta problematyka edukacji fizycznej w zmieniającym się społeczeństwie wymaga podejścia syntetycznego. Niezbędne wydaje się osadzenie rozważań w uznanych teoriach teoretyczno – metodologicznych, dzięki którym stanie się możliwe precyzyjne wydobycie zasadniczych wątków i treści. Dzieje się tak dlatego, że kultura fizyczna, w tym także edukacja fizyczna, może być rozumiana jako element kultury. Dlatego też może i powinna być poznawana i analizowana w oparciu o teorie, które nie są wobec siebie alternatywne, ale raczej komplementarne i zbieżne. Ich łączne wykorzystanie pozwoli na lepsze poznanie omawianego zagadnienia. Analiza przeobrażeń edukacji fizycznej w zmieniającym się społeczeństwie może zarysować dalszy plan koncepcji pedagogicznej, jaką jest edukacja przez ruch.
  • Wnioski
  •  Wiek przedszkolny stanowi odpowiedni moment i daje szansę rozwijania twórczej postawy, upodobań, nawyków estetycznych oraz przekonania o ich wiodącej roli i ważnym miejscu wśród innych spraw i dziecięcych przeżyć. Dzieje się to wtedy, kiedy samo tworzy własne rysunki, opowiadania, itp. Przez ekspresję twórczą należy dołożyć wszelkich starań umożliwiających dziecku jego rozwój poprzez wyzwalanie, kierowanie, rozwijanie jego naturalnej potrzeby działania, jaką jest aktywność twórcza.
  •  „Twórczość” nie jest tylko wysiłkiem intelektu, ale rezultatem funkcjonowania innych sfer osobowości, fantazji, emocji, uczuć wyższych i podświadomości. Punktem wyjścia jest tu swoboda, tworzenie i przekazywanie swoich myśli przeżyć, doznań. „Twórczość” dzieci rozwijać mogą jedynie twórczy nauczyciele, którzy zorganizują dzieciom warunki do ich własnego działania, będą inspirować, a nie wymagać, motywować zamiast oceniać. Pozwolą na oryginalność, fantazję, pomysłowość i niekonwencjonalność. Będą towarzyszyć i podążać za dzieckiem podsuwając mu zadania i motywując do działania. Człowiek jest twórczy, gdy nie ogranicza się do stwierdzenia, powtarzania, naśladowania, gdy daje coś od siebie, z siebie.
  •  Głównym celem programu jest wspomaganie aktywności twórczej dziecka w rożnych obszarach jednocześnie (muzycznym, ruchowym, plastycznymi językowym), wykorzystując założenia systemu edukacji przez ruch. Dzieci ruszają się do muzyki, słuchają jej, kreślą rękoma znaki graficzne: kropki, kreski, owale, wiązki, rozmawiają, cieszą się, a w efekcie końcowym wykorzystują powstałą prace plastyczną do dalszych działań twórczych: tworzą choreografię do muzyki i z jej wykorzystaniem, projektują opowiadania twórcze z wykorzystaniem technik twórczego myślenia, ilustrują ruchem opowieści ruchowe, pokonują tor przeszkód czy prezentują własny taniec.
  •  Zbiór prostych ćwiczeń usprawniają poszczególne funkcje rozwijającego się organizmu. Wszystkie ćwiczenia wykorzystują naturalny ruch dziecka. U podstaw tworzenia systemu "Edukacja przez ruch" leży koncepcja holistycznego, czyli całościowego rozwoju człowieka. Realizuje on założenia integracji sensorycznej.
  •  Dzieci w trakcie zajęć w rytm muzyki wykonują proste ćwiczenia fizyczne, kreślą proste wzory, naklejają kompozycje z origami. W rezultacie powstaje praca plastyczna, która pozwala nauczycielowi odnieść aktywność dzieci do realizowanych aktualnie treści programowych.
  •  Myśląc o miejscu wychowania fizycznego w edukacji należy mieć na uwadze - w jaki sposób najefektywniej integrować wychowanie fizyczne z treściami pozostałych przedmiotów szkolnych na poszczególnych etapach edukacji w wymiarze funkcjonalnym i problemowym. Ponadto, w jaki sposób zajęcia z wychowania fizycznego mogą wspomagać proces nabywania przez ucznia kompetencji kluczowych.
  •  Nie ma żadnego rodzaju wychowania, który by nie rościł od organizmu ludzkiego określonych wymagań .
  • Podsumowanie
  • Pedagogiczna koncepcja edukacji przez ruch to system form i metod kształcenia oraz terapii, który wykorzystuje naturalny, spontaniczny ruch organizmu w procesie jego rozwoju. Człowiek rusza się, a więc przez ruch uaktywnia zmysły, dzięki którym poznaje otaczający go świat. Istotą tych zajęć jest stwarzanie dziecku sytuacji edukacyjnych, w których w miarę swoich możliwości osiągnie ono optymalny poziom rozwoju intelektualnego, społecznego, emocjonalnego i fizycznego. Narzędziem edukacji przez ruch jest tzw. koło integracji sensorycznej - czyli koło zintegrowanego ruchu organizmu. Integracja sensoryczna - to podstawa holistycznych systemów edukacyjnych rozumiana, jako spójność podejmowanych czynności lub proporcja w aktywizowaniu zmysłów. W systemie tym dzieci poruszają się tak, jak proponuje ich organizm.
  • Formami tego ruchu może być klaskanie, wyrzucanie rąk, wahanie, kołysanie się w ławce, wstawanie, siadanie, krzyżowanie nóg pod stołem, rąk na ławce, stukanie palcami, kreślenie palcami po blacie różnorodnych wzorów, wędrówka palcami po kartce, zaciskanie pięści, wyrzut pięści lub dłoni w górę lub w dół, skoki, obroty, a wszystko to spontanicznie i zgodnie z potrzebą ruszania się w mniejszej lub większej przestrzeni.
  • Obserwacja tego ruchu przez nauczyciela staje się źródłem wielu ważnych informacji o samych dzieciach: kto z grupy jest dzieckiem kinestetycznym, kto radzi sobie z koordynacją, a kto wymaga wsparcia w tym względzie. Ćwiczenia uwzględniają możliwości motoryki dziecka oraz fizjologiczny ruch organizmu (zróżnicowanie ćwiczeń dla różnych grup wiekowych), a także rozwój społeczny dzieci (wspólnie z kolegami wykonywanie prac plastycznych). Istotnym elementem tej metody jest wykorzystanie origami oraz innych form plastycznych .
  • Zaletą systemu jest rytm towarzyszący ćwiczeniom, który ułatwia wykonywanie czynności, zwiększa ogólną koordynację ruchową, co wpływa na integrację układu sensorycznego.
  • Ruch naprzemienny usprawnia pracę obu półkul mózgowych, zapewniając możliwość lepszego odbierania i interpretowania bodźców budujących wiedzę. W miarę ewolucji podejść naukowych i rozwoju nauk społecznych zaczęto spostrzegać niedostatki w koncepcji pedagogicznej, jako tej, która miała zastosowanie niemal wyłączne w naukach o fizyczności człowieka i wpływie zajęć fizycznych na jego kondycję.
  • Obecnie nauka o kulturze fizycznej, w skład, której wchodzi wychowanie fizyczne - stała się polem interdyscyplinarnych dociekań i badań naukowych, a koncepcja pedagogiczna nie tracąc na aktualności stała się składową tej nauki.
  • W pedagogicznej koncepcji edukacji przez ruch - należałoby słowo koncepcja zamienić na metodę działań pedagogicznych w uwzględnieniu pedagogiki, jako wychowania, gdyż nie zadania (w tym zadania ruchowego) bez wychowania. Jak wychowanie - to również wychowanie fizyczne, jako zbiór wielu form i metod kształcenia, terapii oraz wielu ćwiczeń – także fizycznych mających na uwadze ruch fizyczny człowieka (ucznia), ruch psychomotoryczny.
  • Literatura
  • 1. Ayres, A. Jean, (1989). Integracja sensoryczna i Testy, Praxis. Instrukcja, Los Angeles, Kalifornia
  • 2. Bannmüller E., (1990), Grundlagen und Perspektiven ästethischer und rhythmischer Bewegungserziehung, Klett Ernst Verlag GmbH
  • 3. Bouchard C., (2000), Aktywność fizyczna i otyłość, Amerykańskie Towarzystwo Żywienia Klinicznego, Human Kinetics, Champaign, Illinois
  • 4. Chromiński Z., (1987), Aktywność ruchowa dzieci i młodzieży, założenia metodyczne i organizacyjne wychowania fizycznego i sportu, Instytut Wydawniczy Związków Zawodowych, Warszawa
  • 5. Demel M., (1990), O trzech wersjach teorii wychowania fizycznego, AWF, Kraków
  • 6. Demel M., Skład A., (1986), Teoria wychowania fizycznego, PWN, Warszawa
  • 7. Dziamska D., (2005), Edukacja przez ruch. Kropki, kreski, owale, wiązki, WSiP, Warszawa
  • 8. Dziamska D., (2005), Edukacja przez ruch. Fale, spirale, jodełki, zygzaki, WSiP, Warszawa
  • 9. Dziamska D., (2008), Edukacja przez ruch. Zabawy z papierowym wachlarzem, WSiP, Warszawa
  • 10. Dziamska D., (2009), Edukacja przez ruch. Zabawy z linią, WSiP, Warszawa
  • 11. Dziamska D., (2009), Edukacja przez ruch. Matematyczne obrazy w szkole, WSiP, Warszawa
  • 12. Gilewicz Z., (1964), Teoria wychowania fizycznego, SiT, Warszawa
  • 13. Gonzalez – Gross M., (2008), Aktywne życie i zdrowie, Universidad Politecnica, Madrid
  • 14. Grabowski H., (1997), Teoria fizycznej edukacji. WSiP, Kraków
  • 15. Hessen, S., (1997), Filozofia wychowania, Wydawnictwo Żak, Warszawa
  • 16. Klemt P., (1987), .Dziadek – Kazimierz Lisiecki i jego ogniska, Problemy opiekuńczo-wychowawcze, Warszawa
  • 17. Korczak J., (1957), Wybór pism pedagogicznych. T.I. , Warszawa
  • 18. Kozłowski S., Nazar K., (1978), Aktywność ruchowa a zdolności do wykonywania pracy, Rada Naukowa przy Ministrze Zdrowia i Opieki Społecznej, Warszawa
  • 19. Kozłowski S., Nazar K., Kaciuba-Usciłko H., (1990), Fizjologia wysiłków fizycznych. [w:] Wprowadzenie do fizjologii klinicznej. Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa
  • 20. Lewandowski M., (2001), Kształcenie i wychowanie fizyczne, jako działanie stymulujące rozwój poznawczy, emocjonalny i psychomotoryczny ucznia, AWF Wrocław, (prezentacja multimedialna)
  • 21. Lewandowski M., (2001), W poszukiwaniu sensu szkolnego wychowania fizycznego, [w:] Denek K., Zimny T.M. (red.), Edukacja jutra. VII Tatrzańskie Seminarium Naukowe. Menos, Częstochowa
  • 22. Lipiec J., (1997), Filozoficzne podstawy edukacji – na marginesie pedagogiki Hessenowskiej, [w:] Rotkiewicz H. (red.), Filozofia wychowania Sergiusza Hessena, Żak, Warszawa
  • 23. Okoń W., (1984), Słownik pedagogiczny, PWN, Warszawa
  • 24. Okoń W., (1998), Wprowadzenie do dydaktyki ogólnej, Wydawnictwo Akademickie Żak, Warszawa
  • 25. Pawłowska K., (1992), Lingwistyczna teoria nauki czytania, Wydawnictwo Uniwersytetu Gdańskiego, Gdańsk
  • 26. Pawłucki A., (1996), Pedagogika wartości ciała, AWF, Gdańsk
  • 27. Pawłucki A., (1992), Wychowanie, jako kulturowa rzeczywistość. Na przykładzie wychowania do wartości ciała, AWF Gdańsk
  • 28. Schnohr P., Lange P., Scharling H., Jensen JS., (2006), Długotrwała aktywność fizyczna w czasie wolnym i umieralności z powodu choroby niedokrwiennej serca, udaru mózgu, chorób układu oddechowego i raka Copenhagen City Heart Study European Journal of Cardiovascular Prewencji i Rehabilitacji 13 (2)
  • 29. Strzyżewski S., (1990), Proces wychowania w kulturze fizycznej, WSiP, Warszawa
  • 30. Śniadecki J., (1956), O fizycznym wychowaniu dzieci, Ossolineum, Wrocław
  • 31. Tomaszewski T., (1970), Z pogranicza psychologii i pedagogiki, PZWS, Warszawa
  • 32. WHO. Diet, Physical Activity and Health: Report by the Secretariat. Fifty-fifth World Health. Assembly, Provisional agenda item 13.11, 2002.
  • 33. Więckowski R., (1990), Podstawy nauczania początkowego, Wyd. Uniwersytetu Wrocławskiego, Wrocław
  • 34. Więckowski R., (2001), Praca terapeutyczna w systemie edukacji wczesnoszkolnej, Życie Szkoły nr 2001/1
  • 35. Wroczyński R., (1959), Historyczny rozwój funkcji wychowania fizycznego w szkole [w:] Wychowanie Fizyczne i Sport, nr 3
  • 36. Żukowska Z. (1994), Proces nauczania a socjalizacja w wychowaniu fizycznym, [w:] Wychowanie Fizyczne i Zdrowotne, nr 2/1994
  • Oddziaływanie żywności na leki w organizmie człowieka
  • Influence of food on drug in the human body
  • Sosnowska Stefania1, Andrearczyk-Woźniakowska Agnieszka1, Artkop Joanna1,
  • Tabaczyńska Żaneta2
  • 1 Instytut Nauk o Zdrowiu, Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Płocku,
  • 2Wyższa Szkoła Nauk o Zdrowiu w Bydgoszczy
  • Number of characters: 44 164 (with abstracts, summaries and cover). Number of images: 5 x 1 000 characters (lump sum)=5 000 characters.
  • Total: Number of characters: 49 164 (with abstracts, summaries, cover and graphics)=1,229 spreadsheets publishing.
  • Słowa kluczowe: odżywianie, interakcje, leki
  • Keywords: nutrition, interactions, drugs
  • Streszczenie
  • Wśród substancji przyjmowanych przez organizm ludzki można wyróżnić pożywienie, jako niezbędny element utrzymania przy życiu, funkcjonowania i rozwoju oraz leki, które mają zadanie poprawy lub naprawy stanu zdrowia. W układzie pokarmowym te dwie grupy wchodzą ze sobą w interakcje, a co za tym idzie mogą przyczyniać się do różnorakich skutków zdrowotnych. Obok rodzaju diety stosowanej przez człowieka i właściwości chemicznych przyjmowanego leku istotną rolę pełnią płeć, wiek, stan zdrowia oraz ilość spożywanych pokarmów i funkcjonowanie przewodu pokarmowego. Należy zwrócić uwagę, że w pożywieniu poza składnikami odżywczymi znajdują się również składniki nie odżywcze naturalne i obce, które tak samo odgrywają istotną rolę w uwalnianiu, wchłanianiu, transporcie i wydalaniu leków. Los leków w organizmie jest silnie zdeterminowany między innymi sposobem odżywiania. Nie istnieje jednolity szablon, według którego ludzie stosują dietę. Pokarm – jego ilość, jakość oraz zawartość poszczególnych składników odżywczych – białek, tłuszczów i węglowodanów - jest inna dla każdego organizmu. Analiza nawyków żywieniowych oraz właściwości chemicznych leków i sposób ich aplikacji pozwalają przewidzieć odpowiedź organizmu na terapię i jednocześnie uprzedzić jej niepowodzenie lub toksyczny wpływ na organizm. Istotne zatem jest, aby w leczeniu określonego schorzenia dostosowano dietę pokarmową.
  • Abstract
  • Among the substances taken by the human body we can distinguish food which is essential to sustain life, functioning and development, as well as drugs that have the task of improving or repairing health. These two groups interact together in the gastrointestinal tract, and thus they can contribute to a variety health effects.
  • In addition to the type of diet followed by a person and the chemical properties of the drug taken, an important role is played by gender, age, state of health, as well as the amount of food taken and the functioning of the gastrointestinal tract. It should be noted that food, apart from nutrients, also consists of non-nutrient substances that play an equally significant role in the release, absorption, transport and excretion of drugs.
  • What happens to drugs in a human organism is strongly determined among others by a diet. There is no fixed pattern according to which people follow a diet. Food quantity, quality and the content of particular nutrients – proteins, fats and carbohydrates – is different for every human organism. The analysis of dietary habits as well as the chemical properties of drugs and the drug administration method allow to predict the body’s response to therapy and at the same time indicate its failure or its toxic effect on the organism. Therefore it is essential to adjust the diet for the treatment of a specific disease.
  • 1. Wprowadzenie
  • Pożywienie jest niezbędne do utrzymania organizmu przy życiu, umożliwia jego funkcjonowanie i rozwój. Leki natomiast to substancje, które po zastosowaniu powinny przyczynić się do poprawy, naprawy stanu zdrowia człowieka.
  • Pomiędzy lekami a składnikami pożywienia zachodzą interakcje, które mogą powodować różne skutki zdrowotne , , .
  • Oddziaływanie leków na organizm i ich efekt terapeutyczny zależy od wielu czynników. Oprócz właściwości chemicznych leku, istotne znaczenie pełnią m.in. takie czynniki jak: płeć, wiek, stan zdrowia, a w przypadku leków przyjmowanych doustnie: także ilość i jakość spożywanych pokarmów, stan i praca przewodu pokarmowego, w tym szybkość opróżniania żołądka i jelit, kwaśność soku żołądkowego, wchłanianie z przewodu pokarmowego i inne , , , .
  • Leki doustne, w przewodzie pokarmowym są narażone na bezpośredni kontakt z pożywieniem, które może mieć wpływ na losy leków w organizmie, zmieniać ich działanie, osłabiać bądź nasilać ich działanie na organizm ludzki , , , , .
  • Oddziaływanie żywności na leki może być powiązane z:
  •  wpływem spożytej ilości (masy) pożywienia w przewodzie pokarmowym na losy,
  •  oddziaływaniem składników pokarmowych na efekt terapeutyczny leków, w tym na aktywność biologiczną leku, a w szczególności na procesy wchłaniania, transportu, biodostępności, metabolizmu i wydalania z organizmu.
  • Istotne znaczenie i wpływ na wynik terapeutyczny leków ma czas spożycia pokarmów, w odniesieniu do czasu podania leku.
  • W reakcje z lekami mogą wchodzić wszystkie składniki zawarte w pożywieniu:
  •  składniki odżywcze,
  •  składniki nie odżywcze naturalne,
  •  substancje obce.
  • Składniki odżywcze pożywienia, to składniki niezbędne dla organizmu, których sam nie może wytworzyć i należy je dostarczyć , , , , , . Wyjątek stanowią nieliczne witaminy, a pozostałe muszą one być dostarczane z pożywieniem , , , , .
  • Wśród składników odżywczych wyróżnia się:
  •  składniki będące źródłem energii: tłuszcze, węglowodany i białka,
  •  składniki budulcowe (białka),
  •  składniki o działaniach regulujących , , , , .
  • 2. Składniki pożywienia oddziałujące na leki w organizmie
  • Niektóre składniki odżywcze pełnią funkcje podwójne. Białka są składnikami budulcowymi, a także źródłem energii szczególnie przy niedoborze lub braku w diecie tłuszczów, węglowodanów. Białko uważane jest za składnik odżywczy pożywienia człowieka, niezbędny do zachowania życia. Zasadniczym zadaniem spożytego białka jest dostarczenie dla organizmu niezbędnej ilości aminokwasów stanowiących istotny element budowy tkanek w ustroju człowieka, są odpowiedzialne za działanie i aktywność wielu enzymów biorących udział w procesach metabolicznych, są nośnikami witamin i składników mineralnych. Białko występuje w produktach zwierzęcych np. mięso, mleko, sery oraz w produktach roślinnych (produkty zbożowe, rośliny strączkowe, inne). Dorosły człowiek potrzebuje ok.1 g białka na 1 kg masy ciała. Wskazane jest wzajemne uzupełnianie w diecie białek pochodzenia roślinnego oraz zwierzęcego, ze względu na różny skład aminokwasów w poszczególnych grupach produktów , , , .
  • Składniki naturalne nie odżywcze (błonnik pokarmowy) swoją nazwą obejmują grupę węglowodanów występujących w błonach komórek i tkanki podporowej roślin. Ich przyswajalność dla organizmu jest znikoma, ale są niezbędne dla prawidłowej pracy, funkcjonowania przewodu pokarmowego. Znaczna zawartość w pożywieniu błonnika pokarmowego może spowodować adsorpcję niektórych leków np. Digoksyny, tym samym ograniczać proces ich wchłaniania. Błonnik pokarmowy pełni ważną rolę fizjologiczną w pracy przewodu pokarmowego, a także w usuwaniu z organizmu substancji niepożądanych, takich jak niektóre metale ciężkie lub będący często w nadmiarze cholesterol. Błonnik pokarmowy należy do wielocukrów, które w zasadzie nie ulegają rozkładowi w przewodzie pokarmowym. Spożywanie błonnika powoduje przyspieszenie przechodzenia pożywienia przez przewód pokarmowy zapobiegając zaparciom, zmniejsza ryzyko zachorowania na nowotwory jelita grubego. Najwięcej błonnika pokarmowego zawierają produkty zbożowe, szczególnie z pełnego ziarna. Jako przykład wymienić można pieczywo razowe, także z dodatkiem ziaren. Błonnik pokarmowy występuje także w znacznych ilościach w warzywach, ziemniakach i owocach , , , .
  • Substancje obce w pożywieniu, to grupa związków o różnorodnej budowie chemicznej i działaniu, pełnionej funkcji w żywności , , , , .
  • Oddziaływanie żywności na leki może zachodzić:
  •  w przewodzie pokarmowym przy doustnym przyjmowaniu leków, co może mieć wpływ na proces uwalniania i wchłaniania składników leczniczych (zmienione wchłanianie) z przewodu pokarmowego,
  •  na etapie transportu w układzie krwionośnym i biotransformacji w organizmie, bez względu na sposób podania leków.
  •  na etapie wydalania leków z przewodu pokarmowego.
  • Pożywienie w przewodzie pokarmowym zależności od swego składu jakościowego i ilościowego, może być przyczyną oddziaływań:
  •  zmian odczynu w przewodzie pokarmowym,
  •  zmian właściwości osmotycznych środowiska,
  •  zmian w perystaltyce i w czynnościach wydzielniczych przewodu pokarmowego (sok żołądkowy, enzymy trawienne i inne).
  • Rysunek 1. Wchłanianie leków, ich dystrybucja w organizmie człowieka i wydalanie
  • Zaadaptowano z: Neal M.J.: Farmakologia w zarysie, PZWL, Warszawa, 2002.
  • Spowodowane zmiany mogą wpływać na procesy: dysocjacji, rozpuszczalności, trwałości substancji leczniczych, na czas pobytu leku w żołądku i jelitach, a także na proces wchłaniania i inne. Między składnikami pożywienia a lekami, składnikami leków mogą także tworzyć się nierozpuszczalne połączenia kompleksowe. Składniki mineralne pożywienia mogą tworzyć połączenia z szeregiem leków , , , , .
  • Na losy leków w organizmie mogą mieć wpływ niektóre ogólne czynniki żywieniowe, które można pogrupować na czynniki: zmieniające wchłanianie leków z przewodu pokarmowego (zwiększające lub zmniejszające), wpływające na: biodostępność biologiczną leków, metabolizm leków, aktywność biologiczną leków i inne , .
  • Do czynników zwiększających wchłanianie leków zaliczyć można głodzenie się, które skraca czas przebywania w żołądku leków nietrwałych w środowisku kwaśnym żołądka, natomiast tłuszcze w pożywieniu wspomagają wchłanianie leków rozpuszczalnych w tłuszczach.
  • Do czynników zmniejszających wchłanianie leków należy obecność pożywienia (masa pożywienia) w przewodzie pokarmowym, co może opóźniać i utrudnić wchłanianie leków.
  • Tłuszcze zawarte w pożywieniu mogą zmniejszać wchłanianie z przewodu pokarmowego leków nierozpuszczalnych w tłuszczach.
  • Mleko z uwagi na występujący wapń może wiązać niektóre leki, Mleko i jego przetwory spożyte łącznie lub w krótkim odstępie czasu od podania antybiotyków z grupy tetracyklin, zmniejszają ich wchłanianie na skutek tworzenia połączeń kompleksowych z jonami wapnia obecnymi w mleku. Białko mleka wiąże kofeinę . Uwalnianie kofeiny z tego połączenia zachodzi powoli . Dieta wysokobiałkowa może opóźniać opróżnianie przewodu pokarmowego. Obecność pożywienia w przewodzie pokarmowym może spowolnić wchłanianie szeregu substancji leczniczych po ich podaniu doustnym: sulfonamidów, Pentaerytrytolu, Dipirydamolu, Fenmatazyny, antybiotyków: Nafcyliny, Oksacyliny, Kloksacyliny, niektórych antybiotyków z grupy penicylin, Tetracykliny i jej pochodnych . Leki te powinny być przyjmowane na czczo („na czczy żołądek”). Dieta wysokobiałkowa zwiększa wątrobowy przepływ krwi. Wchłanianie leków i innych składników do krwi z przewodu pokarmowego zachodzi w różnych jego odcinkach, w tym w jamie ustnej , , , , . Przykłady leków wchłaniających się z jamy ustnej, to: Apomorfina (tabletki rozpuszczalne), Buprenorfina (systemy adhezyjne), Cytrynian oksytocyny – stosowany w położnictwie (tabletki rozpuszczalne), Diazotan izosorbidu – w angina pectoris (aerozol, tabletki do żucia, tabletki rozpuszczalne), Nitroglicerol – angina pectoris (aerozol, kapsułki do rozgryzania, tabletki rozpuszczalne, tabletki adhezyjne), Nifedipina i Tetraazotan eritritylu - angina pectoris (tabletki rozpuszczalne), Larazepam, Oksazepam - psychofarmakologia (tabletki, liofilizaty), Metrylotestosteron – stosowany w niedoborze androgenów (tabletki rozpuszczalne), Prochlorperazina – migrena, (tabletki rozpuszczalne) . W jamie ustnej oprócz leków wchłaniają się także takie substancje jak: alkohole, kokaina, nikotyna, cyjanki i inne, a obecność pożywienia w jamie ustnej w czasie ich podania leków może utrudnić ich wchłanianie. Przenikają do krążenia ogólnego pomijając wątrobę i tym samym detoksykacyjne działanie wątroby , , , . Alkohole ulegają wchłanianiu także w żołądku , , , , .
  • Rysunek 2. Wchłanianie składników pokarmowych w dwunastnicy, jelicie czczym i w jelicie krętym (wg. Bootha)
  • Zaadaptowano z: Gołąb B., Traczyk W.Z.: Anatomia i fizjologia człowieka, Wydawnictwo Ośrodka Doradztwa i Szkolenia, Jaktorów, 1997.
  • Niektóre rodzaje pożywienia z uwagi na swój skład jakościowy w istotny sposób wpływają na zmianę wydzielania (zmniejszania lub zwiększania) ilości soku żołądkowego, co może mieć wpływ na efekty terapeutyczne leków , . Zmiany w ilości wydzielanego soku w żołądku pociągają za sobą zmianę pH środowiska żołądka, mogą także spowodować spowolnienie lub przyspieszenie trawienia oraz zmiany w czasie transportu masy pokarmowej do dalszych odcinków przewodu pokarmowego , , , , . Do produktów pobudzających wydzielanie soku żołądkowego należy m.in. mięso i jego przetwory. Do produktów zmniejszających wydzielania soku żołądkowego zaliczane są tłuszcze . Na przyspieszenie transportu masy pokarmowej wpływa także perystaltyka jelit. Perystaltykę jelit pobudzić może znaczna ilość spożytej wody . Podanie leku w krótkim odstępie czasu od spożycia pożywienia (przed i po posiłku), przy spowolnionym transporcie masy pokarmowej, utrudnia wchłanianie substancji leczniczych , , , , .
  • W przewodzie pokarmowym może dochodzić do wiązania składników pożywienia z innymi substancjami , , , , . Białko w pożywieniu może wiązać niektóre leki, co może utrudnić uzyskanie ich właściwego efektu terapeutycznego , , . Znaczna zawartość białek w pożywieniu wpływa na obniżenie poziomu i działania sulfonamidów, niektórych glikozydów nasercowych. Żelazo w przewodzie pokarmowym może tworzyć połączenia z kwasem cytrynowym i innymi hydroksykwasami. Uwalnianie żelaza z tych połączeń zachodzi powoli . Aby uniknąć wpływu masy pokarmowej na szybkość wchłania leku, tj. zmniejszenia wchłaniania, wskazane jest podanie leków na 1 h przed i 2h po posiłku , , . Jest to szczególnie istotne w przypadku leków, których działanie powinno być szybko uzyskane. Spożycie pożywienia w przypadku zażywania leków drażniących śluzówkę żołądka działa ochronnie na błonę śluzową żołądka , , , . Około 75% wszystkich leków przyjmowanych jest doustnie i wchłaniają się do organizmu z przewodu pokarmowego , . Wchłanianie (absorpcja) polega na przejściu substancji ze środowiska zewnętrznego do krążenia ogólnego organizmu. Na proces wchłaniania składników pożywienia (w tym wody) i leków wpływają czynniki takie jak: masa cząsteczkowa, konfiguracja przestrzenna, rozpuszczalność w lipidach, stopień jonizacji, stężenie, rozdrobnienie, a także wielkość powierzchni wchłaniania i jej ukrwienie , , , , .
  • Wchłanianiu z przewodu pokarmowego towarzyszy szereg czynności ze strony przewodu pokarmowego. Spożywane pokarmy poddane są obróbce mechanicznej i chemicznej przewodzie pokarmowym, a następnie ulegają procesowi wchłaniania. Spożyte substancje przenikają kolejno przez: nabłonek jelitowy, błonę podstawną i śródbłonek naczyń włosowatych. Powierzchnia wewnętrzna jelita cienkiego wyłożona jest takimi elementami jak: fałdy okrężne, kosmki jelitowe, krypty jelitowe, mikrokosmki. W nabłonku jelit najliczniej występują komórki wchłaniające z licznymi organellami. Na wolnej przestrzeni komórek wchłaniających znajduje się duża liczba ściśle ułożonych cylindrycznych mikrokosmków o długości 1 – 1,5 mikrometra i średnicy ok. 0,1 mikrometra , . Błona podstawna komórek wchłaniających usytuowana jest w pobliżu włosowatych naczyń krwionośnych oraz chłonnych. Szybkość wchłaniania uzależniona jest od prędkości przepływu krwi w naczyniach włosowatych kosmków jelitowych (u człowieka prędkość przepływu krwi wynosi średnio ok. 6 dcm3/ min). Komórki nabłonka oddzielone są przestrzeniami międzykomórkowymi rozszerzającymi się w kierunku podstawy komórek i pełnią istotną rolę we wchłanianiu wody .
  • Rysunek 3. Budowa kosmków błony sluzowej jelita cienkiego (wg Starlinga i Lovalt-Evansa)
  • Żaadoaptowano z: Gołąb B., Traczyk W.Z.: Anatomia i fizjologia człowieka, Wydawnictwo Ośrodka Doradztwa i Szkolenia, Jaktorów, 1997.
  • Drogą pokarmową trafia do organizmu pożywienie oraz większość leków , , , , , . Układ pokarmowy u dorosłego człowieka posiada długość ok. 8m . Wchłanianie substancji zachodzi w różnych jego odcinkach; jednak w największym stopniu procesy wchłaniania zachodzą w jelicie cienkim. Największą zdolność wchłaniania posiada jelito cienkie na odcinku przylegającym do dwunastnicy , . W przekroju poprzecznym jelita występuje (kierując się od światła przewodu ku obwodowi): błona śluzowa z utkaniem podśluzowym, błona mięśniowa zbudowana z warstwy mięśni okrężnych i podłużnych oraz błona surowicza .
  • .
  • Rysunek 4. Wchłanianie tłuszczów z przewodu pokarmowego do naczyń krwionośnych i chłonnych
  • Źaadaptowano z: Gołąb B., Traczyk W.Z.: Anatomia i fizjologia człowieka, Wydawnictwo Ośrodka Doradztwa i Szkolenia, Jaktorów, 1997..
  • Żołądkowe i jelitowe enzymy trawienne powodują rozpad wielu leków np. glikozydów nasercowych, co stało się powodem podawania ich inną drogą , . Resorpcja składników z żołądka zależy od ilości pokarmu i jego składu w żołądku , , , . Obecność tłuszczów w pożywieniu sprzyja wchłanianiu substancji litofilnych . Wchłanianie z przewodu pokarmowego uzależnione jest od wielu czynników: środki zmniejszające perystaltykę jelit przyspieszają wchłanianie, natomiast środki przyspieszające perystaltykę jelit ograniczają proces wchłaniania. Przepuszczalność błon komórkowych w młodym wieku jest większa niż u osób dorosłych, stąd wchłanianie z przewodu pokarmowego u osób młodych jest większe niż u osób dorosłych , , , . W przewodzie pokarmowym znaczna ilość dostarczanych płynów zostaje zresorbowana w końcowym odcinku jelita cienkiego oraz w jelicie grubym, a następnie przedostaje się do krwioobiegu . Naczynia krwionośne i błony komórkowe są przepuszczalne dla wody i wielu substancji rozpuszczonych w wodzie: aminokwasów, glukozy, hormonów. Woda w organizmie pełni wiele funkcji: dobrego rozpuszczalnika dla większości związków chemicznych (roztwory koloidalne ze związkami wielkocząsteczkowymi, roztwory właściwe ze związkami drobnocząsteczkowymi , środka transportu dla składników organicznych i nieorganicznych do wszystkich komórek (transport bierny: dyfuzja, osmoza oraz transport aktywny). Woda jest niezbędna w procesach przemiany materii, ułatwia usuwanie z organizmu produktów toksycznych, uczestniczy w trawieniu, ułatwia przesuwanie się masy kałowej w przewodzie pokarmowym, reguluje temperaturę ciała (parowanie, pot). Źródłem wody dla organizmu jest pożywienie, płyny dostarczane do przewodu pokarmowego oraz woda metaboliczna powstająca w organizmie w procesach spalania. Leki ulegają wchłanianiu w jelitach na drodze aktywnego transportu, dyfuzji, pinocytozy, wchłaniania limfatycznego , , , . Większość leków wchłania się na drodze dyfuzji biernej. Dyfuzja bierna spełnia największa rolę we wchłanianiu substancji niezjonizowanych o wysokim współczynniku podziału o/w. Substancje rozpuszczalne w wodzie o masie cząsteczkowej < 200, ulegają wchłanianiu na zasadzie dyfuzji przez pory. Substancje wielkocząsteczkowe wchłaniają się za pomocą endocytozy. Przy wchłanianiu substancji naturalnych istotne znaczenie pełni transport przenośnikowy. Istnieją specjalne mechanizmy transportu glukozy, galaktozy, różnych aminokwasów, jonów: sodowych, wapniowych, żelazowych i inne mechanizmy. Za pomocą transportu aktywnego są absorbowane substancje o budowie zbliżonej do naturalnych substancji: np. 5-fluorouracyl, 5-bromouracyl, które przenikają przez nabłonek jelit przy pomocy mechanizmu typowego dla tyminy i uracylu. Wchłanianie żelaza i wapnia zachodzi przy pomocy swoistych białek transportowych . Substancje lipofilne przechodzą do układu chłonnego i przez przewód piersiowy trafiają do krążenia ogólnego (kwasy tłuszczowe o krótkim łańcuchu). Drogą tą w pewnym stopniu wchłaniają się niektóre leki: Kwas p-aminosalicylowy, antybiotyki z grupy tetracyklin.
  • Ilość wchłoniętego leku i jego dostępność biologiczna zależy od:
  •  właściwości leku (budowy, rozpuszczalności, postaci, sposobu uwalniania),
  •  stanu zdrowia, szeregu czynników wewnątrzustrojowych (stanu mikroflory jelitowej, czasu transportu jelitowego, zmian chorobowych przewodu pokarmowego, przepływu krwi, chłonki) i innych .
  • Pod wpływem pożywienia, w tym w zależności od rodzaju i czasu spożycia pokarmów, wchłanianie leków może ulec:
  •  zmniejszeniu,
  •  opóźnieniu,
  •  zwiększeniu procesu wchłaniania leków.
  • Spożycie substancji leczniczej na czczo (na pusty żołądek) może przyspieszyć jej wchłanianie. Równoczesne spożycie dużych ilości płynów także ułatwia wchłanianie substancji z przewodu pokarmowego. Dwie lub więcej substancji może wpłynąć na ich transport, szczególnie gdy wymagają tego samego nośnika , .
  • Zawartość w diecie pektyn opóźnia wchłanianie niektórych leków m.in. Paracetamolu, Acetoaminofenazonu. Przy łącznym lub w krótkich odstępach czasu, spożywania pożywienia i podania leków może nastąpić tworzenie się związków kompleksowych niektórych antybiotyków (szczególnie tetracyklin) z kationami dwu- i trójwartościowymi (wapń, magnez, żelazo) występującymi np. w mleku, mięsie. Powstające substancje kompleksowe są nierozpuszczalne i nie ulegają wchłanianiu do krwi .
  • Niska zawartość tłuszczu w diecie może powodować słabsze trawienie lipidów, zmniejszenie wchłaniania leków rozpuszczalnych w tłuszczach. Tłuszcze zwierzęce są nośnikami witamin rozpuszczalnych w tłuszczach (witaminy A, D, E, K), dostarczają nasyconych kwasów tłuszczowych. Tłuszcze roślinne natomiast zawierają nienasycone kwasy tłuszczowe, w tym niezbędne nienasycone kwasy tłuszczowe (NNKT), witaminę E. Prawidłowo zaplanowana dieta powinna cechować się przewagą tłuszczów roślinnych nad zwierzęcymi , , , .
  • Podczas przyjmowania leków przeciwzakrzepowych wskazane jest unikanie spożycia potraw bogatych w witaminę K .
  • Przy wskazaniu, aby stężenie leku w ustroju utrzymywało się dłużej (działanie przedłużone), korzystne jest opóźnienie wchłaniania leku przez spożywanie pożywienia .
  • Dotyczy to szczególnie leków o krótkim okresie półtrwania np. Sulfatiazyny, Furosemidu, jonów potasowych, które uzupełniają terapię moczopędną , . Podawanie leków drażniących śluzówkę przewodu pokarmowego wskazane jest w trakcie posiłku. Dotyczy to takich leków jak: Kwas acetylosalicylowy, Bromokryptyna, Fenylobutazon, Fenytoina, Ibuprofen, Oksyfenylobutazon, sole żelaza i inne. Gryzeofulwina, Dikumarol, witaminy z grupy D, są lepiej wchłaniane przy równoczesnym podaniu z pożywieniem wysokotłuszczowym , .W takich przypadkach równoczesne podanie wymienionych leków z pożywieniem pozwala osiągnąć właściwe korzyści terapeutyczne.
  • Ze względu na drażniące działanie na śluzówkę żołądka, szereg leków podaje się także po zjedzeniu posiłku, m.in. Nitrofurantoinę, Ryboflawinę .
  • Diety: wysokobiałkowe, węglowodanowe, tłuszczowe sprzyjają zwiększonej przyswajalności Propranololu. Diety te pobudzają wątrobowy przepływ krwi .
  • Istotny wpływ na wchłanianie leków ma ich rozpuszczalność, także dobór odpowiedniego rozpuszczalnika i płynów do popijania leków , , , . Szereg leków przed spożyciem należy rozpuścić. Ważny jest dobór właściwego rozpuszczalnika. Niektóre leki należy przyjmować w formie nierozpuszczonej np. Penicylina, Ampicylina, Fluorouracyl, Metotreksat . Wymienione leki nie powinny być popijane płynami odczynie kwaśnym, gdyż w takim środowisku ulegają rozkładowi. Odczyn pH<5 wykazują niektóre soki owocowe: np. pomidorowy, a także: lemoniady, piwo, wino i inne płyny.
  • Najlepszym płynem do rozpuszczania leków i ich popijania jest woda (środki przeciwbólowe, przeciwzapalne niesteroidowe: Fenylobutazon, Indometazyna, tetracykliny). Nie należy popijanie mlekiem takich leków jak: Bisakodyl, tetracykliny, sole żelaza .
  • Leków nie należy popijać alkoholem. Interakcje wielu leków z alkoholem powodują zwiększenie działania depresyjnego na ośrodkowy układ nerwowy (leki przeciwdepresyjne, barbiturany, benzodiazepiny, pochodne Fenylotiazyny) , , . Inne leki mogą wpływać hamująco na metabolizm alkoholu w ustroju człowieka (Chlorpropamid, Disulfirany, Furazolidon, Gryzeofulwina, Metronidazol, leki hipoglikemiczne) , , , . Niebezpieczna interakcją jest interakcja etanolu z Paracetamolem (nienarkotyczny lek przeciwbólowy). Przyczyną tej interakcji są toksyczne metabolity Paracetamolu ( wśród nich N-acetylo-p-benzochinoimina), które wywołują martwicę hepatocytów wątroby , , . Długotrwałe spożywanie etanolu może zwiększać aktywność enzymów mikrosomalnych wątroby i prowadzić do zwiększonego powstawania metabolitów toksycznych , , , . Alkohol etylowy nasila działanie depresyjne leków przeciwlękowych na ośrodkowy układ nerwowy (Diazepam i inne leki przeciwlękowe). Etanol osłabia przeciwdrgawkowe działanie Difenylohydantoiny . Powoduje pogłębienie wpływu leków nasennych (barbiturany i inne leki nasenne) na organizm człowieka. Stwierdzono wpływ etanolu na wchłanianie, dystrybucję i wiązanie leków z białkami krwi , . Pod wpływem spożywanego alkoholu etylowego na skutek pobudzenia układu enzymów mikrosomalnych metabolizujących Tolbutamid, dochodzi do zmiany metabolizmu tego leku . U osób spożywających alkohol nałogowo stwierdzono dwukrotnie krótszy okres półtrwania Tolbutamidu w organizmie i w następstwie tego brak skuteczności leczenia cukrzycy , .
  • Leki i składniki pokarmowe mogą nawzajem hamować swoje wchłanianie, gdy w transporcie przez ścianę jelita zachodzą konkurencyjnie te same procesy. Cyklaminiany hamują wchłanianie niektórych antybiotyków .
  • Przy niewydolności krążenia występuje zmniejszone wchłanianie leków. U osób leczonych lekami przeciwzakrzepowymi, niektóre warzywa liściaste (kapusta, szpinak i inne) mogą zmieniać czas protrombinowy . Po wchłonięciu do krwioobiegu, składniki żyłą wrotną transportowane są do wątroby , , , . Częstym czynnikiem transportującym cząsteczki leku jest albumina plazmy, która wiąże anionową i częściowo niepolarną cząsteczkę transportując ją do miejsca działania. Może dochodzić do wypierania leku przez niektóre związki np. kwasy tłuszczowe pożywienia. Pożywienie bogate w tłuszcze staje się przyczyną wzrostu poziomu wolnych kwasów tłuszczowych (wiążą te same miejsca białek) utrudniając transport leku. Do leków wiążących się z białkami plazmy należą m.in. Kwas acetylosalicylowy, Digoksyna, Difenylohydantoina, Dikumaral, Fenobarbital, Fenylobutazon, Kofibrat, salicylany, tetracykliny .
  • Stosunek wagowy wolnych kwasów tłuszczowych do albuminy białka mieści się w przedziale 0,4 – 2,0. Powyżej 2,0 dochodzi do znacznego wypierania szeregu leków z połączeń z białkami, a w wyniku tego następuje wzrost działania leku, a nawet dochodzi do toksyczności leku .
  • Przedstawiając wpływ żywności na metabolizm leków, należy zaznaczyć, że leki i substancje dostarczane z pożywieniem są metabolizowane głównie w wątrobie i również w mniejszym stopniu w innych tkankach przy udziale enzymów mikrosomalnych , , , , , . Procesy metabolizmu (biotransformacji) stwierdzono także w jelitach , . W siateczce śródplazmatycznej komórek nabłonkowych wykryto układy enzymatyczne monooksygenaz, które uczestniczą w metabolizowaniu wielu substancji, w tym kwasów tłuszczowych, steroidów i innych , , , .
  • Występujący w układach enzymatycznych cytochrom P-450 jest rozmieszczony w jelitach dość równomiernie . Stwierdzono, że aktywność enzymów znajdujących się w szczytowej części kosmków jelitowych jest 6 – 10 krotnie wyższa niż w komórkach krypt jelita. Enzymy te wykorzystują NADPH (fosforan dinukleotydu nikotynoamidoadeninowego) w reakcjach utleniania ( I faza metabolizmu) .
  • Rysunek 5. Schemat przemian metabolicznym w organizmie człowieka
  • Źaadaptowano z: Neal M.J.: Farmakologia w zarysie, PZWL, Warszawa, 2002
  • Utlenione metabolity są poddawane przemianom przez inne systemy enzymów (II faza metabolizmu), a następnie eliminowane. W I fazie przemian może nastąpić inaktywacja lub aktywacja leku. Stwierdzono, że niedobór białek w pożywieniu, niezbędnych aminokwasów, tokoferoli, witaminy C, nienasyconych kwasów tłuszczowych i składników mineralnych (Cu, K, Mg, Se, Zn) może być przyczyną ograniczenia metabolizmu wielu leków. Niedobór składników energetycznych, żelaza, tiaminy sprzyja zwiększeniu metabolizm leków .
  • Dieta niskobiałkowa może spowodować spowolnienie metabolizmu niektórych leków. Pożywienie niskobiałkowe w wyniku spowolnienia metabolizmu, może przyczynić się do zwiększenia toksyczności: Fenobarbitalu, Strychniny, Aminopiryny, Oksazolidyny .
  • W przemianie leków istotną rolę spełniają aminokwasy zawarte w pożywieniu zawierające siarkę, glutation, witaminy (szczególnie z grupy B) . Pożywienie bogate w białko stosowane przez dłuższy czas, skraca okres półtrwania Antypiryny, Fenacetyny, Teofiliny, co staje się przyczyną zmniejszenia efektu terapeutycznego. Większość niedoborów składników odżywczych w pożywieniu spowalnia I etap metabolizmu leków, co sprzyja zmianom efektu terapeutycznego , , . W procesie detoksykacji leków znaczną rolę pełni glutation oraz aminokwasy zawierające w swych cząsteczkach siarkę. Obecne w pożywieniu witaminy, tym witaminy z grupy B wykazują wpływ na metabolizm niektórych leków, np. Kwas foliowy przyspiesza przemiany Difenylohydantoiny .
  • W produktach spożywczych pochodzenia zwierzęcego mogą występować pozostałości leków weterynaryjnych, które mogą przenikać do jaj, mleka, mięsa . Spożywanie takich produktów przy równoczesnym podaniu leków może spowodować interakcje. Produkty spożywcze zawierające aminy w znacznych ilościach: tyraminę, histaminę, putrescynę, kadawerynę obecne w niektórych gatunkach serów (np. Brie, Cheddar, Camembert, Stilton), rybach (śledzie, makrele, tuńczyk), w piwie, winie czerwonym, owocach (awokado, bananach), czekoladzie, przy równoczesnym podaniu leków z grupy inhibitorów MAO (monoaminooksydazy) może spowodować silne przełomy nadciśnienia (w wyniku gwałtownego uwalniania się amin katecholowych), co może stać się przyczyną śmierci. Leki: Izoniazyd, Prokarbazyna mogą wywołać znaczne podwyższenie ciśnienia przy równoczesnym spożyciu produktów spożywczych bogatych w tyraminę. Oddziaływanie składników pożywienia na leki może mieć złożone skutki zdrowotne , , , , . Warzywa z rodziny krzyżowych (kapusta, kalafior, brokuły, brukselka) posiadają związki indolowe, owoce zawierające flawonoidy, nasilają syntezę cytochromu P-450, co staje się przyczyną przyspieszenia przemian I fazy metabolizmu, sprzyjają zwiększeniu metabolizmu wątrobowego i jelitowego poprzez aktywację procesów hydroksylacji leków . Hamowanie lub indukowanie określonych systemów enzymatycznych prowadzi do zmian w metabolizmie i skutkach działania leku , , , , . Leki wprowadzone do organizmu ludzkiego ulegają metabolizmowi przy udziale także innych enzymów, takich jak: oksydazy, koniugazy i inne. Leki uspokajające np. barbiturany są silnymi induktorami enzymów. Osoby przyjmujące te leki mogą wykazywać zmienioną wrażliwość na działanie innych substancji. Induktory enzymatyczne mogą powodować działanie autotoksyczne.
  • Każda spożyta substancja w pierwszym etapie przemian (reakcje I fazy) ulega utlenianiu przez grupę enzymów o funkcji oksydaz. Utlenione metabolity są wiązane przez inne grupy enzymów .
  • Leki wchłonięte do krwioobiegu mogą ulegać związaniu z białkami osocza. Dopiero po uwolnieniu się z tych połączeń, mogą docierać do tkanek. W procesie wiązania się z białkami osocza może zaistnieć zjawisko konkurencyjności, gdzie określony związek jest wypierany przez inny. Konkurencyjność może wystąpić między różnymi składnikami pożywienia a lekami, między lekami, między składnikami pożywienia, między innymi substancjami. W wyniku konkurencyjności może dojść do wyparcia leku przez inną substancję z połączenia z białkami osocza, co powoduje, zwiększenie ilości leku we krwi i możliwość wystąpienia objawów jego przedawkowania. W wyniku konkurencyjności może nastąpić przyspieszenie metabolizmu tych związków tworzących połączenia kompleksowe z białkami, które zostały wyparte przez inne związki silniej wiążące się z białkami osocza.
  • Fenylobutazon może wypierać sulfonamidy, jako związki słabiej wiążące się z białkami osocza.
  • Salicylany mogą wypierać związki kumarynowe z ich połączeń z białkami powodując zwiększenie ich działania . Stopień wiązania się leku lub innej substancji z białkami może być różny i decyduje o czasie działania leku, substancji. Trwałe połączenie leku z białkami osocza uniemożliwia wniknięcie do wnętrza komórki. Oddziaływanie składników pożywienia na przemiany leku zachodzi w różnym stopniu. Na aktywność enzymów mikrosomalnych biorących udział w przemianie leku I fazy oraz II fazy wywiera istotny wpływ stan odżywienia organizmu. Składniki pożywienia oddziaływujące na procesy przy udziale enzymów mikrosomalnych, to m.in. białka, witaminy, składniki mineralne, inne substancje niewykazujące wartości odżywczej, niektóre zanieczyszczenia o właściwościach indukowania enzymów np. wielopierścieniowe węglowodory aromatyczne .
  • Ołów dostarczony w pożywieniu, a także innymi drogami do organizmu hamuje aktywność cytochromu P-448 i P-450, reduktazę NADPH cytochromu C. Na aktywność wielofunkcyjnych oksygenaz wpływa wiele czynników pokarmowych, np. głodzenie się, brak witaminy C, diety: węglowodanowa, tłuszczowa, żelazo, witamina B12niedobory jodu, białka . W istotnym stopniu na aktywność enzymów biorących udział w przemianie leków wpływa poziom białka w pożywieniu. Przy obniżonym poziomie białka w pożywieniu stwierdzono obniżenie poziomu cytochromu P-450 , , , . Niedobory białek mogą stać się przyczyną obniżenia aktywności procesów detoksykacyjnych Pentabarbitalu, Strychniny, Etylomorfiny, Aminofenazonu. Niedobory w diecie wapnia, cynku, manganu, witaminy C wpływają na zmniejszenie aktywności enzymów metabolizujących leki i substancje obce. Przy niedoborach jodu w pożywieniu obserwuje się zwiększony metabolizm Aminopirydyny, Heksobarbitalu . Stwierdzono, że zmniejszony poziom potasu w organizmie (np. z niedoboru tego pierwiastka w pożywieniu) może wzmagać toksyczność glikozydów naparstnicy u chorych z niedomogą serca. Poziom cytochromu P-450 jest niższy przy przyjmowaniu diety oczyszczonej, bogatej w białko pozbawionej tłuszczu w porównaniu do takiej samej diety z zawartością tłuszczu .
  • Tabela 1. Przykłady leków, których wchłanianie z przewodu pokarmowego może być nasilone pod wpływem pożywienia
  • Leki Przyczyna nasilenia wchłaniania leku
  • Diazepam Pożywienie bogate w tłuszcze i opóźnione opróżnianie żołądka.
  • Gryzeofulwina Pożywienie bogate w tłuszcze.
  • Indarubicyna, Propranolol Pożywienie bogate w białko.
  • Chlorotiazyd, Hydrochlorotiazyd, Metoksalen, Prognazon, Ryboflawina Długie zaleganie pożywienia w żołądku.
  • Retinol Pożywienie bogate w tłuszcze.
  • Witamina E Rozpuszcza się w tłuszczach, nasilone wydzielanie żółci.
  • Sole litu Pożywienie osłania śluzówkę żołądka, zmniejsza odruchy wymiotne.
  • Źródlo: Biernat J.: Żywienie, żywność a zdrowie, Wydawnictwo Astrum, Wrocław, 2001.
  • Tabela 2. Przykłady leków, których wchłanianie z przewodu pokarmowego może być opóźnione przez pożywienie
  • Leki Przyczyna opóźnienia wchłaniania leku
  • Acetaminofen, Digoxina, Pożywienie bogate w błonnik pokarmowy.
  • Aspiryna Zmiana pH soku żołądkowego
  • Chlorambucil, Sulfonamidy Opóźnione opróżnianie żołądka.
  • Clinidyna Wiązanie z białkami pożywienia.
  • Fenytoina Opóźnione opróżnianie żołądka i nasilone wydzielanie żółci.
  • Tetracykliny Wiązanie z jonami wapnia i magnezu w pożywieniu: w produktach mlecznych.
  • Źródlo: Biernat J.: Żywienie, żywność a zdrowie, Wydawnictwo Astrum, Wrocław, 2001.
  • Tabela 3. Przykłady leków, których wchłanianie z przewodu pokarmowego może być osłabione przez pożywienie
  • Leki Przyczyna osłabienia wchłaniania leku
  • Amoksycylina, Chloropromazyna, Melfalan, Merkaptopuryna, Metotreksat, Sole żelaza Mitazolam,Nitrogliceryna, Penicylina G, Opóźnione opróżnianie żołądka
  • Antypiryna Wysoka ilość błonnika pokarmowego w pożywieniu.
  • Isoniazyd Wzrost pH soku żołądkowego.
  • Kofeina Pożywienie bogate w białko.
  • Lewodopa, Metylodopa Konkurencyjność z aminokwasami pożywienia
  • Nafcylina Zmiana kwasowości treści żołądka.
  • Penicylamina Wiązanie z wapniem.
  • Pentabarbital, Warfaryna Wiązanie z białkami pożywienia.
  • Tetracykliny Wiązanie z jonami wapnia i magnezu
  • Źródlo: Biernat J.: Żywienie, żywność a zdrowie, Wydawnictwo Astrum, Wrocław, 2001.
  • Spożywanie pokarmów bogatych w tłuszcze sprzyja wchłanianiu leków rozpuszczalnych w tłuszczach. Czynniki hamujące wchłanianie leków do krwioobiegu mogą przyczyniać się do zmniejszenia efektu terapeutycznego leków. Do czynników zmniejszających wchłanianie wielu leków zaliczane są znaczne ilości spożytych pokarmów. Spożywane tłuszcze ograniczają wchłanianie leków nierozpuszczalnych w tłuszczach. Błonnik pokarmowy zawarty w pożywieniu może absorbować niektóre leki i opóźniać ich wchłanianie do krwi. Mleko w pożywieniu może wiązać niektóre leki na skutek tworzenia połączeń wapnia z lekami. Dieta wysokobiałkowa może zwiększać wątrobowy przepływ krwi; tym samym podnosić dostępność biologiczną leków. Ponadto pożywienie wysokobiałkowe i również niskowęglowodanowe, a także warzywa kapustne sprzyjają zwiększeniu metabolizmu niektórych leków. Składniki mineralne pożywienia mogą tworzyć połączenia z wieloma lekami. Do czynników hamujących metabolizm leków należy pożywienie niskobiałkowe i równocześnie wysoko węglowodanowe.
  • Przykładem oddziaływania składników pożywienia na leki, są interakcje leków z substancjami obcymi zawartymi w pożywieniu. Stwierdzono wpływ benzo-a-pirenu ( może być obecny w żywności wędzonej), na metabolizm wielu leków. Między innymi skraca on okres półtrwania Antypiryny, Fenacetyny i Teofiliny i w wyniku tego są one szybciej wydalane z organizmu. Innym przykładem oddziaływania składników pożywienia na leki, są interakcje leków z azotanami. Mogą być obecne w produktach spożywczych pochodzenia roślinnego (obecne w sztucznych nawozach azotowych) jak i pochodzenia zwierzęcego (jako środki konserwujące). Niektóre rośliny posiadają znaczną zdolność do kumulowania azotanów: sałata, kalarepa, kapusta, rzepa, szpinak, rzodkiewka, burak ćwikłowy, kalafior, marchew .
  • Tabela 4. Przykłady leków, które mogą ulegać nitrozowaniu w organizmie z wytworzeniem N-nitrozoamin
  • Grupa leków Wyszczególnione leki
  • Leki przeciwbakteryjne Etambutol, pochodne penicyliny, oksytetracyklina
  • Leki przeciwbólowe Antypiryna, fenacetyna, metadon, pyralgina
  • Leki przeciwdepresyjne, uspokajające, przeciwparkinsonowskie Amipramina, elenium, dezypramina, pochodne dibenzoheptanu, pochodne debenzoazepiny, protryptylina, kaptodiamina, pochodne fenotiazyny (chloropromazyna,dietazyna),
  • Leki przeciwhistaminowe Cyklizyna, klemizol, metapirylen, prometazyna
  • Leki o innym działaniu Efedryna, kwas foliowy, kardiamid, Klofedanol, Tifenamid
  • Źródło: Gawęcki J., Hasik J.(red): Żywienie człowieka zdrowego i chorego, PWN, Warszawa, 2005.
  • Azotany w organizmie człowieka mogą ulegać procesom redukcji do azotynów. Azotyny w reakcji z aminami II- i III-rzędowymi tworzą N-nitrozwiązki. Nitrozowaniu mogą ulegać leki posiadające ugrupowania aminowe (II- i III-rzędowe); w wyniku tego tworzą się odpowiednie N-nitrozwiązki . Znaczna liczba nitrozoamin wykazuje działanie kancerogenne. Łatwo tworzą nitrozoaminy następujące leki: Antypiryna, Amidopiryna, Metadon, Chloropromazyna .
  • Wydalanie leków i ich metabolitów z organizmu zachodzi różnymi drogami, m.in. z moczem, kałem, żółcią, mlekiem matki, potem, z wydychanym powietrzem, przez skórę. Masa i skład jakościowy spożytego pożywienia może wpływać na efekt terapeutyczny leków, szybkość opróżniania przewodu pokarmowego, co jest szczególnie istotne przy lekach w terapii przewodu pokarmowego i wydalanych z kałem. Najczęściej leki oraz ich związki pochodne są wydalane z ustroju przez układ moczowy.
  • Większość wydalanych leków bądź ich metabolitów posiada charakter słabych kwasów lub słabych zasad. Rzadziej są to obojętne cząsteczki. Istotną rolę spełnia odpowiednia dieta: zakwaszająca lub alkilująca. Stosowanie diety zakwaszającej bądź alkalizującej wpływa na wartość pH moczu (natomiast pH moczu ma wpływ na jonizację leków). Dieta zakwaszająca wpływa hamująco na proces wydalania leków lub ich metabolitów o charakterze kwaśnym. Działanie leku o charakterze kwaśnym będzie przedłużone, gdy odczyn moczu będzie kwaśny. Do posiłków zakwaszających należą: mięso, ryby, jaja, sery, przetwory zbożowe. Powodują one zwiększenie wydalania leków o charakterze słabych zasad np. Amphetamina. Kwaśny odczyn moczu sprzyja wytrącaniu w nim związków wapnia, sulfonamidów, innych leków o charakterze zasadowym tworzących nierozpuszczalne sole.
  • Dieta alkilująca (mleko, przetwory mleczne, warzywa i owoce) przyspiesza wydalanie leków lub ich metabolitów o charakterze słabych kwasów np. Fenobarbitalu. Dieta wysokobiałkowa zwykle przyspiesza metabolizm leków, a następnie ich wydalanie. Leki w formie niezdysocjowanej mogą ulegać resorpcji zwrotnej do krwioobiegu.
  • 3. Zakończenie
  • Oddziaływanie żywności na leki może zmienić losy leków w organizmie człowieka, doprowadzić do wystąpienia działań niepożądanych, a nawet toksycznych na organizm, może także oddziaływać korzystnie. Istotne jest w leczeniu określonego schorzenia dostosowanie diety pokarmowej, aby wspomagała leczenie farmakologiczne. Wskazane jest także uwzględnienie takich czynników jak: wiek, płeć, uwarunkowania genetyczne, cechy osobowe chorego, wykonywany wysiłek fizyczny, stan patologiczny narządów i układów, okres laktacji i inne czynniki. Aktywność metabolizmu leków zwiększa się wraz z wiekiem pacjenta.
  • U noworodków i niemowląt aktywność enzymów mikrosomalnych jest niewielka i stopniowo wzrasta do okresu pokwitania. Natomiast u osób w wieku podeszłym obniża się aktywność enzymów mikrosomalnych , , , .
  • Dalszy rozwój badań nad technologią leków i upowszechnienie stosowania leków najnowszej generacji dostarczyć może nowych informacji w zakresie oddziaływania pożywienia na losy leków w organizmie człowieka , .
  • Literatura:
  • 1. Biernat J.: Żywienie, żywność a zdrowie, Wydawnictwo Astrum, Wrocław, 2001.
  • 2. Ciborowska H., Rudnicka A., Ciborowski A.: Dietetyka. Żywienie zdrowego i chorego człowieka, PZWL, Warszawa, 2004.
  • 3. Danysz A.: Kompendium farmakologii i farmakoterapii, Volumed, Wrocław 1998.
  • 4. Fiedurek J.: Rola żywności i żywienia w profilaktyce i terapii chorób człowieka, Wydawnictwo UMCS, Lublin, 2007.
  • 5. Gawęcki J., Hasik J.(red): Żywienie człowieka zdrowego i chorego, PWN, Warszawa, 2005.
  • 6. Gołąb B., Traczyk W.Z.: Anatomia i fizjologia człowieka, Wydawnictwo Ośrodka Doradztwa i Szkolenia, Jaktorów, 1997.
  • 7. Gomółka W. S., Rewerski W.: Encyklopedia zdrowia, PWN, Warszawa, 1996
  • 8. Guengerich F.P.: Role of cytochrome P450 enzymes in drug – drug interaktions. Arch. Pharmacol., 1999, 43,7.
  • 9. Hacola J.,Tanaka E.,Pelkonen O.: Development expresion of cytochrome P450 enzymes in human liver. Pharmacol. Toxicol., 1998, 82, 209.
  • 10. Harris R.Z., Benet L.Z.: Gender effects in pharmacokinetics and pharmacodynamics. Drugs, 1995, 50, 222.
  • 11. Herman Z.S.: Podstawy farmakologii ogólnej, Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa, 2006.
  • 12. Hryniewiecki L., Gawęcki J. (red): Żywienie człowieka. Podstawy nauki o żywieniu, PWN, Warszawa, 2006.
  • 13. Janiec W.(red): Kompendium farmakologii, Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa, 2006.
  • 14. Jarosz M.: Żywienie osób w wieku starszym, PZWL, Warszawa, 2008.
  • 15. Keller J., St.: Podstawy fizjologii żywienia człowieka, Wydawnictwo SGGW, Warszawa, 2000.
  • 16. Kostka-Trabka E., Woroń J.: Intertakcje leków w praktyce klinicznej, Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa, 2011.
  • 17. Kostkowski W.,Herman Z.S.: Farmakologia. Podstawy farmakologii, Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa, 2010.
  • 18. Kotylar M., Carson S.W.: Effekts of obesity on the cytochrome P450 enzyme system.Int. Clin. Pharmacol. Theraprut., 1999, 37, 8
  • 19. Meszaros J., Gajewska-Meszaros S. (red): Podstawy farmakologii, PZWL, Warszawa, 1999.
  • 20. Młodecki H., Piekarski L.: Zagadnienia zdrowotne żywności. Podręcznik dla studentów farmacji, Państwowy Zakład Wydawnictw Lekarskich, Warszawa, 1982.
  • 21. Muller R.H., Hildebrand G.E (red): Technologia nowoczesnych postaci leków, Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa, 2003.
  • 22. Neal M.J.: Farmakologia w zarysie, PZWL, Warszawa, 2002.
  • 23. Nikonorow M.: Toksykologia żywności, Państwowy Zakład Wydawnictw Lekarskich, Warszawa, 1979.
  • 24. Nowakowska E,: Podstawy farmakokinetyki w:Farmakologia (red. Rajtar-Cynke G.), Czelet, Lublin, 2002, 11-13.
  • 25. Rajtar-Cynke G. (red): Farmakologia. Wydawnictwo CZELEJ Sp. zo.o., Lublin, 2002.
  • 26. Sikorski Z. E. (red): Chemia żywności, Wydawnictwo Naukowo-Techniczne, Warszawa, 2002.
  • 27 Shulman R. W., Ozdemit S. O.: Psychotropic medications and cytochrome P450 2D6: pharmacologic consideration in the elderly. Can. J. Psychiatry, 1997, 42, 45.
  • 28. Stańczuk W.(red): Toksykologia, PZWL, Warszwa, 2002.
  • 29. Tanaka E.: Gender-related differences in pharmacokinetics and their clinical significance. J. Clin. Pharm. Ther.,1999, 24, 339.
  • 30. Zejc A., Gorczyca M,: Chemia leków, Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa, 1999.
  • 31. Zheng Q. Y. I wsp.: Characterization of human small intestinal cytochrome P450 .Drug Metab. Dispos., 1999, 27, 804a.
  • Wpływ leków na żywność w organizmie człowieka.
  • The impact of drugs on food in the human body.
  • Sosnowska Stefania1, Andrearczyk-Woźniakowska Agnieszka1, Artkop Joanna1
  • Tabaczyńska Żaneta 2
  • 1 Instytut Nauk o Zdrowiu, Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Płocku,
  • 2 Wyższa Szkoła Nauk o Zdrowiu w Bydgoszczy
  • Number of characters: 29 683 (with abstracts, summaries and cover). Number of images: 4 x 1 000 characters (lump sum)=4 000 characters.
  • Total: Number of characters: 33 683 (with abstracts, summaries, cover and graphics)=0,842 spreadsheets publishing.
  • Słowa kluczowe: odżywianie, interakcje, leki
  • Key words: oxygen, oxygen treatment.
  • Streszczenie
  • Poniższa praca jest opracowaniem poglądowym dotyczącym oddziaływania leków na pożywienie w organizmie człowieka. Leki mogą zmienić losy pożywienia w organizmie człowieka, to jest: masy pożywienia oraz poszczególnych jego składników. Efekt terapeutyczny leków jest uzależniony od wielu czynników, w tym od interakcji ze składnikami pokarmów i oddziaływaniem ilości pożywienia. Istotne jest uwzględnienie czynników jak: wiek, płeć, uwarunkowania genetyczne, stan zdrowia i inne. Intensywność przemian leków wzrasta wraz z wiekiem chorego (wzrost aktywności enzymów mikrosomalnych). U dzieci po urodzeniu aktywność enzymów mikrosomalnych jest niewielka i stopniowo się podnosi do wieku pokwitania. U osób starszych i w podeszłym wieku aktywność tych systemów enzymatycznych stopniowa się obniża. Istotne jest wprowadzając odpowiednią farmakoterapię dla chorego, dostosowanie właściwej diety, która wspomagałaby leczenie chorego.
  • Abstarct
  • The following work is to develop a pictorial on the impact of drugs on food in the human body. Drugs can change the fate of food in the human body, it is the weight of food and its various components. The therapeutic effect of the drugs is dependent on many factors, including the interaction with components of food and amount of food interaction. It is important to take into account factors such as age, gender, genetics, health, and others. The intensity changes of drugs increases with patient age (increase in the activity of microsomal enzymes). In children after the birth of microsomal enzyme activity is low and gradually rises to the age of puberty. In the elderly, and elderly activity of these enzymatic systems gradually decreases. It is important to introducing appropriate medical therapy for the patient, adjusting a proper diet that promotes treatment of the patient.
  • 1. Wprowadzenie
  • Oddziaływanie leków na pożywienie wiąże się z ich wpływem na: masę (ilość) pożywienia, procesy trawienia pokarmów, wchłanianie i metabolizm składników pokarmowych oraz wydalanie . Na masę pożywienia w przewodzie pokarmowym wpływają leki różnych grup, jak: leki stosowane w zaburzeniach motoryki przewodu pokarmowego, w tym: przeczyszczające, które przyspieszają przesuwanie się mas pokarmowych w jelitach. Nadmierne, zbyt szybkie opróżnianie przewodu pokarmowego ogranicza wchłanianie składników pożywienia i część składników wraz z masą kałową zostaje wydalone. Leki zwiększające przesuwanie się mas pokarmowych, w wyniku tego działania, upośledzają wchłanianie wielu ważnych składników pokarmowych, jak białek, glukozy, fosforu, potasu, sodu, tłuszczów, witamin A, D, E, K i innych. Przykłady leków: środki zwiększające objętość mas kałowych (masowe): błonnik, pektyny, metyloceluloza i inne pęczniejące i zwiększające objętość zawartości jelit, środki osmotyczne (siarczan magnezu, siarczan sodu, fosforan sodu, Laktuloza, Laktitol, Makrogol i inne), środki zmiękczające kał (Laxal, Laxopal), środki poślizgowe (olej parafinowy , przyjmowany doraźnie z uwagi na działania niepożądane) i inne, środki przeczyszczające kontaktowe (drażniące jelito grube): Bisakodyl, środki z grupy glikozydów antrachinonowych (Alax, Agioolax, Altra, Laxitab, Neonormacol, Obstilax, Xenna, Radirex, Rhelax, Regulax, Senefol, Sylax) , , , , , 16, 21, 24, 30).
  • 2. Wpływ leków na pożywienie w organizmie
  • Na masę pożywienia w przewodzie pokarmowym oddziaływają leki przeciwbiegunkowe (zapobiegające nadmiernemu opróżnianiu przewodu pokarmowego ze spożytego pożywienia). Przykłady grup leków: leki zmniejszające perystaltykę jelit (Loperamid, Difenoksylat), środki ściągające (sole bizmutu, sole glinu, sole wapnia, środki z grupy garbników: Tanninum albuminatum, Salotannal, Enterosol), środki adsorbujące (Smekta, węgiel medyczny). Leki wpływające na funkcje wydzielnicze przewodu pokarmowego: oddziaływają także na procesy trawienia pożywienia, leki pobudzające wydzielanie żołądkowe oprócz korzystnego działania w niedokwaśności, bezsoczności wykazują także wpływ na trawienie pokarmów; stosowane również w zburzeniach trawienia, braku łaknienia , , . Zaparcia, biegunki (jako efekty ubocznego działania) towarzyszą lekom hamującym wydzielanie kwasu solnego (stosowane w leczeniu choroby wrzodowej żołądka, dwunastnicy) z grupy antagonistów receptorów H2. Są najczęściej stosowanymi lekami przeciwwrzodowymi (Cymetydyna, Nizatydyna, Ranitydyna, Famotydyna). Działaniami ubocznymi tej grupy leków są zaburzenia żołądkowo-jelitowe i inne.
  • Składnikami żywności, na które mogą oddziaływać leki, są wszystkie składniki pożywienia: odżywcze, naturalne składniki nie odżywcze oraz pozostałe substancje .
  • Wpływ leków na losy pożywienia w organizmie człowieka można pogrupować na:
  •  wpływ na trawienie, wchłanianie i metabolizm składników spożywczych,
  •  wpływ na stan odżywienia organizmu,
  •  interakcje leków z substancjami czynnymi farmakologicznie zawartymi w pożywieniu,
  •  wpływ leków na substancje obce w pożywieniu,
  •  wpływ leków na procesy wydalania składników pokarmowych oraz masy pokarmowej z przewodu pokarmowego .
  • Rysunek 1. Losy leków w organizmie człowieka (LADME)
  • Źaadaptowano z: Nowakowska E,: Podstawy farmakokinetyki w:Farmakologia (red. Rajtar-Cynke G.), Czelej Sp.z o.o., Lublin, 2002
  • Procesy jakim ulegają leki w organizmie człowieka od chwili podania aż do ich wydalenia określane są nazwą LADME, pochodzącą od angielskich liter: L –liberation (uwolnienie), A – absorbtion (wchłanianie), D – distribution (rozmieszczenie), M – metabolism (metabolizm), E – excretion (wydalanie) .
  • L. Proces uwalniania substancji leczniczych polega na rozpadzie postaci leku, rozpuszczeniu substancji czynnej, dyfuzji do miejsca wchłaniania.
  • A. Wchłanianie, to przenikanie przez błony biologiczne do krążenia ogólnego. Zależy od: drogi podania, właściwości fizycznych i chemicznych leku, wielkości dawki, postaci leku i częstotliwości podania leku. Szybkość wchłaniania zależy od szybkości rozpuszczania substancji czynnej, a ta zależy od wielkości cząsteczek, pH środowiska i innych. Dostępność biologiczna leku, to część dawki leku (procent, ułamek) jaka dociera do krążenia ogólnego oraz szybkość z jaką ten proces przebiega.
  • D. Leki wchłonięte z przewodu pokarmowego dostarczane są żyłą wrotna do wątroby, gdzie zachodzi ich biotransformacja (efekt pierwszego przejścia). Składniki leku po wchłonięciu do krwi (kompartment I) ulegają dystrybucji do tkanek (kompartment II): wątrobowej, kostnej, płynów ustrojowych i innych. Kompartment, to zespół tkanek lub narządów posiadających wspólna cechę, jaką jest zdolność do równoczesnej dystrybucji leku: przenikaniu składników leczniczych (leków i ich metabolitów) przez błony biologiczne. Wchłanianie odbywa się na zasadzie biernego i aktywnego transportu. Na proces dystrybucji ma wpływ; szybkość przepływu krwi przez tkanki i narządy, szybkość transportu przez błony biologiczne, wiązanie leku z białkami krwi i tkanek i inne.
  • M. Biotransformacja (metabolizm) leków to zespół biochemicznych przemian leku w organizmie. Reakcje metaboliczne zachodzą w dwóch fazach. Reakcje I fazy obejmują procesy rozkładu, do których zalicza się reakcje utleniania, redukcji, hydrolizy.
  • Reakcje II fazy to reakcje syntezy: acetylacja, sprzęganie z aminokwasami. Na metabolizm leków w organizmie wpływa wiele czynników: genetyczne, w tym: płeć, wiek, stany patologiczne, droga podania leku, interakcje i inne.
  • E. Leki i ich metabolity mogą być wydalane z organizmu różnymi drogami: z moczem, żółcią, śliną, potem, z wydychanym powietrzem, z kałem, z mlekiem matki, przy udziale gruczołów wydzielania zewnętrznego.
  • Rysunek 2 Zasady działania leków w organizmie człowieka
  • Źaadaptowano z: Neal M.J.: Farmakologia w zarysie, PZWL, Warszawa, 2002.
  • Składniki pożywienia jak: białko, węglowodany, tłuszcze podlegają trawieniu w przewodzie pokarmowym, ulegają wchłonięciu i zostają wykorzystane jako źródła energii lub materiał budulcowy. Witaminy i składniki mineralne ulegają wchłonięciu, metabolizmowi , , , , . Na przebieg tych procesów istotny wpływ wywiera większość leków szczególnie długotrwale stosowanych. Leki poza działaniem oczekiwanym, leczniczym, mogą wykazywać działanie uboczne: niepożądane lub szkodliwe. Działanie uboczne może się nasilić u niektórych chorych przy długotrwałym stosowaniu leków szczególnie w dużych dawkach, przy nadwrażliwości na lek i w innych okolicznościach , , , , . Działanie uboczne leków może mieć wpływ na wykorzystanie składników odżywczych pożywienia , , . Wynikiem ubocznego działania leków na organizm może być m.in. ich ujemny wpływ na stan odżywienia organizmu na skutek:
  •  zmiany apetytu u chorego (osłabienie lub wzmożenie apetytu) i przez to wpływ na ilość spożytego pożywienia potrzebnego do zaspokojenia potrzeb budulcowych, energetycznych i regulacyjnych organizmu , , ,
  •  wpływu na procesy wchłaniania, metabolizmu i wydalania składników odżywczych pożywienia (na skutek ich nasilania bądź osłabiania), wpływając na stan odżywienia chorego organizmu.
  • Pobudzanie apetytu lub jego osłabienie, niechęć do spożywania posiłków bywają częstymi objawami działania ubocznego leków. Nasilony apetyt prowadzi do wprowadzenia do organizmowi znacznych ilości składników odżywczych. Sytuacja ta staje się przyczyną nadmiernego przyrostu masy ciała, prowadzi do nadwagi, otyłości i wszystkich konsekwencji zdrowotnych związanych z otyłością , . Pobudzenie apetytu może być działaniem ubocznym leków oddziaływujących na ośrodek łaknienia w mózgu. Przykłady leków:
  •  leki psychotropowe (Relanium, Reladorm, Valium, Librium, Elenium, Fenactil, Amitryptylinum, Elavil, sole litu),
  •  leki hormonalne: androgeny, doustne środki antykoncepcyjne, glikosterydy, glikokortykosteroidy, insulina, kortykosteroidy, sterydy anaboliczne,
  •  doustne środki przeciwcukrzycowe: Chlorpropamid, Euklamin, pochodne sulfonylo- mocznika –Tolbutamid .
  • Leki psychotropowe stosowane przez dłuższy czas przyczyniają się do zwiększenia masy ciała. Sprzyja temu niska aktywność fizyczna u chorych. Te same leki podawane osobom starszym wywołują na ogół utratę apetytu i chudnięcie, z uwagi na wolniejszy metabolizm leków u pacjentów w wieku podeszłym oraz często towarzyszące stany: apatii, senności, braku zainteresowania posiłkami. Dodatkowo dołączać się mogą zmiany w odczuciach smakowych, zapachowych i wizualnych dotyczących posiłku , , .
  • Tabela 1. Wpływ leków na pożywienie w przewodzie pokarmowym
  • Grupa leków Oddziaływanie na pożywienie
  • Amfetamina i jej pochodne Zmniejsza apetyt
  • Leki antyhistaminowe Zwiększają apetyt, przyczyniają się do zwiększenia masy spożytego pożywienia
  • Czynniki hipoglikemiczne Zwiększają apetyt.
  • Chemioterapeutyki przeciw nowotworowe Zmniejszają apetyt, zmniejszają wchłanianie pokarmów
  • Glikozydy nasercowe Zmniejszają apetyt.
  • Fenytoina Zmniejsza wchłanianie pokarmów.
  • Alkohol Zmniejsza apetyt, zmniejsza wchłanianie pokarmów, zwiększa wydalanie pożywienia
  • Doustne środki antykoncepcyjne Zmniejszają wchłanianie składników pożywienia
  • Leki sterydowe Zwiększają apetyt
  • Glikokortykoidy Zwiększają wydalanie
  • Metotreksat Zmniejsza wchłanianie składników
  • Leki przeciwbakteryjne Zmniejszają wchłanianie składników
  • Leki przeczyszczające Zmniejszają wchłanianie składników pożywienia zwiększają wydalanie.
  • Leki psychotropowe Zwiększają apetyt.
  • Antacida Zmniejszenie wchłanianie pożywienia, zwiększenie wydalania
  • Źródło: Gawęcki J., Hasik J.(red): Żywienie człowieka zdrowego i chorego, PWN, Warszawa, 2005.
  • Wiele leków wpływa na wrażliwość smakową, co w konsekwencji ma wpływ na ilość i jakość spożytego pokarmu, stan odżywienia organizmu. Leki wpływające na wrażliwość smakową mogą spowodować objawy uboczne ze strony układu pokarmowego, a w rezultacie tego pogorszenie stanu odżywienia organizmu człowieka, niedobory żywieniowe , .
  • Niedobory żywieniowe, pogarszanie się stanu odżywienia spotykane są u osób leczonych wieloma lekami przez dłuższy okres czasu oraz w przypadkach chorób długotrwałych oddziaływujących hamująco na metabolizm składników pokarmowych (np. alkoholizm) . Osłabienie apetytu następuje przy stosowaniu leków hamujących ośrodek łaknienia w mózgu. Spożywane pożywienie nie pokrywa zapotrzebowania organizmu, następuje ubytek masy ciała (chudnięcie). Leki mogą także pobudzać przemiany energetyczne w organizmie człowieka . Mogą także powodować uczucie sytości, „pełnego żołądka”. Leki osłabiające apetyt, to niektóre leki stosowane w farmakologicznym leczeniu otyłości , , . Osłabienie, brak apetytu mogą powodować leki: przeciwnowotworowe w chemioterapii, nasercowe zawierające glikozydy naparstnicy, przeciwzapalne (Indometacyna, Butapirazol, leki Beta-adrenolityczne (Acebutolol, Propranolol, narkotyki przyjmowane doutnie, L-dopa, Oksprenolol), sulfonamidy .
  • Szereg leków osłabia chęć do spożywania pożywienia przez tłumienie i osłabianie przyjemnych odczuć smakowych, zapachowych: Fenytoina linkomycyny, Klofibrat, i inne . Innymi ubocznymi działaniami leków, które osłabiają chęć do spożywania posiłków, są: stany zapalne oraz owrzodzenia ust i języka, wysychanie błony śluzowej jamy ustnej, mdłości, wymioty, wzdęcia, biegunki, zaparcia i inne , , , , . W wyniku działania ubocznego leków może dojść do uszkodzenia błon śluzowych żołądka i jelit, zmiany kwasowości soku żołądkowego i jelit, zmiany czasu przejścia pożywienia przez jelita, osłabienia rozpuszczalności składników pożywienia, absorpcji . Objawy ubocznego działania leków osłabiają chory organizm, prowadzić mogą do osłabienia wykorzystania składników odżywczych przez organizm , , .
  • Wiele leków powoduje pierwotne i wtórne zespoły złego wchłaniania. Zespół pierwotnego złego wchłaniania powstaje w wyniku bezpośredniego działania na błonę śluzową jelita. Zespół wtórny złego wchłaniania pojawia się, gdy lek zmniejsza wchłanianie i metabolizm składnika odżywczego pożywienia. Pierwotne i wtórne zespoły złego wchłaniania prowadzą do szeregu nieprawidłowości, zaburzeń w procesach trawienia składników pożywienia , , , , , ). Difenylohydantoina zmniejsza wchłanianie i metabolizm cholekalcyferolu, co staje się powodem niedoboru wapnia. Metotreksat zmniejsza wchłanianie folianów, a w następstwie tego innych składników odżywczych .
  • Doustne środki antykoncepcyjne, zawierające w różnych stosunkach ilościowych estrogeny i progesteron, wpływają na metabolizm składników odżywczych pożywienia; mogą być przyczyną niedoborów żywieniowych .
  • Niedobory żywieniowe może spowodować Fenytoina, która zmniejsza wchłanianie folacyny – składnika pokarmowego, który przed wchłonięciem zostaje rozłożony przy udziale enzymów, a następnie ulega redukcji do kwasu tetrahydrofoliowego. Fenytoina hamuje aktywność enzymów biorących udział w powyższych przemianach, co prowadzi do niedokrwistości megaloblastycznej . Leki zmniejszające poziom cholesterolu np. Klofibrat, ograniczają wchłanianie żelaza, witaminy B12, cukrów, karotenów i niektórych tłuszczów . Leki przeciwbakteryjne (Cykloseryna, Neomycyna, Erytromycyna, tetracykliny, penicyliny, sulfonamidy i inne zmniejszają wchłanianie kwasu foliowego, witaminy B12, wapnia, magnezu, hamują bakteryjna syntezę witaminy K w przewodzie pokarmowym oraz utrudniają wprowadzenie aminokwasów do syntezy białek, hamują wchłanianie witaminy B12 . W niektórych lekach mogą występować substancje powierzchniowo czynne jako środki pomocnicze , , , . Nogą spowodować zmiany we wchłanianiu niektórych rodzajów pożywienia. Powodują one zmianę przepuszczalności błon śluzowych, wpływają na rozproszenie tłuszczu w przewodzie pokarmowym. Przyjmowanie przez dłuższy czas leków zobojętniających sok żołądkowy, w tym w dużych dawkach, może doprowadzić do niedoboru tiaminy ze względu na jej rozpad w środowisku alkalicznym , , .
  • Szczególną sytuację stanowi przenikanie składników pożywienia i leków do mleka matki karmiącej , . Zażywanie leków przez kobiety karmiące własnym mlekiem stanowić może zagrożenie dla zdrowia dziecka. W okresie laktacji gruczoły sutkowe kobiety ulegają powiększeniu, zwiększa się w nich przepływ krwi. Występuje w nich znaczna ilość tkanki tłuszczowej . Składniki pożywienia i leki przyjmowane przez kobietę karmiącą ulegają wchłonięciu z przewodu pokarmowego do krwi, docierają do gruczołu sutkowego, gromadzą się w tkance tłuszczowej , , . Leki podane inną drogą wprowadzane są do krwi, skąd docierają do gruczołu sutkowego. Leki, które przenikają do mleka matki przedostają się do organizmu dziecka, w którym mogą spowodować działania niepożądane, szkodliwe, a nawet toksyczne. Antybiotyki aminoglikozydowe nie wchłaniają się z przewodu pokarmowego noworodka i nie stanowią zagrożenia , . W ilościach niewielkich przechodzą do mleka matki penicyliny i cefalosporyny. W małych ilościach w mleku matki mogą wystąpić tetracykliny .
  • Niektóre leki wykazują większe stężenie w mleku matki niż we krwi (Erytromycyna, Kotrimoksazol, Metronidazol, hydrazyd kwasu izonikotynowego. Sulfonamidy przenikają do mleka matki zwykle w niewielkich ilościach, jednak przy zwiększonym ich dawkowaniu mogą prowadzić do pojawienia się żółtaczki u noworodków na skutek wypierania bilirubiny z jej połączeń z białkami . Nienarkotyczne leki przeciwbólowe, pochodne kwasu barbiturowego przedostają się do mleka matki w niewielkich ilościach (w zasadzie nie stwarzają zagrożenia dla dziecka). Podobnie jak i leki przeciwzakrzepowe (heparyna nie przenika do mleka) W sytuacji zażywania przez matki karmiące środków przeczyszczających, u niemowląt stwierdzano biegunkę. Do mleka matki przenika także alkohol etylowy, który może spowodować zatrucie dziecka. Do mleka przechodzi także kofeina i może spowodować u dziecka pobudliwość, a nawet bezsenność . Do mleka matki przenika szereg innych leków, jak: Cymetydyna, Famotydyna, Nizatydyna, Ranitydyna (stosowane w chorobie wrzodowej żołądka i dwunastnicy). Inną szczególną sytuacją jest przenikanie składników pożywienia i leków do płodu przy ich stosowaniu przez kobiety w ciąży. Dostarczanie i wymiana składników odżywczych oraz leków zachodzi w łożysku i częściowo w błonach płodowych . Łożysko jest narządem o skomplikowanej budowie i licznych funkcjach dla organizmu płodu. Spełnia funkcje, które w organizmie od chwili urodzenia przejmują narządy i układy jak: przewód pokarmowy, płuca, nerki i inne , , . Przez łożysko ulegają wchłanianiu i wydalaniu leki i inne substancje. Transport łożyskowy spełnia zasadnicza rolę w żywieniu i rozwoju płodu. Płód może być narażony na działanie szkodliwych substancji, w tym leków (przenikanie do krwioobiegu i tkanek płodu). Leki i ich metabolity podczas przechodzenia przez barierę łożyskową ulegają reakcjom biochemicznym w inne substancje o określonym działaniu farmakologicznym. Niektóre grupy leków nie przechodzą przez barierę łożyskową. Może to być efektem ich przemian metabolicznych w tkance łożyskowej , . W teratogennym wpływie leków na płód pełnią ważną rolę układy enzymatyczne łożyska . Mogą istnieć drogi wydalania leków przez wydalanie wtórne, co może być przyczyną przedłużonego działania leku w tkankach płodu i wytworzenia tzw. wtórnego krążenia leku.
  • Rysunek 3. Schemat dystrybucji leków i innych substancji między organizmem matki, łożyskiem i płodem
  • Źaadaptowano z: Trejbalowa M., Żidek S., Trejbal E.: Ryzyko farmakoterapii w ciąży, PZWL, Warszawa, 1986.
  • Substancje obce w żywności to grupa związków chemicznych zróżnicowanych pod względem budowy chemicznej i działaniu. Występujące w pożywieniu substancje obce można pogrupować na: dodawane podczas produkcji technologicznej produktów spożywczych, jak: barwniki, konserwanty, substancje smakowe, zapachowe, poprawiające konsystencję i inne, zanieczyszczenia technologiczne, pozostałości związków stosowanych podczas produkcji roślinnej i zwierzęcej i inne , , , , , . Równoczesne stosowanie Fenobarbitalu i Difenylohydantoiny (induktory enzymów mikrosomalnych), wpływają na zmianę metabolizmu DDT; przyspieszają metabolizm węglowodorów chlorowanych, zmniejszają ich kumulację w organizmie .
  • Leki mogą wchodzić w interakcje z substancjami farmakologicznie czynnymi obecnymi w żywności. W żywności mogą mieć miejsce pozostałości leków weterynaryjnych (antybiotyki, hormony i inne stosowane podczas hodowli zwierząt) , .
  • Leki będące inhibitorami monoaminooksydazy (MAO), mogą powodować niebezpieczne dla zdrowia przełomy nadciśnieniowe przy równoczesnym podaniu pożywienia bogatego w aminy biogenne: tyraminę i inne. Aminy biogenne: tyramina, histamina, putrescyna, kadaweryna, występują w niektórych gatunkach serów (camembert, stilon, brie, cheddar), ryby (śledzie, tuńczyk, makrele), piwo, wino czerwone, czekolada, banany, awokado. Monoaminooksydaza (MAO) bierze udział w metabolizowaniu tyraminy do metabolitów wydalanych z moczem. Leki będące inhibitorami MAO przy równoczesnym spożywaniu pożywienia zawierającego tyraminę, powodują silny wzrost nadciśnienia, będący efektem działania tyraminy, która przenika do krwi; powoduje szybkie uwalnianie się amin katecholowych i gwałtowny wzrost ciśnienia, który może zakończyć się śmiercią. Gwałtowny wzrost ciśnienia może wywołać dihydrofenyloalanina (DOPA), która występuje w niektórych gatunkach grochu i bobu. Leki: Izoniazyd, Prokarbazyna wywołują objawy nadciśnienia przy spożyciu produktów zawierających tyra minę .
  • Leki będące aminami drugo- lub trzeciorzędowymi mogą tworzyć z azotanami pożywienia nitrozoaminy, których znaczna część wykazuje działanie kancerogenne. Do leków tworzących nitrozoaminy należą: Antypiryna, Amidopiryna, Chloropromazyna, Metadon i inne (tab.2)
  • Tabela 2. Przykłady leków tworzących nitrozoaminy z azotanami pożywienia
  • Grupa leków Wyszczególnione leki
  • Leki przeciwbakteryjne Etambutol, pochodne penicyliny, Oksytetracyklina
  • Leki przeciwbólowe Antypiryna, Fenacetyna, Metadon, Pyralgina
  • Leki przeciwdepresyjne, uspokajające, przeciwparkinsonowskie Amipramina, Elenium, Dezypramina, pochodne dibenzoheptenu, pochodne dibenzoazepiny, Protryptylina, Kaptodiamina, pochodne fenotiazyny (Chlorpromazyna, Dietazyna),
  • Leki przeciwhistaminowe Cyklizyna, klemizol, metapirylen, prometazyna
  • Leki o innym działaniu Efedryna, Kwas foliowy, Kardiamid, Klofedanol, Tifenamid
  • Źródło: Gawęcki J., Hasik J.(red): Żywienie człowieka zdrowego i chorego, PWN, Warszawa, 2005.
  • Azotany występują w żywności jako środki konserwujące. Mogą być obecne zarówno w produktach zwierzęcych jak i roślinnych jako pozostałości nawozów sztucznych. Wiele roślin jak: sałata, rzepa, rzodkiewka, kalarepa, kalafior, kapusta, burak ćwikłowy, szpinak, marchew, posiadają znaczną zdolność do kumulowania azotanów. Po spożyciu takich produktów, azotany mogą ulegać redukcji do azotynów. W wyniku reakcji azotynów z aminami drugo- i trzeciorzędowymi, w tym z lekami z ugrupowaniem aminowym mogą tworzyć się odpowiednie nitrozoaminy. Większość nitrozoamin posiada działanie kancerogenne. Niektóre nitrozoaminy wykazują działanie mutagenne . Aby doszło do działania kancerogennego lub mutagennego powstałe związki ulegają aktywacji polegającej na przejściu związku macierzystego w aktywny metabolit (odpowiedzialny za przemiany w kierunku powstania nowotworów) . Reakcje zachodzą z udziałem nieswoistych oksydaz w siateczce endoplazmatycznej wątroby. Dochodzi do powstania odpowiedniego aldehydu oraz jonu karboniowego, który przyłącza się do azotu amin purynowych i piramidowych DNA (kwasu dezoksyrybonukleinowego) . Prowadzi to do tworzenia się połączeń między zasadami kwasów nukleinowych i w konsekwencji do zmian w strukturze kwasów nukleinowych, co prowadzić może do zmian nowotworowych .
  • Szereg leków przyczynia się do wydalania składników mineralnych z organizmu, których niedobór powoduje wiele nieprawidłowości, zaburzeń metabolicznych w organizmie człowieka (tab.3).
  • Tabela 3. Leki zwiększające wydalanie składników mineralnych z organizmu człowieka
  • Grupa leków Leki zwiększające wydalanie składników mineralnych Wydalane składniki mineralne
  • Leki moczopędne Furosemid, Hydrochlorotiazyd Wapń, potas, magnez
  • Glikokortykoidy Wapń, potas
  • Leki kompleksujące Penicylamina Cynk, miedź
  • Alkohol Potas, cynk, magnez
  • Salicylany, leki przzeciwzapalne Indometacyna Żelazo
  • Leki przeczyszczające Fenoloftaleina Wapń, potas
  • Źródło: Gawęcki J., Hasik J.(red): Żywienie człowieka zdrowego i chorego, PWN, Warszawa, 2005.
  • Na wydalanie mas pożywienia i jego składników w przewodzie pokarmowym oddziaływają leki stosowane m.in. w zaburzeniach motoryki przewodu pokarmowego: różnych grup, w tym leki przeczyszczające, które przyspieszają przesuwanie się mas pokarmowych w jelitach przewodu pokarmowego i ich wydalanie (przybliżone na wstępie pracy). Przyspieszone wydalanie mas pokarmowych z przewodu pokarmowego wpływa na ograniczenie wchłaniania składników pokarmowych do krwi. Niewielkie ilości leków i innych substancji wydalane są ze śliną, mlekiem, z potem. Przenikanie z krwi do śliny dotyczy głównie substancji lipofilnych niezjonizowanych, o malej masie cząsteczkowej. Ze śliną wydalane są leki: barbiturany, Fenytoina, Digitoksyna, Penicylina, niezjonizowane sulfonamidy i inne substancje. Substancje wraz ze śliną bywają połykane i drogą przewodu pokarmowego wydalane na zewnątrz organizmu. Znaczna ilość substancji, w tym leków wydalana jest z organizmu wraz z moczem. Nieliczne substancje są wydalane przez gruczoły skóry, włosy i paznokcie. Ta drogą wydalane są wydalane są substancje niezdysocjowane. Z potem wydalają się łatwiej substancje o charakterze kwaśnym (Sulfatiazol, Kw. Salicylowy, Etanol, ponadto ołów, arsen, rtęć, żelazo i inne. Szereg substancji przenika z krwi do włosów, gdzie wiąże się z keratyna włosa. Do mleka przenikają substancje z krwi matki karmiącej, w formie rozpuszczalnej bądź związanej z białkiem, które przenikają przez nabłonek gruczołów sutkowych do mleka.
  • Rysunek 4. Leki działające na przewód pokarmowy (perystaltyka, wydzielanie, wydalanie)
  • Źaadaptowano z: Neal M.J.: Farmakologia w zarysie, PZWL, Warszawa, 2002.
  • 3. Zakończenie
  • Oddziaływanie leków na pożywienie może zmienić jego losy w organizmie człowieka, to jest: masy pożywienia oraz poszczególnych jego składników. Efekt terapeutyczny leków jest uzależniony od wielu czynników, w tym od interakcji ze składnikami pokarmów i oddziaływaniem ilości pożywienia. Istotne jest uwzględnienie czynników jak: wiek, płeć, uwarunkowania genetyczne, stan zdrowia i inne. Intensywność przemian leków wzrasta wraz z wiekiem chorego (wzrost aktywności enzymów mikrosomalnych) , , , , , (7-9, 17, 26, 28). U dzieci po urodzeniu aktywność enzymów mikrosomalnych jest niewielka i stopniowo się podnosi do wieku pokwitania. U osób starszych i w podeszłym wieku aktywność tych systemów enzymatycznych stopniowa się obniża. Istotne jest wprowadzając odpowiednią farmakoterapię dla chorego, dostosowanie właściwej diety, która wspomagałaby leczenie chorego.
  • Literatura
  • 1. Biernat J.: Żywienie, żywność a zdrowie, Wydawnictwo Astrum, Wrocław, 2001.
  • 2. Danysz A.: Kompendium farmakologii i farmakoterapii, Volumed, Wrocław, 1998.
  • 3. Fiedurek J.: Rola żywności i żywienia w profilaktyce i terapii chorób człowieka, Wydawnictwo UMCS, Lublin, 2007.
  • 4. Gawęcki J., Hasik J.(red): Żywienie człowieka zdrowego i chorego, PWN, Warszawa, 2005.
  • 5. Gołąb B., Traczyk W.Z.: Anatomia i fizjologia człowieka, Wydawnictwo Ośrodka Doradztwa i Szkolenia, Jaktorów, 1997.
  • 6. Gomółka W. S., Rewerski W.: Encyklopedia zdrowia, PWN, Warszawa, 1996.
  • 7. Guengerich F.P.: Role of cytochrome P450 enzymes in drug – drug interaktions. Arch. Pharmacol., 1999, 43,7.
  • 8. Hacola J.,Tanaka E.,Pelkonen O.: Development expresion of cytochrome P450 enzymes in human liver. Pharmacol. Toxicol., 1998, 82, 209.
  • 9. Harris R.Z., Benet L.Z.: Gender effects in pharmacokinetics and pharmacodynamics. Drugs, 1995, 50, 222.
  • 10.Herman Z.S.: Podstawy farmakologii ogólnej, Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa, 2006.
  • 11. Hryniewiecki L., Gawęcki J. (red): Żywienie człowieka. Podstawy nauki o żywieniu, PWN, Warszawa, 2006.
  • 12. Janiec W.(red): Kompendium farmakologii, Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa, 2006.
  • 13. Jarosz M.: Żywienie osób w wieku starszym, PZWL, Warszawa, 2008.
  • 14. Keller J., St.: Podstawy fizjologii żywienia człowieka, Wydawnictwo SGGW, Warszawa, 2000.
  • 15. Kostka-Trabka E., Woroń J.: Intertakcje leków w praktyce klinicznej, Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa, 2011.
  • 16. Kostkowski W.,Herman Z.S.: Farmakologia. Podstawy farmakologii, Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa, 2010.
  • 17. Kotylar M., Carson S.W.: Effekts of obesity on the cytochrome P450 enzyme system.Int. Clin. Pharmacol. Theraprut., 1999, 37, 8.
  • 18.Meszaros J., Gajewska-Meszaros S. (red): Podstawy farmakologii, PZWL, Warszawa, 1999.
  • 19. Młodecki H., Piekarski L.: Zagadnienia zdrowotne żywności. Podręcznik dla studentów farmacji, Państwowy Zakład Wydawnictw Lekarskich, Warszawa, 1982.
  • 20. Muller R.H., Hildebrand G.E (red): Technologia nowoczesnych postaci leków, Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa, 2003.
  • 21. Neal M.J.: Farmakologia w zarysie, PZWL, Warszawa, 2002.
  • 22. Nikonorow M.: Toksykologia żywności, Państwowy Zakład Wydawnictw Lekarskich, Warszawa, 23. Nowakowska E,: Podstawy farmakokinetyki w:Farmakologia (red. Rajtar-Cynke G.), Czelet Sp.z o.o., Lublin, 2002.
  • 24. Rajtar-Cynke G. (red): Farmakologia. Wydawnictwo CZELEJ Sp. zo.o., Lublin, 2002.
  • 25. Sikorski Z. E. (red): Chemia żywności, Wydawnictwo Naukowo-Techniczne, Warszawa, 2002.
  • 26 Shulman R. W., Ozdemit S. O.: Psychotropic medications and cytochrome P450 2D6: pharmacologic consideration in the elderly. Can. J. Psychiatry, 1997, 42, 45.
  • 27. Stańczuk W.(red): Toksykologia, PZWL, Warszwa, 2002.
  • 28. Tanaka E.: Gender-related differences in pharmacokinetics and their clinical significance. J. Clin. Pharm. Ther.,1999, 24, 339.
  • 29. Trejbalowa M., Żidek S., Trejbal E.: Ryzyko farmakoterapii w ciąży, PZWL, Warszawa, 1986.
  • 30. Zejc A., Gorczyca M,: Chemia leków, Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa, 1999.
  • 31. Zheng Q. Y. I wsp.: Characterization of human small intestinal cytochrome P450 .Drug Metab. Dispos., 1999, 27, 804.
  • Tlenoterapia w stanach ostrych
  • – założenia teoretyczne i podstawowe zasady stosowania
  • Oxygen therapy in acute
  • - Theoretical assumptions and basic rules for applying
  • Nurczyńska Elżbieta1, Grobelska Kinga2, Galarowicz Oksana3, Zieliński Ewa4, Telak Jerzy3
  • 1 Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu, Katedra Anestezjologii i Intensywnej Terapii Collegium Medicum w Bydgoszczy
  • 2 Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu, Katedra Medycyny Ratunkowej Collegium Medicum w Bydgoszczy
  • 3 Szkoła Główna Służby Pożarniczej w Warszawie, Wydział Inżynierii Bezpieczeństwa Cywilnego
  • 4 Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu, Collegium Medicum w Bydgoszczy, Katedra Zdrowia
  • Publicznego Zakład Organizacji i Zarzadzania w Ochronie Zdrowia
  • Number of characters: 30 978 (with abstracts, summaries and cover). Number of images: 0 x 1 000 characters (lump sum)=0 characters.
  • Total: Number of characters: 30 978 (with abstracts, summaries, cover and graphics)=0,774 spreadsheets publishing.
  • Słowa kluczowe: tlen, tlenoterapia
  • Keywords: oxygen, oxygen therapy
  • Streszczenie
  • Leczenie tlenem ma szerokie zastosowanie w medycynie stanów nagłych, anestezjologii i intensywnej terapii. Ma ono zapobiegać uszkodzeniu narządów związanym z niedotlenieniem. Tlenoterapia powinna być jednak prowadzona zgodnie z obowiązujacymi wytycznymi, tak aby uniknąć działań niepożądanych takiego leczenia. Artykuł krótko przedstawia losy tlenu w organiźmie, a także zmiany jaki zachodzą w gospodarce tlenowej w warukach stresu. Praca zawiera wskazania do włączenia tlenoterapii i omawia poszczególne sposoby jej prowadzenia. Zwraca także uwagę, na najczęstsze nieprawidłowości pojawiające się przy stosowaniu tlenoterapii i ich potencjalne skutki.
  • Abstract
  • Oxygen therapy is widely used in states of emergency medicine, anesthesiology and intensive care. It shall prevent organ damage associated with hypoxia. Oxygen should, however, be carried out in accordance with the applicable guidelines, so as to avoid adverse effects of such treatment. The paper presents briefly the fate of oxygen in the body, as well as what changes taking place in the economy of oxygen in warukach stress. Work includes indications to include oxygen therapy and discusses the various methods for doing this. Also draws attention to the most common abnormalities occur with the use of oxygen therapy and their potential effects.
  • WSTĘP
  • Leczenie tlenem ma szerokie zastosowanie w medycynie stanów nagłych, anestezjologii i intensywnej terapii. W wielu przypadkach jest to postępowanie medycznie uzasadnione, o dobrze udokumentowanych podstawach. Niedostateczna suplementacja tlenem jest niebezpieczna w związku z narażeniem chorego w stanie krytycznym na ryzyko hipoksycznego uszkodzenia narządów (1). Stosowanie tlenoterapii wymaga znajomości fizjologicznych przemian telnu w organizmie, jak i aktualnych wytycznych dotyczących tlenoterapii.
  • 1. Kaskada tlenowa i rola hemoglobiny
  • Ciśnienie parcjalne tlenu w powietrzu otaczającym wynosi 0,21 x 101,3 kPa = 21,3 kPa (760mmHg). W drogach oddechowych powietrze ogrzewa się i wysyca parą wodną, co nieznacznie redukuje parcjalne ciśnienie wdechowe tlenu do 0,21 x (101,3-6,3) = 20 kPa.
  • W pęcherzykach płucnych miesza się z powietrzem stanowiącym czynnościową pojemność zalegającą FRC, co w następstwie obniża ciśnienie parcjalne tlenu. Pęcherzykowa prężność tlenu PAO2 zależy od:
  •  wielkości dostarczania tlenu do pęcherzyka (stężenie wdechowe,
  •  wentylacja pęcherzykowa)
  •  wielkości usuwania przez absorbowanie tlenu do kapilarów płucnych
  •  (zużycie tlenu, VO2 )
  •  wielkości dostarczania CO2 (VCO2) przez kapilary płucne
  • Podczas normalnego odżywiania wytwarza się nieco mniej CO2 niż zużywa tlenu, co określa się mianem współczynnika oddechowego RQ.
  • RQ <1,0 (zwykle 0,8)
  • Równanie gazu pęcherzykowego:
  • PAO2= PIO2- (PA CO2\RQ),
  • Gdzie RQ=VCO2\VO2
  • Dla PIO2 = 20kPa i PAO2 = 5kPa
  • PAO2 = 20-(5:0,8) = 13,8kPa(1)
  • Cząsteczki tlenu dyfundują przez barierę pęcherzykową do osocza krwi naczyń włosowatych oplatających pęcherzyki i zostają w nim rozpuszczone na zasadzie rozpuszczalności gazu w płynach. Stopień rozpuszczalności tlenu w osoczu jest niewystarczający do zapewnienia prawidłowej gospodarki tlenowej organizmu. Tlen rozpuszczony jest funkcją PAO2 i wynosi 0,023 ml/100ml/kPa. Dla PAO2 = 13 kPa jedynie 0,3 ml (3%) tlenu jest przenoszone w formie rozpuszczonej . Nawet przy oddychaniu 100% tlenem przy PAO2 ~ 80 kPa jedynie 2,0 ml tlenu na 100 ml osocza jest przenoszone w formie rozpuszczonej. Wobec wysokiego powinowactwa cząsteczki tlenu niemal natychmiast dyfundują przez błonę komórkową erytrocytów i wiążą się z hemoglobiną.
  • Przepływająca naczyniami włosowatymi krążenia płucnego krew ma temperaturę ok. 35oC, niższą prężność CO2 i wyższe pH w porównaniu z krwią włośniczkową opływającą inne narządy. Stwarza to lepsze warunki dla wysycania hemoglobiny tlenem. W naczyniach tych nasycenie hemoglobiny tlenem sięga 95%, a ciśnienie tlenu wynosi tutaj około 100 mmHg. W trakcie krążenia krwi hemoglobina oddaje tlen i jego ciśnienie stopniowo spada. W krwi opuszczającej serce ciśnienie to wynosi 85 mm Hg, w rozgałęziających się tętniczkach wynosi 70 mm Hg, a w sieci naczyń włosowatych w narządach wewnętrznych już tylko 50 mm Hg. Tutaj nasycenie hemoglobiny tlenem utrzymuje się na poziomie 60–70%. Tlen odłącza się od hemoglobiny i wchodzi do wnętrza komórek drogą dyfuzji od większego stężenia do mniejszego. Ten gradient stężeń utrzymuje się na skutek ciągłego zużywania tlenu w procesie oddychania komórkowego.
  • We wnętrzu ciała ciśnienie tlenu w komórkach wynosi tylko 1–10 mmHg. Ostatnim etapem wędrówki tlenu są mitochondria, gdzie reakcje oddechowe obniżają jeszcze bardziej jego poziom. Ciśnienie tlenu w mitochondriach wynosi zaledwie 0,5 mm Hg. W przeliczeniu procentowym jest to poziom niższy niż 0,3% ciśnienia tlenu atmosferycznego, czyli 0,07% ciśnienia powietrza. Tak więc zawartość tlenu w mitochondriach jest bardzo niska, prawie taka sama, jak w atmosferze, uznawanej za beztlenową, w warunkach sprzed ewolucji w kierunku organizmów wielokomórkowych (11).
  • W krążeniu płucnym panują szczególne warunki zwiększające zdolność przyłączania tlenu do hemoglobiny. Stanowią one o zjawisku tzw. przesunięcia krzywej dysocjacji hemoglobiny w lewo, w formę trudniej dysocjującą, lecz łatwiej przyjmującą cząsteczki tlenu, bardziej z nim związaną. Poza wymienionymi wyżej, należą do nich obecność hemoglobiny płodowej oraz obniżenie 2,3-DPG. W tkankach docelowych wyższe stężenie dwutlenku węgla, niższe pH, wyższa temperatura oraz wyższy poziom 2,3-DPG przesuwają krzywą dysocjacji w prawo, stwarzając lepsze warunki dla dysocjacji hemoglobiny. Krzywa dysocjacji hemoglobiny jest wykresem opisującym stopień wysycenia hemoglobiny tlenem w różnych jego stężeniach. Położenie krzywej dysocjacji opisuje punkt P50 – punkt prężności tlenu (zwykle 3,56kPa, 27 mm Hg), w którym Hb jest w 50% wysycona tlenem. Wpływ stężenia dwutlenku węgla na krzywą dysocjacji hemoglobiny określa się mianem efektu Bohra. Transport tlenu we krwi jest uwarunkowany zarówno zawartością tlenu we krwi CaO2, wielkością dostarczania tlenu(strumienia tlenowego) DO2, zużyciem tlenu VO2, oraz stopniem ekstrakcji tlenu O2ER.
  • 2. Gospodarka tlenem
  • Zawartość tlenu we krwi CaO2 jest sumą tlenu związanego z hemoglobiną oraz fizycznie rozpuszczonego w osoczu. Zdolność przenoszenia tlenu zmierzona dla 1g Hb wynosi 1,34ml O2/gHb. 97% tlenu transportowane jest przez hemoglobinę. Przy całkowitej saturacji hemoglobiny tlenem dalszy przyrost wielkości transportowanego tlenu, zależny od wielkości rozpuszczonej w osoczu frakcji, jest marginalny(3).
  • Tlen rozpuszczony jest funkcją PAO2 i wynosi 0,023 ml/100ml/kPa. Przy zakładanym poziomie hemoglobiny równym 15g/l oraz całkowitym wysyceniu hemoglobiny tlenem:
  • CaO2 (zawartość tlenu) = przenoszony przez Hb + rozpuszczony = (SO2 x 1,34 x Hb x 0,01) + (0,023 x PaO2) = (100 x 1,34 x 15 x 0,01) + (0,023 x 13,3) = 20,1+ 0,3 = 20,4ml/100ml
  • Przy obniżeniu poziomu hemoglobiny w ciężkiej niedokrwistości do poziomu 7,5g/l gwałtownie obniża się pojemność tlenowa krwi, przy zachowanej PaO2 równej 100mmHg (100mmHg\7,5= 13,3kPa) CaO2 = (100 x 1,34 x 7,5 x 0,01) + (0,3) = 10,5 + 0,3 = 10,8ml/100 ml.
  • Zmniejszenie PaO2 o połowę przy zachowanym poziomie Hb 15g/l zmienia wartość dla równania CaO2 następująco:
  • CaO2 = (SO2 x 1,34 x Hb x 0,01) + (0,023 x PaO2) = (100x1,34x15x0,01)+(0,023 x 6,6667) =
  • = 20,1+0,1533 = 20,2533 ml/100ml
  • Wartość PaO2 nie stanowi więc wyznacznika zawartości tlenu w krwi tętniczej, natomiast jest bardzo ważnym parametrem wskazującym skuteczność wymiany gazowej w płucach (4).
  • Objętość tlenu transportowana w postaci rozpuszczonego gazu w osoczu mogłaby pokryć minimalne zapotrzebowanie organizmu człowieka na tlen przy całkowitej blokadzie transportu tlenu związanego z hemoglobiną dopiero w warunkach podaży czystego tlenu pod ciśnieniem ok. 3 atmosfer (3x760mmHgPO2= 2280 mmHg PO2)(2).
  • W normobarii, podwojenie wentylacji minutowej spowoduje zmniejszenie PAO2 o połowę, natomiast nie wpłynie znacząco na PAO2. W sytuacji odwrotnej-zmniejszenie wentylacji szybko skutkować będzie hipoksemią, dobrze korygowaną przez niewielki wzrost stężenia tlenu w powietrzu wdychanym (FiO2 )(3)
  • Dostarczanie tlenu (DO2) mówi o możliwości transportu tlenu do mikrokrążenia w jednostce czasu i zależy od pojemności minutowej serca oraz zawartości tlenu we krwi.
  • DO2= CO x CaO2
  • Przeciętne wartości CO (rzutu minutowego serca) dla dorosłego zdrowego człowieka mieszczą się w przedziale 5-6l/min. Ponieważ uzyskane wartości będą różnić się w zależności od cech konstytucyjnych człowieka, wygodnie posługiwać się wartościami przeliczonymi na jednostkę powierzchni ciała CI (indeks rzutu), którego wartość prawidłowa mieści się w zakresie 2,4-4,0 l/min/m2 DO2= CO x CaO2 x 10. Gdzie 10 jest współczynnikiem pozwalającym zamienić wartość podaną w ml/dl na ml/l, aby wartość DO2 wyrazić w ml/min. Prawidłowe wartości DO2 dla osoby dorosłej w spoczynku wynoszą 900-1100 ml/min, po przeliczeniu na powierzchnię ciała (wartości indeksowane) daje to 500-600ml/min/m2 dostarczanego tlenu.
  • Zużycie tlenu VO2 jest ilością tlenu, która dysocjuje z połączenia z hemoglobiną, opuszcza krew włośniczkową i przemieszcza się do tkanek w jednostce czasu. Brak jest możliwości magazynowania tlenu w tkankach, ilość ta jest więc odzwierciedleniem zużycia tlenu. Oblicza się ją prze pomnożenie różnicy zawartości tlenu we krwi tętniczej i żylnej VO2= CO x (CaO2 -CvO2) x 10.
  • Wzór ten nosi miano odwrotnego równania Ficka, które służy do obliczenia rzutu serca (równanie Ficka CO= VO2/(CaO2 -CvO2)). Dla osoby dorosłej w spoczynku zakres norm VO2 mieści się w granicach 200-300 ml/min czyli 110-160 ml/min/m2.
  • Stosunek ilości tlenu zużytego do dostarczonego opisuje wydajność transportu tlenu. Wielkość tę określa się mianem współczynnika ekstrakcji tlenu O2ER O2ER = VO2/ DO2 x 100. Pomnożenie przez 100 pozwala przedstawić uzyskaną wartość w procentach. Podstawiając składową wcześniejszych równań (CO x 1,34 x Hb x10) do VO2 oraz DO2 można równanie przedstawić w formie zawierającej mierzalne parametry: O2ER= VO2/DO2 x 100= (SaO2-SvO2)/SaO2. W spoczynku wartość ekstrakcji tlenu wynosi około 25%, jednak parametr ten wykazuje znaczną zmienność w zależności od dostarczania tlenu i zapotrzebowania.
  • Podczas wysiłku lub procesów chorobowych współczynnik ekstrakcji tlenu wzrasta, głównie poprzez zwiększenie rzutu serca, wobec nieznacznych możliwości zmiany poziomu hemoglobiny i saturacji (12). Opisywane skrajne przypadki zwiększenia zapotrzebowania na tlen, kiedy DO2 wzrasta 12-krotnie w stosunku do wartości spoczynkowej dotyczą takich stanów patologicznych jak wstrząs septyczny, hipertermia złośliwa, ekstremalny wysiłek fizyczny (4). Rzut serca w przypadkach zwiększonego zapotrzebowania może wzrosnąć maksymalnie siedmiokrotnie (13). Wynika stąd możliwość zdecydowanie zbyt niskiej podaży tlenu w stosunku do potrzeb. W takich przypadkach rośnie wartość ekstrakcji tlenu O2ER, następuje obniżenie poziomu Sv O2 i pojawia się ryzyko hipoksji. Zużycie tlenu może pozostać niezmienione, jeśli jednocześnie następują zmiany dostarczania tlenu oraz równoważne, odwrotne zmiany współczynnika ekstrakcji tlenu (13). Według Marino, maksymalny możliwy do osiągnięcia poziom O2ER wynosi 50-60% (3). W tej sytuacji dalsze zmniejszanie D O2 wiąże się z proporcjonalnym zmniejszeniem VO2. Dochodzi do dysoksji – stanu, w którym zużycie tlenu zależy bezpośrednio od DO2, a metabolizm jest ograniczony podażą tlenu (13). Zmniejszenie metabolizmu tlenowego obserwowane jest w stanach wstrząsu i niewydolności wielonarządowej.
  • Znaczący wychwyt tlenu przez układy beztlenowe zachodzi tylko po rozwiązaniu problemu dysoksji z powodu niższego powinowactwa tych systemów do tlenu (12, 13). Poniżej pewnego krytycznego poziomu, zmiany VO2 są odwrotnie proporcjonalne do stopnia dysfunkcji metabolizmu komórkowego i ciężkości wstrząsu. Jeśli nastąpi śmierć znacznej liczby komórek, poprawa funkcji narządu może być niemożliwa nawet po przywróceniu prawidłowych parametrów gospodarki tlenowej. W rozwijającym się stanie wstrząsu, spośród badanych parametrów, to właśnie VO2 w największym stopniu koreluje z ryzykiem śmierci (14, 3). Wczesna poprawa VO2, zależnie do aktualnego zapotrzebowania tkankowego, jest więc głównym celem leczenia (12, 13).
  • W sytuacji utrzymującego się deficytu DO2, przekraczającego zapotrzebowanie, pierwszym krokiem powinno być dopasowanie poprzez obniżenie zapotrzebowania na tlen. Stan hipertermii, ostra niewydolność oddechowa, odczuwanie bólu znacząco zwiększają zapotrzebowanie na O2. Leki przeciwgorączkowe, sedacja, leczenie przeciwbólowe, wentylacja mechaniczna zmniejszają zapotrzebowanie na tlen do 50%, podobnie jak podwojenie rzutu serca lub dwukrotny wzrost współczynnika ekstrakcji tlenu(14). Następnym krokiem, po możliwie maksymalnym obniżeniu VO2 przez opanowanie nadmiernego zapotrzebowania, jest zwiększenie współczynnika ekstrakcji lub zwiększenie dostarczania tlenu. W pierwszej kolejności rozważa się poprawę O2ER, pomimo, że nie przynosi to natychmiastowego skutku w postaci dalszej poprawy VO2. Sedacja, leczenie infekcji, nadmierna retencja płynów może zwiększyć O2ER (4). Jeśli jedyną możliwość stanowi zwiększenie DO2, metodami różnymi pod względem efektu metabolicznego. Wazodilatacja łożyska tętniczego poprawia DO2 oraz zmniejsza zapotrzebowania kardiomiocytów na tlen. Leki wazokonstrykcyjne oraz inotropowododatnie wywierają więc poważny efekt cieplny (15). Każda z wybranych metod poprawy DO2 lub VO2 w warunkach wstrząsu wiąże się z kosztem metabolicznym, który, jako zwiększający VO2, również powinien być ograniczony do niezbędnego minimum (12).
  • Najważniejszym elementem strategii ograniczania deficytu metabolicznego w stanach niewydolności wielonarządowej pozostaje identyfikacja rozwijającego się wstrząsu na jego początkowych etapach. Uzyskuje się lepszą odpowiedź na resuscytację hemodynamiczną, gdy jest ona wdrożona fazie inicjalnej (12), co wiąże się z poprawą rokowania chorego. Późne fazy wstrząsu mają dużo bardziej złożoną patofizjologię, dotyczącą nie tylko mikro- i makrokrążenia, lecz również aktywację patologicznych szlaków metabolizmu wewnątrzkomórkowego, które wobec deficytu energetycznego prowadzą do śmierci komórki (16).
  • 3. Tlenoterapia i jej ograniczenia
  • Standardowym wskazaniem do suplementacji tlenu w stanach ostrych jest obniżenie ciśnienia parcjalnego tlenu poniżej 60 mm Hg lub SpO2 poniżej 90% u pacjenta znajdującego się w spoczynku. (2, 3). Celem tlenoterapii jest zwiększenie stężenia tlenu w pęcherzykach płucnych, zwiększenie wysycenia hemoglobiny tlenem oraz zwiększenie dowozu tlenu do tkanek (2, 3, 4).
  • Nadmierne użycie tlenu również może być szkodliwe, zwłaszcza w grupie chorych z przewlekłą obturacyjną chorobą płuc z uwagi na możliwość występowania hipoksycznego napędu oddechowego. Do grupy pacjentów, w której zaleca się ostrożność w stosowaniu tlenoterapii należą między innymi chorzy z POChP oraz pacjenci z przewlekłymi chorobami układu nerwowego (4). Do niedawna sądzono, że terapia dużymi dawkami tlenu jest wskazana i korzystna dla wszystkich pacjentów w stanach ostrych, badź też jest w tej grupie obojętna. Aktualnie stanowisko to uległo zmianie, ponieważ z przeprowadzonych badań wynika, że hiperoksemia może mieć negatywny wpływ na stan pacjenta (4, 6). W wynikach badań obserwacyjnych przeprowadzanych w poszczególnych ośrodkach klinicznych zwracającymi uwagę wnioskami były: szerokie użycie tlenu wsród pacjentów oddziałów ratunkowych oraz niewystarczający stopień wypełniania obowiązujących wytycznych leczenia tlenem (1, 7, 8, 9).
  • W badaniu O’Discrolla, porównującym zgodność prowadzonej tlenoterapii z wytycznymi (British Thoracic Society) w 2008 i 2010 r. odsetek pacjentów oddziałów pomocy doraźnej poddanych terapii tlenem zmniejszył się z 17,5% do 15,5%. Wzrosła liczba pacjentów, u których tlen podawano zgodnie ze zleceniem lekarza z 32% pacjentów w 2008 r. do 56% pacjentów w 2010 r. SpO2 monitorowano opowiednio u 94% i 99% chorych, jednak modyfikacja tlenoterapii w zależności od osiąganego SpO2 w roku 2008 zalecana była tylko u 10% pacjentów leczonych tlenem. Odsetek ten wzrósł do 41% w 2010 r. Użycie właściwych i dopasowanych masek tlenowych oceniono na 47% w 2008 r. i 59% dwa lata później (7).
  • Wieloośrodkowa ocena jakości tlenoterapii przeprowadzona w Portugalii objęła 773 pacjentów. Spośród wszystkich pacjentów, którym zalecono tlenoterapię tylko 77% otrzymało tlen. Tylko 70,9% pacejntów otrzymywało tlen w przepływie zgodnym z zaleceniami lekarskimi, zaś sposób podaży tlenu pokrywał się z zaleceniami w 89,2%. Z ogółu pacjentów otrzymujących tlen tylko 16,4% otrzymało zalecenie modyfikacji tlenoterapii w zależności od docelowego poziomu SpO2 (8). Pomimo, że BTS zaleca takie postepowanie jest ono wciąż rzadko stosowane (7).
  • Skuteczność i precyzja dawkowania tlenu zależy w dużej mierze od wybranej metody podaży tego leku. W zależności od stopnia nasilenia niewydolności oddechowej dokonuje się wyboru się spośród metod nieinwazyjnych oraz inwazyjnych. Bezdech, niewydolność oddechowa, która nie poddaje się leczeniu metodami zachowawczymi, a także zagrażająca niedrożność dróg oddechowych w zaburzeniach przytomności oraz zaburzenia odruchów z górnych dróg oddechowych są zawsze wskazaniem do intubacji chorego (2, 3).
  • Układy dostarczające tlen można podzielić na dwie grupy: grupę układów niskoprzepływowych i grupę układów wysokoprzepływowych (3). Układy niskoprzepływowe mają zapewnić oddychającemu rezerwuar tlenu. Zaliczają sie tu cewniki donosowe, maski twarzowe oraz maski z workiem rezerwuarowym. Uzyskiwane stężenie wdychanego tlenu jest zmienne, zależy bowiem od rozmiaru zbiornika tlenu, szybkości jego napełniania i wentylacji minutowej. Układy wysokoprzepływowe dostarczają tlen z prędkością przekraczającą szczytowy przepływ wdechowy lub pozwalają pobierać powietrze atmosferyczne w określonych proporcjach przez wyskalowane urządzenia dając określone, stałe FiO2 (2, 3).
  • Przy zastosowaniu cewnika donosowego rezerwuarem tlenu stają się nozdrza przednie mając średnią pojemność 50 ml (=1/3 anatomicznej przestrzeni martwej). Przy przepływie 1l/min uzyskuje się FiO2 0,21-0,24. Przepływ 6 l/min pozwala uzyskać przybliżone FiO2 na poziomie 0,42-0,46 (3). Jesli wentylacja minutowa przewyższa prędkość przepływu- osiągnięte FiO2 będzie niższe z uwagi na większą domieszkę powietrza atmosferycznego (3).
  • Niskoprzepływowe maski tlenowe – nie przylegają ściśle do twarzy przez co łatwa jest aspiracja powietrza atmosferycznego. Przestrzeń martwa wynosi 100-200 ml(2,3). Niezbędny jest przepływ świeżych gazów 5-8 l/min, aby uniknąć oddechu zwrotnego gazów z maski. Uzyskuje się stężenie wdechowe tlenu 40%-60% w zależności od prędkości przepływu (3).
  • Maski z workiem rezerwuarowym zwiększają przestrzeń martwą w zakresie 600-1000 ml. Poprzez to, że pacjent wdycha jedynie powietrze z worka uzyskuje się lepszą kontrolę składu mieszaniny wdychanej. Przy zastosowaniu tej metody może dochodzić do częściowego oddechu zwrotnego powietrza wydychanego. Jednak znaczenie kliniczne tego faktu jest na ogół niewielkie, z uwagi na fakt tworzenia frakcji oddechu zwrotnego z powietrza, które jest wydychane na początku wydechu (a więc ubogiego w CO2). Układy takie pozwalają uzyskać stężenie wdechowe tlenu maksymalnie 70-80%. Maski wyposażone w zastawkę jednokierunkową generują wyższe stężenia tlenu (3) do 100% (2).
  • Układy wysokoprzepływowe, czyli maski tlenowe wyposażone w wyskalowane zastawki Venturiego pozwalają na ściśle określone dawkowanie tlenu przy użyciu przepływu zgodnie z zaleceniami producenta. Doprowadzony tlen w niskim przepływie jest przepuszczany przez miejsce zwężenia, co skutkuje wzrostem prędkości strumienia gazów i zasysaniem powietrza atmosferycznego do maski (2,3). Regulując średnicę otworu wlotowego można wpłynąć na wielkość porywanego strumienia powietrza atmosferycznego, a więc stopień “rozcieńczenia” tlenu (3, 4). Maski z zastawką Venturiego są szczególnie użyteczne u pacjentów z przewlekłą hiperkapnią, u których niezamierzony wzrost FiO2 może doprowadzić do dalszego, groźnego wzrostu CO2.
  • 4. Zasady prowadzenia tlenoterapii
  • BTS opublikowała w 2008 r. i 2011 r. wytyczne poparte wynikami badań klinicznych, które przedstawiają zasady wdrożenia terapii tlenem i określają warunki jego bezpiecznego użycia, szczególnie w warunkach pomocy doraźnej (10).
  • Najczęstsze powody rozpoczęcia terapii tlenem obejmują:
  • 1) Leczenie istniejącej hipoksemii, z uwagi na silne dowody szkodliwości takiego stanu;
  • 2) Zapobieganie hipoksemii u pacjentów chorych;
  • 3) Łagodzenia duszności.
  • Tylko w przypadku pacjentów należących do pierwszej grupy, postępowanie polegające na zwiększeniu dostawy tlenu jest umotywowane wynikami badań klinicznych. W przypadku drugiej grupy, istnieją silne dowody wskazujące na to, że podawanie tlenu, aby zapobiec hipoksemii u niektórych chorych wiąże się z podwyższonym ryzykiem jej rozwinięcia. Zależy to od zmian patofizjologicznych układu nerwowego rozwijających się w toku choroby. Nie ma dowodów wskazujących na to, że podawanie tlenu łagodzi uczucie duszności u pacjentów bez hipoksemii, natomiast udowodniono, ze nie jest to skuteczne postępowanie u pacjentów z dusznością w przebiegu POChP bez towarzyszącej hipoksemii oraz w zaawansowanej chorobie nowotworowej (3). Chorzy, u których może rozwinąć się hipoksemia, powinni natomiast zostać objęci monitorowaniem we właściwym ośrodku, dysponującym możliwością wdrożenia odpowiedniego leczenia w przypadku pogorszenia stanu (10).
  • Stany związane z podwyższonym ryzykiem rozwinięcia hiperkapnicznej niewydolności oddechowej, w których należy stosować kontrolowaną suplementację tlenem z docelowym SpO2 88-92%:
  •  POChP,
  •  Zaostrzenie mukowiscydozy,
  •  Przewlekłe choroby nerwowo-mięśniowe przebiegające ze znaczną restrykcją funkcji płuc,
  •  Inne choroby restrykcyjne (wynikające z patologii ścian klatki piersiowej),
  •  Chorobliwa otyłość z BMI>40kg/m2.
  • W przypadkach chorych z POChP, u których współistnieje kwasica lub wywiad wskazuje na występowanie typowo hipoksemicznego napędu oddechowego należy zachować wyjątkową ostrożność podczas podaży tlenu, oraz rozważyć niższe docelowe wartości SpO2(4). Pacjent, który przebył epizod hiperkapnicznej niewydolności oddechowej powinien otrzymywać tlen w stężeniu nie wyższym niż 24-28% przez maskę Venturiego oraz zostać zaopatrzony w dokument ostrzegający personel medyczny przed pochopnym leczeniem hipoksemii (oxygen allert card). Powinien ponadto zostać pouczony, aby okazywać dokumentację takiego epizodu zawsze w przypadku zaostrzenia stanu(10).
  • W przypadku podejrzenia u pacjenta hiperkapnii lub kwasicy oddechowej spowodowanej nadmierną tlenoterapią, należy zmniejszyć podaż tlenu zależnie od wartości SpO2 i wykonać następnie badanie gazometryczne krwi tętniczej. W tej grupie pacjentów należy prowadzić tlenoterapię przez 28% maskę Venturiego do 4 l/min w opiece przedszpitalnej oraz 28% lub 24% maskę Venturiego z prędkością 2-4 l/min w szpitalu (3). Docelowy poziom SpO2 wynosi 88-92%. Po uzyskaniu wyników gazometrii należy skorygować docelową wartość SpO2 (10).
  • Zalecany poziom osiąganego SpO2 wynosi 94-98% dla pacjentów nie będących w grupie ryzyka hiperkapnicznej niewydolności oddechowej. Takie same wartości obowiązują również w grupie chorych z zawałem mięśnia sercowego i ostrym zespołem wieńcowym. Należy pamiętać, że u pacjentów z przewlekłą hiperkapnią ostra niewydolność oddechowa może rozwinąć się również przy SpO2<88% (3, 4).
  • Pacjenci z zaostrzeniem mukowiscydozy powinni możliwie szybko zostać przekazani do ośrodka referencyjnego w tej dziedzinie. Jeśli nie jest to możliwe, należy się skontaktować z danym ośrodkiem i postępować ściśle według ustalonego protokołu. Ocena kliniczna w hipoksemii i hiperkapni dla zapewnienia bezpieczeństwa pacjenta podczas terapii obejmuje powtarzane pomiary ciśnienia tętniczego, tętna, częstości oddechów, saturacji SpO2 przy użyciu pulsoksymetru i jednoczesnej adnotacji o stosowanej podaży tlenu oraz oceny objętości krwi krążącej i ewentualnej anemii. Należy zwrócić uwagę, że w znacznej otyłości może nie zachodzić potrzeba tlenoterapii nawet przy SpO2<94% gdy stan kliniczny pacjenta jest stabilny. Pacjenci bez hipoksemii, pomimo duszności, nie odniosą korzyści z tlenoterapii. Wyjątek od tej reguły stanowią pacjenci zatruci np. tlenkiem węgla, u których pomimo prawidłowej saturacji należy zawsze stosować tlenoterapię. Obniżenie SpO2 już o 3% może być pierwszym dowodem na pogorszenie stanu pacjenta i świadczyć o konieczności intensyfikacji terapii (10).
  • W grupie kobiet w ciąży docelowe wartości SpO2 również wynoszą 94-98% niezależnie od przyczyny hipoksemii-powikłania ciąży, uraz, zaostrzenie niewydolności serca (10). Wszystkie kobiety powyżej 20 tygodnia ciąży należy układać w pozycji pochylonej na lewy bok aby poprawić powrót żylny (4). Stosowanie tlenu rutynowo podczas porodu nie jest rekomendowane w sytuacji braku zaburzeń natleniania, takie postępowanie może okazać się szkodliwe dla płodu (10).
  • Przedstawione w wytycznych BTS zasady podaży tlenu w warunkach pomocy doraźnej obejmują:
  •  wpisywanie faktu podaży tlenu w dokumentacji medycznej pacjenta
  •  zlecenie rozpoczęcia tlenoterapii zawierające następujące parametry: przepływ lub FiO2, sposób podaży, zalecany czas terapii, docelowe SpO2
  •  dokumentacja powinna zawierać: początkowo zastosowaną prędkość przepływu tlenu, sposób podaży, poziom SpO2, podpis ordynującego sposób leczenia
  •  osoby, które mogą zlecać tlenoterapię powinny zostać przeszkolone, aby dostosować przepływ tlenu do zakładanych docelowych wartości SpO2,
  •  monitorujący pacjenta powinni wystarczająco często kontrolować wartości SpO2
  •  w nagłych przypadkach należy najpierw podać tlen pacjentowi i udokumentować to po tym fakcie (10).
  • W przypadku chorych w stanie ciężkim należy zawiadomić szpitalny oddział ratunkowy / oit/zespół reanimacyjny celem uzyskania wsparcia. Należy systematycznie oceniać stan chorego przy użyciu prostych skal np. Modified Early Warning Score. Zmiana uzyskiwanego wyniku wymaga ponownej oceny stanu pacjenta w kierunku poszukiwania przyczyny pogorszenia stanu/ patologii. Należy możliwie wcześnie wykonać badanie gazometryczne krwi tętniczej i morfologię. Nie wolno zapomnieć, że u pacjentów z zaburzeniami gospodarki kwasowo-zasadowej oraz u pacjentów ze znaczną anemią powodującą obniżenie zawartości tlenu w organizmie pomimo prawidłowych odczytów SpO2 i prawidłowego PaO2 może wystąpić niedotlenienie tkankowe (3, 10). Monitorowanie pulsoksymetrii powinno być dostępne wszędzie tam, gdzie stosuje się tlenoterapię doraźnie (1, 7).
  • Podsumowanie
  • Zastosowanie tlenoterapii już na etapie pomocy przedszpitalnej oraz pomocy doraźnej w stanach zaburzonej równowagi podaży i zapotrzebowania na tlen, może pozwolić uniknąć powstania potencjalnie nieodwracalnych uszkodzeń narządowych na drodze hipoksji. Niewłaściwe, niezgodne z zasadami, wskazaniami i procedurami, bez monitorowania efektów oraz nie przestrzeganie ograniczeń w stosowaniu tlenoterapii może prowadzić do stanów niepożądanych, groźnych dla życia lub zdrowia pacjenta. Dla osób prowadzących tlenoterapię ważna jest znajomość fizjologii układu krążenia i oddychania, aby należycie móc oceniać stan pacjenta i prowadzić terapię stanów nagłych. Znajomość wytycznych oraz ustawiczna edukacja zwiększa skuteczność i bezpieczeństwo prowadzonego leczenia.
  • Skróty:
  • SpO2 – wysycenie hemoglobiny tlenem
  • PaO2 – ciśnienie parcjalne tlenu we krwi tętniczej
  • DO2 – dostarczanie tlenu
  • VO2 – zużycie tlenu
  • FiO2 – fraction of inspired oxygen – stężenie wdychanego tlenu
  • PAO2 – pęcherzykowa prężność tlenu
  • VO2 – zużycie tlenu
  • VCO2 – wielkość dostarczania CO2 przez kapilary płucne
  • CI – indeks rzutu serca
  • CaO2 – całkowita aktywność tlenu
  • SO2 – dwutlenek siarki
  • O2ER - współczynnika ekstrakcji tlenu
  • RQ – współczynnik oddechowy
  • P50 – punkt prężności tlenu
  • Literatura:
  • 1. Hale K.E., Gavin C.,O’ Discroll B.R., Audit of oxygen use In emergency ambulances and In a hospital emergency department Emergency Med. J 2008;25:773-776.
  • 2. Szczeklik A., Choroby wewnętrzne, t. I, 666-671.
  • 3. Marino P., Intensywna terapia, wyd. 3. red. A. Kuebler 39-49; 442-449.
  • 4. Pinsky, Brochard, Mancebo Applied Physiology in Int Care Med, 2006 34-38.
  • 5. Ronning O.M., Gulvdog B., Should stroke victims routinely receive suplemendtal oxygen? A quasi-randomized controlled trial. Stroke 1999;30:2003-7.
  • 6. Beasley R., Aldington S., Weatherall L.S., Oxygen Therapy in myocardial infarction, an historical perspective, JR Soc Med 2007;100:130-3.
  • 7. O’Discroll B.R., Howard L.S., Bucknall S.A., British Thoracic Society emergency oxygen audits, Thorax 2011;66:734-5.
  • 8. Neves J.T., Lobao M.J., Oxygen therapy multicentric study- A nationwide audit to oxygen therapy procedures in Internal Wards Revista Portuguesa Pneumonologia, 2012:18;77-79.
  • 9. Pedersen G., Nielsen G., Prehospital emergency treatment in the county of Northern Jutland 1993 Ugeskr Laeger 1997;159:3586-91.
  • 10. O’Driscoll B.R., Howard L.S., Davison A.G., Emergency oxygen use in adult patients: concise guidance. 2011,Vol 11. No 4 372-375.
  • 11. Traczyk Wł., Trzebski A., Fizologia człowieka, wyd. III 401-3.
  • 12. Rivers E., Nguyen B., Havstat D., Ressler J., Muzzin A., Knoblish B., Peterson E., Tomlanovitch M., (2001) Early goal-directed theraphy in the treatment of severe sepsis and septic shock. N Engl J Med 345:1368–1377.
  • 13. Schumacker P., Cain S., (1987) The concept of critical oxygen delivery. Intensive Care Med 13:223–229.
  • 14. Gozzoli V., Treggiari M.M., Kleger G.R., Roux-Lombard P., Fathi M., Pichard C., Romand J.A., (2004) Randomized trial ofthe effect of antipyresis by metamizol, propacetamol or external cooling on metabolism, hemodynamics and inflammatory.
  • 15. Cain S.M., Curtis S.E., (1991) Experimental models of pathologic oxygen supply dependency, Crit Care Med 19:603–612.
  • 16. Ronco J.J., Fenwick J.C., Tweeddale M.G., Wiggs B.R., Phang P.T., Cooper D.J., Cunningham K.F., Russell J.A., Walley K.R., (1993) Identification of the critical oxygen delivery for anaerobic metabolism in critically ill septic and nonseptic humans. JAMA 270:1724–1730.
  • Liczba znaków: 340 000 (ze streszczeniami i okładką). Liczba grafik: 40 x 1 000 znaków (ryczałt) = 40 000 znaków.
  • Razem: Liczba znaków: 380 000 (ze streszczeniami, okładką i grafikami) = 9,5 arkuszy wydawniczych.
  • Number of characters: 340 000 (with abstracts). Number of images: 40 x 1000 characters (lump sum) = 40 000 characters.
  • Total: Number of characters: 380 000 (with abstracts, summaries and graphics) = 9,5 sheet publications.
  • ISBN 978-1-329-34174-6