KOPERTINA

TERMINOLOGJI INFORMATIKE

Problematika dhe zgjidhje

ERION ÇANO, EDMOND TUPJA

Tiranë, mars 2022

Titulli i librit: TERMINOLOGJI INFORMATIKE Problematika dhe zgjidhje Autorë: Erion ÇANO, Edmond TUPJA

Ky libër elektronik licensohet nën Licensën Ndërkombëtare Creative Commons Attribution 4.0 (CC BY 4.0) në përputhje me të drejtat dhe detyrimet e saj që shpjegohen te adresa më poshtë:

https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/

Tiranë, mars 2022

PASQYRA E LËNDËS

1

Parathënie

9

2

Problematika të përgjithshme drejtshkrimore

13

2.1

Gjuha dhe interneti . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

13

2.2

Përkthimet automatike . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

14

2.3

Shkronjat ë dhe ç . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

16

2.4

Emrat e përveçëm . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

18

2.5

Drejtshkrimi i shkurtesave . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

21

2.6

Mënyra e disa foljeve . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

22

2.6.1

Veprime të përgjithshme . . . . . . . . . . . . . . . . . .

22

2.6.2

Veprime në postën elektronike . . . . . . . . . . . . . . .

24

2.6.3

Veprime në internet . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

25

2.7

Presja dhjetore . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

27

2.8

Shkronjat e mëdha . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

28

3

Problematika të ndryshme leksikore

30

3.1

Parashtesa dhe prapashtesa

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

30

3.1.1

Parashtesa EN

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

30

3.1.2

Parashtesa DE

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

31

3.1.3

Parashtesa HYPER . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

33

3.1.4

Prapashtesa AL . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

34

3.1.5

Prapashtesa ER . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

35

3.1.6

Prapashtesa ACION . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

36

3.1.7

Prapashtesa TIVE

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

39

3.1.8

Prapashtesa ICIEN . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

39

3.2

Shtrembërime fonetike . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

40

3.2.1

Ngatërrime të c-së me ç-në . . . . . . . . . . . . . . . . .

40

3.2.2

Shtrembërime të fonemës GJ . . . . . . . . . . . . . . . .

41

3.2.3

Prurjet me shkronjën W . . . . . . . . . . . . . . . . . .

42

3.3

Mospërkthime të fjalëve e shprehjeve . . . . . . . . . . . . . . .

43

3.4

Prurje të panevojshme . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

67

3.5

Mospërshtatje dhe keqpërshtatje . . . . . . . . . . . . . . . . . .

76

3.6

Mungesa dhe neologjizma

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

83

3.7

Harresa dhe rijetësime . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

89

3.8

Shmangie nga tradita . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

92

4

Problematika të hapura

96

5

Problematika të teksteve shkollore

104

5

Terminologji informatike

SHKURTIME GJUHËSORE

em.

emër

num.

numëror

mb.

mbiemër

parafj.

parafjalë

fol.

folje

përem.

përemër

shpr.

shprehje

lidh.

lidhëz

ndajf.

ndajfolje

pasth.

pasthirrmë

pj.

pjesëz

shkurt.

shkurtesë/shkurtim

parasht. parashtesë

prapasht. prapashtesë

SHKURTIME KUPTIMORE

alg.

algoritmikë

pers. person/personalitet

a.p.

arkitektura përpunimi

p.f.

pjesë/pajisje fizike

b.d.

baza të dhënash

prog. programim

elek. elektronikë

rrj.

rrjete informatike

e.n.

elektronikë numerike

sig.

siguri sistemi/rrjeti

graf. grafikë/tipografi

s.d.

struktura të dhënash

i.a.

inteligjencë artificiale

s.o.

sisteme operative

i.s.

inxhinieri softuer

stan. standarde

kod. kodim/kode

stat. statistikë

krip. kriptografi

sh.t.

shkencë e teknologji

logj. logjikë

h.u.

hapësira ueb

mat. matematikë

tel.

telekomunikim

7

Terminologji informatike

1

Parathënie

Përparimi i vrullshëm i teknologjisë së informacionit dhe i drejtimeve si elektronika, informatika, robotika dhe telekomunikimi gjatë tri dekadave të fundit ka sjellë ndryshime të mëdha në shoqëri. Informatizimi i jetës sonë dhe kultura e sotme e rrjeteve shoqërore virtuale nuk mund të mos të ndikonin edhe te gjuha me të cilën shkëmbehet sasia e jashtëzakonshme e informacionit në internet. Një tjetër ndryshim i rëndësishëm ka qenë ngritja e anglishtes në pozitën e gjuhës ndërkombëtare, pozitë që deri para një shekulli i takonte latinishtes dhe deri rreth 40 vite më parë gjuhës frënge. Epërsia dhe mësymja e gjuhës angleze ndaj gjuhëve të tjera në dekadat e fundit kanë qenë të padiskutueshme, duke u nxitur pjesërisht edhe nga zhvillimet në fushën e teknologjisë së informacionit, për të cilat duhet pranuar se kontributin kryesor e kanë dhënë shoqatat dhe firmat e mëdha amerikane.

Hapja e vendit tonë e shoqëruar me lëvizjen e njerëzve dhe hyrja e vrullshme e fjalëve të gjuhës angleze kanë bërë që këto fjalë të përdoren së tepërmi në gjuhën e folur, shpesh pa përshtatje ose me një përshtatje minimale dhe jo sistematike.

Po dëgjojmë gjithnjë e më shpesh në ligjërimin bisedor e madje edhe në media dhe televizione huazime si foruordoj, logohem, sejvoj, insertoj, sortoj etj., të cilat janë jo vetëm të pasakta, por edhe qesharake. Problemet e shqipërimit të fjalëve të huaja po vihen re për fat të keq edhe në botime. Shqetësim të madh në këtë pikë përbëjnë botimet shkollore të lëndëve të informatikës dhe të teknologjisë së informacionit për klasat e arsimit parauniversitar, tekste që ndikojnë drejtpërdrejt në formimin tekniko-shkencor, por edhe atë gjuhësor të të rinjve e të rejave.

Ky libër paraqet një shqyrtim të gjerë bibliografik, që përqendrohet tek terminologjia e teknologjisë së informacionit dhe botimet e lidhura me të.

Pavarësisht titullit të përmbledhur që kufizohet tek disiplina e informatikës, bibliografia e shqyrtuar është e larmishme dhe analiza terminologjike shtrihet jo vetëm në drejtimet më specifike të informatikës, por edhe në fusha të tjera të lidhura ngushtësisht me teknologjinë e informacionit, si: matematika, logjika, statistika, elektronika analoge, elektronika numerike, telekomunikimi etj. Është zhbiruar fund e krye terminologjia në 31 tekste shkollore, nga të cilat 19 janë për klasat e arsimit parauniversitar dhe 12 për lëndë të ndryshme të arsimit universitar. Janë shqyrtuar gjithashtu me imtësi 2 tekste universitare në gjuhën italiane (për referenca ndërgjuhësore), 9 fjalorë të vjetër shumëgjuhësh (në gjuhën shqipe dhe disa gjuhë të tjera) të disiplinave tekniko-shkencore, 3 fjalorë në gjuhët angleze, italiane dhe frënge, 4 fjalorë të përgjithshëm në gjuhën shqipe (FGJSSH dhe tre të tjerë), 2 botime të natyrës informuese, 2 studime gjuhësore, si dhe 4 artikuj studimorë të viteve të fundit.

9

Erion Çano, Edmond Tupja

Problemet gjuhësore që vihen re janë nga më të ndryshmet. Te tekstet shkollore ndeshen shpesh renditje të palogjikshme të kapitujve dhe të njësive mësimore, përkthime me “Google Translate” të shprehjeve e fjalëve të ndryshme, mospërshtatje të prurjeve leksikore, gabime në lakimet e emrave, gabime logjike nga pakujdesia etj. Ajo që vihet re më shumë është pasiguria në përkthimin apo përshtatjen e fjalëve të koncepteve, teknologjive etj. Brenda të njëjtit tekst (madje shpesh tek e njëjta faqe) hasen emërtime të ndryshme për të njëjtin koncept. Një emërtim mund të ndeshet p.sh. pa asnjë përshtatje, si fjala në anglisht, dhe tjetri mund të paraqitet me njëfarë përshtatjeje fonetike.

Shkaqet e problematikave të shumta gjuhësore në tekstet shkollore mund të jenë të ndryshme. Njëri prej tyre mund të jetë prirja “për t’i rënë shkurt” dhe për të shkruar apo përkthyer sa më shpejt. Varfërimi i njohjes së leksikut të shqipes nga autorët dhe përkthyesit mund të jetë një tjetër arsye. Një pjesë e përgjegjësisë qëndron pa dyshim edhe te redaktimet, të cilat nëse janë të shpejta e të pakujdesshme, nuk arrijnë të kapin gabimet logjike e drejtshkrimore që po shfaqen.

Vlen të theksojmë se shkaqet e problemeve gjuhësore, veçanërisht të atyre që lidhen me përshtatjet e fjalëve të huaja, nuk mund të kufizohen tek autorët dhe botuesit. Një tjetër arsye është pa dyshim mungesa e studimeve terminologjike që do të shërbenin si bazë orientuese në ndihmë të arsimtarëve për një përgatitje më cilësore të materialeve mësimore përkatëse. Një faktor që ka ndikuar negativisht ka qenë me siguri edhe mungesa e fjalorëve tekniko-shkencorë të disiplinave të reja. Seria më e plotë e fjalorëve terminologjikë që kemi gjetur është [1–8]

botuar rreth 50 vjet më parë. Shqipërimi i termave në këta fjalorë vlen edhe sot, por referencat ndërgjuhësore janë shumë të pakta për arsye se terminologjia e asaj kohe ka qenë e kufizuar. Një kufizim tjetër është fakti që si gjuhë krahasimi jepen vetëm frëngjishtja, rusishtja dhe serbokroatishtja, pra mungon gjuha angleze. Kjo ka qenë e kushtëzuar nga rrethanat gjeopolitike të asaj kohe.

Nevoja për fjalorë bashkëkohorë nga fusha e teknologjisë së informacionit është e kuptueshme dhe vihet në dukje gjithashtu nga vetë autorët e teksteve, siç ndodh p.sh. te [9] f. 3. Shqipërimi i termave nga këto disiplina përbën një domosdoshmëri për lehtësimin e punëve përkthimore dhe për ruajtjen e gjuhës shqipe, si edhe një mundësi të mirë për kultivimin e pasurimin e saj.

Mungesën e studimeve dhe fjalorëve jemi munduar ta lehtësojmë disi nëpërmjet këtij punimi ku, veç vrojtimit të problematikave, jemi përpjekur të japim edhe zgjidhje për secilën prej tyre. Trajtohen fillimisht disa problematika të rëndësishme drejtshkrimore si shmangia e shkronjave ë dhe ç, shkrimi dhe lakimi i emrave të përveçëm (veçanërisht emrat e markave dhe të firmave ndërkombëtare), shkrimi e lakimi i shkurtesave dhe shkrimi në mënyrën urdhërore i disa foljeve që shprehin komanda. Vazhdohet më tej me disa problematika 10

Terminologji informatike

të natyrës stilistike si presja e numrave dhjetorë dhe përdorimi i shkronjave të mëdha. Pjesa më e madhe e problemeve që vihen në dukje kanë të bëjnë me shqipërimet dhe përshtatjet e prurjeve nga gjuha angleze. Parashtesat dhe prapashtesat kanë rëndësi të veçantë, sepse përbëjnë një cilësi tipike të gjuhës që duhet ruajtur. Diskutohen më tej disa probleme të natyrës fonetike, si p.sh.

ngatërrimet e shkronjave xh dhe gj apo c dhe ç.

Ndër problemet më të shpeshta që ndeshen dendur në bibliografi është edhe mospërkthimi i fjalëve të ndryshme nga anglishtja, megjithëse ka fjalë përkuese në gjuhën shqipe që e mbartin mjaft mirë kuptimin e tyre. Jemi munduar të japim edhe përkthime të shprehjeve që përfaqësojnë teknologji apo teknika të reja, por që shfaqen pa përkthim nëpër punime diplomash apo shkrime të tjera shkollore. Prurjet e panevojshme dhe keqpërshtatjet janë bërë gjithashtu objekt i një vëmendjeje të rëndësishme. Jemi përpjekur të nxitim përdorimin e formave të sakta të fjalëve shqipe që i zëvendësojnë mirë ato, në secilin kuptim e rast përdorimi. Duhet pranuar se për disa fjalë të anglishtes, nuk gjehen fjalë përkuese në gjuhën shqipe. Në raste të tilla, jemi munduar të gjejmë dhe të propozojmë kompozita të përshtatshme nisur nga kuptimet e morfemave në përbërje të fjalëve angleze. Në disa raste, kemi gjykuar se zëvendësimi i fjalëve të huaja mund të bëhet duke rijetësuar disa fjalë të vjetra e të “harruara” të cilat na duken të përshtatshme. Vështirësitë e shqipërimit në fushën e teknologjisë së informacionit duken të pakapërcyeshme për disa fjalë, pavarësisht përpjekjeve fjalëformuese, fjalëve të gjetura në FGJSSH dhe në fjalorët e tjerë të përdorur, si edhe fjalëve të dobishme që kemi vjelë nga bibliografia. Shembujt e kësaj kategorie paraqiten si problematika të hapura dhe përfshijnë ndërkombëtarizma, fjalë informale dhe me kuptime të figurshme apo mungesa të hershme që janë zëvendësuar me përshtatje të pjesshme të cilat janë rrënjosur prej kohësh si në gjuhën e folur, edhe në botime. Nevojiten diskutime të gjera për të qartësuar format e duhura të përshtatjes së ndërkombëtarizmave apo mënyrën e shqipërimit të prurjeve të papërshtatura. Në fund, kemi paraqitur përmbledhtazi dhe me pak shembuj problemet më të zakonshme që ndeshen në tekstet shkollore të informatikës dhe të teknologjisë së informacionit.

Diskutohen rreth 500 kuptime fjalësh e shprehjesh, që shoqërohen me rreth 600 citime nga bibliografia. Secili citim përfaqëson një përdorim të saktë, të pasaktë ose të diskutueshëm të fjalës që shqyrtohet. Secila fjalë që diskutohet jepet fillimisht në gjuhën angleze, me shkrim kursiv e të theksuar. Jepet më tej, brenda kllapave katrore, transkriptimi i shqiptimit të saj me shkrim daktilo-grafik. Për këtë të fundit, i jemi referuar fjalorit Oxford Advanced Learner’s Dictionary.1) Vazhdohet me shkurtimin e pjesës së ligjëratës, të paraqitur me 1)https://www.oxfordlearnersdictionaries.com

11

Erion Çano, Edmond Tupja

shkrim kursiv, të theksuar dhe të zvogëluar. Bashkësia e shkurtimeve gjuhësore, ku përfshihen edhe shkurtimet e pjesëve të ligjëratës, sqarohet te tabela e shkurtimeve gjuhësore. Më tej jepet shkurtimi i fushës apo disiplinës në të cilën fjala përdoret më shpesh, i shkruar me shkrim të theksuar dhe të zvogëluar.

Shkurtimet e këtyre fushave të përdorimit sqarohen në tabelën e shkurtimeve kuptimore. Vazhdohet me shpjegimin e fjalës dhe diskutime të problemeve që paraqet fjala, një apo disa forma të gabuara apo të papërshtatshme të saj, si edhe formën e saktë që sugjerojmë. Format e sakta në gjuhën shqipe shkruhen me shkrim të theksuar. Format e gabuara shkruhen me shkrim normal të vijëzuar. Po të vijëzuara paraqiten edhe fjalë të tjera të gabuara që gjenden brenda shkëputjeve nga bibliografia. Vijëzimi te këto shkëputje është shtuar nga ne dhe nuk figuron te njësia bibliografike nga është marrë shkëputja. Shembuj të formave të tjera jepen me shkrim kursiv të drejtë për fjalët shqipe, dhe shkrim kursiv të pjerrët për fjalët angleze.

Format e sakta e të gabuara të fjalëve shoqërohen shpesh edhe me shembuj nga njësitë bibliografike ku ato janë ndeshur. Për secilin citim jepet indeksi nga lista e njësive bibliografike i ndjekur nga numri i faqes brenda tekstit ku fjala gjendet. Në fund jepen dhe shembuj përkthimi të shprehjeve në të cilat figuron fjala e diskutuar. Kemi zgjedhur qëllimisht këtë formë të paraqitjes së fjalëve, sepse mendojmë se në këtë mënyrë mund t’u vijmë në ndihmë përkthyesve, të cilët mund të kërkojnë fjalën angleze e të gjejnë më tej fjalën shqipe, si dhe shembujt ilustrues të përkthimeve. Renditja alfabetike e fjalëve në secilin seksion nuk është rigoroze. Në raste të rralla, rendi alfabetik thyhet qëllimisht për të sjellë një vijueshmëri më logjike të fjalëve nga e njëjta familje (p.sh. një folje, emri foljor që rrjedh prej saj dhe mbiemri përkatës). Renditja e njësive bibliografike është kryer sipas radhës së citimit të tyre në tekst. Titujt dhe të dhënat e tjera të tyre i kemi shkruar siç paraqiten (fjalë për fjalë) në faqen e parë të librave përkatës, duke shmangur kështu çdo përgjegjësi tonën për gabime drejtshkrimore, logjike apo stilistike që mund të përmbajnë.

12

Terminologji informatike

2

Problematika të përgjithshme drejtshkrimore

2.1

Gjuha dhe interneti

Komunikimi elektronik në internet përbën sot një realitet të padiskutueshëm dhe të pakthyeshëm që ka nisur njëzet apo tridhjetë vite më parë. Dy karakteristikat kryesore të këtij komunikimi janë shpejtësia dhe masiviteti. Shpejtësia ka të bëjë me mundësinë për të komunikuar në kohë reale apo të shkurtër, e madje pa kosto, me këdo në botë që ka qasje në internet. Masiviteti lidhet me mundësinë që informacioni i përcjellë në internet në formë librash, artikujsh, shkrimesh me përmbajtje informuese e faktike, lajmesh, imazhesh etj., mund të lexohet, përpunohet apo përdoret nga një masë shumë e madhe njerëzish, pra përsëri nga gjithkush në botë që ka qasje në internet. Objektet digjitale janë shtuar në internet eksponencialisht gjatë dy dekadave të fundit. Kjo prirje e pandalshme po na shpie deri në atë pikë saqë, në mënyrë të figurshme, do të thuhet që “nëse diçka nuk gjendet në internet, atëherë nuk ekziston”.

Digjitalizimi dhe lidhja në internet e veprimtarive shoqërore dhe e krejt informacionit që i shoqëron po ndikojnë edhe te gjuha e kultura e vendeve të ndryshme duke i bërë më të njohura. Duhet theksuar gjithsesi se jo tërë gjuhët e botës pasqyrohen në internet në masë të njëjtë apo në përpjestim të drejtë me numrin e popullsisë që e flet secilën prej tyre. Sipas statistikave, nëse merret për bazë numri i përdoruesve të internetit, rezulton që gjuha angleze udhëheq me 25,5 % duke lënë ndjeshëm pas gjuhë si kinezçja dhe spanjishtja të cilat fliten nga më shumë banorë.1) I njëjti burim statistikor shfaq një epërsi të padiskutueshme të anglishtes, edhe nëse merret për bazë gjuha në të cilën figuron diçka e ngarkuar në internet. Në këtë rast, rezulton se 54 % e objekteve në internet janë shkruar apo përshkruhen në gjuhën angleze dhe vetëm 6 % në gjuhën ruse, që renditet e dyta.

Po theksohet gjithnjë e më shumë fakti që mbijetesa e gjuhëve dhe e kulturave do të varet nga shkalla e përhapjes së tyre në internet.2) Në këtë pikë duhen pasur parasysh dy aspekte: sasia, pra shkalla e pasqyrimit të një gjuhe në internet, dhe cilësia, pra saktësia, pastërtia dhe veçori të tjera të gjuhës. Lidhur me aspektin sasior, gjuha shqipe deri më sot nuk është e përhapur kënaqshëm në internet. Sipas statistikave të fundit, në Wikipedia gjenden 83 677 artikuj dhe 252 837 faqe në gjuhën shqipe.3) Ndërkohë, gjuha hungareze që flitet nga një popullatë afërsisht e njëjtë shfaqet në 491 520 artikuj dhe 1 404 731 faqe.

Ky çalim sasior i gjuhës shqipe në internet lidhet pa dyshim me shpejtësinë 1)Për më shumë lexo: https://www.babbel.com/en/magazine/internet-language

2)Për më shumë lexo: https://en.wikipedia.org/wiki/Language_preservation

3)Për më shumë lexo: https://en.wikipedia.org/wiki/List_of_Wikipedias

13

Erion Çano, Edmond Tupja

e përhapjes së internetit te shtëpitë apo zyrat e popullsisë shqipfolëse gjatë dekadave të fundit, pra, edhe me çështje të karakterit ekonomik, historik dhe shoqëror. Nevojitet një vëmendje më e madhe ndaj digjitalizimit dhe rrjetëzimit të veprimtarive të ndryshme shoqërore, veçanërisht ndaj atyre që lidhen me arsimin, kulturën dhe shkencën.

Aspektit cilësor të gjuhëve në internet po i kushtohet një vëmendje e veçantë vitet e fundit, duke qenë se komunikimi elektronik po ndikon edhe te vetë gjuhët. Ky ndikim përbën objektin e studimit të një disipline të re gjuhësore që njihet si gjuhësia e internetit (angl. internet linguistics), me përfaqësues kryesor gjuhëtarin e njohur britanik David Kristal (David Crystal ). Sipas tij, gjuhët njerëzore gjatë dy dekadave të fundit po shkruhen në internet me një stil më pak akademik dhe më shumë shprehës [10]. Në lidhje me shqetësimet e ndryshme për rënien e cilësisë së gjuhës në internet, ai pohon se ato kanë baza dhe njihen në histori, duke iu referuar zhvillimit të shtypshkronjave në shekullin XV.

Nisur nga vrojtimet tona, problemet e drejtshkrimit, shtrembërimet fonetike, mospërshtatja e fjalëve të huaja dhe çështje të tjera të shkrimit të shqipes në internet janë serioze dhe po shfaqen në mënyrë të frikshme e me pasoja të shumta.

Problemet cilësore të shqipes në internet kanë qenë një nga shtysat kryesore për punën studimore që paraqitet në këtë libër dhe trajtohen në seksionet e kapitujt në vazhdim.

2.2

Përkthimet automatike

Zhvillimet në dekadat e fundit kanë sjellë përparim të vrullshëm në drejtime ndërdisiplinore si gjuhësia kompjuterike dhe përpunimi i gjuhëve natyrore, të cilat përdorin tekste të mbledhura nga librat ose interneti dhe koncepte e teknika të inteligjencës artificiale [11–13]. Një zbatim mjaft interesant është përkthimi i teksteve nga një gjuhë në një tjetër. Deri para dy dekadash, kjo detyrë u besohej plotësisht përkthyesve profesionistë. Gjithsesi, automatizimi i përkthimeve, pra mundësimi i përkthimeve automatike me saktësi e cilësi të pranueshme nëpërmjet metodave kompjuterike ka pasur gjithnjë interes të lartë.

Rol të madh në këtë drejtim kanë luajtur firmat e mëdha si Google (shqipto: gu:gëll) e Microsoft (shqipto: majkrëso:ft), ndër të tjera, të cilat zotërojnë kapacitete të larta përllogaritëse, sasi të mëdha të dhënash (në këtë rast çifte tekstesh dygjuhëshe) dhe burime njerëzore me kualifikim të lartë. Interesi i firmave të teknologjisë së informacionit për përsosjen e përkthimeve automatike lidhet me integrimin e tyre në platformat apo shërbimet që ato firma u ofrojnë përdoruesve në të gjithë botën, të cilët njohin e flasin gjuhë të ndryshme. Sistemi

“Google Translate” (përkthe nga Google-i) është sot, pa dyshim, shërbimi më popullor i përkthimeve automatike dhe mundëson përkthime dydrejtimshe midis 14

Terminologji informatike

109 gjuhëve.4) Cilësia e përkthimeve automatike është përmirësuar vazhdimisht duke iu afruar asaj të përkthyesve profesionistë.5) Kjo ka bërë që sistemet e përkthimeve automatike të përdoren në masë, veçanërisht për shkak të lehtësisë dhe të shpejtësisë që ofrojnë. Cilësia e përkthimeve automatike mund të jetë e pranueshme për tekste të shkurtra nga një fjalë, deri te një a disa fjali, të cilat i përkasin ligjërimit teknik ose atij të përgjithshëm. Për tekste më të gjata si paragrafet e më tej, cilësia e përkthimit automatik bie ndjeshëm për shkak se shfaqen gabime logjike, fjalë jashtë kontekstit etj. Për më tepër, përkthimet automatike nuk janë të përshtatshme në rastet e përkthimeve letrare të mbushura me kuptime të figurshme.

Kompjuterizimi i mënyrës së punës, për shumicën e profesioneve, mundëson që gjithkush të ketë qasje te shërbimi “Google Translate” dhe ta përdorë lehtësisht edhe për përkthime të cilat kërkojnë përkushtim, seriozitet dhe profesionalizëm.

Përdorimi në masë i sistemit “Google Translate” përbën shpesh papërgjegjshmëri dhe është një nga shkaqet kryesore të degradimit të cilësisë së gjuhës shqipe në hapësirën e internetit. Pasojat vihen re p.sh. te tekstet e faqeve në Wikipedia, të cilat shtohen (duke përkthyer faqet përkatëse nga anglishtja) dhe redaktohen nga vullnetarë. Këta të fundit, duke qenë relativisht të paktë përpiqen ta shpejtojnë punën e tyre me përkthime nga “Google Translate”. Në përgjithësi vihet re se prirja për “ekonomizim të kohës” po sjell përkthime të dobëta librash, artikujsh, lajmesh etj.

Problemet gjuhësore që shfaqen janë të llojeve të ndryshme. Më të dukshme dhe të rënda nga pikëpamja e përkthimit janë fjalët jashtë kontekstit, pra nxjerrja e një fjale shqipe për një fjale angleze, në një nga kuptimet e saj, që nuk ka lidhje me kontekstin ku ajo fjalë është përdorur. P.sh., shprehja nitrogen properties që duhet përkthyer vetitë e azotit ndeshet e përkthyer pronat e azotit, çka është qesharake. Gabime të tilla po ndeshen vitet e fundit edhe në tekstet shkollore. Te [14] f. 99 lexojmë: “konkurrenca ndodh kur shumë ndryshime realizohen në të njëjtën kohë...”. Në këtë rast bëhet fjalë për konceptin e njëkohshmërisë (ose njëkohësisë) që i korrespondon fjalës angleze concurrency, e cila është përkthyer gabimisht konkurrenca. Në faqen 44 të të njëjtit tekst lexojmë: “në Python trupi i shprehjes if tregohet nga dhëmbëzimi i tekstit”.

Në këtë rast është fjala për text identatation, pra nxjerrja në kryeradhë e tekstit. Përkthimi i gabuar dhëmbëzimi i tekstit duket qartë që është kryer automatikisht nga “Google Translate”, sepse është përkthimi i parë që shfaqet te ndërfaqja e tij. Te [15] f. 207 shkruhet “...kur një sasi personal kompjuterash 4)Për më shumë hollësi lexo: https://en.wikipedia.org/wiki/Google_Translate

5)Teknikisht cilësia e përkthimeve automatike vlerësohet nga kombinimi i treguesve të ndryshëm të tekstit të krijuar si rrjedhshmëria, saktësia, mungesa e gabimeve drejtshkrimore, gabimeve sintaksore, gabimeve logjike etj.

15

Erion Çano, Edmond Tupja

përdoren në rrjet...”, pra ndeshet shprehja personal kompjuterash e cila përbën një përkthim fjalë për fjalë dhe ndoshta të kopjuar drejtpërdrejt nga “Google Translate”. Forma e duhur do të ishte kompjuterash personalë. Një tjetër shembull i pamundësisë së shërbimit “Google Translate” në interpretimin e saktë të shprehjeve figurative vihet re te [15] f. 215 ku lexojmë “...mund të ngjasojë shumë me kërkimin e gjilpërës në stomakun e sanës”. Është e qartë që në këtë rast, shprehja e duhur në gjuhën shqipe do të ishte “...me kërkimin e gjilpërës në kashtë”. Shembuj të tillë tregojnë më së miri se përkthimet automatike nuk duhet të përdoren në asnjë rast, kur është fjala për hartimin e teksteve shkollore.

Përkthimet automatike sjellin në mënyrë të pashmangshme edhe gabime gramatikore, që megjithëse jo dhe aq trashanike, ngelen probleme serioze. Ndër to mund të përmendim ngatërrime të rasës, numrit apo trajtës së emrave, kohës apo vetës së foljeve, lakimit të mbiemrave etj. Duhet thënë gjithsesi se gabimet gramatikore po ndeshen rrallë vitet e fundit. Pavarësisht kësaj, një kategori gabimesh duket se do të jenë të pashmangshme edhe për shumë vjet. Është fjala për ato që lidhen me figurshmërinë, më së shumti në përkthimet letrare.

Sistemet e përkthimit automatik e kanë të pamundur të interpretojnë saktë shprehjet e figurshme dhe japin përkthime të drejtpërdrejta që janë cilësisht të dobëta. Përkthyesit profesionistë ngelen të pazëvendësueshëm në këtë pikë.

2.3

Shkronjat ë dhe ç

Një problem tjetër i hershëm, por që po ndeshet gjithnjë e më shpesh në ditët e sotme është shmangia e shkronjave Ë, ë, Ç dhe ç duke shkruar në vend të tyre shkronjat E, e, C dhe c. Në rastin e shkronjës ë janë të shpeshta edhe format e gabuara pa ë dhe pa e në vend të saj. Kjo përbën dukurinë e ngrënies së ë-ve fundore. Po bëhen, pra, të zakonshme fjalët e shkruara si më poshtë: mir, mire (mirë); esht, eshte (është); shum, shume (shumë); un, une (unë); uj, uje (ujë); buk, buke (bukë); vrim, vrime (vrimë); rrug, rruge (rrugë); muzik, muzike (muzikë) dhe sa e sa të tjera.

Në rastin e shkronjës ç janë më të shpeshta fjalët me ç nistore e cila shkruhet c, pra ndeshim fjalët e shkruara si më poshtë:

ckemi, c’kemi (ç’kemi); cfare (çfarë); c’do (ç’do); cdo (çdo); caj (çaj); coj (çoj); cmim (çmim); cift (çift) dhe sa e sa të tjera.

Pasojat negative të këtij problemi janë të shumta dhe serioze. Format e gabuara (me e dhe c në vend të ë-së dhe ç-së) të fjalëve shfaqen si fjalë më vete. Kjo rrezikon seriozisht ruajtjen e saktësisë së gjuhës dhe të shkruarit korrekt të saj nga të rinjtë që janë përdoruesit kryesorë të internetit. Për më 16

Terminologji informatike

tepër, hulumtuesit (si shqipfolës, edhe të huaj) që kryejnë studime me metoda kompjuterike bazohen pikësëpari te tekstet që gjenden në internet, të cilat mblidhen lehtësisht. Papastërtia e tyre çon patjetër në rezultate të anuara apo plotësisht të gabuara.

Një nga shkaqet e masivizimit të këtij problemi është sigurisht mungesa e këtyre simboleve të veçanta6) në tastierat US ISO (tastiera amerikane e standardit ndërkombëtar) të cilat janë më të përdorurat sot. Përdoruesit e kompjuterit, që shkruajnë shpesh në gjuhën angleze, e kanë më lehtë të përdorin tastierën US ISO. Kjo bën që të tregohen indiferentë ndaj shkronjave Ë, ë, Ç

dhe ç, duke i shkruar për lehtësi E, e, C dhe c. Ky qëndrim nuk duhet kurrsesi të justifikohet. Katër simbolet e veçanta të shqipes janë shumë pak krahasuar me sa e sa simbole të tilla në gjuhë të tjera, të cilat shkruhen gjithsesi shumë saktë në internet. Mund të përmendim këtu simbolet me theks majtas, me theks djathtas dhe me theks rrethues në frëngjishte, simboli ß dhe simbolet me dy pika (ä, ü, dhe ö) në gjermanishte, simbolet e veçanta të gjuhëve sllave etj.

Zgjidhjet për këtë problem janë të ndryshme. Përdoruesit apo radhitësit që shkruajnë më shpesh në gjuhën angleze mund të përdorin tastierën amerikane dhe të ndjekin disa marifete për shkrimet në gjuhën shqipe. Mënyra më e thjeshtë është që simbolet e veçanta të shqipes të shkruhen me anë të kodeve të tyre të kombinuara me tastin Alt . Duke supozuar se po përdorim një sistem Windows (shqipto: uindëus) të firmës Microsoft, janë të mundshme kombinimet e mëposhtme:

Alt + 0203 jep Ë; Alt + 137 jep ë; Alt + 128 jep Ç; Alt + 135 jep ç Në çdo rast të tillë mbahet shtypur tasti Alt dhe më pas shtypen njëri pas tjetrit nga blloku numerik i tastierës tastet e numrave që formojnë kodin përkatës. Kjo praktikë mund të përdoret për simbolet Ë, Ç dhe ndoshta edhe ç, që nuk janë shumë të shpeshta. Në rastin e shkronjës ë, e cila është më e shpeshta në gjuhën shqipe, shtypja e kombinimit Alt + 137 sa herë që ajo ndeshet nuk është e volitshme. Një zgjidhje që ndiqet shpesh nga gazetarët në shkrime lajmesh është përdorimi i shkronjës w (shtypet me gishtin e unazës së dorës së majtë) në vend të shkronjës ë dhe zëvendësimi automatik i të gjitha rastisjeve në fund të shkrimit. Kjo praktikë nuk sugjerohet të ndiqet për arsye se edhe në shkrimet shqip mund të rastisë të përdoren fjalë të gjuhës angleze me shkronjën w. Në këto rast, shkronja w duhet të ruhet, por në fakt zëvendësohet automatikisht nga shkronja ë, çka shkakton gabime.

Një tjetër marifet i lehtë, por që nuk shkakton asnjë gabim, është përdorimi 6)Në kuptimin që nuk përfshihen te simbolet bazë të kodit ASCII (American Standard Code for Information Interchange, kodi standard amerikan për shkëmbim informacioni) 17

Erion Çano, Edmond Tupja

i dy simboleve ; (pikëpresje) të njëpasnjëshme, pra shkrimi i ;; në vend të ë.

Tasti ; shtypet lehtë dhe shpejt me gishtin e vogël të dorës së djathtë. Dy pikëpresje të njëpasnjëshme nuk përdoren në ndonjë rast tjetër e as përbëjnë ndonjë simbolikë në ekuacione e formula shkencore, pra nuk krijojnë konflikt në asnjë rast. Zëvendësimi i ;; me ë mund të kryhet në fund të shkrimit. Shumica e programeve për shkrim/redaktim teksti (p.sh. Notepad++) ofrojnë mundësi për automatizimin e veprimeve të tilla nëpërmjet shkurtoreve të sajuara nga përdoruesi, të cilat përcaktohen te konfigurimi i programit. Është e mundur p.sh. që për të zëvendësuar ;; me ë të përdorim shkurtoren Ctrl + ; në çdo çast që dëshirojmë. Kjo e lehtëson dhe shpejton mjaft punën e radhitësit.

Për përdoruesit apo radhitësit profesionistë, që shkruajnë më së shumti në gjuhën shqipe, do të ishte më e përshtatshme që të shkruhej me tastierën e shqipes në vend të tastierës amerikane. Tastiera e shqipes përfshin pak devijime nga ajo amerikane, pra shkathtësimi në punën me të arrihet në pak kohë.

Dallimet më të dukshme janë zëvendësimi i simbolit [ me ë dhe i ] me ç.7)

2.4

Emrat e përveçëm

Në përputhje me parimin e dokumentit të Kongresit të Drejtshkrimit të Shqipes [16], kapitulli III, § 37, shkrimi i emrave të përveçëm të huaj mbështetet përgjithësisht në shqiptimin e tyre në gjuhët përkatëse, duke iu përshtatur sistemit grafik të shqipes. Në shfaqjen e parë të një emri të kësaj kategorie mund të shënohet në kllapa edhe shkrimi i tij sipas grafisë së gjuhës nga buron.

Pra, i shkruajmë emrat e njerëzve si më poshtë:

Ernest Heminguej (Ernest Hemingway), Teodor Drajzer (Theodore Dreiser ), Xhorxh Oruell (George Orwell ), Uiliam Shekspir (William Shakespeare), Stiv Xhobs (Steave Jobs), Mak Mek-Donald (Mac McDonald ), Shon Konëri (Sean Connery), Tomas Man (Thomas Mann), Leonard Oiler (Leonhard Euler ), Blez Paskal (Blaise Pascal ) etj.

Pas shfaqjes së parë, që shoqërohet me sqarimin në kllapa të shkrimit të emrit në gjuhën burimore, shfaqjet e tjera shkruhen si më sipër po pa sqarime të mëtejshme në kllapa. Shkruajmë në të njëjtën mënyrë emra vendesh si: Nju-Jork (New York ), Uashington (Washington), Mynhen (München), Cyrih (Zürich), Mançester (Manchester ) etj.

Përshtatja grafike e këtyre emrave bën që ata të lakohen njësoj si emrat e përveçëm të shqipes, pra me mbaresa të trupëzuara dhe pa përdorur shenjën e 7)Kriteret e ndjekura për ndërtimin e tastierës shqipe dhe hollësi të tjera rreth saj gjenden te:

https://gjuhashqipe.com/softueret/tastiera

18

Terminologji informatike

vizës (-) për ndarjen e mbaresës nga rrënja e emrit. Pra shkruajmë: ardhja e Xhorxh Bushit, foli Uashingtoni zyrtar, skuadra e Mançesterit, lexoj Uiliam Shekspirin, roman nga Teodor Drajzeri, shpikje e Blez Paskalit, qyteti i Mynhenit, aeroporti i Cyrihut etj.

Duhet theksuar gjithsesi se ndodh shpesh që rregulli i mësipërm të shmanget, veçanërisht në kopertinat e përkthimeve të librave të huaj artistikë, ku emrat e autorëve shkruhen si në paraqitjen e tyre në gjuhën e huaj dhe jo të përshtatura sipas alfabetit të shqipes. Lexojmë pra shpesh në kopertina të librave emra autorësh si George Orwell në vend të Xhorxh Oruell, Ernest Hemingway në vend të Ernest Heminguej, Thomas Mann në vend të Tomas Man etj.

Ndërkohë, emrat e përveçëm të firmave dhe markave të njohura ndërkombëtarisht paraqesin vështirësi e probleme edhe më të mëdha. Emra të tillë ndeshen shpesh në ligjëratën e teknologjisë së informacionit dhe të komunikimit, ku firmat e mëdha ndërkombëtare njihen për markat e tyre të kompjuterave, telefonave të mençur, sistemeve operative, programeve të ndryshme etj. Emrat e kësaj kategorie njihen ndryshe si emra të regjistruar apo të rezervuar dhe në shumicën e rasteve përfshijnë vetëm një fjalë. Nëse do t’i qëndronim rregullit të mësipërm, do të shkruanim:

Fejsbuk, Gugëll, Wërd, Instëgram, Epëll, Juniks, Soni, Paithën, Ma-jkrosoft, Xhava, Uindous, Xhavaskript, Sisko, Samsung Galaksi, Paskal (gjuha e programimit), aifëun, Zimens etj.

Në këtë mënyrë, lakimi i këtyre emrave do të bëhej njësoj si në rastet e emrave të njerëzve, pra me mbaresë të trupëzuar. Një mundësi tjetër do të ishte përjashtimi i këtyre kategorive të emrave të përveçëm nga rregulli i mësipërm dhe të shkruarit e tyre si në gjuhët e origjinës. Në një rast të tillë do të shkruanim:

Facebook, Google, Word, Instagram, Apple, Unix, Sony, Python, Microsoft, Java, Windows, Javascript, Cisco, Samsung Galaxy, Pascal (gjuha e programimit), iPhone, Siemens etj.

Në shfaqjen e parë të një emri të tillë mund të shënohet në kllapa transkriptimi i shqiptimit të tij në gjuhën shqipe, duke ndihmuar kështu lexuesin që nuk e njeh gjuhën e huaj të origjinës së atij emri dhe nuk është mësuar me fonetikën e saj. Mund të shkruajmë p.sh. Unix (shqipto: juniks), Facebook (shqipto: fejsbuk), Google (shqipto: gugëll) etj. dhe në shfaqjet e tjera të shkruhet vetëm emri siç paraqitet në gjuhën burimore, pra Unix, Facebook, Google, etj.

Nëse i referohemi bibliografisë, mund të vëmë re se në këtë pikë ka kontradikta, pra autorët ndjekin herë rregullin e parë dhe herë të dytin brenda të njëjtit 19

Erion Çano, Edmond Tupja

libër apo shkrim. Ndodh madje shpesh që i njëjti emër i përveçëm të shkruhet në forma të ndryshme brenda së njëjtës faqe të një libri. Kjo gjë vihet re p.sh.

tek [17] f. 27. Në këtë rast, emri i programit Microsoft Excel shkruhet Excel, si në gjuhën burimore, por edhe Eksel, pra i përafruar me shqiptimin në gjuhën shqipe. Vihet re gjithsesi se shkrimi si në gjuhën burimore ndeshet më shpesh, por fatkeqësisht pa e sqaruar shqiptimin në kllapa. Ndeshet madje edhe praktika e shkrimit të këtyre emrave si në gjuhën burimore, por duke i përfshirë brenda thonjëzave. Kjo vihet re te [18] ku lexojmë:

“Google”, “Amazon”, “AlexNet”, “IBM”, “iPhone”, “Microsoft”, “DeepBlue”,

“OpenAI”, “Baidu”, “Facebook”, “GPT-3”, “Reddit”, “Apple”, “DeepMind”, “Samsung”, “YouTube”, “Siri”, “Oxbotica”, “Face++” etj.

Këtu gjykojmë se kemi të bëjmë me një përdorim të tepruar të thonjëzave, çka krijon vështirësi praktike. Për mendimin tonë, shkrimi i kësaj kategorie emrash si në gjuhën e tyre burimore dhe jo midis thonjëzave është mënyra më e përshtatshme, për disa arsye. Së pari, në shumicën e gjuhëve ndiqet ky rregull, pra emrat e firmave dhe markave të njohura ndërkombëtarisht shkruhen siç paraqiten në gjuhën e tyre burimore. Në kategorinë e gjuhëve që ndjekin këtë rregull ka madje edhe gjuhë me natyrë fonetike, pra si gjuha shqipe. Së dyti, emrat e kësaj kategorie njihen në mbarë botën siç paraqiten në gjuhën burimore.

Modifikimi i formës origjinale të tyre krijon hutim të lexuesit dhe keqkuptime të shumta. Së treti, nuk ka gjithnjë pajtueshmëri për përshtatjen në gjuhën shqipe të shqiptimit të këtyre emrave. P.sh., emri i kompanisë amerikane Facebook në disa raste shqiptohet fejsbuk dhe në disa të tjera feisbuk. Vështirësi të tilla ndeshen edhe me emra njerëzish si shkrimtari James Joyce, emri i të cilit ndeshet Xhejms Xhois por edhe Xhejms Xhojs. Së katërti, përshtatja në gjuhën shqipe e çdo emri të huaj të përveçëm krijon vështirësi të shumta dhe nuk është praktike. Së fundmi, futja në thonjëza e emërtimeve prej një fjale të vetme, nuk është e domosdoshme (në dallim nga emërtimet prej disa fjalësh), nuk është praktike dhe krijon ngarkesë grafike të kotë. Kjo çështje mbetet e hapur dhe nevojiten diskutime të shumta midis gjuhëtarëve dhe institucioneve përkatëse, për një normë të qartë e përfundimtare.

Në rastet kur emrat e huaj të përveçëm shkruhen si në gjuhën burimore, lakimi paraqitet disi më i ndërlikuar. Lind nevoja e përdorimit të vizës për ndarjen e rrënjës së huaj nga mbaresa e shqipes. Na duhet, pra, të shkruajmë në raste të ndryshme:

llogari Facebook-u, mbylla Facebook-un, përdorues i Facebook-ut, llogaria e Google-it, mbyll Word-in, kompjuter nga Apple-i, telefon i Apple-it, administrator i Unix-it, mbështetje nga Microsoft-i, sistem i Microsoft-20

Terminologji informatike

it, komandë Windows-i, përdorues i Windows-it, kod Python-i, klient i Samsung-ut, mësoj Javascript-in, rrjet i Cisco-s, përdorues i Instagram-it, shërbim nga Google-i, çmimi i iPhone-it, udhëzuesi i Java-s etj.

Ky rregull ndiqet deri diku në bibliografi, por përsëri vihet re mungesë koherence jo vetëm midis teksteve të ndryshme, por edhe brenda të njëjtit tekst.

Ndër të paktat tekste ku ka koherencë në këtë pikë mund të përmendim [19]

dhe [20], tek të cilat emrat e huaj lakohen gjithnjë me vizë. Në tekstet e tjera, lakimi me vizë nuk është sistematik.

2.5

Drejtshkrimi i shkurtesave

Shkurtesat (angl. acronyms) paraqesin gjithashtu probleme të shumta. Shkurtesat e ligjërimeve juridike, politike apo ekonomike ndodh shpesh që të përdoren të përkthyera. Disa shembuj tipikë janë:

USA (United States of America) – SHBA (Shtetet e Bashkuara të Amerikës), UNO (United Nations Organization) – OKB (Organizata e Kombeve të Bashkuara), IMF (International Monetary Fund ) – FMN (Fondi Monetar Ndërkombëtar), WB (World Bank ) – BB (Banka Botërore) etj.

Në përputhje me shembujt që jepen te dokumenti i drejtshkrimit të shqipes (te [16], kapitulli VI, § 84), duhet pasur parasysh që shkronjat e shqipes që pëbëhen nga dy simbole si Dh, Gj, Ll, Nj, Rr, Sh, Th etj. shkruhen me të dyja simbolet e mëdha kur janë pjesë e shkurtesave, kjo më shumë për arsye estetike sesa gjuhësore. Pra siç u ilustrua dhe më sipër, shkruajmë SHBA dhe jo ShBA siç ndeshet te [18] f. 97, SQBDH (Sistem i Qeverisjes së Bazës së të Dhënave) dhe jo SQBDh si te [21] f. 82 etj. Shkurtesat nga teknologjia e informacionit dhe e komunikimit nuk para përkthehen, pra njihen e përdoren botërisht në formën e tyre origjinale, në ngjashmëri me emrat e markave e të firmave ndërkombëtare.

Ndër to mund të përmendim shembuj të mirënjohur si:

CPU (Central Processing Unit, njësia qendrore përpunuese), IP (Internet Protokoll, protokolli i internetit), RAM (Random Access Memory, kujtesë me kapje rastësore), VPN (Virtual Private Network, rrjet privat virtual), DNS

(Domain Name System, sistemi i emrit të domenit) etj.

Shkurtesat e huaja të kësaj kategorie duhen shkruar siç paraqiten në gjuhën burimore, por është e rëndësishme që në përdorimin e parë të jepet në kllapa edhe paraqitja e gjatë dhe përkthimi në gjuhën shqipe, pra të shkruhen njësoj si në shembujt më sipër. Pas përdorimit të parë mund të jepet vetëm shkurtesa, pa sqarime të mëtejshme. Duhet theksuar gjithashtu se në paraqitjet e mësipërme me sqarime në kllapa, shkruhen si shkronja të mëdha vetëm nistoret e paraqitjes 21

Erion Çano, Edmond Tupja

së plotë në gjuhën e huaj dhe jo nistoret e përkthimit në gjuhën shqipe. Nga ana tjetër, sqarimi i plotë i shkurtesave të shqipes mund të jepet në kllapa me nistore të shkruara si shkronja të mëdha. Pra, mund të shkruajmë: PTT (Postë Telegram Telefon), ATSH (Agjencia Telegrafike Shqiptare), VKM (Vendim i Këshillit të Ministrave), RTSH (Radio Televizioni Shqiptar), FSHN (Fakulteti i Shkencave Natyrore) etj.

Problemi që vihet re më shpesh në shkrimin e shkurtesave është moslakimi i tyre. Ky problem ndeshet te të gjitha shkurtesat, si ato të huaja edhe ato shqipe. Shembujt e gabimeve të tilla në bibliografi janë të shumtë, ndaj nuk po ndalemi në raste specifike. Njësoj si për emrat e përveçëm, edhe te paraqitja e lakuar e shkurtesave duhet përdorur simboli i vizës për të ndarë shkurtesën nga mbaresa e lakimit. Duhet, pra, të shkruajmë:

CPU-ja e sistemit, ndryshoj CPU-në, frekuenca e CPU-së, fuqia e kësaj CPU-je, punëtorët e PTT-së, linjë nga PTT-ja, sasia e RAM-it, shtoj RAM-in, burim i ATSH-së, shkoj te ATSH-ja, IP-ja e kompjuterit, vendos IP-në, gjatësia e IP-së, ndjek RTSH-në, njoftim i RTSH-së, lidhje VPN-je, VPN-ja e sistemit, konfiguroj VPN-në etj.

2.6

Mënyra e disa foljeve

Në punën me sistemet informatike ndeshen shpesh komanda që i mundësojnë përdoruesit të kryejë veprime nëpërmjet shtypjes apo aktivizimit të tyre. Fjalët përkatëse për veprimet janë folje të cilat përfaqësojnë urdhra, që përdoruesi ia jep sistemit për të kryer veprimin e dëshiruar. Këto folje hasen në forma të ndryshme, por, duke qenë urdhra, gjykojmë që duhen shkruar në mënyrën urdhërore, numri njëjës. Duhet shmangur, pra, të shkruarit e tyre si emra apo si folje në kohën e tashme të mënyrës dëftore. Në seksionet më poshtë jepen disa shembuj tipikë.

2.6.1

Veprime të përgjithshme

Një pjesë e madhe e veprimeve dhe e komandave që përdoruesi kryen duke ndërvepruar me sistemet informatike janë të përgjithshme. Ato paraqiten me të njëjtat emërtime në sisteme nga më të ndryshmet, si në kompjuterat e zakonshëm edhe në mjedise specifike të përpunimit të informacionit. Te kjo kategori përfshihen folje si:

autofilter që gjendet si komandë dhe veprim në disa programe të analizës së të dhënave dhe përdoret për të përzgjedhur një pjesë të rreshtave sipas ndonjë 22

Terminologji informatike

kriteri të caktuar. Në rastet kur paraqet komandën në ndërfaqen grafike të atyre programeve, kjo fjalë duhet shkruar vetëfiltro dhe jo vetëfiltroj apo vetëfiltrim.

close që përdoret thuajse në çdo program kompjuterik apo në sisteme të tjera kontrolli e komandimi për të mbyllur një dritare grafike ose ndonjë element tjetër. Duke qenë komandë, kjo fjalë duhet përkthyer mbyll dhe jo mbyllje.

copy që është me shumë gjasë komanda me përdorim më të shpeshtë në çdo pajisje, sistem apo program kompjuterik. Edhe kjo folje duhet shkruar në mënyrën urdhërore, pra kopjo dhe jo kopjoj, kopjim etj.

cut që është gjithashtu komandë me përdorim shumë të shpeshtë e cila pret një pjesë teksti nga një dokument, një skedar apo grup skedarësh nga një direktori apo në përgjithësi një njësi nga një strukturë mbajtëse, për ta vendosur më pas diku tjetër. Kjo fjalë duhet përkthyer pre dhe jo pres, prerje etj.

delete që është jo vetëm komandë mjaft e përdorur, por edhe një tast në tastierë. Përdoret për të fshirë një pjesë teksti apo ndonjë objekt të përzgjedhur.

Kur përfaqëson komandën e një sistemi, kjo fjalë duhet përkthyer fshi, shuaj dhe jo fshij, fshirje, shuarje.

edit që gjendet gjithashtu në çdo program grafik, i mundëson përdoruesit të kryejë redaktime të dokumenteve, imazheve, videove apo njësive të ndryshme të informacionit. Kjo folje ndeshet shpesh e papërkthyer, pra në formën editoj ose editim. Përkthimi i saktë në kontekstet ku paraqitet si komandë duhet shkruar në mënyrën urdhërore, pra redakto dhe jo redaktoj apo redaktim.

filter që është gjithashtu komandë e zakonshme në programet që punojnë me rreshta të dhënash. Me anë të saj, përdoruesit kanë mundësi të filtrojnë disa rreshta me të dhëna që plotësojnë një apo disa kushte. Përkthimi i saj kur shfaqet si komandë duhet të shkruhet filtro dhe jo filtroj apo filtrim.

hide është komandë që ndeshet në shumë programe grafike dhe i jep mundësi përdoruesit të fshehë nga dritarja elemente të ndryshme sipas dëshirës. Përkthimi i duhur i saj si komandë e disponueshme në programet grafike duhet të jetë fshih dhe jo fsheh apo fshehje.

open që është gjithashtu një komandë shumë e zakonshme në programet që punojnë me skedarët dhe në shumicën e rasteve shërben për të hapur një skedar.

Përkthimi i saj në rastet kur shfaqet si komandë duhet të jetë hap dhe jo hapje.

paste që është komanda e ngjitjes së një pjese, skedari apo njësie tjetër informacioni, e cila më parë është kopjuar me komandën copy (kopjo) apo është prerë me komandën cut (pre). Përkthimi i saktë i saj është ngjit dhe jo ngjitje.

preview që shfaqet si komandë e lidhur me komandën e shtypjes për t’i treguar përdoruesit një pamje paraprake të dokumentit siç do të dalë në shtyp.

Në këtë kontekst, kjo folje duhet përkthyer parashfaq dhe jo parashfaqje.

23

Erion Çano, Edmond Tupja

print që është komanda e shtypjes së dokumenteve në letër ose e afishimit të mesazheve të ndryshme nëpër terminale. Në këto raste përdorimi, kjo folje duhet të përkthehet shtyp ose afisho, dhe jo shtypje apo afishim.

remove që është mjaft e përdorur, deri diku e ngjashme me delete. Kur përfaqëson komandën e një sistemi duhet përkthyer hiq, fshi dhe jo heq, fshij.

run që ndeshet në butona të programeve për të nisur ekzekutimin e programit. Në këtë kontekst, kjo folje duhet përkthyer ekzekuto dhe jo ekzekutoj.

pause që gjendet bashkë me komandën resume (rinis) dhe përdoret për të ndalur përkohësisht një proces që zakonisht kërkon njëfarë kohe. Përkthimi i duhur i saj është pezullo dhe jo pezulloj.

resume që përdoret për të rinisur një proces të pezulluar më parë nga komanda pause (pezullo). Përkthimi i duhur i saj është rinis dhe jo rinisje.

stop që përdoret për të ndalur përfundimisht një aktivitet apo proces, pra pa pasur mundësi për ta rinisur. Përkthimi i duhur i saj është ndal dhe jo ndaloj, ndalim apo ndalje.

save që është një komandë e pranishme në çdo pajisje, sistem apo softuer dhe shërben për të ruajtur dokumente, skedarë ose gjendjen e sistemit apo të të dhënave të lidhura me të në një kohë të caktuar. Përkthimi i duhur i kësaj komande është ruaj dhe jo ruajtje.

view që gjendet gjithashtu në çdo program me ndërfaqe grafike dhe i mundëson përdoruesit të shohë dhe të ndryshojë elementet grafike që shfaqen në ndërfaqen e programit. Përkthimi i kësaj komande duhet të jetë shih dhe jo shoh apo shikoj.

2.6.2

Veprime në postën elektronike

Posta elektronike është një nga shërbimet e para të digjitalizuara dhe me një përdorim masiv në të gjithë botën. Në kontekstin e programeve të postës elektronike, përdoruesit kryejnë shpesh veprime me komanda të ndryshme për të shkruar e dërguar mesazhe, për të parë e organizuar mesazhet etj. Në këtë kategori përfshihen folje si:

archive që është komanda për të arkivuar mesazhe të ndryshme të postës.

Në këtë kontekst përkthehet arkivo dhe jo arkivoj apo arkivim.

forward që përdoret kur përdoruesi ka marrë një mesazh nga dikush dhe dëshiron t’ia dërgojë atë dikujt tjetër. Nëse i referohemi bibliografisë, për këtë folje gjejmë përkthime si ecje përpara tek [21] f. 175 apo përparo tek [22] f. 112, tek [23] f. 153, tek [15] f. 219 etj. Për mendimin tonë, përkthimi më i përshtatshëm në paraqitjen si komandë (pra në mënyrën urdhërore) është përcill.

24

Terminologji informatike

mark as read që është një veprim që kryhet nga përdoruesi për ta shënuar një mesazh si të lexuar (çdo mesazh i ri shfaqet i theksuar për t’u dalluar nga mesazhet që janë lexuar më parë), edhe pse mund të mos ta ketë lexuar ende.

Përkthimi i duhur i kësaj shprehjeje është shëno si të lexuar.

mark as unread që është veprimi i kundërt, pra shënon një mesazh të lexuar si të palexuar (p.sh. nëse përdoruesi dëshiron të kujtohet që ta lexojë përsëri më vonë). Përkthimi i duhur i kësaj shprehjeje është shëno si të palexuar.

resend që është veprimi dhe komanda që në disa raste ridërgon një mesazh që mund të mos jetë dërguar me sukses herën e parë. Në këtë kontekst, kjo komandë duhet përkthyer ridërgo dhe jo ridërgoj apo ridërgim.

send që është veprimi dhe komanda kryesore e cila aktivizohet nga përdoruesi për të dërguar një mesazh të shkruar. Përkthimi i duhur i kësaj komande në këtë kontekst duhet të jetë dërgo dhe jo dërgoj apo dërgim.

reply që është komandë e cila aktivizohet sa herë që përdoruesi, pasi lexon një mesazh, dëshiron t’i kthejë dërguesit përgjigje. Përkthimi i duhur i kësaj foljeje në këtë kontekst duhet të jetë përgjigju dhe jo përgjigjem apo përgjigje.

unsend që është komanda e kundërt e send, pra i jep mundësinë përdoruesit (zakonisht brenda një intervali të shkurtër kohor) të prapësojë dërgimin e një mesazhi. Shkrimi i duhur duhet të jetë zhdërgo dhe jo zhdërgoj apo zhdërgim.

2.6.3

Veprime në internet

Në kontekstin e lundrimit në internet hasen vështirësi me shumë fjalë që mundësojnë ndërveprimin e përdoruesit me faqet që viziton. Shumë prej këtyre fjalëve përfaqësojnë komanda të shprehura me folje, të cilat duhet të shkruhen në mënyrën urdhërore. Disa të tjera janë komanda me të cilat përdoruesit e rrjeteve shoqërore ndërveprojnë mes tyre. Disa shembuj janë: comment që si folje tregon veprimin e shkrimit të një komenti për të dhënë një mendim ndaj një mesazhi, fotografie apo në përgjithësi ndaj një postimi.

Në këtë kontekst duhet përkthyer komento dhe jo komentoj.

download që përbën një nga komandat më të zakonshme të përdoruesve të internetit. Në rastin e përgjithshëm, kjo folje duhet përkthyer shkarkoj, dhe jo transferoj siç ndeshet tek [24] f. 10. Në rastet kur paraqitet si komandë, duhet të shkruhet në mënyrën urdhërore, pra shkarko dhe jo shkarkoj apo shkarkim.

follow që është veprimi i aktivizuar nga përdoruesi sa herë që dëshiron të ndjekë një profil për t’u lajmëruar rreth postimeve të reja në të. Përkthimi i duhur i foljes në këtë kontekst është ndiq dhe jo ndjek.

like që kryhet miliona herë në rrjetet virtuale me shumë përdorues, kur ata 25

Erion Çano, Edmond Tupja

pëlqejnë një postim. Në atë kontekst duhet përkthyer pëlqe dhe jo pëlqej.

log in dhe sign in janë gjithashtu shumë të zakonshme në faqet e portaleve apo shërbimeve ku përdoruesit kanë një llogari tek e cila hyjnë. Ndeshen shpesh pa përkthim, si p.sh. tek [25] f. 76 ku lexojmë logohuni. Përkthimi më i thjeshtë dhe i qartë është hyr, hyni dhe jo kyçu, kyçuni, që, megjithëse mbart idenë e hyrjes me një fjalëkalim, shkakton njëfarë hutimi te lexuesi apo përdoruesi.

log out dhe sign out , njësoj si më sipër, përfaqësojnë komandën që përdoruesi jep për të dalë nga llogaria e vet. Ndonjëherë ndeshim prurje qesharake si p.sh. ç’logimi tek [22] f. 108. Njësoj si për rastin më sipër, përkthimi më i përshtatshëm është dil dhe jo shkyçu, fjalë e cila nuk është shumë e qartë.

refresh që është komandë e cila përdoret shpesh nga operatorët për të rifreskuar faqet ueb që janë duke lexuar. Kjo folje duhet përkthyer rifresko siç shkruhet saktësisht te [22] f. 107 dhe jo rifreskoj apo rifreskim.

reload që është shumë e ngjashme me refresh dhe përdoret për të përditësuar një faqe ueb. Në këtë kontekst, pra kur paraqitet si një komandë te programi shfletues, përkthimi i duhur i saj është ringarko dhe jo ringarkoj apo ringarkim.

report që përdoret nga përdoruesi për të raportuar një problem apo një shkelje të rregullave. Në këtë kontekst duhet shkruar raporto dhe jo raportoj.

share ndeshet shpesh në faqet e rrjeteve shoqërore virtuale në të cilat përdoruesit postojnë mesazhe, fotografi, video etj. Kjo fjalë lidhet me veprimin e shpërndarjes së postimeve nga përdoruesit, si te profilet e tyre apo edhe duke ua dërguar personave të tjerë. Përkthimi i duhur në këtë kontekst është shpërnda (në rastin e përgjithshëm shpërndaj) dhe jo nda që mund të paraqesi paqartësë.

submit që paraqitet shpesh në butona dhe përdoret për të konfirmuar dorëzimin e një formulari të plotësuar apo të një dokumenti të bashkëngjitur, ose për të miratuar ndonjë veprim tjetër. Përkthimi i duhur në këto raste është dorëzo, mirato dhe jo dorëzoj, miratoj, dorëzim apo miratim.

subscribe që është një komandë të cilën përdoruesi e aktivizon kur kërkon të lajmërohet për postime të reja nga një faqe ueb apo kanal a profil. Përkthimi i duhur në këtë kontekst është pajtohu, abonohu dhe jo pajtohem, abonohem.

unfollow që është veprimi i kundërt i follow. Përkthimi i duhur i foljes përkatëse është çndiq dhe jo çndjek.

unlike që përfaqëson veprimin e kundërt të like. Kur paraqitet si komandë, kjo folje duhet përkthyer shpëlqe dhe jo shpëlqej.

unsubscribe që është veprimi i kundërt i foljes subscribe. Përkthimi i duhur si komandë është shpajtohu, çabonohu dhe jo shpajtohem, çabonohem.

26

Terminologji informatike

upload që është komanda e cila kryen veprimin e kundërt të shkarkimit, pra ngarkon objekte digjitale në hapësirën e uebit. Në rastin e përgjithshëm, përkthimi i kësaj fjale është ngarkoj, ngarkim siç ndeshet tek [26] f. 8 dhe jo transferoj, transferim si tek [19] f. 34. Në rastet kur figuron si komandë te programi shfletues apo diku tjetër, forma e duhur e foljes është zgjedhimi i saj në mënyrën urdhërore, pra ngarko dhe jo ngarkoj apo ngarkim.

Dëshirojmë të tërheqim vëmendjen se shkrimi në mënyrën urdhërore i foljeve të mësipërme duhet të kryhet vetëm kur ato paraqiten si komanda në terminalin apo grafikën e sistemeve dhe programeve kompjuterike. Në çdo përdorim tjetër duhet të zgjedhohen sipas rastit, zakonisht në një nga kohët e mënyrës dëftore.

2.7

Presja dhjetore

Vihen re gjithashtu probleme të shpeshta me të shkruarit e numrave dhjetorë.

Në gjuhën shqipe këta numra njihen ndryshe si numrat me presje ose numrat me presje dhjetore. Disa shembuj numrash të tillë janë:

3,14 (tre presje katërmbëdhjetë), 0,606 (zero presje gjashtëqind e gjashtë), 120.000,75 (njëqind e njëzet mijë presje shtatëdhjetë e pesë).

Përdorimi i simbolit të presjes për ndarjen e pjesës së plotë nga pjesa dhjetore përbën një standard jo vetëm në gjuhën shqipe, por edhe në gjuhë të tjera të rëndësishme të Evropës kontinentale, si italishtja, gjermanishtja etj. Përjashtim këtu bën gjuha angleze në të cilën përdoret simboli i pikës, pra numrat e mësipërm shkruhen:

3.14

0.666

120,000.75

Mund të vihet re dallimi në përdorimin e simboleve të presjes dhe pikës. Në gjuhët e Evropës kontinentale si edhe në gjuhën shqipe, simboli i presjes përdoret për ndarjen e pjesës së plotë nga pjesa dhjetore e numrave. Simboli i pikës mund të përdoret për ndarjen estetike të grupeve treshifrore në numrat e mëdhenj.

Kjo ndarje e grupeve treshifrore me pikë nuk përbën standard zyrtar dhe mund të shmanget ose të kryhet edhe me gjysmëhapësirë ose me simbolin e apostrofit.

Mund të shkruajmë pra:

120000,75 ose 120.000,75 ose 120 000,75 ose 120’000,75

Në gjuhën angleze ndodh e kundërta. Përdoret simboli i pikës (njihet si pika notuese) i përcaktuar te standardi IEEE 7548) për ndarjen e pjesës së plotë nga pjesa dhjetore, dhe simboli i presjes për ndarjen estetike të grupeve treshifrore 8)Hollësitë teknike gjenden te: https://en.wikipedia.org/wiki/IEEE_754

27

Erion Çano, Edmond Tupja

tek numrat me shumë shifra. Devijimi nga standardi i gjuhës shqipe po ndodh vitet e fundit me përhapjen e pajisjeve kompjuterike, të cilat i shkruajnë dhe shtypin numrat e tillë duke ndjekur standardin IEEE 754. Për këtë arsye, po ndeshim gjithnjë e më shumë pikën notuese në numrat që paraqiten në fatura apo kupona, në programe kompjuterike, në faqe ueb e madje edhe në tekste shkollore. Te [22] f. 164 lexojmë “pas pikës dhjetore” dhe numrat shkruhen herë me simbolin pikë e herë me simbolin presje. E njëjta gjë ndodh te [24] f. 15

ku shkruhet numri 12.6 (pra me pikë), dhe po te e njëjta faqe lexojmë “numra me presje dhjetore”. Në ndonjë tekst tjetër si te [27] përdoret emërtimi “pikë dhjetore” dhe simboli i pikës për shkrimin e numrave, pra ka koherencë, por për fat të keq jo në përputhje me rregullin e gjuhës shqipe. Nevojitet, pra, që në çdo rast të përdoren emërtimet “numra me presje” dhe “presje dhjetore” si dhe të përdoret simboli i presjes për shkrimin e numrave.

2.8

Shkronjat e mëdha

Mësymja e gjuhës angleze kundrejt gjuhëve të tjera nuk po kursen as aspekte gjuhësore të natyrës stilistike. Një prej tyre është përdorimi i shkronjave të mëdha. Dihet që këto shkronja përdoren shpesh në gjuhën angleze (edhe në atë gjermane), por rrallë në gjuhët e tjera të Evropës kontinentale ku hyn edhe shqipja. Në gjuhën angleze është e zakonshme të shkruhen me nistore të madhe të gjitha fjalët e titujve, me përjashtim vetëm të lidhëzave, nyjave dhe parafjalëve të cilat janë jo më të gjata se tri shkronja. Pra shkruhet:

“The Computational Theory of Mind ” (teoria kompjuterike e mendjes),

“Methods in Computational Linguistics” (metoda të gjuhësisë kompjuterike),

“A Symbolic Analysis of Relay and Switching Circuits” (një analizë simbolike e qarqeve komutuese me rele), “The Unix Programmer’s Manual ” (udhëzuesi i Unix-it për programuesit), “Computing Machinery and Intelligence” (makinat përllogaritëse dhe inteligjenca) etj.

Duhet qartësuar se këtu është fjala për shkrimin e titujve në brendësi të teksteve dhe jo në ballinë, ku për arsye estetike mund të paraqiten me të gjitha shkronjat e mëdha ose në ndonjë formë tjetër. Ky rregull i gjuhës angleze po ndiqet kohët e fundit edhe në shkrimet në gjuhën shqipe, çka vihet re më shpesh në titujt e këngëve, por ndonjëherë edhe në tituj librash. Ndeshim pra:

“Ti Po Më Mundon!”, “Gjërat Kanë Ndryshuar”, “Hanibali, Kapërcimi i Alpeve dhe Beteja e Trebias”, “Enciklopedia e Gjeniut”, “Zemër E Plagosur”

etj.

Në përputhje me parimin e dokumentit të Kongresit të Drejtshkrimit të 28

Terminologji informatike

Shqipes (te [16], kapitulli VI, § 83), titujt e gazetave, revistave, librave etj.

vendosen gjithnjë midis thonjëzave dhe shkruhet me nistore të madhe vetëm fjala e parë ose ndonjë fjalë tjetër që përbën emër të përveçëm. Pra, titujt e mësipërm duhet të shkruheshin:

“Ti po më mundon!”, “Gjërat kanë ndryshuar”, “Hanibali, kapercimi i alpeve dhe beteja e Trebias”, “Enciklopedia e gjeniut”, “Zemër e plagosur”

etj.

Edhe vendosja e titujve midis thonjëzave është një rregull që ndodh të anashkalohet, çka përbën gjithashtu një gabim. Ndërkohë, teprimi me shkronjat e mëdha vihet re edhe më tepër në shkrimet e komunikimit të përditshëm ku sigurisht, serioziteti është më i paktë apo mungon krejtësisht.

29

Erion Çano, Edmond Tupja

3

Problematika të ndryshme leksikore

Problematikat më të mëdha dhe më të shpeshta që kemi ndeshur në bibliografi kanë të bëjnë me shqipërimet dhe përshtatjet e prurjeve nga gjuha angleze në gjuhën shqipe. Çështje të tilla, si përshtatja e parashtesave dhe e prapashtesave, mospërkthimet e fjalëve apo të shprehjeve, prurjet e panevojshme dhe të keqpërshtatura, ndër të tjera, janë serioze, prishin strukturën fjalëformuese të gjuhës shqipe dhe dëmtojnë pastërtinë e saj. Në vazhdim jepen shembuj nga bibliografia për secilën problematikë.

3.1

Parashtesa dhe prapashtesa

Parashtesat dhe prapashtesat luajnë një rol të rëndësishëm në fjalëformim dhe përbëjnë veçori dalluese të gjuhëve nga njëra-tjetra. Ndodh shpesh që fjalët e huazuara nga gjuhët e huaja të sillen pa përshtatje, dhe në këtë rast me përshtatje nënkuptojmë pikërisht ndryshimin e parashtesës apo prapashtesës së fjalës nga gjuha burimore në përputhje me rregullsitë fjalëformuese të gjuhës shqipe dhe parashtesave e prapashtesave të saj. Në rastet e huazimeve nga anglishtja vihen re përdorime të gabuara ose të tepruara të parashtesave en-, de- dhe hyper-, si dhe të prapashtesave -al, -er, -acion, -tive dhe -icien. Ndikim në këtë rast kanë pasur patjetër edhe gjuhë si italishtja, veçanërisht në teprimet me prapashtesën -acion. Në rastin e parashtesës angleze en- nevojitet heqja e saj, ndërsa për të tjerat, në shumicën e rasteve duhet të nxitet përdorimi i fjalëve me parashtesa e prapashtesa tipike të shqipes. Është e vërtetë se ka edhe disa raste kur prurjet me parashtesa apo prapashtesa të huaja kanë zënë rrënjë në gjuhën shqipe dhe përdoren masivisht, madje gjenden e shpjegohen edhe në FGJSSH. Në vazhdim jepen shembuj të ndryshëm prurjesh të gabuara, korrigjimet përkatëse, si dhe shembuj prurjesh të pranuara gjerësisht.

3.1.1

Parashtesa EN

Kjo parashtesë haset në gjuhën angleze, zakonisht në fillim të foljeve të cilat tregojnë aftësim apo zbatim të një procesi si dhe në emrat foljorë përkatës. Në gjuhën shqipe nuk është e pranishme, ndaj përkthimet e fjalëve që e përmbajnë duhet të bazohen te rrënja e secilës fjalë duke rrëzuar parashtesën en-. Disa shembuj me përdorim të shpeshtë në ligjëratën e teknologjisë së informacionit jepen në vazhdim.

encapsulation [in,kapsju’leishën] em. prog. në përgjithësi është veprimi i futjes së diçkaje në një “kapsulë”. Në kontekstin e programimit i referohet izolimit apo fshehjes së kodit në njësi të ndryshme. Kjo fjalë po haset në 30

Terminologji informatike

formën enkapsulim, pra në ngjashmëri me fjalën angleze. Në raste të rralla si te [19] f. 162 ndeshet në formën inkapsulim që është gjithashtu e gabuar. Forma e duhur në gjuhën shqipe është kapsulim. Shembuj: code encapsulation kapsulim i kodit, data encapsulation proces procesi i kapsulimit të të dhënave.

encode [in’këud] fol. kod. kthej informacionin nga paraqitja origjinale në një bashkësi shifrash sipas një kodi të caktuar, zakonisht standard. Fjala e duhur në gjuhën shqipe është kodoj. Duhet të mësohemi të shmangim përkthimin e gabuar enkodoj që ndeshet shpesh, si në të folur edhe në botime. Shembuj: encode a signal kodoj një sinjal, encode automatically kodoj automatikisht.

encoder [in’këudër] em. kod. pajisje apo metodë që kthen informacionin nga paraqitja origjinale në bashkësi shifrash, sipas një kodi të caktuar. Përkthimet e sakta të kësaj fjale janë shifrues ose kodues. Kjo e fundit ndeshet deri diku në bibliografi, p.sh. te [27] f. 194, te [28] f. 24 etj. Në përditshmëri haset forma e gabuar enkodues. Edhe më i rëndë është mospërkthimi fare i fjalës, pra përdorimi i formës enkoder si te [9] f. 43. Edhe forma koder që ndeshet te [29] f. 52 nuk është e përshtatshme, duke qenë se përfshin prapashtesën -er e cila nuk është e natyrshme në shqip (shih seksionin 3.1.5). Shembuj: automatic encoder kodues automatik, digital encoder kodues digjital.

encoding [in’këuding] em. kod. veprimi apo procesi i kodimit sipas foljes së mësipërme. Në këtë rast, fjala e saktë në gjuhën shqipe është kodim. Një formë e gabuar që përdoret shpesh në gjuhën e folur është enkodim. Në bibliografi, p.sh.

te [23] f. 31, te [15] f. 13, te [15] f. 201 etj. ndeshet më shpesh forma kodifikim e cila është gjithashtu e gabuar dhe duhet shmangur. Shembuj: binary encoding kodim binar, hardware encoding kodim harduer, encoding system sistem kodimi.

encrypt [in’kript] fol. krip. fsheh kuptimin e informacionit duke ngatërruar simbolet përbërëse. Edhe në këtë rast haset përdorim i panevojshëm i parashtesës en- në forma si enkriptoj ose i,e enkriptuar që ndeshet te [14] f. 136. Përkthimi i duhur i formës foljore është kriptoj. Shembuj: encrypt a data file kriptoj një skedar të dhënash, encrypt the private data kriptoj të dhënat private.

encryption [in’kripshën] fol. krip. veprimi i kriptimit, pra i fshehjes së kuptimit të informacionit duke ngatërruar njësitë përbërëse. Sikurse u shpjegua më sipër, përkthimi i saktë është kriptim. Ndër format e gabuara veçojmë enkriptim që ndeshet te [30] f. 6 dhe kodifikim që ndeshet te [14] f. 135. Shembuj: symmetric encryption kriptim simetrik, strong encryption kriptim i fortë.

3.1.2

Parashtesa DE

Kjo parashtesë ka natyrë mohuese dhe në gjuhën angleze haset tipikisht në fillim të foljeve të cilat tregojnë çaftësim, prapësim apo zhbërje të një procesi, si dhe 31

Erion Çano, Edmond Tupja

në emrat foljorë që rezultojnë. Duhet theksuar se parashtesa de- është disi e pranishme edhe në gjuhën shqipe, veçanërisht në ligjërimin libror të disiplinave të ndryshme shkencore, ndër të cilat edhe teknologjia e informacionit. Duhet nxitur, gjithsesi, që krahas fjalëve me parashtesën de- të përdoren edhe fjalët me nistore sh-, ç-, zh- të gjuhës shqipe që përbëjnë veçori dalluese të saj. Më poshtë po japim disa shembuj fjalësh me përdorim të shpeshtë.

decapsulation [di,kapsju’leishën] em. prog. veprimi i kundërt i kapsulimit, pra nxjerrja e diçkaje nga kapsula ku është e vendosur. Fjala e duhur në gjuhën shqipe është shkapsulim, por mund të përdoret edhe fjala dekapsulim.

Shembuj: code decapsulation shkapsulim i kodit, data decapsulation proces procesi i shkapsulimit të të dhënave.

decode [di:’këud] fol. kod. kthej një strukturë informacioni nga paraqitja e koduar në paraqitjen origjinale, pra zhbëj procesin e kodimit. Fjala e shqipëruar është shkodoj, por mund të përdoret edhe dekodoj. Një formë e gabuar foljore e hasur në bibliografi është çkodoj te [14] f. 9. Shembuj: decode a signal shkodoj një sinjal, decode the transmission shkodoj transmetimin.

decoding [di:’këuding] em. kod. veprimi apo procesi i shkodimit, pra zhbërja e kodimit. Mund të përdoren fjalët shkodim, dekodim. Shembuj: signal decoding algorithm algoritëm për shkodimin e sinjaleve, automatic decoding shkodim automatik.

decompression [di:këm’preshën] em. sh.t. veprimi i kundërt me atë të ngjeshjes, pra veprim që kthen mbrapsht objektin origjinal nga ai i ngjeshur.

Duhet të nxitet pra përdorimi i fjalës çngjeshje krahas fjalës dekompresim që gjithashtu është e përdorshme dhe haset te [23] f. 37. Shembuj: archive decompression çngjeshje e arkivit, decompression algorithm algoritëm i çngjeshjes.

deconvolution [di:konvë’ljushën] em. mat. veprimi i kundërt me atë të thurjes, pra veprim matematik që kthen mbrapsh thurjen. Duhet shmangur fjala dekonvolucion (it. deconvoluzione) dhe të përdoret në vend të saj fjala shthurje.

Shembuj: deconvolution of a matrix shthurje e një matrice, deconvolution function funksion i shthurjes.

decrypt [di:’kript] fol. krip. kthej mbrapsh veprimin apo procesin e kriptimit, pra marr informacionin origjinal nga ai i kriptuar. Mund të përdoren fjalët shkriptoj, dekriptoj. Shembuj: decrypt a secret message shkriptoj një mesazh sekret, decrypt the transmitted data dekriptoj të dhënat e transmetuara.

decryption [di:’kripshën] em. krip. emri foljor që shpreh veprimin apo procesin e zhbërjes së kriptimit. Për këtë fjalë mund të përdoren shkriptim, dekriptim, por duhet shmangur fjala e gabuar çkodifikim, e cila ndeshet te

[14] f. 135. Shembuj: the decryption is impossible shkriptimi është i pamundur, 32

Terminologji informatike

message dectyption machine makinë për shkriptim mesazhesh.

decipher [di:’sajfër] fol. krip. sinonim i decrypt, pra mund të përkthehet shkriptoj, dekriptoj, ose edhe deshifroj sipas rastit të përdorimit. Shembuj: decipher a symetrik encryption shkriptoj një kriptim simetrik, decipher ancient writings deshifroj shkrime të lashta.

Si fjalë të tjera angleze, përkthimet e të cilave përfshijnë parashtesat nistore sh, ç, zh, por edhe format përkatëse me parashtesën de, mund të përmendim decom-position që përkthehet shpërbërje, zbërthim, por edhe dekompozim, defragmentation me përkthime shpjesëzim, shfragmentim, por edhe defragmentim, demodulation me përkthim çmodulim, por edhe demodulim, demodulator që përkthehet çmodulues ose demodulues etj.

3.1.3

Parashtesa HYPER

Kjo parashtesë vendoset përpara disa emrave që përfaqësojnë parametra të fiziologjisë njerëzore apo parametra të dukurive të ndryshme. Formon terma që nënkuptojnë vlera mbi normën e parametrit në fjalë. Mund të gjendet edhe në fjalë që përfaqësojnë koncepte abstrakte, si p.sh. nga matematika ose informatika, raste në të cilat nënkupton një koncept tjetër të një shkalle të sipërme apo më të lartë se koncepti bazë. Tradicionalisht, kjo parashtesë është përshtatur në gjuhën shqipe në formën hiper dhe gjendet në fjalë të ndryshme si hipertension, hiperglicemi, hiperklorat etj. I njëjti rregull duhet ndjekur pra edhe në përshtatjen e fjalëve të reja nga fusha e teknologjisë së informacionit, disa prej të cilave paraqiten më poshtë.

hypercube [’haipër,kju:b] em. mat. figurë gjeometrike 4-përmasore që mund të konsiderohet si dy kube 3-përmasorë të lidhur te këndet përkuese të njëri-tjetrit. Përkthimi i duhur i kësaj fjale është hiperkub. Shembuj: hypercube modeling modelimi i hiperkubit, hypercube volume vëllimi i hiperkubit.

hypergraph [’haipër,graf] em. mat. përgjithësim i konceptit të grafit, duke lejuar mundësinë që secila brinjë të lidhë jo vetëm dy, por një numër të pakufizuar nyjash me njëra-tjetrën. Në vend që kjo fjalë të shkruhet hypergraph si në anglisht, sugjerojmë që të përkthehet hipergraf, në përputhje me traditën e përkthimeve në tekstet e matematikës. Shembuj: hypergraph traversal bredhje e hipergrafit, hypergraph structure struktura e hipergrafit.

hyperedge [’haipër,exh] em. mat. brinjë që lidh dy apo më tepër nyja në një hipergraf. Sipas të njëjtit rregull, kjo fjalë duhet të përkthehet hiperbrinjë. Shembuj: counting the hyperedges numërimi i hiperbrinjëve, hyperedge interconnection ndërlidhje e hiperbrinjëve.

hyperlink [’haipër,link] em. h.u. shënjues i vendosur në një objekt si faqe 33

Erion Çano, Edmond Tupja

në ueb apo fjalë në një dokument, që mundëson kalim të shpejtë te një pozicion tjetër në të njëjtin objekt (p.sh. seksion tjetër brenda të njëjtit dokument) ose te një objekt tjetër, pra te një njësi e jashtme. Në shumë raste si p.sh.

te [31] f. 43, kjo fjalë nuk përkthehet, pra hasim hyperlink. Një variant është mbilidhje që ndeshet te [17] f. 88, por që devijon nga rregulli i mësipërm në lidhje me përshtatjen e parashtesës hyper-. Një përkthim tjetër i papërshtatshëm është ndërlidhje, çka përbën një koncept tjetër me të cilin nuk duhet ngatërruar.

Sugjerimi ynë është fjala hiperlidhje e cila përbëhet nga morfema hiper dhe nga rrënja lidhje që është përkthimi i link. Kjo formë ndeshet edhe në njësi bibliografike si te [22] f. 117, te [23] f. 157, te [15] f. 214 etj. Shembuj: section hyperlink hiperlidhje e seksionit, the hyperlink of a page hiperlidhja e një faqeje.

hypertext [’haipërtekst] em. h.u. format i veçantë i paraqitjes së tekstit, me lidhje dhe hiperlidhje, të cilat i mundësojnë lexuesit të lëvizë në pika të ndryshme tek i njëjti dokument ose nëpër dokumente të ndryshme në ueb. Kjo fjalë ndeshet shpesh e shkruar hypertext, p.sh. te [31] f. 14, te [22] f. 102 etj.

Përkthimi i duhur është hipertekst, siç ndeshet te [21] f. 175, te [24] f. 86 etj.

Shembuj: hypertext link lidhje në hipertekst, hypertext pages faqe hiperteksti.

3.1.4

Prapashtesa AL

Edhe prapashtesa -al është e pranishme në gjuhën shqipe, por ka fjalë që po përkthehen me përtesë në paraqitjen e tyre si në gjuhën angleze, në vend që të marrin prapashtesa tipike të shqipes, kur kjo gjë është e mundur. Bëhet fjalë kryesisht për mbiemra, si shembujt që vijojnë.

binomial [bai’nëumiël] mb. mat. cilësi matematike që i referohet shprehjeve të përbëra nga dy pjesë. Haset shpesh përkthimi binomial, ndërkohë që fjala e duhur shqipe për këtë mbiemër është binomik. Shembuj: binomial expression shprehje binomike, binomial distribution shpërndarje binomike.

natural [’naçërëll] mb. mat. është fjala për mbiemrin natyror që duhet të mbarojë me prapashtesën -or, e cila përbën një veçori dalluese të gjuhës shqipe.

Përdorimi i formës natyral, përveçse në matematikë, po ndeshet rëndom edhe në të folurin e përditshëm. Sugjerojmë që të shmanget dhe të zëvendësohet nga natyror në çdo rast. Shembuj: set of natural numbers bashkësia e numrave natyrorë, operation on natural numbers veprim mbi numrat natyrorë.

neural [’nurëll] mb. mbiemër që cilëson koncepte apo entitete të lidhura me sistemin nervor, nervat, trurin etj. Përkthimi i duhur në shqip është nervor që mbaron me prapashtesën -or. Përdorimi i formës neural si te [18], te [32] f. 18, te [14] f. 68 etj., përbën “përtesë” në përkthim apo përshtatje dhe një gabim serioz që krijon një shfaqje të tepruar të prapashtesës -al. Shembuj: neural 34

Terminologji informatike

network rrjet nervor, neural system sistemi nervor.

polynomial [,poli’nëumiëll] mb. mat. mbiemri polinomik që përdoret në matematikë për t’iu referuar shprehjeve me më shumë se një grup shkronjash që lidhen me njëra-tjetrën me simbolin e mbledhjes apo të zbritjes. Në këtë rast duhet përdorur forma me prapashtesën -ik, e cila përbën veçori dalluese të gjuhës shqipe dhe duhet shmangur forma polinomial e cila ndeshet te [14] f. 35

dhe në raste të tjera. Shembuj: polynomial expression shprehje polinomike, polinomial computation complexity kompleksitet përllogaritës polinomik.

spectral [’spektrëll] mb. sh.t. është fjala për mbiemrin spektror që haset në disiplina të ndryshme shkencore e teknike. Edhe në këtë rast, duhet përdorur forma e saktë me prapashtesën -or dhe duhet shmangur forma spektral. Shembuj: spectral analysis analiza spektrore, spectral lines vijat spektrore.

thermal [’thë:rmëll] mb. sh.t. edhe te kjo fjalë që haset në disiplina shkencore e teknike (më shpesh në termodinamikë) duhet shmangur forma me prapashtesën al në favor të asaj me prapashtesën -ik. Në vend të termal duhet përdorur fjala termik. Kjo e fundit haset në shprehje të ndryshme të botimeve tekniko-shkencore, si “analiza termike” te [4] f. 7, “bilanc termik” te [4] f. 9 etj.

Përdorime të tepruara të prapashtesës -al ndeshen edhe në ligjërimin e përgjithshëm, pra përtej atij tekniko-shkencor. Mund të përmendim këtu fjalë si kulturor, teatror, muzikor që hasen shpesh në formën kultural, teatral, muzikal.

Duhet pranuar gjithsesi që kemi huazuar edhe fjalë të huaja duke i pranuar me prapashtesën -al si në gjuhën burimore, ndaj duhet pasur kujdes në këtë pikë. Ndër to mund të përmendim artificial (ndërtuar apo prodhuar nga njeriu), funksional (që ka të bëjë me funksionin), racional (që lidhet me arsyen dhe arsyetimin), esencial (thelbësor, i qenësishëm), origjinal (zanafillor, i fillimit) etj. Të pestë shembujt e fundit gjenden dhe shpjegohen në FGJSSH.

3.1.5

Prapashtesa ER

Prapashtesa -er përbën një veçori të gjuhës angleze dhe haset shpesh te emrat që përfaqësojnë profesione, funksione etj. Në gjuhën shqipe është e rrallë dhe vihet re kryesisht te fjalët e huazuara. Ka disa raste fjalësh që përkthehen me përtesë si në formën e tyre në gjuhën angleze, pra me prapashtesën -er në dëm të prapashtesës -ues apo të ndonjë prapashtese tjetër të shqipes.

encoder [in’këudër] em. kod. siç u sqarua në seksionin 3.1.2, është fjala për një pajisje apo metodë që kthen informacionin nga paraqitja origjinale në bashkësi shifrash sipas një kodi të caktuar. Përkthimet e sakta të kësaj fjale janë kodues, shifrues. Haset shpesh forma e gabuar enkoder, e cila duhet shmangur.

Shembuj: digital encoder kodues digjital, signal encoder kodues sinjali.

35

Erion Çano, Edmond Tupja

decoder [di:’këudër] em. kod. pajisje, metodë apo program që kthen një sinjal apo njësi informacioni nga paraqitja e koduar në atë origjinale. Kjo fjalë ka hyrë në përdorim masiv vitet e fundit, për shkak të kalimit nga transmetimet televizive analoge tek ato digjitale të cilat kërkojnë pajisjen. Fatkeqësisht përdoret në masë forma e gabuar dekoder. Fjalët e duhura në gjuhën shqipe janë shkodues dhe dekodues, të cilat gjenden në bibliografi te [15] f. 11, te [27] f. 206

etj. Shembuj: digital decoder shkodues digjital, electronic decoder shkodues elektronik, the decoder is not working shkoduesi nuk funksionon.

Duhet theksuar se prapashtesa -er shfaqet edhe në huazime të cilat kanë zënë rrënjë prej kohësh në gjuhën e përditshme e madje gjenden dhe shpjegohen në FGJSSH. Ndër to mund të përmendim fjalët portier, korrier, kamerier etj. Për këtë arsye, ka disa fjalë nga teknologjia e informacionit për të cilat nuk mund të thuhet me bindje nëse në gjuhën shqipe duhet të mbarojnë me -er apo me

-ues a ndonjë prapashtesë tjetër. Ndër to përmendim:

blogger [’blogër] em. h.u. person që publikon rregullisht në një blog ose në disa blogje të ndryshme. Në përditshmëri kjo fjalë haset e përkthyer më së shumti në formën bloger, e cila është e afërt edhe me shqiptimin në frëngjisht (fr. blogueur ). Nuk mund ta themi me bindje nëse bloger është shqipërimi i duhur apo do të ishte më e përshtatshme ndonjë formë tjetër si blogues apo blogist.

scanner [’skanër] em. sh.t. pajisje që ndijon imazhe dhe i kthen në sinjale elektrike të cilat përfaqësojnë paraqitjen digjitale të imazheve. Edhe për këtë fjalë nuk mund të themi me bindje nëse shqipërimi i duhur është skaner apo skanues. Faktikisht, forma skaner ka përdorim masiv dhe madje ka hyrë në FGJSSH (botimi i vitit 2006), prandaj ndoshta përbën shqipërimin e duhur.

3.1.6

Prapashtesa ACION

Prapashtesa -acion është gjithashtu e pranishme në gjuhën shqipe në njëfarë mase. Haset më së shumti te fjalët me prejardhje ndërkombëtare që huazohen me njëfarë përshtatjeje. Janë fjalë që në gjuhën angleze mbarojnë me -ation, ndërsa ne gjuhën italiane me -azione. Për fat të keq vihet re një teprim i dëmshëm nga përdorimi i kësaj prapashtese edhe në fjalë që në gjuhën shqipe mbarojnë me prapashtesën -im, ndoshta për shkak të ndikimit të shqiptimit të këtyre fjalëve në gjuhën italiane. Kjo dukuri ilustrohet në shembujt e mëposhtëm: application [,apli’keishën] em. sh.t. kjo fjalë mbart tri kuptime kryesore: kërkesë a kandidim për një vend pune, studimi apo diçka tjetër; përdorim apo zbatim i një mjeti, teknike apo teorie; si dhe një program kompjuteri, telefoni, etj. Në gjuhën angleze dhe në atë italiane, të tri kuptimet (madje edhe ndonjë 36

Terminologji informatike

tjetër) mbarten nga një fjalë e vetme, përkatësisht application dhe applicazione.

Në gjuhën shqipe, për kuptimin e parë përdoret fjala aplikim e cila nuk gjendet në FGJSSH dhe ndoshta mund të shqipërohet më tej me ndonjë fjalë tjetër, për të dytin fjala zbatim, ndërsa për kuptimin e tretë përdoret më së shumti fjala aplikacion. Nga shpjegimi që lexojmë te [33] f. 14 (“a computer program that performs useful work not related to the computer itself ”), vihet re që kuptimi i tretë është i kufizuar në fushën e informatikës dhe i shkëputur nga dy të parët, pavarësisht se në gjuhën angleze shprehet me të njëjtën fjalë. Ndeshen gjithsesi raste ku ky kuptim shprehet me fjalët aplikim si p.sh. te [34] f. 79 dhe te [35] f. 71 ose zbatim te [31] f. 4. Në rastet e tjera si te [41] f. 46, te [19] f. 9 etj.

ndeshim fjalën aplikacion e cila ndoshta duhet pranuar si fjala e duhur.

combination [,kombi’neishën] em. mat. fjala kombinim që përdoret si në ligjërimin e përgjithshëm edhe në atë shkencor (specifikisht në matematikë).

Përkthimi i duhur në gjuhën shqipe është kombinim dhe forma kombinacion (it. combinazione) duhet shmangur nga përdorimi. Shembuj: combination of different data types kombinim i tipave të ndryshëm të të dhënave, combination of set elements kombinim i elementeve të bashkësisë.

configuration [kën,figë’reishën] em. organizim dhe vendosje e sendeve, pjesëve apo moduleve për një qëllim të caktuar. Ndeshet shpesh në kontekstin e sistemeve softuer, sidomos për të përshkruar mjedisin ku instalohen dhe përdoren.

Gjykojmë që përkthimi i duhur i saj është konfigurim, pra duhet shmangur forma konfiguracion, e cila ndeshet shpesh si në gjuhën e folur edhe te [32] f. 5, te [18] f. 63, te [22] f. 97, te [23] f. 53 etj. Shembuj: software system configuration konfigurimi i sistemit softuer, configuration files skedarët e konfigurimit.

convolution [,konvë’lu:shën] em. mat. veprim matematik mbi dy funksione që krijon një funksion të tretë, i cili tregon se si ndryshon forma e funksionit të parë nga i dyti. Përkthimi i duhur është fjala thurje. Hasim shpesh fjalën konvolucion (it. convoluzione) e cila duhet shmangur. Shembuj: convolution of two matrices thurje e dy matricave, convolution function funksion i thurjes.

emulation [,emju’leishën] em. i.s. në teknologji informacioni kjo fjalë nënkupton imitimin me përpikëri të sjelljes së një sistemi nga një sistem tjetër i ndryshëm prej tij. Njësoj si në shembujt më sipër, vihet re përdorimi i tepruar dhe i dëmshëm i prapashtesës -acion. Sugjerojmë që të shmanget forma emulacion (it. emulazione) në favor të emulim. Shembuj: game emulation emulim i lojrave, old software emulation emulim i softuerit të vjetër.

installation [,instë’leishën] em. sh.t. kuptimi më i zakonshëm është veprimi i vendosjes së një objekti apo aparature në mënyrën dhe pozicionin e duhur për të funksionuar. Në sistemet kompjuterike i referohet specifikisht shtimit të programeve të caktuara. Një tjetër kuptim është ai i një pajisjeje apo 37

Erion Çano, Edmond Tupja

aparature të vendosur në një godinë apo mjedis të caktuar. Për secilin rast, fjala e duhur në gjuhën shqipe është instalim dhe jo instalacion (it. installazione).

Shembuj: installation expenses shpenzimet e instalimit, installation of a new program instalim i një programi të ri.

modulation [,modjë’leishën] em. tel. procesi i ndryshimit të një sinjali të quajtur mbartës, në përputhje me karakteristikat e një sinjali tjetër që transmetohet. Edhe në këtë rast kemi teprim me prapashtesën -acion dhe qëllon që ta hasim këtë fjalë të përkthyer modulacion (it. modulazione). Përkthimi i duhur në gjuhën shqipe është modulim. Shembuj: frequency modulation modulim në frekuencë, phase modulation modulim në fazë.

radiation [,reidi’eishën] em. sh.t. emetim i valëve apo rrezeve elektromag-netike. Vihet re përsëri përdorim i tepruar i prapashtesës -acion duke dhënë radiacion (it. radiazione) që haset te [26] f. 71. Fjala e duhur në gjuhën shqipe është rrezatim dhe shpjegohet në FGJSSH. Shembuj: electromagnetic radiation rrezatim elektromagnetik, ultraviolet radiation rrezatim ultravjollcë.

simulation [,simju’leishën] em. sh.t. krijim i një paraqitjeje virtuale dhe të përafërt të një objekti apo procesi për ta studiuar atë paraprakisht, përpara ndërtimit apo fabrikimit. Edhe në këtë rast haset shpesh përkthimi simulacion (it. simulazione) që duhet shmangur në favor të simulim. Shembuj: simulation language gjuhë simulimesh, engineering simulation simulim inxhinierik.

telecommunication [,telikë,mju:ni’keishën] em. tel. është fjalë me përdorim të gjerë në ditët e sotme. Në shumicën e rasteve përkthehet me përtesë në formën telekomunikacion (ita. telecomunicazione), p.sh. te [17] f. 83, [29] f. 48,

[14] f. 106 etj. Forma e duhur në gjuhën shqipe është telekomunikim e cila ndeshet te [32] f. 12. Shembuj: telecommunication student student telekomunikimi, telecommunication company kompani telekomunikimi.

transformation [,transfër’meishën] em. sh.t. është fjala transformim (ose shndërrim) që përdoret në kontekste të ndryshme. Megjithëse rrallë, haset edhe forma transformacion (it. trasformazione) e cila është jo vetëm e gabuar, por edhe qesharake dhe duhet shmangur. Shembuj: transformation function funksion i transformimit, transformation procedure procedurë transformimi.

Problemi i teprimit me prapashtesën -acion është aq serioz sa po shtrembërohen edhe fjalë shqipe të përdorimit të përgjithshëm. Një rast i tillë është fjala komunikim që te [9] f. 41 dhe [9] f. 46 shkruhet komunikacion, çka përbën një absurditet. Duhet theksuar gjithsesi se prapashtesa -acion haset deri diku edhe në fjalë të ligjërimit të përditshëm apo në huazime të disiplinave të ndryshme shkencore te të cilat nuk përbën problem. Mund të përmendim fjalët dokumentacion, agjitacion, emigracion etj. që gjenden dhe shpjegohen në 38

Terminologji informatike

FGJSSH.

3.1.7

Prapashtesa TIVE

Kjo parashtesë haset në gjuhën angleze por edhe në gjuhën shqipe, zakonisht në fjalë të ligjërimit të përgjithshëm. Shumica e fjalëve shqipe që mbarojnë me -tiv ose -tive (sipas gjinisë) kanë një formë tjetër me -ues ose -uese që është njësoj e vlefshme. Kjo vihet re në shembuj si informativ dhe informues, provokativ dhe provokues, edukativ dhe edukues etj., të gjitha të shpjeguara në FGJSSH.

Problem përbëjnë disa fjalë angleze me -tive të cilat përdoren edhe në shqip pa asnjë përkthim apo përshtatje. Disa shembuj të tillë jepen në vazhdim.

additive [’aditiv] mb. mat. cilëson diçka që gëzon vetinë e mbledhjes, pra që pranon njësi shtesë. Kjo fjalë duhet përkthyer mbledhës, shtues dhe jo aditiv.

Shembuj: additiv unit njësi mbledhëse, additive circuit qark mbledhës.

communicative [kë’mju:nikëtiv] mb. që ka aftësi për të komunikuar apo shkëmbyer informacion. Kjo fjalë duhet të përkthehet komunikues, komunikuese dhe jo komunikativ siç e hasim te [29] f. 50. Shembuj: communicative skills aftësi komunikuese, communicative units njësi komunikuese.

multiplicative [,mëlti’plikëtiv] mb. mat. në përgjithësi cilëson diçka që gëzon vetinë e shumëzimit, pra që shfaqet si faktor i një prodhimi. Kjo fjalë duhet të përkthehet shumëzues, shumëfishues dhe jo në formën multiplikativ. Shembuj: multiplicative unit njësi shumëzuese, multiplicative circuit qark shumëzues.

Rast të veçantë përbëjnë fjalët conjuctive dhe disjuctive të cilat përdoren në matematikë dhe logjikë, përveçse në ligjërimin e përgjithshëm në të cilin mund të shprehen nga fjalët shqipe lidhës dhe ndarës. Gjykojmë që huazimet konjuktiv dhe disjunktiv janë të nevojshme për të shprehur kuptimet specifike të matematikës dhe logjikës.

3.1.8

Prapashtesa ICIEN

Kjo prapashtesë është fare e huaj në gjuhën shqipe. Haset vetëm në disa forma të gabuara fjalësh, si p.sh. matematicien që ndeshet te [25] f. 40, te [14] f. 6 etj., informaticien që ndeshet te [19] f. 8, logjicien dhe statisticien. Ka të ngjarë që përdorimi i këtyre formave të ndikohet nga mënyra si shkruhen fjalët në gjuhën frënge, përkatësisht mathématicien, informaticien logicien, statisticien. Fjalët e duhura për këto raste janë përkatësisht matematikan, informatikan që shkruhet saktë te [34] f. 75, logjist dhe statistikan. Të tjera fjalë që shkruhen gabimisht me

-icien përmendim teknicien dhe elektronicien që ndeshen te [15] f. 231 ku lexojmë

“të jesh teknicien shërbimi dhe riparimi do të thotë të jesh një elektronicien i aftë”. Në vend të tyre duhen përdorur fjalët teknik dhe specialist elektronike. Si 39

Erion Çano, Edmond Tupja

shembuj të tjerë fjalësh për profesione apo specialitete që mbarojnë me -kan ose

-ist dhe që përputhen me traditën tonë fjalëformuese përmendim gramatikan që ndeshet te [36] f. 34, sinoptikan, algjebrist, elektriçist etj. Ndërkohë, prapashtesa

-icien gjendet edhe në ndonjë fjalë tjetër të huaj të futur pa përshtatje, si p.sh.

prakticien e cila është fare e papranueshme. Në vend të saj duhet të përdoret fjala praktikant duke iu referuar dikujt që praktikon diçka. Kjo prapashtesë ndeshet edhe në ndonjë fjalë të përgjithshme si teoricien e cila gjendet në FGJSSH dhe përdoret gjerësisht pa përbërë problem.

3.2

Shtrembërime fonetike

Nuk mungojnë as problemet që lidhen me ngatërrimin e fonemave në fjalë të ndryshme, pra shkrimin apo shqiptimin e gabuar të atyre fjalëve kundrejt një shkronje apo foneme. Rast tipik përbëjnë c-ja me ç-në të cilat ngatërrohen shpesh. Një tjetër çështje e rëndësishme në këtë pikë është edhe përshtatja e duhur fonetike e fjalëve angleze që përmbajnë shkronjën w. Në vijim jepen shembuj të ndryshëm prurjesh të gabuara dhe korrigjimet përkatëse.

3.2.1

Ngatërrime të c-së me ç-në

Veç problemit të shmangies së shkronjës ç (pra kur në vend të saj përdoret shkronja c e cila shtypet lehtësisht në tastierë) që u trajtua në seksionin 2.3,

vihen re shpesh dhe disa raste fjalësh ku shkronja ç përdoret gabimisht në vend të c-së. Më poshtë po japim disa shembuj tipikë që ndeshen më shumë në ligjërimin e përditshëm, por shpeshherë edhe në bibliografi.

Fjala procedurë përdoret shpesh në ligjërimin teknik apo në atë të programimit. Çuditërisht jemi mësuar ta shkruajmë e shqiptojmë këtë fjalë në formën e gabuar proçedurë.

Fjala proces ka përdorim të gjerë në ligjërimin e përgjithshëm, në disiplina tekniko-shkencore, por edhe më specifikisht në terminologjinë e sistemeve operative. Edhe këtë fjalë e dëgjojmë shpesh në formën e gabuar proçes dhe e ndeshim në këtë formë të gabuar edhe te [37] f. 42, te [38] f. 102, te [23] f. 57 etj.

Fjalët certifikatë, certifikoj, certifikim përdoren gjithashtu si në ligjërimin e përgjithshëm edhe në atë të teknologjisë së informacionit, veçanërisht në çështje të sigurisë kibernetike. Në shumicën e rasteve, këto fjalë i hasim në format e gabuara çertifikatë, çertifikoj, çertifikim.

Fjalët licensë, licensim, licensoj, përdoren shpesh për të qartësuar të drejtat dhe detyrimet që kërkohen për përdorimin e programeve kompjuterike apo të burimeve të tjera. Në shumicën e rasteve jemi mësuar që këto fjalë t’i hasim 40

Terminologji informatike

në format e gabuara liçensë si te [29] f. 67 ose licencë si te [14] f. 26, liçensim si te [22] f. 128 dhe liçensoj.

Fjala koeficient ka përdorim të gjerë në të gjitha disiplinat tekniko-shkencore, ekonomi, teknologji informacioni e më gjerë. Duhet pranuar se kjo fjalë ndeshet më shpesh në formën e gabuar koefiçent.

Fjalët eficient dhe eficiencë janë huazuar gjithashtu nga gjuhët neolatine, njësoj si fjala koeficient. Në analogji me të, edhe këto fjalë ndeshen më shpesh në format e gabuara efiçent dhe efiçencë, p.sh. te [30] f. 30.

Fjalët deficit dhe deficitar përdoren më tepër në terminologjinë e financës, por ndonjëherë edhe në atë inxhinierike. Edhe këto fjalë ndeshen në format e gabuara defiçit dhe defiçitar.

Të gjitha fjalët e mësipërme gjenden dhe shpjegohen në FGJSSH në formën e tyre të saktë, pra me shkronjën c. E njëjta formë shkrimi duhet ndjekur edhe në artikuj, libra, dhe shkrime të tjera.

3.2.2

Shtrembërime të fonemës GJ

Vihen re gjithashtu shtrembërime të shpeshta të fonemës gj në xh, veçanërisht te fjalë që përmbajnë gi apo ge, të cilat shqiptohen xhi/xhe në italishte dhe zhi/zhe në frëngjishte. Më poshtë po japim disa shembuj konkretë.

agenda [ë’xhendë] em. p.f. kuptimi i parë është plan veprimesh të shtrira në kohë, ndërsa i dyti pajisje elektronike që ndihmon në hartimin dhe mbajtjen mend të planit të veprimeve. Fjala e duhur është agjendë. Duhet shmangur nga përdorimi forma axhendë e cila dëgjohesh shpesh dhe haset te [23] f. 13.

Shembuj: personal agenda agjendë vetjake, digital agenda agjendë digjitale.

digital [’dixhitëll] mb. sh.t. fjalë me përdorim të shpeshtë që tregon natyrën e një njësie informacioni, aparati, shërbimi, procesi etj. Përshtatja e duhur është forma digjital që ndeshet e shkruar saktë te [30] f. 3, te [31] f. 92, te [26] f. 64

etj., si edhe fjalë të tjera si numerik, shifror që janë gjithashtu të përshtatshme.

Duhet shmangur në çdo rast forma dixhital e cila haset te [21] f. 130, te [31] f. 67, te [23] f. 13 etj., si dhe forma digital që ndeshet te [15] f. 232. Shembuj: digital photography fotografi digjitale, digital device pajisje digjitale.

digitalize [’dixhitëlaiz] fol. sh.t. folja që shpreh veprimin e kthimit të një objekti apo njësie informacioni nga paraqitja analoge apo fizike në atë digjitale.

Fjala e duhur është digjitalizoj e cila duhet përdorur duke shmangur formën e pasaktë dixhitalizoj. Shembuj: digitalize an archive digjitalizoj një arkivë, digitalize the rare scripts digjitalizoj shkrimet e rralla.

digitalization [,dixhitëlë’zeishën] em. sh.t. emër që shpreh veprimin apo 41

Erion Çano, Edmond Tupja

procesin e kthimit të një objekti apo njësie informacioni nga paraqitja analoge apo fizike në atë digjitale. Në gjuhën shqipe fjala e duhur është digjitalizim dhe duhet shmangur emri dixhitalizim. Shembuj: libraty digitalization digjitalizim i bibliotekës, photo album digitalization digjitalizim i albumit të fotografive.

tangent [’tenxhënt] em. mat. koncept nga matematika që në shqip është emërtuar historikisht tangjent ose tangjente (kur përdoret si mbiemër) prej të paktën 50 vjetësh, duke qenë se gjendet te [1] f. 185. Fatkeqësisht, vitet e fundit po shkruhet tangent, pra njësoj si në gjuhën angleze. Shembuj: tangent lines vija tangjente, the curbe tangent tangjenti i lakores.

Problemet me fonemën gj vihen re edhe në fjalë të tjera përtej teknologjisë së informacionit apo terminologjisë librore, si p.sh. tek fjala agjenci. Ndodh shpesh përdorimi i kësaj fjale në formën axhenci. E njëjta gjë ndodh me fjalën gjirafë e cila haset shpesh në formën xhirafë. Një tjetër lloj shtrembërimi i fonemës gj vihet re në rastet kur në vend të saj përdoret fonema g. Disa shembuj janë fjala gjen që haset në formën gen si dhe gjenetikë që shtrembërohet në genetikë.

Format e sakta të këtyre shembujve gjenden dhe shpjegohen në FGJSSH.

3.2.3

Prurjet me shkronjën W

Problem më vete janë huazimet nga anglishtja që përmbajnë shkronjën w. Tri nga fjalët kryesore të kësaj kategorie bazuar te shpeshtia e përdorimit janë hardware (elementet apo pjesët fizike të sistemeve kompjuterike), software (elementet skematike, logjike e konceptore të tyre si p.sh. programet dhe dokumentimi), web (hapësira virtuale e programueshme që mundëson identifikimin, lidhjen dhe shpërndarjen e burimeve digjitale në internet). Tri fjalët e mësipërme hasen shpesh pa asnjë përshtatje, pra hardware si te [17] f. 82, software si te [29] f. 51, dhe web si te [22] f. 6. Disa forma të tjera të tyre janë ato me shkronjën w të kthyer në v, si hardver apo hardverik, softver apo softverik që ndeshet te [39] f. 2, ndoshta të ndikuara nga shqiptimet përkatëse të tyre në gjuhën gjermane në të cilën shkronja w shqiptohet si v-ja në gjuhën shqipe.

Këto forma përbëjnë devijime të konsiderueshme fonetike nga fjalët në gjuhën burimore, ndaj gjykojmë se janë jo të përshtatshme.

Në traditën e përkthimeve nga anglishtja, fjalët me shkronjën w janë përshtatur në gjuhën shqipe duke e kthyer atë në u. Ky rregull përbën në shumicën e rasteve përafrimin më të mirë fonetik të fjalëve që hyjnë te kjo kategori. Disa shembuj që mund të japim janë Walt Whitman – Uollt Uitman, Washington

– Uashington, William – Uiliam, Newton – Njuton, Stewart – Stjuart, Swift –

Suift etj. Në të njëjtën mënyrë, gjykojmë që përshtatjet e duhura për fjalët e kësaj kategorie janë harduer siç ndeshet te [40] f. 186, softuer si te [29] f. 50

dhe ueb si te [22] f. 132. Po njësoj veprohet edhe me mbiemrat, pra shkruhet 42

Terminologji informatike

harduerik si te [18] f. 32 dhe softuerik si te [31] f. 67. Duhet bërë gjithashtu kujdes me fjalën web e cila në përdorimin si emër shkruhej dikur me nistore të madhe, pra Web. Vitet e fundit po trajtohet gjithnjë e më shpesh si një emër i përgjithshëm i shkruar web, por mund të ndeshet në ndonjë rast edhe Web. Në secilin rast duhet përkthyer e shkruar në formën ueb. Në përdorimin si mbiemër, kjo fjalë ndeshet gjithnjë web dhe përkthehet ueb.

3.3

Mospërkthime të fjalëve e shprehjeve

Një nga problematikat më të mprehta është mospërkthimi i fjalëve ose huazimi i tyre pa përshtatjen e duhur dhe pa marrë parasysh strukturën dhe traditën fjalëformuese të shqipes. Në këtë kategori hyjnë shumë fjalë dhe shprehje angleze për të cilat mund të gjenden fjalë të përshtatshme të gjuhës shqipe, por duket qartë që nuk bëhen përpjekjet e duhura për këtë gjë. Në rastin e shprehjeve kemi të bëjmë shpesh me emërtime të drejtimeve studimore të cilat duhen përkthyer saktë në çdo rast. Cilësia e përkthimeve të tyre merr një rëndësi të veçantë, sepse këto shprehje shfaqen shpesh në tituj diplomash, artikujsh, librash etj. Më poshtë jepen disa raste fjalësh e shprehjesh të rëndësishme: Adversarial Machine Learning (shkurt. AML) është një fushë zbatimi e inteligjencës artificiale që përdor modele inteligjente për të sulmuar apo thyer sisteme informatike, ose për të kundërtën, pra për t’i dalluar e bllokuar rreziqet apo sulmet kundër tyre. Kjo shprehje nuk ndeshet shpesh duke qenë specifike dhe e viteve të fundit. Bazuar edhe te praktika italiane e përkthimit të saj (it.

apprendimento in ambiente ostile) gjykojmë që përkthimi i duhur në gjuhën shqipe do të ishte mësim në mjedis armiqësor.

agglomerative hierarchical clustering përfshin një grup algoritmesh grupimi që i grumbullojnë kampionët e të dhënave në hapa të ndryshëm, pra në mënyrë hierarkike. Përkthimi i duhur në gjuhën shqipe gjykojmë që është grupim hierarkik grumbullues.

anchor [’engkër] em. h.u. mekanizëm i gjuhës HTML që shërben për të krijuar hiperlidhje të cilat na çojnë nga faqja aktuale në faqe të tjera. Në vend që të përdoret e papërkthyer, kjo fjalë duhet të përkthehet spirancë, njësoj si kuptimi i objektit konkret, siç ndeshet te [31] f. 43.

background [’bekgraund] em. 1) graf. një nga kuptimet është pjesa e prapme e një skene, imazhi, fotografie etj., e cila ndodhet pas objekteve që skicohen, vendosen apo projektohen. Ky kuptim shprehet nga fjala sfond e cila gjendet e përdorur saktë te [38] f. 49, te [19] f. 37 etj. Duhen shmangur rastet e shkrimit background siç ndodh te [35] f. 71, te [24] f. 41, te [19] f. 46 etj. Shembuj: background color ngjyra e sfondit, background elements elementet e sfondit.

43

Erion Çano, Edmond Tupja

background [’bek,graund] em. 2) s.o. ky kuptim është më i rrallë dhe specifik; ndeshet vetëm në terminologjinë e sistemeve operative ku i referohet mënyrës së ekzekutimit të një procesi apo detyre, pa ndërhyrje apo ndërveprim nga operatori. Duhet shmangur fjala bekgraund e cila dëgjohet shpesh. Fjalët e duhura në gjuhën shqipe janë prapaskenë, prapavijë. Shembuj: background job punë e prapaskenës, background job execution kryerje në prapaskenë e punëve.

backslash [’bekslesh] em. graf. simboli \ që përdoret në kontekste të ndryshme të informatikës për t’u dhënë kuptim specifik simboleve apo shprehjeve të tjera simbolike. Kjo fjalë nuk përkthehet dhe shpesh lexojmë fjalën backslash.

Përkthimet e duhura janë kundërthyesë, kundërfraksion. Shembuj: backslash key tasti i kundërthyesës, use backslash to escape the special meaning of the symbols përdor kundërthyesën për të shmangur kuptimin e veçantë të simboleve.

back-door [,bek’do:r] em. sig. mekanizëm që mundëson hyrjen në një sistem kompjuterik në mënyrë të fshehtë duke anashkaluar sistemin e tij të mbrojtjes.

Kjo fjalë nuk haset ndonjëherë e përkthyer. Lexojmë rëndom fjalën back-door ose back door, si p.sh. te [29] f. 63. Një fjalë e përshtatshme që e mbart konceptin do të ishte deriçkë e cila gjendet në FGJSSH. Shembuj: scan the system for back-doors skanoj sistemin për deriçka, back-door atack sulm i deriçkës.

badge [bexh] em. p.f. pjesë metalike apo plastike me gdhendje apo shkrime që mbahet nga një person për të treguar që bën pjesë në një organizatë apo që ka një pozitë a funksion të caktuar. Për këtë koncept po hasim gjithnjë e më shpesh forma që i ngjajnë fjalës angleze si badge, baxh, bexh, etj. Gjykojmë që fjala më e përshtatshme në gjuhën shqipe është distinktiv e cila, edhe pse me origjinë të huaj (it. distintivo), ka hyrë prej kohësh në FGJSSH dhe ka njëfarë përdorimi. Shembuj: please show your badge të lutem trego distinktivin, security personel badge distinktivi i personelit të sigurisë.

bandwidth [’bend,uidth] em. tel. gjerësi e bandës së frekuencave në një linje teletransmetimi ose kapacitet transmetues i një linje kabllore. Shpesh herë kjo fjalë nuk përkthehet, pra hasim bandwidth si p.sh. te [26] f. 8. Përkthimet e duhura varen nga shembulli konkret i përdorimit, por për shumicën e rasteve kanë vend shprehjet gjerësi bande, gjerësi brezi, kapacitet (i transmetimit). Shembuj: transmission bandwidth gjerësia e brezit të transmetimit, high bandwidth interconnection ndërlidhje me gjerësi të lartë brezi.

barcode [’ba:rkëud] em. kod. kod që përdoret masivisht si identifikues i artikujve dhe që e paraqet numrin e identifikimit si një seri vijash vertikale dhe paralele me gjerësi dhe lartësi të ndryshme nga njëra-tjetra. Kjo fjalë nuk përkthehet thuajse asnjëherë dhe haset në formën barkod, p.sh. te [9] f. 43, te [14] f. 99 etj. Përkthimi i duhur është kod vijor. Shembuj: barcode reader lexues i kodit vijor, product barcode kodi vijor i produktit.

44

Terminologji informatike

batch [beç] em. sh.t. një bashkësi sendesh apo objektesh që trajtohen bashkarisht si një grup. Ky kuptim i fjalës angleze mbartet shumë mirë nga fjalët tufë, grumbull, por ndodh shpesh që këtë fjalë ta ndeshim të shkruar batch, si p.sh. te [21] f. 78. Shembuj: batch of records tufë regjistrimesh, batch size madhësia e tufës, batch processing përpunim në tufa.

bookmark [’bukma:rk] fol. h.u. si folje shpreh shënimin nga përdoruesi të adresës së një faqeje ueb në shfletues, me qëllim që ta hapë atë faqe lehtësisht në të ardhmen. Ndodh shpesh të dëgjojmë shprehje si bëj bukmark. Përkthime të mundshme të kësaj fjale kur përdoret si folje janë shënoj, ruaj. Shembuj: bookmark the address of that profile ruaje adresën e atij profili, bookmark every web page you will need later ruaj çdo faqe ueb që do të të duhet më vonë.

bookmark [’bukma:rk] em. 1) h.u. si emër nënkupton në shumicën e rasteve mekanizmin e shënimit të adresave të faqeve ueb nga përdoruesi në programin shfletues, për një gjetje të lehtë të tyre në të ardhmen. Ky mekanizmi i shënimit të adresave ueb është analog me atë të shënimit të faqeve në një libër me anë të një fijeje. Në raste të ndryshme si te [31] f. 43 gjejmë bookmark, pa asnjë përkthim a përshtatje. Disa përkthime të mundshme në gjuhën shqipe janë faqeruajtës, fletëshënues. Shembuj: organize the bookmarks organizoji faqeruajtësit, this bookmark does not work ky faqeruajtës nuk funksionon.

bookmark [’bukma:rk] em. 2) h.u. përdoret edhe emri që nënkupton në disa raste edhe veprimin sipas kuptimit të foljes përkatëse, pra shënimin e adresave të faqeve ueb nga përdoruesi në programin shfletues, për një gjetje të lehtë e të shpejtë të tyre në të ardhmen. Edhe në këtë rast ndeshim shpesh bookmark.

Disa përkthime të mundshme në gjuhën shqipe për këtë rast përdorimi të emrit janë shënim i faqes, ruajtje e faqes.

boot [bu:t] fol. sh.t. veprimi i nisjes, ndezjes apo vënies në punë të sistemit kompjuterik. Në përditshmëri dëgjojmë butoj, butohet apo butim. Këto forma ndeshen edhe në bibliografi, p.sh. te [35] f. 37. Fjalët e duhura janë nis, ndez, vë në punë, prej të cilave mund të zgjidhet ajo që tingëllon më mirë në rastin specifik. Duhet bërë kujdes që të përdoren sipas këtij kuptimi vetëm për sistemin kompjuterik, dhe jo në kontekste të tjera. Shembuj: boot the computer ndez kompjuterin, your computer boots slowly kompjuteri yt ndizet ngadalë.

boot [bu:t] em. emër foljor që vjen nga folja më sipër dhe i referohet ndezjes apo vënies në punë të sistemit kompjuterik. Në përditshmëri e sidomos në gjuhën e folur përdoren fjalë si butim. Fjalët e duhura shqip janë nisje, ndezje, vënie në punë, prej të cilave mund të zgjidhet ajo që tingëllon më mirë në rastin konkret të përdorimit. Njësoj si më sipër, duhet bërë kujdes që këto fjalë të përdoren sipas këtij kuptimi vetëm në lidhje me sistemin kompjuterik, dhe jo në kontekste të tjera. Shembuj: fast boot ndezje e shpejtë, boot block blloku i 45

Erion Çano, Edmond Tupja

nisjes, boot sector sektori i nisjes, boot failure dështim në nisje.

bridge [brixh] em. p.f. bëhet fjalë për urën si pajisje fizike ose si mekanizëm softuer që përdoret për ndërlidhjen e makinave dhe rrjeteve. Kjo fjalë duhet të shkruhet urë, siç ndeshet te [17] f. 82 apo në botime edhe më te hershme si te

[3] f. 135 ku gjejmë “urë induktive”, “urë kontakti”, “urë matëse” etj. Fatkeqësisht, po ndodh shpesh që fjala të ndeshet bridge, p.sh. te [22] f. 98. Shembuj: virtual bridge urë virtuale, bridge connection lidhje me urë.

browser [’brauzër] em. program që përdoret për të shfletuar skedat e sistemit kompjuterik, faqet në internet etj. Për fat të keq nuk përkthehet (sidomos në gjuhën e folur) dhe përdoren rëndom brauzer, brauzër, brouzer apo brawser, p.sh. te [21] f. 159, te [19] f. 37, te [17] f. 89, te [30] f. 12 etj. Përkthimi i duhur është shfletues siç shkruhet te [31] f. 11, te [24] f. 86, te [21] f. 171 etj. Shembuj: graphical file browser shfletues grafik i skedarëve, fast brawser shfletues i shpejtë.

buffer [’bafër] em. sh.t. kujtesë e shpejtë që përdoret për të mbajtur përkohësisht të dhëna dhe për të zbutur diferencën në shpejtësi përpunimi apo komunikimi midis pajisjeve të ndryshme. Edhe kjo fjalë nuk përkthehet, ndaj shpesh ndeshim buffer ose bufer si te [40] f. 72. Përkthimi i duhur varet nga rasti specifik, por disa shembuj të saktë janë parakujtesë si te [28] f. 127, tampon si te [40] f. 155 apo kujtesë tampon si te [40] f. 158. Shembuj: small buffer memory kujtesë e vogël tampon, buffer size madhësia e tamponit.

build [billd] em. i.s. modul softuer me një version të caktuar, që funksionon si një i tërë dhe që përbën një prototip të një programi apo sistemi. Kjo fjalë haset shpesh në lajme për prezantimin e versioneve të reja të softuerëve të njohur dhe nuk përkthehet. Gjykojmë si të përshtatshme fjalën konstrukt.

Shembuj: Linux kernel build 4.18.0 konstrukti 4.18.0 i kernelit Linux, software system build update përditësim i konstruktit të sistemit softuer.

built-in [,billt’in] mb. sh.t. që është vendosur në brendësi të një njësie tjetër më të madhe, si pjesë e pandashme e saj. Për këtë koncept përdoret kryesisht fjala angleze, pra ndeshim build-in, p.sh. te [31] f. 59. Në gjuhën shqipe vlejnë fjalë si i,e trupëzuar ose i,e integruar, siç paraqitet e sqaruar në kllapa te [26] f. 9. Shembuj: built-in function funksion i trupëzuar.

calculator [’kelkjuleitër] em. p.f. pajisje që mbahet në dorë apo në xhep dhe përdoret për të kryer veprime aritmetike. Edhe kjo fjalë nuk para përkthehet dhe ndeshim shpesh forma të ngjashme me fjalën angleze si kalkulator te [39] f. 100. Fjala e duhur varet nga rasti specifik. Disa mundësi janë llogaritës, makinë llogaritëse, llogaritës dore ose llogaritës xhepi. Shembuj: electronic calculator makinë llogaritëse elektronike, pocket calculator llogaritës xhepi.

caption [’kepshën] em. graf. këtu kemi të bëjmë me sqarimin në formën e 46

Terminologji informatike

një tekst të shkurtër që jepet poshtë elementeve të një libri, si figurat ose tabelat dhe qartëson përmbajtjen e tyre. Për këtë koncept është huazuar prej kohësh nga italishtja fjala diçiturë, e cila përdoret saktësisht te [29] f. 12. Në raste të tjera si te [41] f. 31 dhe [38] f. 36 ndeshim përkthime fjalë për fjalë, përkatësisht etiketë imazhi dhe poshtëshënim. Shembuj: caption the figure vendos diçiturën e figurës, short figure caption diçiturë e shkurtër e figurës.

cluster [’klastër] fol. sh.t. shpreh procesin e grupimit të njësive të ngjashme të një bashkësie në grupe të veçanta. Kjo fjalë ndeshet e papërkthyer në formën klaster si te [35] f. 38, ose në formën cluster si te [15] f. 50. Përkthimi i duhur për foljen është grupoj, siç përdoret te [18] f. 33. Shembuj: cluster the objects grupoj objektet, cluster the data points grupoj pikat e të dhënave.

cluster [’klastër] em. sh.t. emërtim i grupeve me objekte të ngjashme që merren pasi zbatohet procesi i grupimit. Njësoj si dhe folja më sipër, ndeshet i papërkthyer në format klaster ose cluster. Fjala e duhur në gjuhën shqipe është grup. Shembuj: cluster of similar objects grup objektesh të ngjashme, cluster of data points grup i pikave të të dhënave.

clustering [’klastëring] em. sh.t. shpreh procesin e grupimit dhe përdoret shpesh për të përshkruar metodat e ndryshme me të cilat kryhet. Veç emrit grupim sipas foljes dhe emrit më sipër, te [42] f. 68 ndeshim emrin fqinjëzim që ndoshta mund të përdoret sinonimisht. Shembuj: clustering algorithm algoritëm grupimi, data clustering time koha e grupimit të të dhënave.

code word i referohet një kombinimi simbolesh nga një kod standard, që paraqet një njësi informacioni nga një kod tjetër ose nga gjuha natyrore. Këtë shprehje e ndeshim shpesh në forma si fjalëkod, p.sh. te [28] f. 9 dhe [14] f. 113, fjalë-kod te [28] f. 17 dhe fjalë kodike te [27] f. 60. Për mendimin tonë, forma më e thjeshtë dhe e saktë është fjalë kodi, kodfjalë, duke qenë se njësia e referuar është fjala sipas një kodi të caktuar dhe jo kodi sipas fjalës.

Computer Graphics (shkurt. CG) i referohet degës së informatikës që përdor sisteme dhe metoda kompjuterike për prodhim e përpunim imazhesh dhe lidhet ngushtësisht me përpunimin e fotografive digjitale, krijimin e lojërave kompjuterike, filmave vizatimorë etj. Kjo shprehje nuk po përkthehet vitet e fundit. Përkthimi i duhur i saj është grafikë kompjuterike, infografi.

Computer Vision (shkurt. CV ) është dega e informatikës që përdor sisteme dhe metoda kompjuterike për të analizuar imazhet dhe për të automatizuar detyra të ndryshme të shikimit njerëzor. Edhe kjo shprehje nuk po përkthehet vitet e fundit, ndaj haset shpesh si në gjuhën angleze. Në disa botime si p.sh.

te [18] f. haset në formën vizion kompjuterik, që nuk përbën shqipërim të plotë.

Përkthimi i saktë i saj në gjuhën shqipe është shikim kompjuterik.

47

Erion Çano, Edmond Tupja

connected [kë’nektid] mb. sh.t. që është lidhur me diçka tjetër për të shkëmbyer informacion. Përkthehet fare mirë i,e lidhur, i,e ndërlidhur. Ndeshim ndonjëherë fjalë qesharake si konektuar te [29] f. 53. Shembuj: connected to the network i lidhur me rrjetin, continuously connected vazhdimisht i lidhur.

controller [kën’trëullër] em. sh.t. pajisje që kontrollon a rregullon punën e një makine ose të një mekanizmi elektrik apo elektronik. Kjo fjalë haset ose e papërkthyer ose me njëfarë përshtatje fonetike gjysmake, pra lexojmë e dëgjojmë shpesh controller, kontroller, kontrollër. Përkthimi i duhur në gjuhën shqipe është fjala kontrollor, e cila gjendet dhe shpjegohet në FGJSSH si dhe në bibliografi te [15] f. 210 etj. Shembuj: disk controller kontrollori i diskut, temperature controller kontrollor temperature.

cracker [’krakër] em. sig. person që kryen thyerje të sistemeve informatike në shkelje të ligjeve dhe për qëllime keqdashëse. Kjo fjalë përdoret ose pa asnjë përkthim ose me njëfarë përshtatje fonetike, pra haset në format cracker, krekër, kraker. Sugjerojmë që të përdoren si përkthime të sakta fjalët thyerës, pirat të cilat gjenden dhe shpjegohen në FGJSSH. Shembuj: bank card cracker thyerës i kartave bankare, agile cracker pirat i shkathët.

cybersecurity [,saibërsi’kjurëti] em. sig. siguri e sistemeve dhe e rrjeteve kompjuterike nga hyrjet e paautorizuara për qëllime keqdashëse. Edhe kjo fjalë përdoret pa asnjë përkthim, pra dëgjojmë vazhdimisht cybersecurity, sajbersikjuriti. Përkthimi i saktë në gjuhën shqipe është siguri kibernetike.

Shembuj: cybersecurity importance is growing siguria kibernetike po bëhet e rëndësishme, cybersecurity training trajnim në siguri kibernetike.

deadlock [’dedlok] em. s.o. fjalë që përdoret në ligjërimin e sistemeve operative për të treguar ngecjen në një pikë pa rrugëdalje. Kjo ndodh kur secili prej dy a më shumë proceseve që zotërojnë disa burime kërkon ndonjë burim nga proceset e tjera që të vazhdojë punën dhe nuk lëshojnë burimin apo burimet e veta. Në shumicën e rasteve nuk përkthehet, pra e gjejmë edhe në gjuhën shqipe të shkruar deadlock. Disa përkthime të mundshme janë ngërç, qorrsokak, rrugë qorre. Shembuj: deadlock prevention techniques teknika të parandalimit të ngërçit, frequent system deadlock ngërç i shpeshtë i sistemit.

decision tree përfshin një bashkësi algoritmesh të mësimit automatik që e strukturojnë hapësirën e mundësive në formën e një peme dhe marrin vendime në çdo degëzim të saj për të dhënë parashikimet përfundimtare. Përkthimi i duhur në gjuhën shqipe është pemë vendimesh, si te [45] f. 13.

Deep Learning (shkurt. DL) është një drejtimi i inteligjencës artificiale ose më specifikisht mësimit automatik, që kryen parashikime apo analiza inteligjente të të dhënave duke përdorur rrjete nervore artificiale me shumë shtresa, pra të 48

Terminologji informatike

thellë. Një përkthim të saj e gjejmë te [18] ku jepet në formën të mësuarit në mënyrë të thellë dhe të strukturuar e cila ndoshta qëndron, por nuk është praktike apo e përmbledhur. Propozimi ynë është shprehja mësim i thellë.

Deep Machine Learning (shkurt. DML) është një paraqitje më e plotë e shprehjes Deep Learning, por që në gjuhën angleze përdoret më rrallë. Nisur nga shembujt e shprehjeve më sipër, përkthimi i duhur i saj në gjuhën shqipe do të ishte mësim automatik i thellë.

Deep Neural Network (shkurt. DNN ) është rrjet nervor me shumë shtresa të vendosura midis hyrjes dhe daljes. Shprehja e duhur në gjuhën shqipe është rrjet nervor i thellë. Shprehja rrjet i thellë neural që ndeshet te [18] f. 15

nuk përbën një shqipërim të plotë, ndaj sugjerojmë që të shmanget.

deep structured learning është një emërtim tjetër për Deep Learning që e vendos theksin te strukturat apo arkitekturat specifike të rrjeteve nervore që përdoren për qëllime apo detyra të ndryshme. Përkthimi i duhur në gjuhën shqipe është mësim i thellë dhe i strukturuar.

default [di’fo:llt] mb. vlerë, përcaktim apo mënyrë funksionimi që është paraprake, i,e paracaktuar siç emërtohet te [23] f. 76. Përkthime të tjera të vlefshme janë edhe i,e paravendosur, i,e vendosur paraprakisht, bazuar te shpjegimi që jepet te [33] f. 85. Edhe kjo fjalë, që në fakt është e vështirë (sepse përkthimi i duhur varet shumë nga konteksti dhe rasti specifik), nuk para përkthehet, ndaj dëgjojmë shpesh në të folur fjalën difollt ose e lexojmë të shkruar default, si p.sh. te [17] f. 89, te [15] f. 136 etj. Shembuj: default parameter parametri paraprak, default action veprimi i paracaktuar.

default [di’fo:llt] ndaj. njësoj si mbiemri i mësipërm, kjo ndajfolje mund të përkthehet paraprakisht, duke shmangur edhe një herë nga përdorimi fjalët difollt, default ose by default. Kjo e fundit ndeshet gabimisht në bibliografi, p.sh. te [41] f. 23, te [26] f. 96, te [25] f. 14 etj. Shembuj: selected by default përzgjedhur paraprakisht, set by default vendosur paraprakisht.

dimensionality reduction përfshin një bashkësi teknikash matematike që bëjnë të mundur transformimin e të dhënave nga paraqitja në një hapësirë shumëpërmasore në një paraqitje tjetër me më pak përmasa. Përkthimi i duhur në gjuhën shqipe është reduktim i përmasave.

drag and drop është veprimi i zhvendosjes së një objekti virtual nga përdoruesi nëpër ekranin e kompjuterit, duke e tërhequr me shenjën e miushit të mbajtur shtypur përmbi të. Një përkthim i thjeshtë (por ndoshta jo i vetmi) për këtë shprehje do të ishte tërhiq dhe lësho. Disa shprehje të tjera nga bibliografia si “tërheqja dhe ulja” te [29] f. 17, “tërhiq mausin, duke e mbajtur atë të shtypur” te [31] f. 72, “zhvendos dhe vendos” te [41] f. 23 apo “vendos & 49

Erion Çano, Edmond Tupja

zhvendos” te [26] f. 42 na duken jo të përshtatshme.

drive [draiv] fol. kuptimi i përgjithshëm dhe më i zakonshëm i kësaj fjale është ngas, drejtoj (p.sh. një mjet rrugor). Në fushën e teknologjisë së informacionit, përkthimet e duhura që shmangin keqkuptimet janë pilotoj, manovroj.

Shembuj: drive the disk pilotoj diskun, drive the electric current pilotoj rrymën elektrike.

drive [draiv] em. p.f. si emër i referohet një njësie apo pajisjeje fizike të lidhur në një sistem elektronik apo kompjuterik. Emërtimi i duhur në gjuhën shqipe është njësi. Fatkeqësisht ndeshim shpesh forma të pasakta apo të papërkthyera si drive te [41] f. 77 dhe te [43] f. 19 ose draiv si te [23] f. 22. Shembuj: hard disk drive njësia e diskut të fortë, shared drive njësia e përbashkët.

driver [’draivër] em. s.o. mekanizëm ose softuer që piloton apo komandon një pajisje fizike. Kjo fjalë për fat të keq nuk përkthehet dhe haset masivisht forma drajver në të folur dhe driver në të shkruar, p.sh. te [29] f. 70, te [19] f. 14

etj. Përkthimi i duhur është pilot, manovrues. Shembuj: disk driver manovruesi i diskut, printer driver piloti i gjurmështypësit.

dual-core [’dju:ëll ko:r] mb. a.p. që është i përbërë nga dy bërthama përpunimi, të cilat mund të funksionojnë njëkohësisht dhe të pavarura nga njëra-tjetra. Kjo fjalë nuk përkthehet fare, pra dëgjojmë shpesh dual-kor dhe lexojmë dual-core. Përkthimi i duhur është mbiemri dybërthamësh që gjendet në FGJSSH. Mund të përdoret edhe shprehja me dy bërthama si te [14] f. 12. Shembuj: dual-core procesor procesor dybërthamësh, dual-core hardware configuration konfigurim dybërthamësh i harduerit.

duplex [’du:pleks] mb. tel. është fjala për linjat e transmetimit që mundësojnë komunikim të dyanshëm, ose për gjurmështypësit që shtypin faqet në të dyja anët e fletës. Kjo fjalë ndeshet shpesh pa ndonjë përshtatje, pra dupleks në të folur dhe duplex ose dupleks në të shkruar, p.sh. te [15] f. 206. Përkthime të mundshme janë dyanësh, dyanësor. Shembuj: duplex printer gjurmështypës dyanësh, duplex communication line linjë dyanësore komunikimi.

embedded [im’bedid] mb. a.p. që është fiksuar mirë në një strukturë duke formuar një pajisje apo sistem, pra i referohet sistemeve të përbëra nga pjesë të ndryshme elektronike të fiksuara mirë me njëra-tjetrën. Në përditshmëri kjo fjalë nuk përkthehet dhe qëllon shpesh të dëgjojmë fjalë si embedid apo imbedid ose të lexojmë embedded. Në gjuhën shqipe ky kuptim shprehet mjaft mirë nga mbiemrat i,e ngulitur ose i,e ndërfutur, siç ndeshen përkatësisht te [20] f. 24

dhe te [14] f. 124. Shembuj: embedded systems sistemet e ngulitura, embedded processor system sistem me përpunues të ndërfutur.

ensemble learning i referohet një grupi metodash të mësimit automatik 50

Terminologji informatike

të cilat trajnojnë disa apo shumë modele parashikuese dhe bashkojnë rezultatet e tyre për të marrë parashikime më të sakta se secili parashikim i marë veçmas.

Përkthimi i duhur në gjuhën shqipe është mësim në ansambël.

event [i’vent] em. sh.t. është fjala për një ngjarje që ndryshon apo përcakton ecurinë e një procesi apo dukurie. Në ligjërimin e përgjithshëm ka kuptimin e aktivitetit ndërsa në atë teknik mbartet mjaft mirë nga fjala ngjarje, siç ndeshet te [31] f. 56, te [19] f. 99, te [20] f. 40 etj. Duhet shmangur pra fjala event, e cila ndeshet shpesh në gjuhën e folur. Shembuj: unexpected event ngjarje e papritur, system failure event ngjarje e dështimit të sistemit.

feature selection është procesi që përzgjedh tiparet apo cilësitë më të mira nga një bashkësi të dhënash, të cilat përdoren më pas për të trajnuar modele parashikuese prej atyre të dhënave. Kjo shprehje mund të përkthehet përzgjedhje e tipareve, përzgjedhje e cilësive.

fixed access network përfshin një bashkësi rrjetesh telekomunikimi qasja te të cilët kryhet në pika fikse. Duhet bërë kujdes që kjo shprehje të përkthehet rrjet me qasje fikse.

file [fail] em. s.o. koncept themelor i lidhur me sistemet operative, që i referohet një njësie të emërtuar e cila mban të dhëna të strukturuara rreth një objekti apo entiteti dhe ruhet në një sistem skedarësh. Kjo fjalë është përkthyer tradicionalisht skedar, siç ndeshet te [38] f. 50, te [34] f. 56 etj. Vihen re fatkeqësisht mospërkthime, pra ndeshim file, p.sh. te [29] f. 52 dhe te [19] f. 64.

Ndeshen gjithashtu përshtatje të pjesshme fonetike si fajll te [39] f. 2 që e gjykojmë jo të vlefshme, duke qenë se bie në kundërshtim me fjalën skedar që është më e hershme dhe më e përhapur në bibliografi. Shembuj: private file skedar privat, binary file skedar binar, an image file një skedar imazhi.

floppy disk i referohet një diskete elastike që përdorej dikur te kompjuterat personal për ruajtje dhe mbartje të informacionit. Këtë shprehje e ndeshim shpesh të papërkthyer, si p.sh. në formën floppy disk te [35] f. 39. Përkthimet disketë dhe disketë e butë që ndeshen te [40] f. 153 dhe [40] f. 184 janë deri diku të pranueshme, por gjykojmë që përkthimi më i plotë është disketë elastike.

folder [’folldër] em. s.o. tjetër koncept themelor nga sistemet operative, që i referohet një skedari me përmbajtje adresa të skedarëve të tjerë. Nga pikëpamja e përdoruesit paraqitet si një dosje brenda të cilës vendosen dokumente apo objekte të tjera virtuale. Fjala e duhur në gjuhën shqipe është dosje, siç shkruhet te [29] f. 20, te [24] f. 58, te [19] f. 53 etj. Vihet re shpesh përtesë në përkthimin e fjalës, pra ndeshim gabimisht folder te [26] f. 13, te [41] f. 56, te [19] f. 38 etj.

Shembuj: private folder dosje private, shared folder dosje e bashkëndarë.

foreground [’fo:rgraund] em. graf. pjesa e përparme dhe më e dukshme 51

Erion Çano, Edmond Tupja

e një pikture, imazhi apo mjedisi. Ky kuptim mbulohet fare mirë nga fjalët ballinë, fasadë, plan i parë të cilat gjenden të shpjeguara në FGJSSH dhe mund të përdoren sipas rastit. Duhet të shmanget pra, fjala angleze foreground e cila ndeshet p.sh. te [31] f. 71. Shembuj: foreground view pamja e planit të parë, image foreground ballina e imazhit.

frame [freim] em. sh.t. fjalë me disa kuptime të cilat varen nga konteksti dhe rasti konkret i përdorimit. Kur është fjala për rifreskimin e pamjeve në ndonjë ekran ose për ndërpamje që skicohen me programe grafike, kjo fjalë duhet përkthyer kuadro, siç gjendet te [44] f. 7, te [31] f. 96 etj. Kur është fjala për njësi diskrete informacioni që transmetohen në rrjet, mund të përdoret fjala kornizë e cila gjendet te [14] f. 112. Duhet shmangur në çdo rast forma e papërkthyer frame që ndeshet te [30] f. 38, te [19] f. 36 etj. Shembuj: retransmission of lost frames ritransmetimi i kornizave të humbura, frame refresh rate shpejtësia e rifreskimit të kuadrove.

Generative Adversarial Network (shkurt. GAN ) përfshin një klasë modelesh të mësimit automatik të përbërë nga dy rrjete nervore të cilët i kundërvihen njëri-tjetrin. Njëri prej tyre i quajtur gjeneruesi mëson nga një bashkësi trajnimi për të prodhuar kampione të dhënash në dukje sa më autentike.

Rrjeti tjetër i quajtur diskriminuesi përpiqet të dallojë nëse kampionet e të dhënave që jep gjeneruesi janë sintetike (artificiale) apo autentike (origjinale).

Edhe kjo shprehje nuk haset shpesh, për shkak se është shumë specifike dhe e viteve të fundit. Përkthimi i duhur në gjuhën shqipe do të ishte rrjet gjenerues kundërvënës, siç ndeshet te [18] f. 138.

handle [’hendëll] fol. veprimi i zgjidhjes së një problemi apo trajtimit të një çështjeje. Përkthimi i duhur është trajtoj, siç ndeshet në raste të ndryshme te [21], te [40] etj. Shembuj: handle the interrupt trajtoj ndërprerjen, handle a system call trajtoj një thirrje sistem.

handler [’hendlër] em. njësia, metoda apo programi përgjegjës për të kryer punë apo për të trajtuar ngjarje ose probleme të ndryshme. Fjala e duhur në gjuhën shqipe është mbarëvajtës, trajtues, siç ndeshet te [20] f. 40. Shembuj: event handler trajtuesi i ngjarjeve, disk handler mbarëvajtësi i diskut.

handling [’hending] em. emri foljor që lidhet me veprimin e foljes më sipër.

Përshtatja e duhur është mbarëvajtje, trajtim, siç ndeshet te [21]. Shembuj: event handling trajtimi i ngjarjeve, disk handling mbarëvajtja e diskut.

hard-copy [,ha:rd’kopi] em. kjo fjalë haset gjithashtu në format hardcopy, hard copy dhe si emër nënkupton një kopje fizike të një dokumenti, libri apo objekti tjetër digjital, zakonisht të shtypur në letër. Haset masivisht e papërkthyer, pra ndeshim shpesh hard copy edhe në gjuhën shqipe. Sugjerojmë që 52

Terminologji informatike

kjo fjalë të përkthehet kopje e shtypur kur është fjala për dokumente, libra apo objekte që shtypen në letër. Për objekte të tjera fizike mund të përkthehet kopje fizike. Përkthimi “kopje e fortë” që ndeshet te [15] f. 47 nuk na duket i përshtatshëm. Shembuj: send the hardcopy by mail dërgoje kopjen fizike me postë, hard-copy delivery shpërndarje e kopjes fizike.

hard-copy [,ha:rd’kopi] mb. si mbiemër nënkupton cilësinë e të qenit fizik apo në trajtë materiale, veçanërisht për objektet që paraqiten edhe në version digjital. Sugjerojmë që të përkthehet i,e shtypur, fizik. Shembuj: hard-copy manual udhëzues i shtypur, hard-copy version versioni fizik.

hard disk që ndeshet edhe hard-disk është pajisje që shërben si kujtesë dytësore dhe ruan në mënyrë të përhershme të dhënat në sistemet kompjuterike.

Na ndodh shpesh ta ndeshim të papërkthyer, pra në format hard disk ose hard-disk, jo vetëm në ligjërimin bisedor, por edhe në tekste si te [35] f. 58, te [17] f. 7, te [43] f. 10 etj. Përkthimi i duhur në gjuhën shqipe është disk i fortë, disk i ngurtë që përdoren saktësisht te [40] f. 153, te [19] f. 116 etj.

high-definition [,hai defi’nishën] mb. graf. fjalë që i referohet kryesisht cilësisë së figurës (por ndonjëherë edhe zërit) në pajisjet elektronike të viteve të fundit si dhe transmetimeve me atë cilësi. Në shumicën e rasteve kjo fjalë nuk përkthehet, pra edhe në gjuhën shqipe haset high-definition. Në disa raste haset përkthimi i gabuar me definicion të lartë. Përkthimi i saktë është me qartësi të lartë. Shembuj: high-definition transmission transmetim me qartësi të lartë, high-definition screen ekran me qartësi të lartë, high-definition video video me qartësi të lartë, high-definition sound zë me qartësi të lartë.

hub [hab] em. rrj. pikë qendrore në një rrjet me topologji yll në të cilën kryhet ndërlidhja midis të gjitha pikave të tjera të rrjetit. Kjo fjalë nuk përkthehet, ndaj në gjuhën e folur dëgjojmë shpesh hab dhe në tekste ndeshim hub, p.sh.

te [17] f. 82, te [19] f. 19 etj. Përkthimi i duhur në është vatër, qendër. Shembuj: a network hub një vatër rrjeti, the hub is off vatra është e fikur.

insert [in’sërt] fol. kuptimi më i zakonshëm i kësaj fjale është fut, ndërfut.

Disa forma të papërkthyera si insertoj që ndeshen te [37] f. 44, te [39] f. 12 etj.

janë fare të panevojshme dhe madje qesharake. Shembuj: insert an element in the stack fut një element në stivë, insert the packages at the head of the source file futi paketat te kreu i skedarit burimor.

interrupt [,intë’rapt] em. sh.t. veprim i sinjalizimit të nevojës për të trajtuar një problem apo ngjarje në sistem. Kjo fjalë duhet përkthyer ndërprerje, siç ndeshet te [21] f. 65, te [14] f. 22 etj. Forma e papërkthyer interrupt duhet shmangur. Shembuj: interrupt handler trajtuesi i ndërprerjeve, interrupt request kërkesë për ndërprerje.

53

Erion Çano, Edmond Tupja

job [xhob] em. s.o. një bashkësi programesh dhe të dhënash që përpunohen, të cilat ekzekutohen nga sistemi kompjuterik për të përmbushur një qëllim të caktuar. Edhe kjo fjalë nuk përkthehet në shumë raste, duke u shkruar xhob ose job. Përkthimi i duhur është punë, detyrë. Shembuj: job monitoring mbikëqyrje e punëve, user jobs punët e përdoruesit.

joystick [’xhoi,stik] em. p.f. pajisje që përdoret për të komanduar kursorin apo ndonjë element grafik në ekran, veçanërisht në sistemet e lojërave elektronike.

Sugjerojmë që kjo fjalë të mos përdoret si në gjuhën angleze por të përkthehet dorezë, levë, siç gjendet te [23] f. 29, te [15] f. 45 etj. Shembuj: joystick gaming system sistem lojërash me doreza, broken joystick levë e thyer.

layout [’lei,aut] em. 1) graf. pamje skematike e parë nga sipër që tregon shpërndarjen apo vendosjen e elementeve në një objekt apo pajisje. Sugjerojmë që kjo fjalë të përkthehet planvendosje, planpamje sipas rastit të përdorimit.

Duhet të shmanget në çdo rast fjala e papërkthyer layout. Shembuj: keyboard layout planpamje e tastierës, motherboard layout planvendosje e pllakës amë.

layout [’lei,aut] em. 2) graf. në këtë kuptim i referohet mënyrës së vendosjes së faqeve njëra pas tjetrës në një libër. Fjala e duhur në gjuhën shqipe është faqosje si te [24] f. 72, te [21] f. 145, te [29] f. 6 etj. Përkthimi faqe e rregulluar që ndeshet te [38] f. 52 nuk na duket i përshtatshëm. Shembuj: book layout faqosje e librit, standard layout faqosje standarde.

logistic regression teknikë parashikimi që modelon probabilitetin e një ngjarjeje bazuar te kampionët e një bashkësie të dhënash me të cilat ajo ngjarje lidhet. Përkthimi i duhur është regres logjistik që ndeshet te [45] f. 31.

Machine Learning (shkurt. ML) është degë e inteligjencës artificiale e cila ndërton programe apo modele që mësojnë të japin parashikime gjithnjë e më të sakta nga përvoja, të dhënat apo shembujt me të cilët trajnohen. Kjo shprehje po haset pa përkthim nëpër shkrime, artikuj, tema diplomash etj.

Te [18] f. ndeshet e përkthyer në formën të mësuarit automatik e cila qëndron por nuk është praktike apo e përmbledhur. Propozimi ynë është shprehja mësim automatik, siç ndeshet te [45] f. 13.

Machine Translation (shkurt. MT ) i referohet një dege të inteligjencës artificiale dhe gjuhësisë kompjuterike që zhvillon modele inteligjente për përkthime automatike të teksteve nga një gjuhë njerëzore në një tjetër. Përkthimi i saktë i saj në gjuhën shqipe është përkthim automatik dhe ndeshet te [18] f. 20.

malicious [më’lishës] mb. sig. fjalë që përdoret veçanërisht në fushën e sigurisë kompjuterike për të cilësuar viruset dhe programet apo përdoruesit që sulmojnë sistemet dhe rrjetet. Mund të përkthehet keqdashës ose dashakeq.

Shembuj: malicious software softuer keqdashës, malicious network activity 54

Terminologji informatike

aktivitet keqdashës në rrjet.

motherboard [’madhërbo:rd] em. p.f. struktura e një kompjuteri në të cilën nguliten apo vendosen pjesë të ndryshme si mikroprocesori, kujtesa dhe pajisje të tjera periferike duke u lidhur me linjat komunikuese. Në shumicën e rasteve kjo fjalë nuk përkthehet, pra ndeshim motherboard si te [41] f. 10, ose matherboard si te [23] f. 9. Dy përkthime të mundshme janë pllaka amë ose bordi mëmë që ndeshet te [23] f. 14. Shembuj: this motherboard price is very high çmimi i kësaj pllake amë është shumë i lartë, asiatic motherboard manifacturers are very sucessful fabrikuesit aziatikë të bordeve mëmë janë shumë të suksesshëm.

mouse [maus] em. p.f. pajisje elektronike që lidhet me kompjuterin dhe rrëshqitet në një sipërfaqe të rrafshtë për të komanduar shënjuesin në dritaret grafike me të cilat ndërvepron përdoruesi. Kjo fjalë përkthehet miush dhe fatmirësisht ka hyrë së fundmi me këtë kuptim edhe në FGJSSH. Fatkeqësisht, në të folurën e përditshme dhe në bibliografi mbizotëron fjala angleze mouse të cilën e gjejmë te [38] f. 20, te [17] f. 9, te [41] f. 6 etj. Edhe përkthimi miu që ndeshet te [23] f. 14, te [15] f. 45, te [39] f. 3 etj. nuk është i përshtatshëm.

Shembuj: optical mouse miush optik, laser mouse miush me lazer.

multitasking [,mallti’ta:sking] mb. s.o. sistem kompjuterik që mundëson ekzekutimin e njëkohshëm të shumë punëve në formë pseudoparalelizmi ose paralelizmi real. Sugjerojmë shumëpunësh si përkthim të përshtatshëm. Shembuj: Unix systems are multitasking sistemet Unix janë shumëpunësh, multitasking computation platform platformë përllogaritëse shumëpunëshe.

namespace [,nejm’spejs] em. prog. bashkësi emrash që formohen nga një alfabet sipas disa rregullave të caktuara dhe që përdoren për të emërtuar objekte të të njëjtit tip. Edhe kjo fjalë shpesh nuk përkthehet. Përkthimi i duhur në gjuhën shqipe është hapësirë emërtimesh, hapësirë emrash. Shembuj: variable namespace hapësira e emërtimeve të ndryshoreve, function namespace hapësira e emrave të funksioneve.

nest [nest] fol. prog. në kontekstin e programimit, vendos një strukturë apo bllok një nivel më poshtë (ose më në brendësi) një strukture apo blloku të ngjashëm. Sugjerojmë që kjo folje të përkthehet ndërfut, nënvendos. Shembuj: nest a block of code ndërfut një bllok kodi, nest a for loop ndërfut një cikël for.

nested [nestid] mb. prog. strukturë apo bllok i vendosur një nivel më poshtë (ose më në brendësi) një strukture apo blloku të ngjashëm. Njësoj si më sipër, për këtë mbiemër sugjerojmë përkthimin i,e nënvendosur, i,e ndërfutur që ndeshet te [29] f. 34, te [14] f. 45 etj. Mbiemri i,e ndërthurur që ndeshet te [34] f. 63 dhe te [39] f. 151 nuk na duket bindës, sepse jep idenë sikur kombinohen struktura të ndryshme. Edhe varianti i,e shtrënguar që ndeshet te [15] f. 103 duket jo i 55

Erion Çano, Edmond Tupja

qartë. Shembuj: nested block of code bllok i ndërfutur kodi, nested for loop cikël for i ndërfutur.

network [’netuë:rk] em. rrj. shpreh konceptin e rrjetit në përgjithësi dhe atë kompjuterik në shumicën e rasteve. Shpeshherë nuk përkthehet dhe shkruhet network, p.sh. te [29] f. 52, te [41] f. 71 etj. Fjala e duhur në gjuhën shqipe është rrjet, rrjeti, rrjete, rrjetet që ndeshet p.sh. te [19] f. 161 dhe te [20] f. 15. I dhamë të katërta format e emrit, sepse ndodh shpesh që të përdoret gabimisht fjala rrjetë, rrjeta, rrjetat që ndeshet p.sh. te [32] f. 12, te [24] f. 82, te [22] f. 96

etj. Kjo fjalë përfaqëson emra të tjerë (rrjeta e peshkatarit, merimangës, etj.) dhe nuk ka lidhje me fjalën angleze network. Shembuj: computer network rrjet kompjuterik, network communication komunikim në rrjet.

networking [’netuë:rking] em. rrj. shpreh lidhje të njësive për të komunikuar me njëra-tjetrën ose njohje të njerëzve nëpër rrjete shoqërore. Kjo fjalë mund të përkthehet lidhje në rrjet ose rrjetëzim si te [21] f. 172. Shembuj: networking software softuer rrjetëzimi, professional networking platform platformë për rrjetëzim profesional.

network security vulnerability që i referohet ndonjë dobësie në rrjet, e cila mund të bëhet shkak për thyerje të sigurisë. Përkthimi i duhur për këtë shprehje është dobësi e sigurisë së rrjetit.

Neural Network (shkurt. NN ) i referohet një strukture nyjash të vendosura në shtresa të njëpasnjëshme dhe lidhjesh midis tyre, që përdoret për trajnimin e modeleve parashikuese. Përkthimi i duhur në gjuhën shqipe është rrjet nervor si te [45] f. 15. Përkthimi rrjet neural që ndeshet te [18] f. 13 nuk është i shqipëruar mirë dhe duhet shmangur.

newsletter [’nju:zletër] em. raport me lajme mbi veprimtaritë e një klubi apo organizate që u dërgohet rregullisht të gjithë anëtarëve të saj. Kjo fjalë nuk po përkthehet vitet e fundit, ndaj po dëgjojmë shpesh njuzletër. Sugjerojmë që të përdoret fjala tradicionale buletin. Shembuj: subscribe to our newsletter pajtohu te buletini ynë, newsletter of electronics buletini i elektronikës.

newsroom [’nju:zru:m] em. zyra e një gazete, radioje apo stacioni televiziv ku merren lajme, të cilat më pas përgatiten për shtyp ose për transmetim publik.

Edhe kjo fjalë nuk po përkthehet vitet e fundit, ndaj po dëgjojmë shpesh njuzrum. Sugjerojmë që të përdoret fjala tradicionale redaksi. Shembuj: public television newsroom redaksia e televizionit publik, weekly newsroom publication publikim javor i redaksisë.

outline [’autlajn] em. një kuptim është paraqitja e përmbledhur dhe me pikat kyçe të një diskutimi apo kumtese. Fjala e duhur shqipe ëshë përvijim e cila gjendet e sqaruar saktë te [24] f. 72. Te [31] f. 87 e ndeshim pa përkthim 56

Terminologji informatike

në formën outline ndërsa te [24] f. 23 përkthehet gabimisht kontur. Shembuj: presentation outline përvijim i prezantimit, grafical outline përvijim grafik.

output [’autput] em. kjo fjalë ka përkthime të ndryshme sipas rastit të përdorimit, por më të zakonshmet janë dalje, rezultat dhe prodhim. Në bibliografi gjejmë përkthime qesharake si autput që ndeshet te [31] f. 52 dhe [31] f. 63. Në këto dy raste, përkthimet e sakta do të duhet të ishin përkatësisht dalje dhe rezultat. Shembuj: device output dalja e pajisjes, arithmetic operation output rezultati i veprimit aritmetik.

overload [,ëuvër’lëud] fol. sh.t. ngarkoj më shumë se norma një njësi informacioni apo përpunimi, çka mund të çojë në humbje të dhënash ose në një mosfunksionim të përshtatshëm të sistemit. Këtë folje ndodh ta dëgjojmë të papërkthyer, pra overload. Përkthimi i duhur në gjuhën shqipe është mbingarkoj.

Shembuj: do not overload the disks mos i mbingarko disqet, overload the memory only if necessary mbingarkoje kujtesën vetëm nëse është e domosdoshme.

overloading [,ëuvër’lëuding] em. sh.t. në përgjithësi i referohet ngarkimit më shumë se norma të një njësie informacioni apo përpunimi, sipas foljes më sipër.

Edhe këtë fjalë ndodh ta dëgjojmë si në anglishte, pra overloading. Përkthimi i duhur në gjuhën shqipe është mbingarkim, mbingarkesë. Edhe fjala tejngarkim që ndeshet te [27] f. 287 është e pranueshme. Shembuj: avoid memory overloading shmangni mbingarkimin e kujtesës, system overload prevention policy politika e parandalimit të mbingarkesës së sistemit.

overwrite [,ëuvër’rait] fol. shkruaj informacion në një njësi mbajtëse, duke prishur apo asgjësuar informacionin e mëparshëm që gjendej në të. Kjo folje ka përdorime në kontekste të shumta, por shpesh dëgjohet ovërrajt ose lexohet overwrite si në gjuhën angleze. Përkthimi i duhur i saj është mbishkruaj, siç ndeshet te [15] f. 29. Shembuj: overwrite the text file mbishkruaj skedarin tekst, overwrite the register mbishkruaj regjistrin.

password [’pasuë:rd] em. sig. varg shkronjash, numrash apo simbolesh të tjera që mbahet i fshehtë dhe bën të mundur identifikimin e përdoruesit në sisteme apo rrjete të ndryshme informacioni. Hyn te ato fjalë që dikur përktheheshin, por sot nuk po përkthehen nga përtacia, ndaj dhe po dëgjojmë shpesh pasuord. Sugjerojmë që të përdoret rregullisht fjala shqipe fjalëkalim që ndeshet te [24] f. 38, te [24] f. 84 etj. Shembuj: user password fjalëkalim i përdoruesit, strong password fjalëkalim i fortë, weak password fjalëkalim i dobët.

patch [peç] em. i.s. ndryshim në kodin e një softueri për të korrigjuar ndonjë gabim apo për të përmirësuar ndonjë funksion. Edhe kjo fjalë qëllon shpesh të mos përkthehet dhe dëgjojmë shqiptime të ndryshme si paç apo peç. Përkthimi i duhur në gjuhën shqipe është arnë, pullë, korrigjim. Shembuj: important 57

Erion Çano, Edmond Tupja

security patch arnë e rëndësishme sigurie, system security patches are mandatory arnat e sigurisë së sistemit janë të detyrueshme.

patch [peç] fol. i.s. kryej një ndërhyrje në kodin e një softueri për të korrigjuar gabime që lidhen me sigurinë apo funksionet e tij. Sugjerojmë që të përdoren përkthimet arnoj, korrigjoj. Shembuj: patch a security breach arnoj një të çarë sigurie, patch the graphics module arnoj modulin e grafikës.

patching [’peçing] em. i.s. në këtë rast kemi të bëjmë me emrin foljor, pra veprimin sipas foljes më sipër. Sugjerojmë që kjo fjalë të përkthehet arnim, korrigjim. Shembuj: software patching is not an easy proces arnimi i softuerit nuk është një proces i lehtë, periodic software pathing is important arnimi periodik i softuerit është i rëndësishëm.

point-to-point [point,tu,point] ndajf. sh.t. lidhje komunikimi direkte midis dy nyjave apo entiteteve komunikuese. Kjo fjalë nuk po përkthehet, sidomos në gjuhën e folur. Dëgjojmë shpesh të thuhet point-tu-point dhe të shkruhet point-to-point. Përkthimi i duhur është pikë-me-pikë, siç ndeshet saktësisht te [22] f. 112 dhe te [23] f. 153. Shembuj: point-to-point interconnection ndërlidhje pikë-me-pikë, point-to-point protocol protokoll pikë-me-pikë.

pointer [’pointër] em. graf. element grafik që përdoret për të shënjuar objekte në ekran ose vlerë që tregon adresën e një ndryshoreje apo strukture të dhënash në kujtesë. Kjo fjalë nuk përkthehet në asnjë nga dy kuptimet, ndaj dëgjojmë shpesh pointer në gjuhën e folur dhe lexojmë pointer në bibliografi, p.sh. te [15] f. 153. Përkthimi i duhur në gjuhën shqipe është shënjues për secilin rast dhe gjendet te [40] f. 32. Duhet bërë kujdes të shmanget fjala shenjues e cila përfaqëson një koncept tjetër dhe ndeshet gabimisht te [34] f. 88, te [21] f. 61

etj. Shembuj: calibrate the mouse pointer kalibro shënjuesin e miushit, a pointer of four bytes një shënjues prej katër bajtesh.

preview [’pri:vju:] em. graf. shfaqje e pamjes apo e karakteristikave të tjera të një entiteti përpara përpunimit, shtypjes, emetimit apo hedhjes së tij në treg. Mospërkthimi i kësaj fjale bën që të dëgjojmë shpesh të thuhet privju.

Përkthimi i duhur në gjuhën shqipe është parashfaqje, parapamje. Në bibliografi ndeshet e përkthyer në forma të ndryshme si “shikim para shtypjes” te [35] f. 103,

“shikim paraprak” te [38] f. 52 apo “shikim” te [25] f. 76, të cilat edhe pse jo të gabuara, nuk janë shumë të qarta. Shembuj: print preview parashfaqje e shtypjes, preview of the product prototype parapamje e prototipit të produktit.

preview [’pri:vju:] fol. graf. folje që shpreh veprimin e shfaqjes paraprake të një entiteti përpara përpunimit, shtypjes, emetimit apo hedhjes në treg.

Njësoj si më sipër, edhe për foljen dëgjojmë të thuhet privju ose bëj privju.

Përkthimi i duhur në gjuhën shqipe është parashfaq. Shembuj: preview the 58

Terminologji informatike

document before printing parashfaq dokumentin përpara shtypjes, preview the final model parashfaq modelin përfundimtar.

qualitative [’kuolitëtiv] mb. sh.t. që lidhet me vlerën apo cilësinë e diçkaje, pra duhet përkthyer cilësor në çdo rast. Fjala kualitativ që ndeshet te [29] f. 51, te [15] f. 187 etj. duhet shmangur. Shembuj: qualitative product analysis analiza cilësore e produktit, qualitative differences dallime cilësore.

quantitative [’kuontitëtiv] mb. sh.t. që lidhet me sasinë e diçkaje, pra duhet përkthyer sasior në çdo rast. Fjala kuantitativ duhet shmangur. Shembuj: quantitative analysis analiza sasiore, quantitative differences dallime sasiore.

random [’rendëm] mb. sh.t. entitet apo proces pa ndonjë rend të paracaktuar apo që ndodh në mënyrë të çrregullt dhe të papërsëritshme. Ndeshet shpesh e papërkthyer dhe dëgjojmë rendëm, ndërkohë që fjalët përkuese janë rastësor, i rastësishëm, i rastit. Shembuj: random number numër i rastit, random sampling kampionim i rastësishëm, random variable ndryshore e rastit.

random forest përfaqëson një bashkësi teknikash të mësimit të mbikëqyrur që bashkojnë parashikimet e shumë pemëve të vendimeve për të arritur një parashikim të përgjithshëm me një saktësi më të lartë. Përkthimi i duhur për këtë shprehje është pyll rastësor.

Recurrent Neural Network (shkurt. RNN ) është familje rrjetesh nervore me lidhje midis nyjave që formojnë një graf përgjatë një vargu kohor. Përkthimi i duhur për këtë shprehje është rrjet nervor rekurent.

redundancy [ri’dandënsi] em. sh.t. caktim mbi masën e domosdoshme i njësive përllogaritëse apo mbajtëse në një sistem me qëllim shmangien e gabimeve, defekteve apo keqfunksionimit. Një formë pa përkthim është redundancë që ndeshet te [36] f. 110 dhe duhet shmangur në çdo rast. Përkthimi i duhur është tepri, tepricë, siç ndeshet te [28] f. 8, te [14] f. 84 etj. Fjala bollëk që haset te [18] f. 70 nuk është e gabuar, por paraqitet jo shumë e përshtatshme për ligjërimin teknik, duke pasur parasysh kuptimin e përgjithshëm të saj. Shembuj: memory reduncandy tepria e kujtesës, reduncancy check kontrolli i tepricës.

redundant [ri’dandënt] mb. sh.t. që jepet në një masë më të madhe sesa duhet, pra që përfshin përsëritje. Edhe kjo fjalë rastis të mos përkthehet dhe të shkruhet redundant, p.sh. te [36] f. 110. Përkthimi i duhur në gjuhën shqipe është mbiemri i,e tepërt. Shembuj: redundant records regjistrime të tepërta, redundant list elements elemente të tepërta në listë.

Reinforcment Learning (shkurt. RL) përfshin teknika të inteligjencës artificiale që trajnojnë agjentë softuer për të marrë vendime të mençura dhe për të optimizuar detyra. Përkthimi i duhur në gjuhën shqipe për këtë shprehje është mësim përforcues dhe ndeshet te [45] f. 17. Shprehja të mësuarit e përforcuar 59

Erion Çano, Edmond Tupja

që ndeshet te [18] f. 36 është disi e paqartë, ndaj sugjerojmë që të shmanget.

refresh [ri’fresh] em. sh.t. përditësim i vazhdueshëm i gjendjes së një sistemi për të garantuar funksionimin e tij brenda parametrave të duhur. Edhe kjo fjalë nuk përkthehet thuajse asnjëherë, ndaj dëgjojmë të thuhet rifresh edhe në gjuhën shqipe. Përkthime të mundshme janë freskim, rifreskim, përtëritje që gjenden dhe shpjegohen në FGJSSH. Shembuj: high screen refresh rate shpejtësi e lartë rifreskimi e ekranit, refresh of memory cell charges përtëritje e ngarkesave në qelizat e kujtesës.

refresh [ri’fresh] fol. sh.t. përditësoj gjendjen e një sistemi për të garantuar funksionimin e tij brenda parametrave të duhur. Edhe për foljen dëgjojmë të thuhet bëj rifresh në vend që të përkthehet freskoj rifreskoj, përtërij. Shembuj: refresh the knowledge base rifreskoj bazën e njohurive, refresh the web page rifreskoj faqen ueb.

remote [ri’mëut] mb. sh.t. që ndodhet në largësi të madhe nga një sistem tjetër, me të cilin komunikon apo ndërvepron. Nuk ka asnjë arsye që kjo fjalë të mos përkthehet, pra nuk duhet të përdoret fjala remote edhe në gjuhën shqipe.

Mbiemri i,e largët e zëvendëson atë më së miri. Shembuj: remote connection lidhje e largët, remote processing capacities kapacitete të largëta përpunimi.

remotely [ri’mëutli] ndajf. sh.t. ndajfolja mbart kuptim të ngjashëm me atë të mbiemrit më sipër, pra cilëson një aktivitet që kryhet në largësi të madhe nga njësia në të cilën veprohet. Përsëri duhet shmanguar fjala e huaj remotely me përkthimin e saktë në gjuhën shqipe, që është nga larg, së largmi. Shembuj: remotely controlled i kontrolluar nga larg, work remotely punoj nga larg.

research [’ri:së:rç] em. kjo është fjalë e ligjërimit të përgjithshëm që ka të bëjë me veprimtarinë hulumtuese, studimore apo kërkimore. Fatkeqsisht nuk përkthehet në shumicën e rasteve, pra dëgjojmë edhe në gjuhën shqipe risërç.

Propozimi ynë është që kjo fjalë të përkthehet hulumtim, punë hulumtuese.

Shembuj: research work punë hulumtuese, strategic research direction drejtim strategjik i hulumtimit.

research [’ri:së:rç] fol. kryej hulumtim, kërkim apo studim të kujdesshëm për një çështje, temë apo drejtim. Sugjerojmë që kjo folje të përkthehet hulumtoj, kryej hulumtim. Shembuj: research on a new topic hulumtoj në një temë të re, we do research on computational linguistics topics ne hulumtojmë tema të gjuhësisë kompjuterike.

researcher [’ri:së:rçër] em. personi që kryen veprimtari hulumtuese. Po e hasim të papërkthyer, pra dëgjojmë risërçër. Sugjerojmë që të përkthehet hulumtues duke plotësuar familjen e fjalëve, bashkë me foljen dhe emrin më sipër që gjenden të gjitha në FGJSSH. Shembuj: computational linguistics researcher 60

Terminologji informatike

hulumtues i gjuhësisë kompjuterike, renowned researcher hulumtues i njohur.

review [ri’vju:] fol. 1) kryej vlerësimin e një vepre artistike, punimi shkencor etj., por vitet e fundit edhe produkti apo shërbimi në internet, duke vënë në dukje të mirat dhe të metat. Kjo fjalë ka filluar të mos përkthehet, pra dëgjojmë shpesh rivju edhe në gjuhën shqipe. Përkthimi i duhur është fjala recensoj që gjendet dhe shpjegohet në FGJSSH. Shembuj: review a scientific paper recensoj një artikull shkencor, review the theatre play recensoj pjesën teatrore.

review [ri’vju:] em. 1) veprimi sipas kuptimit të parë të foljes review dhënë më sipër, pra vlerësim kritik me shkrim për një punim shkencor, vepër artistike, shfaqje, produkti të blerë në internet etj. Njësoj si folja, edhe ky emër vazhdon të mos përkthehet. Përkthimi i duhur është fjala recensim. Shembuj: the review process takes time procesi i recensimit kërkon kohë, the article review will be finished soon recensimi i artikullit do të përfundojë së shpejti.

review [ri’vju:] em. 2) rezultati i procesit të recensimit që paraqitet si një vlerësim kritik i një artikulli, libri, vepre arti, produkti të blerë në internet etj., i shkruar në një dokument, libër, apo si koment dhe vlerësim me pikë. Fjalët e duhura për këtë kuptim janë recensë, recension që gjenden dhe shpjegohen në FGJSSH. Ndodh që kjo fjalë të mos njihet dhe në vend të saj të ndeshim shpjegime të konceptit me shprehje të gjata dhe të papërshtatshme si “analizat online të përdoruesve”, p.sh. te [25] f. 55. Shembuj: a highly positive review një recension shumë pozitiv, the novel review was objective and fair recensa e romanit ishte objektive dhe e drejtë.

review [ri’vju:] fol. 2) kryej një analizë dhe shqyrtim të hollësishëm të karakteristikave dhe të funksioneve të një malli, produkti, shërbimi, etj. Ky kuptim i fjalës është disi i ngjashëm me atë më sipër, por ka të bëjë më shumë me produktet apo pajisjet që blihen. Përkthimet e duhura janë shqyrtoj, rishqyrtoj, inspektoj që gjenden në FGJSSH dhe mund të përdoren sipas rastit. Shembuj: review a new computer model shqyrtoj një model të ri kompjuteri, review the device in details shqyrtoj në detaje pajisjen.

review [ri’vju:] em. 3) ky kuptim i tretë i emrit lidhet me kuptimin e dytë të foljes, pra nënkupton një analizë apo shqyrtim të detajuar të një malli, produkti, shërbimi, apo edhe të ndonjë dokumenti a të literaturës së një fushe të caktuar. Përkthimet e duhura janë emrat shqyrtim, rishqyrtim, inspektim.

Shembuj: review of a new computer model shqyrtim i një modeli të ri kompjuteri, bibliography review shqyrtim i bibliografisë.

run [ran] fol. prog. ekzekutoj një program, softuer, komandë etj. në një sistem kompjuterik. Kjo fjalë shpesh nuk përkthehet, ndaj dëgjojmë shtrembërime si jepi ran apo ranoje. Përkthimi i duhur në gjuhën shqipe është ekzekutoj.

61

Erion Çano, Edmond Tupja

Shembuj: run a command ekekutoj një komandë, run the programs in paralel ekzekutoj programet paralelisht.

run [ran] em. prog. interpretim i instruksioneve të një programi apo softueri nga sistemi kompjuterik. Edhe në këtë rast duhen shmangur fjalët ran apo ranim dhe të përdoret përkthimi i saktë ekzekutim. Shembuj: run time koha e ekzekutimit, dry run ekzekutim provë.

scroll bar është element i rëndësishëm i dritareve grafike që i mundëson përdoruesit të zhvendoset vertikalisht apo horizontalisht përgjatë dritares. Fjala e duhur në këtë rast është ashensor dhe ndeshet te [35] f. 57, te [22] f. 6 etj.

security breach dobësi në një sistem apo rrjet që mund të bëhet shkak për thyerje të sigurisë. Përkthimi i duhur është vrimë sigurie, çarje sigurie.

semi-supervised learning përfshin një bashkësi metodash të mësimit automatik të cilat trajnohen për të kryer parashikime duke përdorur si të dhëna të etiketuara edhe të dhëna të paetiketuara. Shprehja e duhur në gjuhën shqipe është mësim gjysmë i mbikëqyrur dhe ndeshet te [45] f. 14.

sequence-to-sequence [’si:kuëns,tu,si:kuëns] adv. sh.t. që funksionon duke çiftuar vargje njësish nga një domen me vargje përkatëse nga një domen tjetër. Sugjerojmë që kjo fjalë të përkthehet varg-me-varg. Shembuj: sequence-to-sequence learning model model i mësimit varg-me-varg, sequence-to-sequence matching përputhje varg-me-varg.

setup [’setap] fol. 1) sh.t. rregulloj apo përshtat sipas nevojave specifikime të ndryshme të një sistemi, programi etj. Kjo folje shpesh nuk përkthehet dhe shprehet me shprehje si bëj setap. Një fjalë e përshtatshme për shumë raste përdorimi është ujdis, fjalë që gjendet dhe shpjegohet në FGJSSH. Shembuj: setup the printing specifications ujdis specifikat e shtypjes, setup the system configurations ujdis konfigurimet e sistemit.

setup [’setap] em. 1) sh.t. procesi i lidhjes, vendosjes apo përshtatjes së një programi, pajisjeje apo moduli tjetër në një sistem kompjuterik apo më gjerë. Edhe ky emër nuk po përkthehet, ndaj dëgjojmë shpesh setap. Përdoren sipas rastit edhe fjalë të tjera të paqarta si krijimi, ngritja, p.sh. te [35] f. 106.

Përkthimi i duhur do të ishte ujdisje. Shembuj: system configuration setup ujdisja e konfigurimit të sistemit, default setup ujdisja paraprake.

setup [’setap] fol. 2) sh.t. folje që shpreh veprimin e instalimit apo vendosjes së një pjese fizike ose të një moduli softuer në një sistem më të madh fizik apo në një sistem kompjuterik. Fjala më e përshtatshme për këtë folje është instaloj.

Shembuj: setup a program instaloj një program, setup the Python interpreter instaloj interpretuesin e Python-it.

setup [’setap] em. 2) sh.t. emri foljor që lidhet me kuptimin e dytë të foljes 62

Terminologji informatike

që u sqarua më sipër. Edhe në këtë rast ndeshim shpesh formën setap, ndërkohë që përkthimi i duhur do të ishte instalim. Shembuj: the operating system setup takes a long time instalimi i sistemit operativ kërkon shumë kohë, the setup is fast instalimi është i shpejtë.

setup [’setap] em. 3) i.s. ky kuptim i emrit lidhet me një skedar që përdoret posaçërisht për të instaluar një program në një sistem kompjuterik. Përkthimi i duhur është skedar instalimi. Shembuj: download the setup shkarkoj skedarin e instalimit, the setup is not working skedari i instalimit nuk funksionon.

setup [’setap] em. 4) sh.t. ky kuptim i emrit i referohet disa njësive që së bashku formojnë një komplet apo plotësi të përdorur për një qëllim të caktuar.

Edhe ky kuptim i fjalës ndeshet më së shumti i papërkthyer, pra në formën setap.

Si përkthim të saktë të këtij kuptimi propozojmë fjalën komplet, që megjithëse nuk gjendet ende në FGJSSH, përdoret në masë dhe e mbulon mirë kuptimin.

Shembuj: work setup kompleti i punës, setup units njësitë e kompletit.

share [sher] fol. 1) sh.t. përdor në mënyrë të përbashkët me të tjerë një burim, godinë, pajisje, sistem, etj. Kjo folje nuk po përkthehet dhe rastis të dëgjojmë shpesh përdorimin e sher. Disa përkthime të përshtatshme që sugjerojmë janë bashkëndaj, bashkëpërdor, përdor bashkarisht. Shembuj: two processes share the memory dy procese bashkëndajnë kujtesën, the system is shared by many users sistemi përdoret bashkarisht nga shumë përdorues.

share [sher] fol. 2) h.u. përhap në rrjete shoqërore një njoftim, postim, mesazh, fotografi apo formë tjetër informacioni. Edhe në këtë rast, fjala e huaj sher duhet të zëvendësohet me përkthimin e duhur që është shpërndaj. Shembuj: share a photo shpërndaj një fotografi, share a post in the virtual social networks shpërndaj një postim në rrjetet shoqërore virtuale.

slash [slesh] em. graf. simboli / që përdoret shpesh në shprehje aritmetike apo në gjuhë formale. Për këtë simbol po përdoret shpesh emërtimi slesh si në gjuhë angleze i cili ndeshet te [29] f. 24, te [31] f. 37, te [22] f. 131 etj. Në shqip vlejnë fjalët thyesë, fraksion të cilat gjenden në FGJSSH. Shembuj: slash symbol simboli i thyesës, double slash symbol simboli i fraksionit të dyfishtë.

slot [slot] em. p.f. hapje në një pajisje ku mund të futet ose të lidhet një pjesë apo pajisje shtesë. Shpeshherë e hasim këtë fjalë si në gjuhën angleze, pra në formën slot. Kjo ndodh p.sh. te [22] f. 98. Përkthimi i duhur është fjala fole që ndeshet e përdorur saktë te [31] f. 68. Shembuj: expansion slot fole zgjerimi, SIM card slot foleja e kartës SIM.

source code është kodi i një programi kompjuterik i shkruar në një gjuhë programimi të nivelit të mesëm ose të lartë, dhe që më pas kompilohet në kod makine ose interpretohet nga interpretuesi. Duke iu referuar përkthimit në 63

Erion Çano, Edmond Tupja

italishte (it. codice sorgente) te [46] f. 27 si dhe shembullit te [14] f. 25, gjykojmë që shprehja e duhur është kod burimor. Fjalë apo shprehje të tjera si kodburim apo kod burim që ndeshet te [31] f. 49 duhen shmangur.

subnet [sëb’skraibër] em. rrj. koncepti i nënrrjetit, pra një rrjet i vogël që është pjesë e një rrjeti më të madh. Po ndeshet shpesh subnet edhe në gjuhën shqipe, p.sh. te [29] f. 59. Fjala e duhur do të ishte nënrrjet. Shembuj: subnet mask maska e nënrrjetit, subnet address block blloku i adresave të nënrrjetit.

subscribe [sëb’skraib] fol. pranoj disa kushte për një shërbim apo ofertë periodike. Kjo fjalë po përdoret gjithnjë e më shumë pa përkthim, sidomos në kanalet e mediave shoqërore që përdoruesit pranojnë të ndjekin. Mund të zëvendësohet nga pajtoj, pajtohem ose abonoj, abonohem të cilat megjithëse me prejardhje nga italishtja (it. abbonarsi ), kanë hyrë në përdorim dhe në FGJSSH

kohë më parë. Mund të përdoret në ndonjë rast edhe anëtarësoj, anëtarësohem që gjendet te [21] f. 170. Shembuj: subscribe to our channel pajtohuni te kanali ynë, subscribe to receive the latest news pajtohuni që të merni lajmet e fundit.

subscriber [sëb’skraibër] em. person që pranon kushtet për një shërbim apo ofertë periodike. Në kontekstin e portaleve apo mediave elektronike në internet, kjo fjalë paraqitet në një buton që i mundëson përdoruesit të pranojë mesazhe periodike me lajme, njoftime apo të reja. Në ngjashmëri me foljen më sipër, ky emër mund të përkthehet pajtimtar, abonent, siç ndeshet te [26] f. 69.

Shembuj: digital service subscriber pajtimtar i shërbimit digjital, how many subscribers does your channel have? sa pajtimtarë ka kanali yt?

subscription [sëb’skripshën] em. veprimi sipas foljes subscribe të sqaruar më sipër. Edhe për këtë emër kemi fjalët e ngjashme pajtim, abonim, duke plotësuar familjen e kësaj fjale. Shembuj: mnonthly subscription pajtim mujor, subscription fee tarifa e pajtimit.

supervised learning bashkësi metodash të mësimit automatik që trajnohen me të dhëna të etiketuara për të kryer parashikime. Shprehja e duhur në gjuhën shqipe është mësim i mbikëqyrur. Shprehja të mësuarit e mbikëqyrur që ndeshet te [18] f. 51 nuk është e gabuar, por paraqitet disi e paqartë.

switch [suiç] em. 1) sh.t. njësi që përdoret në qarqet elektrike, elek-tromekanike apo elektronike për hapjen ose mbylljen e qarkut, çka shoqërohet nga efekte të tjera në përputhje me funksionet e sistemit përfshirës. Emërtimi në gjuhën shqipe është çelës. Ndonjëherë ndeshet edhe fjala ndërprerës, p.sh.

te [27] f. 98, e cila vlen në disa raste. Shembuj: elektrik switch çelës elektrik, transistor switch çelës me transistor.

switch [suiç] fol. sh.t. folja që lidhet me veprimin e hapjes dhe mbylljen e qarqeve ose me ndryshimin e gjendjes së elementeve të ndryshme në sisteme.

64

Terminologji informatike

Përkthimi i duhur në shqip varet shumë nga konteksti dhe rasti specifik, por veçojmë fjalët kyç ose ndez për switch on dhe shkyç ose fik për switch off.

Në rastet e tjera kur ndeshet vetëm fjala switch kemi të bëjmë me ndryshim të gjendjes së pajisjeve, kuptim që mbulohet në gjuhën shqipe nga fjalë të ndryshme si ndërkyç, ndërçel, komutoj. Shembuj: switch off the light fik dritën, switch on the electric relay element kyç elementin rele, switch the deviced status ndërkyç gjendjen e pajisjes.

switch [suiç] em. 2) sh.t. ky kuptim i dytë i emrit lidhet me një pajisje, teknikë apo mekanizëm që bën të mundur ndryshimin midis dy apo më tepër gjendjeve ose ndërlidhjen midis disa kanaleve komunikuese. Ky koncept në gjuhën shqipe shprehet nga fjalë të ndryshme si ndërkyçës, ndërçelës që ndeshet te [2] f. 47 ose komutator si te [3] f. 54. Shembuj: automatic switch ndërçelës automatik, a switch of multiple states një ndërçelës me shumë gjendje.

switch [suiç] em. 3) rrj. ky kuptim i tretë i emrit është më specifik dhe i referohet pajisjes së rrjetit, e cila lidh kompjutera të ndryshëm dhe drejton njësitë e informacionit që ata shkëmbejnë me njëri-tjetrin. Kjo fjalë nuk po përkthehet dhe po shkruhet switch, p.sh. te [29] f. 59, te [19] f. 19 etj. Fjalët e duhura janë po ato të kuptimit të sqaruar më sipër, pra ndërçelës, ndërkyçës, komutator. Shembuj: a switch of 16 ports një ndërçelës me 16 porta, Cisco is the biggest manifacturer of computer network switchs Cisco është fabrikuesi më i madh i ndërçelësave të rrjeteve kompjuterike.

switching [’suiçing] em. sh.t. veprimi sipas foljes switch të sqaruar më sipër. Njësoj si më sipër mund të përdoren fjalë si ndërçelje që ndeshet te [2] f. 47

dhe te [3] f. 78, komutim që ndeshet te [14] f. 121 ose ndërkyçje, duke shmangur kështu fjalën suiçing. Shembuj: packet switching network rrjet me ndërkyçje paketash, circuit switching network rrjet me ndërkyçje qarku.

tag [teg] em. h.u. fjalë që përfaqëson etiketat e gjuhës HTML të cilat përcaktojnë karakteristika të ndryshme të formatimit të hipertekstit. Duhet përkthyer etiketë siç haset te [21] f. 175, te [18] f. 51, te [24] f. 86 etj. Në bibliografi ndodh ta ndeshim edhe tag si në gjuhën angleze, p.sh. te [31] f. 14 dhe te [31] f. 36.

Shembuj: color tags etiketat e ngjyrave, hyperlink tag etiketa e hiperlidhjeve.

template [’templeit] em. sh.t. objekt apo strukturë që përdoret si shembull për të krijuar të tjera si ajo, sa më lehtë. Po e hasim gjithnjë e më shpesh krejt të papërkthyer, pra në formën templeit. Në gjuhën shqipe ka fjalë të ndryshme si model, shabllon, gjedhe, që e mbartin kuptimin e saj. Në bibliografi ndeshen më shpesh dy fjalët e para, përkatësisht te [21] f. 116 dhe te [19] f. 38, si dhe te [31] f. 21 e te [24] f. 10. Shembuj: software template model softueri, design template shabllon projektimi.

65

Erion Çano, Edmond Tupja

theme [thi:m] em. graf. bashkësi elementesh grafike (p.sh. madhësia dhe stili i shkrimit, ngjyrat, hijet, ndriçimi etj.) që përdoren bashkarisht për të stilizuar një dokument, ndërfaqe grafike apo objekt tjetër virtual. Kjo fjalë ndeshet shpesh theme si në gjuhën angleze. Në gjuhën shqipe përdoret fjala temë që mbart kuptime të tjera, por që zgjerohet fare mirë duke mbartur edhe këtë kuptim, si p.sh. te [31] f. 87, te [26] f. 82, te [25] f. 7 etj. Shembuj: default Word theme tema e paracaktuar Word-it, grayscale theme temë bardhezi.

timeline [’tajmlain] em. paraqitje grafike e kohës, zakonisht si vijë e zgjatur me data, muaj apo edhe vite dhe me ngjarjet përkatëse të renditura në kohë.

Kjo fjalë po merr përdorim të gjerë në rrjetet shoqërore virtuale ku tregon historikun e postimeve të përdoruesve. Në vend që të përdoret pa përkthim, sugjerojmë që të përkthehet kohështrirje. Një tjetër kuptim i kësaj fjale është ai i boshtit horizontal që përfaqëson ndonjë njësi të kohës (sekonda, minuta etj.) në të cilën projektohet si grafik dinamika e ndonjë madhësie tjetër. Në këtë rast, fjala e duhur do të ishte boshti i kohës, dhe jo rreshti i kohës siç lexojmë te [19] f. 35 dhe te [19] f. 181 Shembuj: timeline of computer models kohështrirja e modeleve të kompjuterave, user post timeline kohështrirja e postimeve të përdoruesit, timeline in seconds boshti i kohës në sekonda.

tool [tu:ll] em. sh.t. vegël apo mjet që mund të jetë fizik ose virtual, pra program kompjuterik. Përdoret shpesh në sistemet kompjuterike, veçanërisht në kontekstin e programimit ku përdoren mjete softuer për të lehtësuar zhvillimin e softuerëve të rinj. Në vend që të përdoret pa përkthim, kjo fjalë duhet të përkthehet vegël, mjet. Shembuj: user tools mjetet e përdoruesit, software development tools vegla për zhvillim të softuerit.

trick [trik] em. sh.t. mënyrë e lehtë, e shpejtë apo efektive për të kryer diçka. Kjo fjalë ndeshet në gjuhën e folur në formën trik, pra pa përkthim.

Në gjuhën shqipe mund të përdorim fare mirë fjalët truk, marifet, siç gjenden te [29] f. 26, te [22] f. 229, te [40] f. 16 etj. Shembuj: a useful trick for fast typing një marifet i dobishëm për shtypje të shpejtë, learning programming tricks saves a lot of time mësimi i marifeteve të programimit kursen shumë kohë.

unsupervised learning bashkësi metodash të mësimit automatik të cilat trajnohen me të dhëna të paetiketuara për të kryer parashikime. Shprehja e duhur në gjuhën shqipe është mësim i pambikëqyrur, ndërsa të mësuarit e pambikëqyrur që ndeshet te [18] f. 34, paraqitet disi e paqartë.

update [,ap’dejt] fol. ndryshoj diçka duke pasqyruar në të informacionet më të fundit apo duke e pasuruar me njohuritë, teknikat e teknologjitë bashkëkohore.

Po hasim gjithnjë e më shpesh apdejt, ndërkohë që përkthimi i duhur është përditësoj, siç përdoret te [25] f. 9. Fjalë të tjera te bibliografia si përtërij te [42] f. 84 apo freskoni te [41] f. 56 nuk janë të gabuara, por lidhen më 66

Terminologji informatike

shumë me fjalën refresh. Ndeshen edhe fjalë si abdetohet te [17] f. 61 apo azhurnohen te [18] f. 93, të cilat janë jo vetëm të papërshtatshme, por edhe qesharake. Shembuj: update the software përditësoj softuerin, update the user data përditësoj të dhënat e përdoruesit.

update [,ap’dejt] em. veprimi sipas kuptimit të foljes më sipër, ose vetë entiteti i përditësuar që ka rezultuar nga ai proces. Edhe në këtë rast, në vend të bëj update që ndeshet te [29] f. 56, azhurnim te [21] f. 99, apo azhornim te [17] f. 85 dhe [31] f. 23 duhet të përdoret emri përditësim. Shembuj: regular updates përditësime të rregullta, monthly updates përditësime mujore.

user [’ju:zër] em. fjalë që ka përdorim masiv në thuajse të gjitha kontekstet apo drejtimet e teknologjisë së informacionit dhe komunikimit. Fatkeqësisht, kjo fjalë po haset gjithnjë e më shpesh pa përkthim, pra dëgjojmë juzër. Përkthimi i duhur në gjuhën shqipe është përdorues, siç e ndeshim te [24] f. 65, te [19] f. 89 etj.

Shembuj: user account llogari e përdoruesit, user rights të drejtat e përdoruesit.

weakly supervised learning bashkësi metodash të mësimit automatik të cilat trajnohen për të kryer parashikime duke përdorur të dhëna me etiketime

“artificiale”, pra të gjeneruara automatikisht dhe jo të vendosura nga njerëzit.

Shprehja e duhur në gjuhën shqipe është mësim i mbikëqyrur dobët dhe ndeshet te [45] f. 18.

3.4

Prurje të panevojshme

Një pjesë e fjalëve që po huazohen vitet e fundit janë jo vetëm të panevojshme, por edhe të dëmshme. Këto fjalë zëvendësojnë në përdorim fjalë të ndryshme të shqipes duke cenuar strukturën dhe stilistikën e saj. Justifikimi në raste të tilla është pretendimi se gjuha shqipe nuk ofron fjalë të përshtatshme që t’i mbartin mjaftueshëm mirë kuptimet e fjalëve të huaja. Ka raste kur ky pretendim qëndron dhe duhet detyrimisht të huazojmë. Ka gjithashtu shumë raste kur ky pretendim nuk qëndron aspak, sepse mund të gjehen fjalë shqipe që e shprehin mjaft mirë kuptimin e fjalëve të huaja në rastet e përdorimit të tyre. Disa shembuj rastesh të tilla jepen më poshtë:

access [’akses] em. 1) me kuptim më të zakonshëm atë të mundësisë apo së drejtës për të hyrë e për të përdorur një sistem ose burim të caktuar, siç shpjegohet te [47] f. 11. Gjykojmë që ky kuptim i fjalës mbartet mjaft mirë nga fjala hyrje që ndeshet te [15] f. 56, te [21] f. 157, te [20] f. 16 etj., ose fjala qasje që ndeshet te [29] f. 53, te [14] f. 86, etj. Problem të madh përbën përdorimi masiv i fjalës me një përshtatje të lehtë fonetike nga fjala angleze, pra të shqiptuar dhe shkruar akses si te [41] f. 46 dhe te [32] f. 13, ose aksesim si te [29] f. 62

dhe te [22] f. 105. Ka edhe raste të tjera si te [30] ku fjala shfaqet e shkruar 67

Erion Çano, Edmond Tupja

access, pa asnjë ndryshim nga gjuha angleze. Shembuj: direct access hyrje e drejtpërdrejtë, network access control kontrolli i qasjes në rrjet, free internet access hyrje falas në internet.

access [’akses] em. 2) një kuptim disi më specifik dhe “i hollë” i këtij emri (i vështirë për tu dalluar nga kuptimi i parë) është mundësia paraprake e hyrjes në një sistem apo rrjet dhe e përdorimit të tij, por pa e përfshirë vetë veprimin e hyrjes ose përdorimit. Në këtë rast duhen shmangur fjalët akses dhe access dhe të përdoren fjalë të ndryshme si arritje ose arritshmëri. Shembuj: system access is impossible arritja e sistemit është e pamundur, the highway provides quick access to the hospital autostrada ofron arritje të shpejtë te spitali.

access [’akses] em. 3) ky kuptim i tretë është shumë teknik dhe ka të bëjë me kapjen e njësive të ndryshme në kodin e programeve (p.sh. ndryshoret apo qelizat e matricave), në kujtesën qendrore apo në kujtesat dytësore. Në këto raste sugjerojmë të përdoret fjala kapje siç haset te [22] f. 183, te [15] f. 9, te [19] f. 13 etj. Fjala akses që ndeshet te [38] f. 136 duhet shmangur. Shembuj: access time of memory words koha e kapjes së fjalëve të kujtesës, quick access of matrix elements kapje e shpejtë e elementeve të matricës.

access [’akses] fol. veprimi i hyrjes, arritjes apo kapjes së një burimi, sistemi apo njësie, siç shpjegohet te [47] f. 11. Ky kuptim mund të shprehet në gjuhën shqipe me anë të foljeve hyj, kap, arrij, si p.sh. te [14] f. 8. Përshtatja aksesoj duhet shmangur në çdo rast. Shembuj: I cannot access this system nuk mund të hyj te ky sistem, access matrix elements with the respective index kapi elementet e matricës me indekset përkatëse.

accessible [ëk’sesëbëll] mb. është mbiemri që lidhet me kuptimin e parë dhe të dytë të emrit, siç u shpjeguan më sipër. Fjala e duhur në gjuhën shqipe është i arritshëm, e arritshme, siç ndeshet te [18] f. 40. Përshtatja i aksesueshëm që ndeshet te [43] f. 44 duhet të shmanget në çdo rast. Shembuj: the system will be accessible shortly sistemi do të jetë i arritshëm së shpejti, the network is not accessible through this line rrjeti nuk është i arritshëm përmes kësaj linje.

allocate [’alëkeit] fol. caktoj sasinë e një burimi dhe ia jap atë një entiteti që e ka të nevojshëm për ta përdorur për një qëllim të caktuar. Këtë fjalë e ndeshim rëndom në formën alokoj, pra përbën një prurje të huaj. Ndër fjalët e përshtatshme që mund të përdoren janë lëvroj, shpërndaj, caktoj. Sugjerojmë që të përdoret lëvroj kur është fjala për burime që jepen në sasi të ndryshme (p.sh. kujtesa), shpërndaj kur ofrohen njësi të shumta dhe të numërueshme të një apo disa burimeve dhe caktoj kur jepet një burim i pandashëm (p.sh. një bërthamë CPU-je). Shembuj: allocate memory to a proces i lëvroj kujtesë një procesi, allocate system resources shpërndaj burimet e sistemit, allocate a CPU

core to the process i caktoj një bërthamë CPU-je procesit.

68

Terminologji informatike

allocation [,alë’keishën] em. veprimi i caktimit të sasisë së një burimi e më tej dhënia e saj një entiteti që e ka të nevojshëm për ta përdorur për një qëllim të caktuar. Haset shpesh në gjuhën shqipe në formën alokim, pra pa përpjekje për ta zëvendësuar me ndonjë fjalë më të përshtatshme. Nisur nga arsyetimi i mësipërm për foljen, si fjalë të përshtatshme që mund ta zëvendësojnë sugjerojmë lëvrim, caktim, shpërndarje. Qëndron deri diku edhe fjala rezervim siç përdoret te [40] f. 67 dhe te [40] f. 73. Shembuj: dynamic memory allocation lëvrim dinamik i kujtesës, CPU allocation caktim i CPU-së, fair allocation of resources shpërndarje e drejtë e burimeve.

ambiguity [,ambi’g'ju:ëti] em. shprehje jo e qartë e një koncepti ose identifikim jo i përpiktë i ndonjë objekti. Kjo fjalë haset shpesh e përkthyer në formën ambiguitet, si p.sh. te [29] f. 12, te [31] f. 7, te [36] f. 134 etj. Gjykojmë si më të përshtatshme fjalë si paqartësi, dykuptimësi. Shembuj: this variable name creates ambiguity ky emër i ndryshores krijon dykuptimësi, this formulation is full of ambiguities ky formulim përmban shumë paqartësi.

association [ë,sëusi’eishën] em. 1) veprim që vendos bashkë entitete të ndryshme në një kontekst apo strukturë të caktuar. Ky kuptim i kësaj fjale përdoret në disiplina të ndryshme shkencore e teknike.

Na qëllon shpesh

ta ndeshim të përkthyer në formën asosacion e cila ndoshta vjen si prurje e panevojshme në dëm të fjalës shoqatë në ligjërimin e përgjithshëm. Përkthimi më i përshtatshë për kuptimin teknik të fjalës është shoqërim. Shembuj: association rule rregull i shoqërimit, association elements elementet e shoqërimit.

association [ë,sëusi’eishën] em. 2) grupim njerëzish të bashkuar për një qëllim apo mision të caktuar. Edhe ky kuptim i përgjithshëm po haset i shprehur me fjalën asosacion që përsëri nuk është e përshtatshme. Sugjerojmë që të zëvendësohet me fjalën shoqatë. Shembuj: Association for Computational Linguistics shoqata për gjuhësinë kompjuterike, Association for the Advancement of Artificial Intelligence shoqata për përparimin e inteligjencës artificiale.

associative [ë’sëusieitiv] mb. që ka të bëjë me veprimin e shoqërimit, që pranon apo mbështet veprimin e shoqërimit. Ky mbiemër rrjedh nga kuptimi i parë i emrit të mësipërm. Edhe këtë fjalë e hasim në gjuhën shqipe gjithnjë e më shpesh të shprehur me fjalën asociativ. Sugjerojmë që të përkthehet shoqërues, i shoqërimit. Shembuj: associative search kërkim shoqërues, associative law ligji i shoqërimit, associative element element shoqërues.

atomicity [,atë’misëti] em. vetia e të qenit i pandashëm, i ndërtuar nga njësi të pandashme ose që ndodh në hapa të pandashëm. Kjo fjalë është përdorur më së shumti në kimi e fizikë, por kuptimi i saj shtrihet edhe në teknologjinë e informacionit, veçanërisht për të përshkruar procese apo veprime që nuk mund të ndahen në veprime më të thjeshta. Huazimi atomicitet ndoshta nuk është i 69

Erion Çano, Edmond Tupja

gabuar, por gjykojmë që pandashmëri është fjala më e përshtatshme dhe më e qartë. Shembuj: atomicity of actions pandashmëria e veprimeve, atomicity of transactions pandashmëria e transaksioneve.

compatible [këm’petëbëll] mb. sh.t. lidhet me versione të ndryshme të komponentëve harduer apo softuer që mund të punojnë ose jo në përputhshmëri me njëri-tjetrin. Për këtë mbiemër ndeshet ndonjëherë forma kompatibël, p.sh.

te [35] f. 37. Sugjerojmë që në vend të saj të përdoret mbiemri i përputhshëm, e përputhshme. Shembuj: compatible software versions versione të përputhshme të softuerit, compatible components komponentë të përputhshëm, compatible CPU architectures arkitektura të përputhshme CPU-je.

copyright [’ko:pirajt] em. emër që nënkupton të drejtën ligjore për të publikuar, kopjuar, shpërndarë apo shitur krijimtari si shkrime, muzikë, filma, softuer etj. Kjo fjalë po përdoret në gjuhën e folur në formën kopirajt e cila nuk ka lidhje me gjuhën shqipe. Kohë më parë përdorej forma e shqipëruar e drejtë autori e cila është në harmoni me emërtimet e konceptit në gjuhët e tjera të Evropës kontinentale (fr. droits d’auteur ). Fjala kopirajt është fare e panevojshme dhe përfshirja e saj në në FGJSSH (botimi i vitit 2006) përbën një gabim serioz. Shembuj: copyright violation shkelje e të drejtës së autorit, copyright regulation rregullore për të drejtat e autorit.

design [di’zajn] em. 1) kjo fjalë është e vështirë, sepse ka kuptime të ndryshme që nuk dallohen lehtë nga njëri-tjetri. Është gjithashtu e vështirë të gjehen fjalët përkuese të gjuhës shqipe për secilin nga kuptimet. Për këto arsye, vitet e fundit po përdoren emrat dizajn, dizenjo, dizenjim apo ndonjë tjetër i ngjashëm. Për mendimin tonë, këto fjalë janë të panevojshme, sepse kuptimet e tyre mbarten fare mirë nga fjalë shqipe që gjenden në FGJSSH, të cilat po i paraqesim sipas konteksteve të përdorimit. Kuptimi i parë për emrin design është veprimi sipas foljes përkatëse. Në një kontekst teknik apo inxhinierik i shkon për shtat fjala projektim që haset te [8] f. 71. Duhet shmangur pra fjala dizenjim, e cila ndeshet te [29] f. 51 ku lexojmë “dizenjimin e rrjeteve”

(do të duhej: “projektimin e rrjeteve”). Në rastet ku kemi të bëjmë me plane, dokumente, raporte, tabela apo objekte të ngjashme, shkojnë më shumë emrat foljorë hartim, përpilim. Një shembull është: yearly plan design hartimi i planit vjetor. Edhe për këto raste ndeshen në bibliografi përdorime të gabuara, si te [17] f. 50 ku lexojmë “dizenjimi i tabelave” (do të duhej: “hartimi i tabelave”), te [17] f. 75 ku lexojmë “dizenjimi i raportit” (do të duhej: “përpilimi i raportit”) etj. Kur kemi të bëjmë me vizatime, skema, piktura me laps apo punime të ngjashme, shkojnë më shumë emrat foljorë vizatim, skicim. Disa shembuj janë: design of a black and white portrait vizatimi i një portreti bardhezi, the initial design of the building skicimi fillestar i godinës, the design of this diagram is 70

Terminologji informatike

not easy skicimi i këtij diagrami nuk është i lehtë. Në kontekstin e faqeve ueb, ndërpamjeve të prezantimeve etj. dallojmë dy raste. Kur vihet theksi te puna për krijimin e tyre (jo veçanërisht te aspekti pamor) mund të përdoren fjalët ndërtim, hartim, p.sh. the design of this web page will take some time ndërtimi i kësaj faqeje ueb do të dojë ca kohë. Në rastet kur vihet theksi te aspekti pamor i atyre objekteve mund të përdoren fjalët skicim, stilizim. Disa shembuj të përdorimit të tyre janë: desing of the slides skicimi i ndërpamjeve, the design of this web page stilizimi i kësaj faqeje ueb, CSS is a design language CSS-ja është një gjuhë stilizimesh. Edhe për raste të tilla përdoren në bibliografi huazimet nga anglishtja, p.sh. te [31] f. 10 ku lexojmë “Dizenjimi është realizuar në formën e një libri” (do të duhej: “skicimi është realizuar në formën e një libri”).

Theksojmë se të gjitha fjalët shqipe që propozojmë te ky paragraf gjenden dhe shpjegohen në FGJSSH.

design [di’zajn] em. 2) ky kuptim i dytë i emrit ka të bëjë me objektet grafike apo veçoritë e tyre. Fjalët që sugjerojmë janë skicë, grafikë, stil që gjenden në FGJSSH dhe mund të përdoren në përputhje me rastin konkret. Njësoj si në rastin e kuptimit të mësipërm, edhe për këtë kuptim po përdoren prurje të panevojshme si dizajn apo disenj. Te [25] f. 67 lexojmë p.sh. “Ndryshoni dizanjin e slide-ve” (do të duhej: “Ndryshoni stilin e ndërpamjeve”) ndërsa te [26] f. 82 lexojmë “Tema është një bashkësi elementesh dizajni” (do të duhej:

“Tema është një bashkësi elementesh grafike”). Një rast i rrallë ku nuk përdoret huazim i panevojshëm gjendet te [41] f. 31 ku lexojmë “sipas skicës së Emës...”, pra është përdorur fjala skicë. Nga të gjithë shembujt e trajtuar te këta dy paragrafë, duket se nuk ka ndonjë rast përdorimi të emrit design për të cilin të mos kemi ndonjë emër të përshtatshëm në gjuhës shqipe.

design [di’zajn] fol. është fojla që paraqet veprimet e lidhura me kuptimin e parë të emrit më sipër. Prurja e panevojshme në këtë rast është dizenjoj dhe variantet e ndryshme në të cilat mund të paraqitet. Njësoj si për emrin, edhe për foljen dallohen kontekste të ndryshme të përdorimit. Në kontekstin e punëve inxhinierike shkon për shtat folja projektoj. Te [26] f. 72 lexojmë p.sh.

“Një firmë inxhinierike ka dizenjuar një urë”. Në këtë rast mund të thonim fare mirë “Një firmë inxhinierike ka projektuar një urë”. Në rastet ku kemi të bëjmë me plane, dokumente, raporte, tabela apo objekte të ngjashme, na vlejnë foljet hartoj, përpiloj. Disa shembuj do të ishin: design a detailed plan përpiloj një plan të detajuar, design the report of expenses hartoj raportin e shpenzimeve etj. Për vizatimet, skicat, skemat, pikturat me laps apo punimet e ngjashme kemi foljet vizatoj, skicoj. Kur është fjala për krijimin e ndërpamjeve, faqeve ueb etj. mund të përdoren foljet ndërtoj, hartoj. Disa shembuj të përdorimit të tyre janë: design a simple web page in HTML ndërtoni një faqe të thjeshtë ueb 71

Erion Çano, Edmond Tupja

në HTML, design a few slides that descrie your country hartoni disa ndërpamje që përshkruajnë vendin tuaj. Në rastet kur është fjala për aspektet pamore të atyre objekteve mund të përdorim foljet skicoj, stilizoj. Këto folje i gjejmë të përdorura saktë edhe në bibliografi. Lexojmë p.sh. “kanë skicuar tiparet tuaja”

te [18] f. 6, “stilizoni tabelën” te [41] f. 29, “skiconi skemën e plotë” te [9] f. 130 etj.

Edhe foljet e propozuara te ky paragraf gjenden dhe shpjegohen në FGJSSH

dhe duket qartë që mbulojnë çdo rast përdorimi të foljes design, duke e bërë huazimin e saj të panevojshëm.

designed [di’zajnd] mb. në këtë rast kemi të bëjmë me mbiemrin që lidhet me foljen dhe kuptimin e parë të emrit, siç u shpjeguan më sipër. Duhen shmangur prurja i,e dizenjuar dhe variantet e ndryshme të saj që ndeshen te [31] f. 45, te [22] f. 68, te [27] f. 433 etj. Në vend të tyre mund të përdoren i,e projektuar, hartuar, vizatuar, skicuar, stilizuar, në përputhje me rastet që u dalluan dhe shtjelluan më sipër.

designer [di’zajnër] em. në këtë rast kemi të bëjmë me fjalën që emërton specialistët e ndryshëm që kryejnë veprimet e mbartura nga foljet më sipër. Duhen shmangur prurjet e panevojshme dizajner që ndeshet te [41] f. 15, dizenjator që ndeshet te [43] f. 86 si dhe forma të tjera të ngjashme. Në vend të tyre mund të përdorim projektues kur kemi të bëjmë me specialistin e projekteve inxhinierike, grafist për specialistin që stilizon faqe ueb, kopertina dhe objekte të ngjashme apo përpunon imazhe me programe grafike, stilist për personin që stilizon faqe ueb, ndërpamje etj., skicues për personin që ka skicuar diçka, dhe hartues, përpilues për personin që harton apo përpilon një plan, raport etj. Shembuj: designer of web pages stilist i faqeve web, fashion designer stilist mode, graphic designer grafist.

dimension [di’menshën] em. mat. fjalë që ndeshet kryesisht në matematikë ku përcaktohet si numri minimal i koordinatave të nevojshme për të përcaktuar një pikë në një hapësirë. Sot po ndeshet gjithnjë e më shpesh në drejtime ndërdisiplinore, por fatkeqësisht shprehet me anë të fjalës dimension që siç vihet në dukje te [48] f. 20 përbën një huazim të panevojshëm nga italishtja. Ndeshim p.sh. “tabelat me një dimension” te [15] f. 70, “në tri dimensione” te [18] f. 28 etj.

Fjala e duhur shqipe që e shpreh mjaft mirë konceptin është përmasë, e cila haset tek [5] f. 17, te [1] f. 135 dhe në botime të tjera të rëndësishme. Shembuj: matrix dimensions përmasat e matricës, the two dimensions of the plane dy përmasat e planit.

dimensional [di’menshënëll] mb. mat. është mbiemri që shpreh cilësinë e të paturit të një numri të caktuar përmasash. Fjala e duhur që kemi është përmasor dhe paraqitet shpesh si njësi fjalëformuese duke marrë përpara numërorë.

Sugjerojmë që të shmangen në çdo rast format me prurjen dimensional, të cilat 72

Terminologji informatike

po ndeshen shpesh në bibliografi. Disa raste raste janë “fushat tridimensionale”

(do të duhej: “fushat tripërmasore”) te [49] f. 217, “tabelë një dimensionale” (do të duhej: “tabelë njëpërmasore”) te [38] f. 122, “shumat 3 dimensionale” (do të duhej: “shumat 3-përmasore”) te [24] f. 31 etj. Një rast i rrallë i shmangies së huazimit gjendet te [15] f. 148 ku lexojmë “vektorët dypërmasorë”.

launch [lo:nç] fol. është fjalë e vështirë për shkak të kuptimeve të ndryshme që mbart në kontekste të ndryshme, kuptime që po shprehen në gjuhën shqipe me prurje si lançoj, lansoj apo ndonjë formë të ngjashme. Një nga kuptimet më të shpeshta në teknologjinë e informacionit është ai i vënies në veprim të programeve kompjuterike. Për këto raste kemi aktivizoj, vë në veprim. Disa shembuj janë: launch the program with the mouse aktivizoje programin me anë të miushit, with this shortcut you can easily launch the interface me këtë shkurtore mund ta vësh në veprim lehtësisht ndërfaqen. Një tjetër kuptim është ai i nisjes së ndonjë fushate apo aktiviteti, çka mund të shprehet me anë të foljes nis. P.sh. the government launched an afforestation campaign qeveria nisi një fushatë pyllëzimi. Në disa raste të tjera kemi të bëjmë me nxjerrje për zbatim të një rregulloreje ose nxjerrje në qarkullim të titujve, bonove, etj. Për këto raste mund të përdorim nxjerr, nxjerr në qarkullim. P.sh. Google launched a new data collection regulation Google-i nxori një rregullore të re për mbledhjen e të dhënave, the government launched high interest bonds qeveria nxori në qarkullim bono me interes të lartë. I ngjashëm është edhe kuptimi i hedhjes për herë të parë në treg të produkteve apo shërbimeve nga firma të ndryshme. Për raste të tilla kemi hedh në treg. Disa shembuj janë: Google will launch a new phone model Google-i do të hedhë në treg një model të ri telefoni, Microsoft launched Windows 11 system in autumn 2021 Microsoft-i hodhi në treg sistemin Windows 11 në vjeshtë 2021. Ka raste kur produktet, shërbimet e reja, karakteristikat e tyre apo planet për të ardhmen vetëm njoftohen ose bëhen të njohura publikisht.

Në këto raste mund të përdoren fjalët shpalos, prezantoj. P.sh. AMD launched Zen4 architecture specifications AMD-ja shpalosi specifikimet e arkitekturës Zen4, TSCM launched a new manifacturing strategy to fulfil market demand TSCM-ja prezantoi një strategji të re fabrikimi për të plotësuar kërkesën e tregut. Siç mund të shihet, të gjitha fjalët dhe shprehjet e propozuara te ky paragraf gjenden dhe shpjegohen në FGJSSH dhe i mbulojnë të gjitha kuptimet e fjalës launch, duke i bërë huazimet lançoj, lansoj të panevojshme.

monitor [’mo:nitër] fol. sh.t. është folje që shpreh veprimin e kontrollit të vazhdueshëm të diçkaje për të mbajtur në kontroll ecurinë e saj dhe për të bërë ndërhyrjet e nevojshme në raste problemesh. Në gjuhën e folur ka hyrë në përdorim të gjerë fjala monitoroj. Një fjalë që e mbulon mirë kuptimin është mbikëqyr e cila gjendet dhe shpjegohet në FGJSSH. Shembuj: monitor the 73

Erion Çano, Edmond Tupja

production process mbikëqyr procesin e prodhimit, monitor the data transmission mbikëqyr transmetimin e të dhënave.

multidimensional [,malltidi’menshënëll] mb. mat. është mbiemri që shpreh cilësinë e të paturit të një numri të lartë përmasash. Fjala e duhur që kemi është shumëpërmasor që ndeshet te [38] f. 132. Sugjerojmë që të shmanget prurja e panevojshme multidimensional e cila ndeshet te [39] f. 50 dhe në raste të tjera. Shembuj: multidimensional array matricë shumëpërmasore, multidimensional data representation paraqitje shumëpërmasore e të dhënave, multidimensional data structure strukturë shumëpërmasore e të dhënave.

portable [’po:rtëbëll] mb. sh.t. që mund të mbartet apo zhvendoset me lehtësi, ose që mund të përdoret me lehtësi në mjedise të ndryshme. Shpesh na ndodh të dëgjojmë fjalën portabël, p.sh. te [41] f. 14. Në vend të saj mund të përdoret shumë mirë fjala shqipe i mbartshëm, e mbartshme, siç e gjejmë te [38] f. 57. Shembuj: portable programming code kod programimi i mbartshëm, portable operating system sistem operativ i mbartshëm.

print [print] fol. graf. krijoj imazhe shkronjash e figurash në letër apo ndonjë material tjetër nëpërmjet një pajisjeje që vendos bojë në sipërfaqen e materialit. Kjo fjalë po përdoret dendur në gjuhën shqipe në trajtën printoj, si në të folur edhe në bibliografi. Veç kësaj, shqetësim të madh përbën fakti që forma printoj ka hyrë edhe në FGJSSH (botimi i vitit 2006) duke ligjëruar kështu përdorimin e saj. Sugjerimi ynë është përdorimi i foljes shtyp e cila qëndron në harmoni të plotë me fjalë të tjera të kësaj familjeje si shtypi i ditës, shkronjë shtypi, shkrim shtypi, shtypshkronjë, etj. Kjo folje ndeshet deri diku edhe në bibliografi, si p.sh. te [38] f. 12, [38] f. 52, etj. Për më tepër, një nga kuptimet e foljes shtyp në FGJSSH (në të gjitha botimet, nga 1980 deri te 2006) është pikërisht ky, pra “riprodhoj me anë të mjeteve të posaçme tekste, vizatime, figura, etj.”. Për këto arsye e gjykojmë si të paarsyeshme dhe si një gabim të rëndë përfshirjen në FGJSSH 2006 të fjalës printoj. Shembuj: print a document shtyp një dokument, print on paper shtyp në letër.

print [print] em. graf. procesi i ngjeshjes me pajisje të posaçme të shkronjave apo figurave në letër apo material tjetër. Edhe ky emër foljor shprehet gabimisht me fjalën printim duke futur në gjuhën shqipe një fjalë të huaj të panevojshme.

Kjo fjalë mund të përkthehet fare thjesht shtypje kur është fjala për dokumente, shkresa, libra, etj., të cilët shtypen në letër shtypi dhe stampim kur është fjala për fotografi të cilat riprodhohen në letër të veçantë, për skicime imazhesh që vendosen në veshje ose materiale tekstili, si edhe për forma të tjera që gdhenden në materiale të veçanta. Përsëri gjykojmë që përfshirja e fjalës printim në FGJSSH 2006 është e panevojshme dhe e gabuar. Shembuj: print format formati i shtypjes, print quality cilësia e shtypjes.

74

Terminologji informatike

printed [’printid] mb. graf. mbiemri që lidhet me emrin dhe foljen e mësipërme dhe që në gjuhën shqipe po shprehet rëndom në trajtën i,e printuar.

Njësoj si më sipër, mbiemri i,e printuar është përfshirë në FGJSSH në mënyrë të panevojshme dhe të gabuar. Sugjerimi ynë është që të përdoren fjalët i,e shtypur kur është fjala për shkresa, dokumente, libra etj. që riprodhohen në letër shtypi dhe i,e stampuar për forografi apo figura që riprodhohen në letër të veçantë, në tekstil apo në materiale të tjera. Shembuj: printed book libër i shtypur, printed photography fotografi e stampuar.

prioritize [prai’orëtaiz] fol. i caktoj përparësi apo i jap rëndësi dhe rendit sipas saj punë, detyra, probleme etj. Këtë fjalë e ndeshim shpesh në trajtën prioritarizoj, çka gjykojmë që është e panevojshme. Sugjerojmë që në vend të saj të përdoren në gjuhën shqipe togfjalëshit caktoj përparësi, jap përparësi.

Shembuj: prioritize the future tasks u caktoj përparësi detyrave të ardhshme, prioritize the computation requirements u jap përparësi nevojave përllogaritëse.

sort [so:rt] fol. sh.t. rendit ose radhit një bashkësi elementesh sipas një kriteri apo disa kritereve. Për këtë fjalë kemi në gjuhën shqipe fjalën rendit e cila ndeshet e përdorur saktë te [38] f. 53 dhe në raste të tjera. Futja e fjalëve sortoj, sortim si p.sh. te [42] f. 266, te [49] f. 177 etj. na duket jo vetëm e panevojshme, por edhe qesharake. Shembuj: sort a vector of numbers in ascending order rendit një vektor numrash në rend rritës, sort the words in alphabetic order rendit fjalët në rend alfabetik.

sorted [so:rtid] mb. është mbiemri që lidhet me foljen e mësipërme. Përsëri mund të përdoret fjala i,e renditur. Përdorimi i fjalës i sortuar, si p.sh. te

[39] f. 203 na duket i panevojshëm dhe qesharak. Shembuj: sorted vector of numbers vektor i renditur numrash, words sorted in alphabetic order fjalë të renditura në rend alfabetik.

sorting [so:rting] em. veprimi i renditjes, pra emri foljor që lidhet me foljen e shpjeguar më sipër. Në gjuhën shqipe kemi fjalën renditje që e mbulon më së miri kuptimin në çdo rast. Prurja sortim që ndeshet p.sh. te [39] f. 202 është e panevojshme dhe qesharake. Shembuj: sorting algorithm algoritëm për renditje, sorting numbers in ascending order renditja e numrave në rend rritës.

support [së’po:rt] fol. dhënia e ndihmës ose gatishmëria për të dhënë ndihmë në raste problemesh apo defektesh të lidhura me infrastrukturën harduer apo softuer. Kjo fjalë po përdoret gjithnjë e më shpesh në formën suportoj, çka përbën një prurje jo vetëm të panevojshme, por edhe qesharake. Në bibliografi ndeshim suportoj në raste si te [29] f. 4, te [26] f. 11, te [15] f. 118 etj. Fjala shqipe mbështet (në disa raste edhe përkrah) siç ndeshet te [19] f. 161, te [43] f. 13 etj.

e mbulon më së miri këtë kuptim, ndaj gjykojmë që përbën përkthimin e duhur të saj në kontekstin e teknologjisë së informacionit. Shembuj: we can support 75

Erion Çano, Edmond Tupja

your hardware maintenance at any time ne mund të mbështetim mirëmbajtjen e harduerit tuaj në çdo kohë, C language supports many data types gjuha C

mbështet shumë tipa të dhënash.

support [së’po:rt] em. është emri sipas kuptimit të foljes më sipër. Edhe kjo fjalë po përdoret si në gjuhën angleze, pra po ndeshim gjithnjë e më shpesh fjalën suport edhe në gjuhën shqipe, çka gjykojmë se përbën një prurje të panevojshme. Te [24] f. 93 i njëjti kuptim shprehet me anë të fjalës asistencë, e cila edhe pse gjendet në FGJSSH, nuk na duket fort e përshtatshme. Në gjuhën shqipe mund të përdoret fare mirë emri mbështetje (në disa raste edhe përkrahje) duke e mbuluar më së miri këtë kuptim të fjalës angleze. Shembuj: the support was slow mbështetja ishte e ngadaltë, call client support at this number thirrni mbështetjen e klientit te ky numër.

vulnerability [,vallnërë’billëti] em. sig. të qenit i dobët në diçka ku mund të goditesh apo dëmtohesh lehtësisht. Kjo fjalë përdoret shpesh në kontekstin e sigurisë kompjuterike dhe ka hyrë në formën vulnerabilitet. Përshtatja e saj në gjuhën shqipe është dobësi, pikë e dobët me raste përdorimi që mund të shtrihen pa problem edhe në fushën e sigurisë kompjuterike. Shembuj: critical vulnerability dobësi kritike, system vulnerabilities pikat e dobëta të sistemit.

3.5

Mospërshtatje dhe keqpërshtatje

Një problem tjetër është mospërshtatja e një pjese të fjalëve nga anglishtja.

Kjo viher re shpesh në rastet kur përkthimi i fjalëve bazohet vetëm te njëfarë

“akordimi” i tyre, pa përpjekje për të gjetur fjalë përkuese që lidhen ngushtë me konceptin dhe kuptimin. Më poshtë paraqiten disa fjalë tipike të kësaj kategorie: accelerator [ëk’selëreitër] em. sh.t. pajisje ose metodë që përdoret për t’i dhënë hov një procesi, për të përshpejtuar ecurinë e tij. Një nga përdorimet më të shpeshta i referohet procesorit grafik të kompjuterit që përshpejton përpunimin dhe shfaqjen e imazheve, siç sqarohet te [47] f. 11. Një huazim që ka hyrë në përdorim është akselerator, fjalë që na duket jo bindese, duke pasur parasysh se koncepti mund të shprehet mjaft mirë nga fjala përshpejtues.

Shembuj: graphics accelerator përshpejtuesi i grafikës, hardware accelerator përshpejtues harduer.

assignment [ë’sainmënt] em. prog. është fjala për operacionin e dhënies së vlerës në programim, pra kur një vlerë lidhet me një ndryshore apo objekt tjetër.

Një keqpërshtatje e kësaj fjale është asenjim, çka është fare e panevojshme. Një fjalë që ndoshta qëndron deri diku është shoqërim, operacioni i shoqërimit që ndeshet te [50] f. 60 dhe te [39] f. 54. Fjala që gjykojmë si më të përshtatshme dhe që ka përdorimin më të gjerë në bibliografi është vlerëdhënie, e cila ndeshet 76

Terminologji informatike

te [38] f. 71, te [29] f. 27, te [15] f. 120 etj. Shembuj: assignment operator operatori i vlerëdhënies, assignment instruction instruksioni i vlerëdhënies.

approach [ë’prëuç] em. është fjalë që përdoret në ligjërimet tekniko-shkencore për të përshkruar mënyra apo metoda të zgjidhjes së problemeve apo të kon-ceptimit e projektimit të sistemeve. Një përshtatje e gabuar me përdorim të shpeshtë është përafrim që ndeshet te [15] f. 192, por që në fakt i shkon për shtat një koncepti tjetër (përafrimet e vlerave në përllogaritje numerike), pra krijon paqartësi. Një tjetër përshtatje e zakonshme është qasje, fjalë e cila qëndron deri dikur dhe që ndeshet te [18] f. 13, te [15] f. 192 etj. Rekomandojmë gjithsesi përdorimin e fjalës përqasje. Shembuj: modular approach përqasje modulare, top-down approach përqasje nga-kreu-poshtë.

attach [ë’taç] fol. shtoj një dokument, imazh apo objekt tjetër në një dërgesë postare apo në një mesazh të postës elektronike. Folja e duhur në gjuhën shqipe është bashkëngjit ose bashkëlidh, siç përdoret saktë te [22] f. 116. Një variant i shtrembëruar është bashkangjit që dëgjohet më shpesh në gjuhën e folur.

Shembuj: attach an image bashkëngjit një imazh, attach the code in a .zip file bashkëngjit kodin në një skedar .zip.

attached [ë’taçt] mb. mbiemri që lidhet me foljen më sipër. Edhe në këtë rast, përshtatja e duhur është i,e bashkëngjitur, siç ndeshet te [22] f. 116. Forma i,e bashkangjitur duhet shmangur në çdo rast. Shembuj: attached image imazh i bashkëngjitur, attached PDF documents dokumente PDF të bashkëngjitur.

attachment [ë’taçmënt] em. 1) veprimi sipas kuptimit të foljes së mësipërme, pra veprimi i shtimit të një dokumenti, imazhi apo objekti tjetër në një dërgesë.

Fjala e saktë në këtë rast është bashkëngjitje ose bashkëlidhje, ndërsa foma e shtrembër bashkangjitje duhet shmangur. Shembuj: attachment failed, please try again bashkëngjitja dështoi, ju lutemi të provoni përsëri, multiple attachments bashkëngjitje të shumëfishta.

attachment [ë’taçmënt] em. 2) objekti që bashkëngjitet në një dërgesë ose në një mesazh të postës elektronike. Fjala e duhur për këtë kuptim është shtojcë. Fjala bashkëngjitje mund të përdoret, por forma bashkangjitje duhet shmangur. Shembuj: please check the attachment for the specifications ju lutemi të kontrolloni shtojcën për specifikimet, PDF attachments shtojca PDF, the attachment is modified shtojca është modifikuar.

authenticate [o:’thentikeit] fol. sig. vërtetoj identitetin e një përdoruesi për ta lejuar apo jo të hyjë në një sistem apo rrjet kompjuterik. Një formë e keqpërshtatur e kësaj fjale është autentifikoj. Njësoj si në rastin e fjalëve diagnostikoj dhe diagnostifikoj nga mjekësia, gjykojmë që forma e duhur për këtë rast është autentikoj. Shembuj: the system is not correctly authenticating 77

Erion Çano, Edmond Tupja

every user sistemi nuk po autentikon saktë çdo përdorues, please authenticate yourself prior to log in ju lutemi të autentikoheni para se të hyni.

authentication [o:,thenti’keishën] em. sig. emri që lidhet me veprimin sipas foljes më sipër. Një formë e keqpërshtatur e tij është autentifikim. Ka përhapje të gjerë në bibliografi, p.sh. te [24] f. 84, te [20] f. 7 etj. Njësoj si më sipër, gjykojmë që përshtatja e duhur në gjuhën shqipe duhet të jetë autentikim. Shembuj: weak authentication can lead to critical issues autentikimi i dobët mund të çojë në probleme kritike, authentication with strong passwords autentikim me fjalëkalime të forta.

basic [’beizik] adj. që përbën pjesën kryesore dhe të domosdoshme të diçkaje, pjesën mbi të cilën ngrihen elementet e tjera. Ky mbiemër ndeshet shpesh i shtrembëruar në formën bazik, bazike, p.sh. te [36] f. 86, te [19] f. 89, te [27] f. 408

etj. Forma bazik, bazike është e saktë vetëm kur përdoret në shkencën e kimisë.

Forma e duhur për çdo rast tjetër është mbiemri bazë. Shembuj: the basic module of the system moduli bazë i sistemit, the basic version of the software versioni bazë i softuerit.

coefficient [,këui’fishënt] em. mat. simbol apo numër që qëndron përpara një madhësie të cilën e shumëfishon. Në fizike dhe në tekste të inxhinierisë mbart kuptimin e një madhësie që përcakton një cilësi apo veti. Ky koncept i matematikës dhe disiplinave tekniko-shkencore është bërë zakon të shkruhet kofiçent apo koefiçent, të dyja forma të shtrembëruara që duhen shmangur.

Forma e saktë e kësaj fjale është koeficient dhe gjendet e shpjegohet në FGJSSH.

Ndeshet edhe në bibliografi, si p.sh. te [6] f. 24, te [28] f. 46, te [9] f. 13 etj.

Shembuj: algebraic coefficients koeficientët algjebrikë, the coefficient of friction koeficienti i fërkimit.

communicative [kë’mju:nikëtiv] mb. që ka lidhje me komunikimin, që ka aftësi apo kapacitete për të komunikuar (dhënë dhe marrë) informacion. Fjala e duhur për këtë mbiemër është komunikues. Në disa raste si te [29] f. 50 ndeshet forma komunikativ e cila është e panevojshme. Shembuj: communicative skills aftësi komunikuese, communicative units njësi komunikuese.

compile [këm’pail] fol. veprimi i kthimit të kodit të shkruar në një gjuhë programimi të nivelit të lartë në kod makine. Një keqpërshtatje e kësaj fjale është kompajloj që ndeshet te [39] f. 2. Fjala e duhur në gjuhën shqipe është kompiloj. Shembuj: compile the source code kompiloj kodin burimor, compile the source files kompiloj skedarët burimor.

compiler [këm’pailër] em. program kompjuterik që përkthen programe të tjera nga gjuhët e nivelit të lartë në gjuhën e makinës. Fjala e duhur në gjuhën shqipe është kompilator, siç e hasim te [38] f. 96, te [15] f. 62 etj.

78

Terminologji informatike

Një keqpërshtatje e panevojshme është fjala kompajler që ndeshet te [39] f. 12.

Shembuj: C language compiler kompilatori i gjuhës C, compiler of high-level languages kompilator i gjuhëve të nivelit të lartë.

curve [kë:rv] em. vijë e lakuar e një grafiku që pëfraqëson një dukuri apo ecuri të një madhësie. Po dëgjojmë gjithnjë e më shpesh fjalën kurbë e cila përbën një përshtatje fonetike të pjesshme të fjalës angleze. Sugjerojmë që në vend të saj të përdoret fjala lakore e cila gjendet te [9] f. 39. Shembuj: normal distribution curbe lakorja e shpërndarjes normale, the curve of a continuous function lakorja e një funksioni të vazhduar.

define [di’fain] fol. veprimi i përcaktimit të një koncepti, objekti apo moduli kodi të një programi. Te [39] f. 288 dhe në raste të tjera ndeshet keqpërshtatja definoj e cila duhet shmangur në çdo rast. Fjala e duhur në gjuhën shqipe është përcaktoj. Shembuj: define a function in C përcaktoj një funksion në gjuhën C, define a variable as constant përcaktoj një ndryshore si konstante.

definition [,defi’nishën] em. sh.t. shpjegim apo formulim i kuptimit të një fjale, koncepti, metode, etj. Na ndodh të dëgjojmë shpesh definicion e cila me siguri vjen nga italishtja (it. definizione). E gjejmë të njëjtën fjalë edhe në bibliografi te [50] f. 55, [39] f. 293 etj. Përkthimi i duhur në gjuhën shqipe i kësaj fjale është përkufizim, përcaktim. Shembuj: clear definition përkufizim i qartë, function definition përcaktim i funksionit.

disponibility [dis’ponëbilëti] em. të qenit i disponueshëm, i gatshëm për të dhënë përgjigje apo shërbim. Gjykojmë që përkthimi i duhur është fjala disponueshmëri. Forma disponibilitet ka hyrë pa përshtatje dhe duhet shmangur. Shembuj: software system with high disponibility sistem softuer me disponueshmëri të lartë, disponibility is an important feature disponueshmëria është një cilësi e rëndësishme.

domain [dëu’mein] em. h.u. hapësira e vlerave të mundshme të një ndryshoreje ose e emërtimeve në internet që mbarojnë me të njëjtat shkronja. Kjo fjalë e ka origjinën nga matematika ku nënkupton bashkësinë e përcaktimit të një funksioni, pra bashkësinë e vlerave të mundshme të argumentit të tij. Përdorimi u shtri më tej në informatikë për emërtimet në internet. Fatkeqësisht, në rastin e dytë po vihet re një përdorim i shtrembër i fjalës në format domain ose domein, p.sh. te [41] f. 47, te [19] f. 68, te [14] f. 118 etj. Përkthimi i duhur duhet të jetë i njëjtë me atë në kontekstin e matematikës, pra domen siç shfaqet te [21] f. 158, te [22] f. 110, te [18] f. 22 etj. Shembuj: function domain domeni i funksionit, taken domain domen i zënë, public domain domen publik.

duplicate [’du:plikeit] em. që është kopje identike e diçkaje. Fjala e duhur që shpjegohet edhe në FGJSSH është dublikatë. Fatkeqësisht po ndeshim shpesh 79

Erion Çano, Edmond Tupja

fjalën dublikim, p.sh. te [24] f. 60. Shembuj: remove the duplicate variable hiqe ndryshoren dublikatë, duplicates take a lot of memory and should be removed duplikatat zënë shumë kujtesë dhe duhet të hiqen.

duplicate [’du:plikeit] fol. krijoj një kopje identike të diçkaje. Edhe për foljen kemi fjalën dubloj që gjendet dhe shpjegohet në FGJSSH. Një formë e papërshtatshme është dublikoj e cila ndeshet te [17] f. 52, te [19] f. 47 etj.

Shembuj: duplicate the vector and save the original one dublo vektorin dhe ruaj origjinalin, duplicate the documents dubloj dokumentet.

edit [’edit] fol. në rastet më të zakonshme të përdorimit, kjo folje tregon ndryshim të përmbajtjes së një teksti, dokumenti, skedari apo në përgjithësi objekti virtual. Fatkeqësisht po ndeshet më shpesh pa përshtatje, pra në formën editoj si në anglisht. Hasim pra “për të edituar” te [41] f. 35, “krijon dhe editon tekstin” te [19] f. 44 etj. Përkthimi i duhur i kësaj foljeje është redaktoj. Në disa raste, kjo fjalë lidhet me botimin e librave, pra përkthehet botoj. Shembuj: creates and edits the text krijon dhe redakton tekstin, edit a paragraph redaktoj një paragraf, edit in large scale botoj në shkallë të gjerë.

edit [’edit] em. emër foljor që në një nga kuptimet i referohet ndryshimit apo modifikimit të përmbajtjes së një shkrimi, dokumenti apo objekti tjetër virtual.

Njësoj si në rastin e foljes, po ndeshet shpesh në formën editim çka përbën një mospërshtatje. Lexojmë pra “editimi i skedarëve të tekstit” te [19] f. 10, “editimi i qelizës” te [24] f. 17, “editimi i imazheve” te [18] f. 101 etj. Në secilin prej këtyre rasteve duhet përdorur emri foljor redaktim dhe ndonjëherë korrigjim. Shembuj: text file edit redaktim i skedarit tekst, a quick edit një korrigjim i shpejtë, file edit redaktim i skedarit, image edit redaktim i imazhit.

editor [’editër] em. emër që në një nga kuptimet i referohet një programi kompjuterik që shërben për shkrimin dhe redaktimin e teksteve. Njësoj si folja përkatëse, edhe emri po përdoret pa përshtatje, pra në formën editor. Ndeshim pra “editori i gjuhës Paskal” te [38] f. 62, “editor teksti” te [41] f. 35, “funksionet që përmbush editori” te [23] f. 36 etj. Përkthimi i duhur në këtë kuptim është redaktor, redaktues dhe ndeshet i shkruar saktë në pak raste si te [15] f. 61 dhe në ndonjë rast tjetër. Shembuj: text editor redaktues teksti, Python language editor redaktor i gjuhës Python, image editor redaktor imazhesh.

interactive [,intër’ektiv] mb. që edhe jep edhe merr informacion, që lejon kalimin e informacionit në të dyja drejtimet. Kjo fjalë ndeshet shpesh në formën e papërshtatur interaktiv, si p.sh. te [32] f. 19, [29] f. 49, [23] f. 60 etj. Përkthimi i duhur është fjala ndërveprues, siç ndeshet te [19] f. 35. Shembuj: interactive system sistem ndërveprues, interactive interface ndërfaqe ndërvepruese.

line [lajn] em. graf. fjalë që mbart shumë kuptime, një ndër të cilat është 80

Terminologji informatike

rreshti i tekstit. Shpesh në vend të rresht hasim linjë, p.sh. te [14] f. 29. Shembuj: text lines rreshtat e tekstit, second line of the code rreshti i dytë i kodit.

margin [’ma:rxhin] em. graf. hapësirat boshe në buzët e një flete shkrimi, dritareje grafike apo objekti virtual. Ndeshet shpesh e mospërshtatur apo e keqpërshtatur në forma si margin te [29] f. 5 dhe te [24] f. 46, marxhina te [31] f. 50

dhe te [21] f. 144, marxhe te [19] f. 73 apo kufijtë te [41] f. 23. Përkthimi i duhur është kontur ose anësore, e cila ndeshet e përdorur saktë te [23] f. 69. Shembuj: left margin anësorja e majtë, page margins konturet e faqes.

memory [’memëri] em. a.p. njësi apo pajisje që përdoret për ruajtjen e informacionit me qëllim përdorimin e mëvonshëm të tij. Fjala shqipe kujtesë e mbart plotësisht kuptimin e këtij koncepti dhe ndeshet te [28] f. 209, te [40] f. 149

etj. Fatkeqësisht po përdoret masivisht fjala memorje si në gjuhën e folur edhe në botime. E ndeshim p.sh. te [38] f. 111, te [41] f. 8, te [23] f. 9 etj. Shembuj: main memory kujtesa qendrore, stable memory kujtesë e qëndrueshme.

menu [’menju:] em. graf. ndeshet ndër të tjera te dritaret e programeve grafike ose te faqet ueb dhe shërben për ta drejtuar përdoruesin në komanda të ndryshme të programit ose në seksione të ndryshme të faqes. Kjo fjalë është huazuar prej kohësh si në formën e saj origjinale, pra menu, formë që e gjejmë te [34] f. 123. Në disa raste si te [22] f. 89, te [26] f. 29 etj. ndeshet forma meny, me siguri e ndikuar nga mënyra sesi shqiptohet kjo fjalë në gjuhën gjermane (gjerm. menü). Shembuj: the menu of commands menuja e komandave, find the command in the menu gjeje komandën te menuja.

navigation [,navi’geishën] em. h.u. veprimi i lundrimit, pra i kalimit nga një faqe te një faqe tjetër në internet. Fjala e duhur në gjuhën shqipe është lundrim. Në tekste të ndryshme si te [31] f. 12, te [29] f. 56, te [23] f. 49 etj. ndeshet forma navigim e cila është e papërshtatur. Shembuj: internet navigation lundrimi në internet, improved navigation speed shpejtësi e përmirësuar e lundrimit.

preventive [pri’ventiv] mb. që ka mundësi të shmangi ose parandalojë probleme apo efekte negative. Në teknologjinë e informacionit sugjerojmë që të përdoret fjala parandalues. Fjala preventive po ndeshet gjithnjë e më shpesh, p.sh. te [29] f. 65. Disa kuptime të saj gjenden dhe shpjegohen në FGJSSH dhe mund të përdoren në financë, mjekësi etj. Shembuj: preventive measures masa parandaluese, preventive maintenance mirëmbajtje parandaluese.

query [’kuiri] em. b.d. fjalë që ndeshet shpesh në terminologjinë e bazave të të dhënave. Nisur nga shembujt që ndeshim te [51], si dhe nga përdorimi te [15] f. 65 dhe te [14] f. 90, sugjerojmë që kjo fjalë të përkthehet pyetësor, pyetës, të cilat që gjenden dhe shpjegohen në FGJSSH. Fjala kërkesë që ndeshet te [20] f. 32 krijon paqartësi. Duhet shmangur në çdo rast edhe përdorimi i fjalës 81

Erion Çano, Edmond Tupja

query pa asnjë përkthim, siç ndodh te [21] f. 105, te [30] f. 8, te [17] f. 50 etj.

Shembuj: query language gjuhë pyetësorësh, query result rezultati i pyetësorit.

record [rekërd] em. sh.t. një njësi që paraqitet si një rreshtim vlerash të ndryshme, zakonisht në një tabelë të bazës së të dhënave, në një skedar apo strukturë tjetër mbajtëse. Në disa botime si te [42] f. 140, te [40] f. 11, te [21] f. 94

etj., kjo fjalë është përkthyer saktësisht regjistrim. Në disa të tjera si te [17] f. 53, te [22] f. 26, te [24] f. 62 etj., paraqitet rekord si në anglisht, fjalë që në gjuhën shqipe paraqet një koncept tjetër. Shembuj: a table of 100 records një tabelë me 100 regjistrime, a record of 5 fields një regjistrim me 5 fusha.

scope [skëup] em. prog. fusha apo zona ku një njësi e një programi (p.sh. një ndryshore) është e dukshme apo vepruese. Në bibliografi kjo fjalë përkthehet në forma të ndryshme, si “dukshmëri” te [50] f. 217 dhe [39] f. 370, “zona e njohjes”

te [29] f. 26 apo “zonë e veprimit” te [34] f. 25. Këto përshtatje mund të mos jenë plotësisht të pavlefshme, por mbartin gjithsesi paqartësi. Emërtimi më i përshtatshëm për këtë koncept është fushëveprim, fushë e veprimit. Shembuj: this variable has local scope kjo ndryshore ka fushëveprim lokal, global scope declarations are not always appropriate deklarimet me fushëveprim global nuk janë gjithnjë të përshtatshme.

silicon [’silikën] em. është fjala për elementin kimit silic, elementi me numër 14 në tabelën periodike i cili është shfaqur kohë më parë nëpër fjalorë, p.sh.

te [7] f. 187. Për fat të keq, për shkak të ngjashmërisë së fjalës silicon me fjalën tjetër silicone e cila përfaqëson materialin sintetik të protezave, fjala silicon po përkthehet masivisht silikon në bibliografi. Kjo ndodh p.sh. te [23] f. 11, te [15] f. 12, te [23] f. 11 etj. Shembuj: silicon electronics elektronika e silicit, silicon integrated circuit qark i integruar silici.

tabular [’tebjëlër] mb. që është organizuar si tabelë, pra si një strukturë me rreshta dhe shtylla. Fjala e duhur në gjuhën shqipe është tabelor, e cila ndeshet rrallë në biblografi. Për fat të keq hasim më shpesh fjalë të tjera si p.sh. tabular ose tabulare te [17] f. 72 dhe te [28] f. 68 ose tabelare te [28] f. 138.

Shembuj: tabular format format tabelor, tabular method metodë tabelore, tabular representation paraqitje tabelore.

visual [’vizhuëll] mb. graf. që paraqitet apo ilustrohet grafikisht, pra në mënyrë të dukshme. Po përdoret gjithnjë e më shpesh fjala vizual që nuk përbën shqipërim të mirfilltë. Në bibliografi e ndeshim te [32] f. 18, te [18] f. 107, te [23] f. 134 etj. Një fjalë tjetër e përshtatur pak më mirë është viziv që ndeshet te [17] f. 57 dhe te [31] f. 71. Në vend të tyre sugjerojmë të përdoret fjala pamor, pamore, që e mbart më së miri kuptimin. Shembuj: visual system sistem pamor, visual representation paraqitje pamore, visual effects efektet pamore.

82

Terminologji informatike

visually [’vizhuëlli] ndajf. graf. ndajfolje që lidhet me kuptimin e mbiemrit më sipër, pra që tregon mënyrën pamore apo grafike të paraqitjes. Po ndeshim shpesh fjalën vizualisht, p.sh. tek [41] f. 41. Në vend të saj sugjerojmë përdorimin e fjalës grafikisht, e cila e mbart më së miri kuptimin. Shembuj: visually depicted përshkruar grafikisht, visually oriented i orientuar grafikisht.

3.6

Mungesa dhe neologjizma

Krahas përtesës në përkthime apo përkthimeve pa përshtatje, një problem tjetër përbëjnë edhe fjalët e munguara, të cilat do të duhej të zëvendësonin shumë fjalë angleze. Mungesa e përpjekjeve fjalëformuese në vitet e fundit ka qenë një arsye pse këto mungesa nuk janë plotësuar dhe rrjedhimisht kanë lënë shteg për futje të fjalëve të huaja përkatëse pa shqipërimin e duhur. Në këtë seksion po sjellim disa shembuj tipikë si edhe neologjizmat përkatëse të bazuara kryesisht te përngjitja apo kompozimi i rrënjëve ekzistuese në gjuhën shqipe: at [et] parafj. h.u. simboli @ që përdoret përpara emrit të përdoruesit në rrjetet shoqërore dhe tek adresat e postës elektronike ku lidh emrin e përdoruesit me emrin e domenit. Kjo fjalë po shqiptohet thuajse gjithnjë si në anglishte, pra et. Sugjerojmë që të përkthehet arreth (a në rreth), fjalë që lidhet me formën e simbolit. Shembuj: use at symbol to refer to the users përdorni simbolin arreth për t’iu referuar përdoruesve, at symbol has special meaning simboli arreth ka kuptim të veçantë.

benchmark [’bençma:rk] fol. sh.t. vlerësoj duke krahasuar, vë në bankë prove; vlerësoj në mënyrë krahasuese shpejtësinë apo cilësi të tjera të një objekti apo sistemi.

Kjo është një fjalë e vështirë që ka qenë mungesë e

hershme. Propozimi ynë është fjala bankëshënoj e cila lidhet me etimologjinë e fjalës benchmark. Shembuj: benchmark the execution time bankëshënoj kohën e ekzekutimit, benchmark the new computer bankëshënoj kompjuterin e ri.

benchmark [’bençma:rk] em. 1) sh.t. emri foljor që nënkupton veprimin e vlerësimit krahasues. Njësoj si folja përkatëse, ky emër ka përbërë mungesë prej shumë vjetësh. Propozimi ynë është përdorimi i fjalës bankëshënim. Shembuj: program runtime benchmark bankëshënim i kohës së ekzekutimit të programit, comparative system benchmarks bankëshënime krahasuese të sistemit.

benchmark [’bençma:rk] em. 2) sh.t. në këtë rast kemi të bëjmë me një model, objekt apo shkallë matëse që merret si standard për krahasimin e objekteve apo modeleve të tjera midis tyre. Ky kuptim mbartet mjaft mirë nga fjala etalon që përdoret prej kohësh në shumë disiplina teknike. Shembuj: the kilogram benchmark is an osenium-iridium cylinder etaloni i kilogramit është një cilindër prej oseniumi dhe iridiumi, multi-core system benchmark etalon i 83

Erion Çano, Edmond Tupja

sistemit shumëbërthamësh.

bold [bolld] mb. graf. mbiemër që i referohet llojit të shkrimit me shkronja të theksuara nga vijat më të trasha dhe më të errëta se në shkrimin e zakonshëm.

Përkuesi i tij në gjuhën shqipe përbën një mungesë të kahershme. Ndodh shpesh në gjuhën e folur të dëgjojmë format bolld apo i bollduar, të cilat janë qesharake.

Nëse i referohemi bibliografisë, gjejmë përpjekje për ta zëvendësuar me shprehje si “me të theksuara, me të trasha” te [35] f. 83, “me të nxirë” te [39] f. 60 etj.

Këto fjalë e shprehje janë gjithsesi jo e përgjithshme, duke qenë se ky lloj shkrimi është i pavarur nga ngjyra, e cila mund të mos jetë detyrimisht e zezë.

Propozimi është që veç fjalës i,e theksuar e cila vlen në disa raste, të përdoren edhe fjalët bojëtrashë, bojëtrashur të cilat i afrohen thelbësisht konceptit dhe mbulojnë kuptimisht të gjitha rastet e përdorimit të këtij shkrimi (p.sh. edhe rastet e tekstit në temë të errët, pra kur kemi sfond të zi dhe shkrim të bardhë e të theksuar). Shembuj: a bold paragraph një paragraf bojëtrashë, the bold text is more visible teksti i bojëtrashur është më i dukshëm.

top-down [,top ’daun] mb. sh.t. përqasje apo metodologji e njohur për zgjidhjen e problemeve apo projektimin e sistemeve, e cila e nis procesin nga problemi tërësor të cilin e ndan vazhdimisht në nënprobleme më të vogla e të thjeshta duke zbritur e përfunduar në probleme elementare që zgjidhen lehtë.

Edhe këtu kemi të bëjmë me një mungesë të hershme, ndaj dhe në botime të ndryshme si te [19] f. 65 e ndeshim pa përkthim, pra në format top-daun, top daun ose top-down. Propozimi ynë është mbiemri nga-kreu-poshtë. Shembuj: top-down system development zhvillim nga-kreu-poshtë i sistemit, top-down approach përqasje nga-kreu-poshtë.

bottom-up [,botëm ’ap] mb. sh.t. përqasje apo metodologji e njohur për zgjidhjen e problemeve apo projektimin e sistemeve që e nis procesin nga zgjidhja apo ndërtimi i pjesëve fundore, të cilat bashkohen hap pas hapi për të dhënë zgjidhjen apo sistemin e plotë. Edhe këtu kemi të bëjmë me një mungesë të hershme në gjuhën shqipe. Haset, pra, përdorimi në format botëm-ap, botëm ap, p.sh. te [19] f. 64. Propozimi ynë është mbiemri nga-fundi-sipër. Shembuj: bottom-up system development zhvillim nga-fundi-sipër i sistemit, bottom-up approach përqasje nga-fundi-sipër.

decrement [’dekrëment] em. prog. fjalë që përdoret në kontekstin e programimit dhe nënkupton veprimin e zvogëlimit apo të zbritjes me 1 të vlerës së një ndryshoreje që mban një numër të plotë. Kjo fjalë përbën mungesë dhe ndeshet shpesh në formën dekrement. Propozimi ynë është fjala njëzbritje e cila lidhet ngushtësisht me konceptin dhe veprimin e nënkuptuar. Shembuj: iterative decrement njëzbritje përsëritëse, index decrement njëzbritje e indeksit.

decrement [’dekrëment] fol. prog. në ngjashmëri me emrin, folja shpreh 84

Terminologji informatike

veprimin e zvogëlimit apo të zbritjes me 1 të vlerës së një ndryshoreje që mban një numër të plotë. Kjo folje ndeshet në formën dekrementoj. Sugjerimi ynë është fjala njëzbres, e cila lidhet ngushtësisht me konceptin dhe veprimin e nënkuptuar. Shembuj: decrement the counter njëzbres numëratorin, decrement the variable iteratively njëzbres ndryshoren në mënyrë të përsëritur.

embolden [im’bëuldën] fol. graf. shkruaj një fjalë apo pjesë teksti me shkrim të theksuar për ta dalluar nga fjalët e tjera. Njësoj siç propozojmë mbiemrat bojëtrashë, i,e bojëtrashur për fjalën bold, propozojmë gjithashtu foljen bojëtrash për fjalën embolden. Shembuj: embolden the entire paragraph bojëtrash të gjithë paragrafin, embolden every title bojëtrash çdo titull.

ergonomics [,ë:rgë’nomiks] em. fushë që studion nërverprimin e njerëzve me pajisjet në mjedisin e punës, për të rritur prodhueshmërinë dhe shmangur rreziqet ndaj shëndetit. Kjo fjalë mund të shqipërohet ergonomi, për analogji me fjalët e fushave studimore apo profesioneve të ndryshme. Shembuj: ergonomics specialist specialist ergonomie, ergonomics training trajnim rreth ergonomisë.

incorporated [in’ko:rpëreitid] mb. sh.t. që është i bashkuar në trupin apo përbërjen e diçkaje tjetër më të madhe. Përdoret për të përshkruar njësi me funksione të veçanta që janë të implementuara në brendësi të sistemeve apo të njësive më të mëdha. Këtë mbiemër e ndeshim shpesh të përkthyer në formën i inkorporuar, p.sh. te [41] f. 15. Kjo formë nuk përbën shqipërim, por është në një linjë me origjinën latine të fjalës trup (lat. corpus, it. corpo). Propozojmë si shqipërim të mirëfilltë fjalën i,e trupëzuar. Shembuj: incorporated unit njësi e trupëzuar, incorporated function funksion i trupëzuar.

increment [’inkrëment] em. prog. veprimi i rritjes me 1 të vlerës së ndonjë ndryshoreje që mban një numër të plotë në kodin e programit. Njësoj si fjala decrement, kjo fjalë nuk ka gjetur përkuese në gjuhën shqipe dhe ndeshet shpesh në formën inkrement ose inkrementim, p.sh. te [31] f. 61 ose te [20] f. 39.

Propozimi ynë është fjala njërritje, e cila lidhet ngushtësisht me konceptin dhe veprimin e nënkuptuar. Kur është fjala për rritje të paspecifikuar të vlerës mund të përdoret fjala rritje e cila është më e përgjithshme. Shembuj: iterative increment njërritje përsëritëse, index increment njërritje e indeksit.

increment [’inkrëment] fol. prog. rritja me 1 e vlerës së një ndryshoreje që mban një numër të plotë në kodin e një programi kompjuterik. Në gjuhën shqipe kjo folje ndeshet në formën inkrementoj. Propozimi ynë është fjala njërrit e cila lidhet ngushtësisht me konceptin dhe veprimin e nënkuptuar. Në rastet e rritjes pa specifikim të vlerës mund të përdoret fjala rrit e cila është më e përgjithshme. Shembuj: increment the counter njërrit numëratorin, increment the variable iteratively njërrit ndryshoren në mënyrë të përsëritur.

85

Erion Çano, Edmond Tupja

initialize [i’nishëlaiz] fol. prog. në kontekstin e programimit, kjo folje shpreh veprimin e vendosjes së një vlere fillestare te një ndryshore, objekt apo njësi tjetër e kodit. Në bibliografi ka prurje jo të përshtatshme si p.sh. inicializoj që ndeshet te [15] f. 82, te [19] f. 142, te [26] f. 54 etj. Në vend të tyre propozojmë fjalën vlerënis (nis vlerën) e cila e shpreh mjaft mirë veprimin në fjalë. Shembuj: initialize integers to 0 vlerënisini në 0 ndryshoret e numrave të plotë, use quotes to initialize strings përdorni thonjëzat për të vlerënisur germëvargjet.

initialization [i,nishëlë’zeishën] em. prog. shpreh veprimin sipas foljes më sipër. Edhe për emrin gjejmë prurje të panevojshme si inicializim që ndeshet te [50] f. 145, te [29] f. 26, te [31] f. 63 etj. Në ndonjë rast si te [20] jepet shpjegimi vlerëdhënie, çka i përket një fjale dhe koncepti tjetër. Propozimi ynë është fjala vlerënisje (nisje e vlerës). Shembuj: variable initialization vlerënisja e ndryshores, quick initialization vlerënisje e shpejtë.

key [ki:] em. p.f. çelës i vendosur në tastierë që shtypet për të shkruar simbolin të cilit i përkon. Për këtë njësi fizike është përdorur tradicionalisht emri tast, tasti, taste, tastet, siç gjendet dhe shpjegohet në FGJSSH. Në bibliografi vëmë re që fjala paraqitet e shtrembëruar, si p.sh. tasto te [38] f. 64, tastën te [21] f. 104, tastat te [17] f. 5 apo tastos te [40] f. 54. Duhet theksuar se në pajisjet e sotme që kanë ekrane me prekje dhe tastiera virtuale, kjo njësi nuk gjendet si çelës që shtypet, por si buton grafik që preket. Në këto raste sugjerojmë të përdoret fjala prekël. Shembuj: mechanical keyboards have big keys tastierat mekanike kanë taste të mëdhenj, virtual keyboard with very sensitive keys tastierë virtuale me prekla shumë të ndjeshme.

printer [’printër] em. graf. pajisje e lidhur me një kompjuter që merr komanda prej tij për të shtypur në letër shkresa, dokumente, libra apo objekte të tjera informacioni. Kjo fjalë përbën një mungesë të rëndësishme dhe po përdoret masivisht printer, pra pa asnjë përpjekje për shqipërim me një fjalë më të përshtatshme. Përveçse në tekstet e teknologjisë së informacionit, fjala printer ka hyrë edhe në botime të tjera si te [54] f. 61, te [55] f. 192 etj. Njësoj si folja print e trajtuar te seksioni 3.4, shqetësim të madh përbën fakti që forma printer ka hyrë në FGJSSH (botimi i vitit 2006) duke ligjëruar kështu mungesën e përpjekjeve për shqipërim të saj, pra, përbën një gabim serioz. Propozimi ynë është fjala gjurmështypës bazuar në disa konsiderata. Së pari, morfema print në gjuhën angleze përputhet me gjurmë në gjuhën shqipe (fingerprints –

gjurmët e gishtave) që në këtë rast lidhet me gjurmët e shkronjave apo imazheve që pajisja lë në letër. Së dyti, në të gjitha gjeneratat e pajisjes, shkrimi i shkronjave apo imazheve në letër është kryer duke shtypur apo hedhur bojën në letër me teknika të ndryshme si goditje mekanike, polarizim elektromagnetik, rreze lazer etj. Së treti, morfema shtypje e bën këtë fjalë të përputhshme 86

Terminologji informatike

me familjen ekzistuese shtypshkronjë, shtypi i ditës, shkrim shtypi, shkronjë shtypi, shtyp, për analogji me fjalët la stampa, stampare, stampante, stampatrice të gjuhës italiane. Shembuj: a laser printer një gjurmështypës lazer, duplex printer gjurmështypës dyanësh.

shortcut [’sho:rtkat] em. 1) s.o. kuptimi i parë i kësaj fjale është ai i një shtypjeje të kombinuar të disa tasteve për të kryer një veprim apo ekzekutuar një komandë shkurt dhe shpejt. Në të folur haset rëndom fjala shortkat, pa përpjekje për ta shqipëruar. E njëjta gjë vihet re edhe në botime të ndryshme si te [41] f. 84, te [31] f. 78 etj. Edhe kalku shkurtprerje (ose prerje shkurt) që ndeshet te [38] f. 53 nuk na duket i përshtatshëm. Propozimi ynë është fjala shkurtore. Shembuj: Ctrl + C is the copy command shortcut Ctrl + C është shkurtorja e komandës së kopjimit, quick shortcut shkurtore e shpejtë.

shortcut [’sho:rtkat] em. 2) s.o. kuptim tjetër i kësaj fjalë është ai i një skedari në një ndërfaqe të sistemit operativ, i cili nuk përmban informacion, por shënjon te një skedar apo direktori dhe të çon tek ajo. Edhe për këtë kuptim haset në gjuhën shqipe fjala shortkat, p.sh. te [23] f. 43, te [25] f. 6 etj.

Propozimi ynë është përsëri fjala shkurtore. Shembuj: shortcut icon ikonë e shkurtores, user directory shortcut shkurtore e direktorisë së përdoruesit.

slide [slajd] em. graf. fotografi a vizatim me tekst e figura që krijohet në kompjuter e shihet në ekranin e tij dhe që më pas projektohet në mur apo në ndonjë pëlhurë të bardhë. Edhe kjo fjalë nuk po përkthehet, ndaj ndeshim çdo ditë e më shumë slide, si p.sh. te [22] f. 63, te [41] f. 74 apo te [25] f. 82. Haset edhe me njëfarë përshtatje në formën slajd, si p.sh. te [22] f. 71 apo te [23] f. 128.

Deri disa vite më parë ka pasur përhapje fjala diapozitiv (it. diapositiva) e cila përbën huazim nga italishtja dhe gjendet jo vetëm në FGJSSH, por edhe në ndonjë botim si te [22] f. 93. Propozimi ynë është fjala ndërpamje (pamje për ndërveprim ose ndërkomunikim), e cila është plotësisht shqip dhe lidhet mirë me konceptin dhe kuptimin e tij. Shembuj: a presentation of twenty slides një prezantim me njëzet ndërpamje, projecting the slides projektimi i ndërpamjeve.

string [string] em. prog. bashkësi karakteresh shkronjore, numerike apo të veçanta që ndjekin njëra-tjetrën dhe që në kodin e programeve shkruhen brenda thonjëzave teke apo çifte. Edhe kjo fjalë nuk është shqipëruar, ndaj haset shpesh e papërkthyer ose e papërshtatur. Ndeshim string te [34] f. 7, te [21] f. 48, te [14] f. 49 etj. Ndeshim gjithashtu variante të tjera si stringu, stringun te [29] f. 44, te [30] f. 32, etj., ose stringjet, stringjeve, te [39] f. 36, te [29] f. 44 etj. Në disa raste si te [29] f. 30 dhe te [15] f. 118, fjala haset e përkthyer varg karakteresh, shprehje që është e qartë, por që nuk është praktike në përdorim. Fjala e shkurtër varg që përdoret te [38] f. 70 dhe te [22] f. 141 është praktike, por e paqartë, sepse krijon ngatërresa me vargjet numerike. Nisur 87

Erion Çano, Edmond Tupja

nga këto konsiderata, propozimi ynë është fjala germëvarg që është praktike dhe e shpreh shumë mirë konceptin në fjalë. Shembuj: string of special symbols germëvarg karakteresh të veçanta, string concatenation bashkim i germëvargjeve.

subscript [’sabskript] em. graf. shkronjë (ndonjëherë edhe fjalë), numër apo simbol që shkruhet apo shtypet pak më poshtë se vija e shkrimit të një rreshti, dhe që shpesh lidhet me një tjetër simbol për të paraqitur një specifikë të tij. Për këtë fjalë gjejmë përkthime të ndryshme në tekste, si shkrim poshtë te [35] f. 106 ose shenjë e zhvendosur poshtë tek [35] f. 84. Të dy këta shembuj na duken jo praktikë për përdorim dhe në vend të tyre propozojmë fjalën nëntekst. Shembuj: the subscript i designates the index nënteksti i tregon indeksin, this subscript is invisible ky nëntekst është i padukshëm.

substring [’sabstring] em. prog. germëvarg më i shkurtër që merret nga një germëvarg më i gjatë, ose që bashkohet me të tjerë. Nisur nga shembujt e shumtë të fjalëve me parashtesën sub- të cilat në gjuhën shqipe vijnë me nën-, gjykojmë që fjala e duhur në këtë rast është nënvarg. Dallimi nga nënvargjet numerike mund të kuptohet nga konteksti apo rasti konkret i përdorimit, siç vëmë re te [21] f. 52. Shembuj: obtain two substrings marr dy nënvargje, concatenate many substrings in a single one bashkoj shumë nënvargje në një të vetëm.

subtext [’sabtekst] em. graf. në një prej kuptimeve është e njëvlershme me fjalën subscript të diskutuar më sipër. Për të njëjtat arsye si më sipër, propozojmë fjalën nëntekst si përkthim të saj në gjuhën shqipe.

superscript [’su:përskript] em. graf. shkronjë (ndonjëherë edhe fjalë), numër apo simbol që shkruhet apo shtypet pak më sipër se vija e shkrimit të një rreshti, dhe që shpesh lidhet me një tjetër simbol për të paraqitur një specifikë të tij. Njësoj si për fjalën subscript, edhe për këtë fjalë gjejmë përkthimet shkrim lart te [35] f. 106 dhe shenjë e zhvendosur lart tek [35] f. 84. Në vend të tyre propozojmë të përdoret fjala mbitekst. Shembuj: the superscript n designates the dimension mbiteksti n tregon përmasën, this superscript is invisible ky mbitekst është i padukshëm.

supertext [’su:përtekst] em. graf. në një prej kuptimeve është e njëvlershme me fjalën superscript të diskutuar më sipër. Për të njëjtat arsye si më sipër, propozojmë fjalën mbitekst si përkthim të saj në gjuhën shqipe.

trackball [’trekbo:ll] em. p.f. pajisje kompjuterike hyrëse që përfshin një sferë të rrotullueshme me të cilën përdoruesi kontrollon e lëviz kursorin në ekran.

Edhe kjo fjalë haset në gjuhën shqipe vetëm në trajtë të huazuar, pra trackball.

Në disa raste si te [23] f. 29 dhe te [15] f. 45 ndeshet e përkthyer sfera rrotulluese që deri dikur qëndron. Propozimi ynë është fjala gjurmësferë e cila është më e përmbledhur dhe lidhet shumë mirë me strukturën dhe funksionin e pajisjes.

88

Terminologji informatike

Shembuj: use the trackball instead of the mouse përdor gjurmësferën në vend të miushit, the trackball is brocken gjurmësfera është e prishur.

tuple [’tapëll] em. prog. strukturë të dhënash që paraqitet si një varg prej dy apo më shumë vlerash nga tipa të çfarëdoshëm. Në bibliografi e gjejmë kryesisht në formën n-ështe, p.sh. te [21] f. 79, te [15] f. 191 etj. Në ndonjë rast si p.sh. te [21] f. 80 e gjejmë të përkthyer regjistrim çka gjykojmë që duhet shmangur, duke pasur parasysh se regjistrim përdoret për koncepte të tjera.

Nisur nga fakti që në FGJSSH kemi dyshe, treshe, etj., gjykojmë që shkrimi i duhur i kësaj fjale duhet të jetë nëshe pra pa vizë ndarëse. Shembuj: a tuple of strings një nëshe germëvargjesh, tuples are immutable in Python nëshet janë të pandryshueshme në Python.

wireless [’uaiërles] em. rrj. sistem i transmetimit të informacionit elektronik që përdor sinjale valore, pra që nuk përdor fije apo kabllo përcjellëse.

Edhe kjo fjalë përbën një mungesë të rëndësishme dhe e ndeshim në përditshmëri të papërkthyer, pra dëgjojmë shpesh uaiërless. Në bibliografi ndeshet në formën wireless, si p.sh. te [17] f. 82, te [30] f. 6 etj. Propozimi ynë është emri jokabllor që lidhet drejtpërdrejt me fjalën angleze wireless dhe me kuptimin e saj. Shembuj: the wireless is off jokabllori është i fikur, the wireless signal weak sinjali i jokabllorit është i dobët.

wireless [’uaiërles] mb. rrj. mbiemri që tregon mënyrën e transmetimit të informacionit, pra duke përdorur valë në vend të lidhjeve me kabllo. Në ngjashmëri me emrin më sipër, edhe ky mbiemër ndeshet në forma të ndryshme si “pa kabulla” te [29] f. 70, “pa kabllo” te [26] f. 64, “pa tel” te [20] f. 15 etj.

Njësoj si më sipër, ne propozojmë mbiemrin jokabllor që mund të përdoret shkëmbyeshëm me mbiemrin valor. Shembuj: wireless network rrjet jokabllor, wireless communication technology teknologji komunikimi jokabllore.

3.7

Harresa dhe rijetësime

Një burim tjetër i rëndësishëm termash që mund të përdoren për të zëvendësuar fjalët angleze janë disa fjalë të hershme që gjenden e shpjegohen në FGJSSH, por që fatkeqësisht janë “harruar” dhe po përdoren gjithnjë e më rrallë. Rijetësimi i këtyre fjalëve sjell përfitime të shumëfishta. Së pari, shmangim fjalët e huaja duke i zëvendësuar me fjalë shqip që e mbartin mirë kuptimin përkatës dhe, së dyti, zgjerojmë e pasurojmë leksikun e gjuhës së folur. Më poshtë jepen disa shembuj tipikë që hyjnë te kjo kategori:

home [hëum] em. h.u. faqja e parë që hapet pasi vendoset një adresë te shfletuesi i uebit. Kjo faqe përmban rubrika dhe seksione me lidhje e hiperlidhje të cilat e çojnë përdoruesin në faqe të tjera. Ky koncept po emërtohet shpesh 89

Erion Çano, Edmond Tupja

home, pa asnjë përshtatje. Ndonjëherë ndeshim fillimi1) ose shtëpia, si p.sh.

te: [22] f. 107. Edhe këto fjalë nuk na duken bindëse, sepse përbëjnë përkthime fjalë për fjalë. Sugjerojmë që në këtë kontekst të përdoren fjalët kryefaqja2) ose kreu. Shembuj: home page kryefaqja, home button butoni kreu.

homepage [hëum,peixh] em. h.u. ndeshet edhe në formën home page dhe ka kuptim të njëjtë me fjalën më sipër. Edhe kjo fjalë ndeshet shpesh homepage ose home page, pa asnjë përkthim apo përshtatje. Kjo ndodh te [25] f. 42, te [41] f. 48 etj. Në disa raste si te [21] f. 182 gjejmë faqja vetjake që nuk është shumë e përshtatshme për të mbartur kuptimin. Bazuar mbi të njëjtin arsyetim si më sipër sugjerojmë që fjala e duhur në gjuhën shqipe është kryefaqe.

link [link] em. h.u. kjo fjalë mbart shumë kuptime, një ndër të cilat është shënjuesi që i bashkëngjitet një pjese teksti apo imazhi në një faqe ueb dhe mundëson kapërcimin nga ajo faqe te një faqe tjetër. Këtë fjalë po e ndeshim thuajse gjithnjë të papërkthyer, pra dëgjojmë e lexojmë vazhdimisht link, p.sh.

te [31] f. 12, te [41] f. 47 etj. Ka edhe raste si te [25] f. 58 apo te [31] f. 43 ku kjo prurje paraqitet në trajtën e shquar numri shumës, pra, në formën linqet që është e papranueshme. Emri foljor i veprimit të krijimit të lidhjes shprehet me anë të prurjes së panevojshme linkim, si p.sh. te [29] f. 23, te [31] f. 15 etj.

Në një pjesë të mirë të rasteve si te [21] f. 173, te [22] f. 117, te [23] f. 149 etj.

ndeshim fjalën lidhje e cila është e duhura, si për emrin e konceptit edhe për emrin foljor që shpreh veprimin e krijimit të lidhjes. Veç saj mund të rijetësojmë e të përdorim edhe fjalët vjegë, vjegëz, të cilat shpjegohen në FGJSSH dhe e mbartin mirë kuptimin e këtij koncepti. Shembuj: the link is given below lidhja jepet më poshtë, send me the page link më dërgo vjegën e faqes.

link [link] fol. h.u. folja që shpreh veprimin e krijimit të lidhjes së një pjese teksti apo imazhi në një faqe ueb. Fjala e vetme që shkon në këtë rast është folja lidh, siç ndeshet p.sh. te [38] f. 51. Shembuj: the video is linked in the comments below videoja është lidhur te komentet më poshtë, link the address please lidh adresën të lutem.

overflow [,ëuvër’flëu] fol. prog. të tejkalosh kapacitetin e një njësie mbajtëse duke shkaktuar defekte, gabime apo humbje informacioni. Kjo fjalë qëllon të mos përkthehet, pra të ndeshim overflow, overflou. Një fjalë e përgjithshme dhe e përshtatshme që mund të përdoret është derdh. Krahas saj sugjerojmë gjithashtu rijetësimin e fjalës teptis e cila gjendet dhe shpjegohet në FGJSSH.

Shembuj: overflow the memory buffer derdh tamponin e kujtesës, overflow the stack teptis stivën.

1)si p.sh. te https://gjuhashqipe.com/fillimi

2)si p.sh. te: http://njetuferrezeshneperre.blogspot.com

90

Terminologji informatike

overflow [,ëuvër’flëu] em. prog. emri foljor që lidhet me foljen e mësipërme, pra veprimi i tejkalimit të kapacitetit të një njësie mbajtëse duke shkaktuar defekte, gabime apo humbje informacioni. Edhe kjo fjalë ndeshet shpesh e papërkthyer, pra overflow, ovërflou. Përveç fjalës derdhje që ndeshet te [21] f. 22, te [40] f. 190 etj., sugjerojmë rijetësimin e fjalës teptisje e cila gjendet dhe shpjegohet në FGJSSH. Shembuj: stack overflow derdhje e stivës, unexpected register overflow teptisje e papritur e regjistrit.

path [pa:th] em. s.o. rruga që duhet ndjekur nëpër hierarkinë e një sistemi skedarësh apo në një kontekst tjetër për të kaluar nga rrënja ose kreu i hierarkisë tek një skedar, direktori apo njësi tjetër. Kjo fjalë po haset gjithnjë e më shpesh e papërkthyer, pra në formën path, p.sh. te [22] f. 7. Ndeshen edhe fjalët shteg, rrugëkalim, p.sh. te [40] f. 82 dhe [23] f. 47, të cilat janë fjalë të vlefshme dhe e mbartin mirë kuptimin. Sugjerimi ynë është që veç tyre, të rijetësojmë fjalën rruginë, e cila përputhet mjaft mirë në kuptim me këtë koncept. Shembuj: absolute path rruginë absolute, relative path shteg relativ, user directory path rrugina e direktorisë së përdoruesit.

upgrade [,ap’grejd] fol. sh.t. rinovoj një makineri, mekanizëm apo sistem kompjuterik harduer ose softuer duke e kaluar në një version të ri e me teknologji të përmirësuar. Këtë fjalë në gjuhën shqipe e ndeshim shpesh të papërkthyer.

Propozojmë që në vend të fjalës apgrejd të rijetësohet fjala lartësoj e cila gjendet dhe shpjegohet në FGJSSH duke mbartur disa kuptime shumë të afërta.

Shembuj: upgrade the software system lartësoj sistemin softuer, upgrade the kernel to version 5.12 lartësoj kernelin në versionin 5.12.

upgrade [,ap’grejd] em. sh.t. emri foljor që shpreh veprimin sipas foljes së mësipërme, pra rinovimi i një makinerie, mekanizmi apo sistemi kompjuterik harduer ose softuer duke e kaluar në një version të ri me teknologji të përmirësuar.

Edhe në këtë rast, në vend të përdorimit të fjalës angleze apgrejd, sugjerojmë fjalën lartësim. Shembuj: software system upgrade lartësim i sistemit softuer, this upgrade takes a lot of time ky lartësim kërkon shumë kohë.

workshop [’uë:rkshop] em. fjalë që në përdorimin më të shpeshtë i referohet një takimi për fjalime e diskutime mbi tema të një rrethi të caktuar profesional.

Në shumicën e rasteve, kjo fjalë përdoret në trajtë huazimi, pra haset thjesht workshop. Disa fjalë të përshtatshme në gjuhën shqipe janë punëtakim, takim pune. Mund të jetë me vlerë edhe rijetësimi i fjalës punëtori e cila gjendet dhe shpjegohet në FGJSSH. Shembuj: the topic of this workshop tema e këtij punëtakimi, workshop proposal propozim për takim pune.

91

Erion Çano, Edmond Tupja

3.8

Shmangie nga tradita

Në shumë raste po vihen re shmangie nga tradita e botimeve shkollore dhe atyre shkencore që ka qenë zhvilluar ndër vite. Në raste të tilla, fjalët përkthehen në një formë shumë të ngjashme me atë të anglishtes, duke anashkaluar fjalët tradicionale që përputhen më mirë me morfologjinë dhe fonetikën e shqipes.

Disa shembuj të tillë jepen më poshtë:

amplitude [’amplitju:d] em. tel. është fjala për një nga madhësitë kryesore që karakterizojnë valët, p.sh. ato që përdoren në radiotransmetime. Dikur për këtë fjalë përdorej fjala shqipe gjani, si p.sh. te [2] f. 30. Sot ndeshim vetëm fjalën amplitudë, p.sh. te [9] f. 10. Ajo që dëshirojmë të theksojmë nuk është shmangia e fjalës amplitudë, e cila duhet pranuar se ka hyrë me kohë në përdorim, por përdorimi sinonimisht me të i fjalës gjani që përbën një vlerë të shtuar në terminologjinë e kësaj fushe. Shembuj: amplitude of acoustic waves gjania e valëve zanore, amplitude modulation modulim në gjani, amplitude of radio waves amplituda e valëve të radios.

axis [’aksis] em. sh.t. vijë imagjinare apo konkrete kundrejt së cilës rrotullohet një objekt, ndahet simetrikisht një figurë, ose vendosen e llogariten pikat në një grafik. Kjo fjalë haset në shkrime nga disiplina të ndryshme, fatkeqësisht në formën aks. Fjala më e përshtatshme në gjuhën shqipe është bosht. Kjo e fundit është përdorur prej kohësh, si në tekste shkollore edhe në botime enciklopedike apo leksikografike si p.sh. te [6] f. 11, por ndeshet deri diku edhe në ndonjë botim të ri si te [25] f. 29. Duhet theksuar gjithsesi se në shumicën e botimeve të reja, p.sh. te [17] f. 37, te [24] f. 41 apo te [18] f. 112 përdoret fjala aks. Shembuj: rotation axis boshti i rrotullimit, axis of coordinates boshti i koordinatave, axis of symmetry boshti i simetrisë.

calculus [’kalkjëlës] em. mat. fjalë që ndeshet shpesh në tekstet e matematikës për shkollat e mesme dhe përbën emërtimin e një dege të matematikës që studion funksionet, derivatet dhe integralet. Në botimet e viteve të fundit si p.sh.

te titulli i [53], po ndeshet termi kalkulus që bazohet te fjala e huaj, ndërkohë që tradicionalisht kjo pjesë e matematikës në gjuhën shqipe është quajtur analiza matematike. Shembuj: calculus has many applications in engineering analiza matematike ka zbatime të shumta në inxhinieri, calculus classes are important orët mësimore të analizës matematike janë të rëndësishme.

cascade [ka’skejd] em. sh.t. i referohet njësive të lidhura njëra pas tjetrës apo hap pas hapi, në formën e rrjedhës së një ujëvare. Kjo fjalë përdoret në disiplina të ndryshme teknike duke iu referuar lidhjes dhe funksionimit të njësive të ndryshme që formojnë sisteme komplekse, hapave të njëpasnjëshëm të proceseve etj. Prej vitesh ka hyrë në përdorim edhe fjala kaskadë, e cila mund të 92

Terminologji informatike

përbëjë një devijim nga tradita. Në ligjërimin e përgjithshëm, kaskadë është fare e papranueshme, çka vihet në dukje te [48] f. 34. Në ligjërimin tekniko-shkencor dhe në tekste apo botime të hershme leksikografike si p.sh. te [2] f. 72 ndeshim fjalën ujëvarë. Në botimet e reja si te [14] f. 150 apo te [28] f. 86 gjejmë edhe ujëvarë edhe kaskadë. Sugjerimi ynë është që të përdoret më shpesh fjala ujëvarë, ndërsa kaskadë të përdoret në raste më të rralla. Shembuj: a cascade of consensators një ujëvarë kondensatorësh, cascade connection of the units lidhje ujëvarë e njësive.

coaxial [ko’eksiëll] mb. sh.t. me bosht të përbashkët ose që rrotullohet rreth një boshti simetrie. Vite më parë është përdorur fjala bashkëboshtor, e cila përbën një përshtatje të plotë të fjalës së huaj dhe gjendet te [1] f. 19 e në botime të tjera të vjetra. Për fat të keq, në botime të reja si te [22] f. 99, te [15] f. 203, te [19] f. 24 etj. ndeshim koaksial, koaksiale, çka përbën një prurje të papërshtatur dhe shmangie të traditës. Shembuj: coaxial cable kabëll bashkëboshtor, coaxial interconnected parts pjesë të ndërlidhura bashkëboshtore, coaxial design of the mechanism projektim bashkëboshtor i mekanizmit.

combination [,kombi’neishën] em. mat. fjalë që përdoret si në ligjërimin e përgjithshëm edhe në atë shkencor, specifikisht në tekstet e matematikës.

Përkthimi i duhur është fjala kombinim, e cila është përdorur prej shumë vjetësh në tekstet shkollore të matematikës. Forma kombinacion (ita. combinazione) duhet shmangur nga përdorimi, sepse përbën teprim me prapashtesën -acion (siç u sqarua te seksioni 3.1.6) dhe devijim nga tradita. Edhe prurje të tjera si kompleksion që ndeshet te [27] f. 3 na duken të pajustifikueshme. Shembuj: combination of different data types kombinim i tipave të ndryshëm të të dhënave, combination of three set elements kombinim prej tri elementesh të bashkësisë.

keyboard [’ki:bo:rd] em. p.f. fjalë me përdorim të shpeshtë që emërton pajisjen fizike e cila përdoret për shkrim apo radhitje të tekstit në kompjuter.

Në gjuhën shqipe, kjo pajisje është emërtuar tradicionalisht tastierë. Po vihet re gjithsesi njëfarë përhapje në përdorim e fjalës tastaturë, veçanërisht në gjuhën e folur. Ka shumë gjasa që ky devijim të ndikohet nga emërtimi i pajisjes në gjuhën gjermane (gjerm. tastatur ) dhe duhet shmangur. Shembuj: keyboard layout planpamja e tastierës, international keyboard tastierë ndërkombëtare, american standard keyboard tastiera standarde amerikane.

initial [i’nishëll] em. graf. fjalë që në një nga kuptimet e saj i referohet shkronjave të para të fjalëve të ndryshme që përbëjnë emrin e një njeriu apo ndonjë emër tjetër zakonisht të përveçëm. Ky koncept po shprehet prej kohësh gabimisht me fjalën iniciale e cila ka origjinë të huaj dhe është e panevojshme.

Kohë më parë ishte bërë traditë që ky koncept të shprehej nëpërmjet fjalës nistore, e cila duhet të rikthehet në përdorim. Shembuj: the person with initials 93

Erion Çano, Edmond Tupja

A H personi me nistore A H, spell the initials of your name shqipto nistoret e emrit tënd, the initial of the string is E nistorja e germëvargut është E.

permutation [,pë:rmju’teishën] em. mat. edhe kjo fjalë gjendet në tekstet e matematikës dhe lidhet me mënyrën e vendosjes së elementeve të bashkësive në pozicione apo rende të ndryshme si dhe numrin e vendosjeve të tilla. Po ndeshet vitet e fundit në formën permutacion, veçanërisht në materialet mësimore të shpërndara në rrjet. Ndeshet edhe në botime shkollore si te [52] f. 57 apo te [40] f. 213. Përkthimi i duhur në gjuhën shqipe është fjala përkëmbim e cila ka një traditë të gjatë përdorimi në tekstet shkollore të matematikës. Shembuj: find the permutations of the set elements gjej përkëmbimet e elementeve të bashkësisë, a high number of permutations një numër i lartë përkëmbimesh, computing the number of permutations llogaritja e numrit të përkëmbimeve.

priority [prai’o:rëti] em. rëndësia që i jepet diçkaje në raport me diçka tjetër të ngjashme. Ky koncept është shprehur në gjuhën shqipe me anë të fjalës përparësi. Vitet e fundit po përdoret gjithnjë e më shpesh fjala prioritet që ndeshet p.sh. te [40] f. 30. Shembuj: priority of each task përparësia e secilës detyrë, high priority process proces me përparësi të lartë.

subject [’sabxhekt] em. fushë në një shkresë zyrtare apo mesazh të postës elektronike ku vendoset titulli i mesazhit apo lënda e shkresës. Për këtë kuptim të fjalës është përdorur tradicionalisht fjala lëndë, lënda. Vitet e fundit po devijohet nga tadita duke përdorur (me siguri për lehtësi përkthimi ose nga padituria) fjalën subjekt, p.sh. te [22] f. 115, te [41] f. 59, te [24] f. 89 etj. Fjala subjekt që përdoret në gjuhën shqipe për kuptime të tjera, nuk ka asnjë arsye pse ta zëvendësojë fjalën lënda, kur është fjala për kuptimin e sqaruar më sipër.

variable [’veriëbëll] em. prog. simbol apo emërtim që përfaqëson një madhësi apo të dhënë të caktuar e cila kombinohet me të tjera nëpërmjet veprimeve aritmetike, logjike, etj. Kjo fjalë ka qenë emërtuar ndryshore, siç shpjegohet në FGJSSH dhe ndeshet te [38] f. 59, te [34] f. 20, te [22] f. 139 etj.

Për fat të keq, po haset gjithnjë e më shpesh forma e papërkthyer variabël, p.sh.

te [31] f. 41, te [29] f. 24, te [30] f. 41 etj. Shembuj: scalar variable ndryshore skalare, a variable that occupies 4 bytes një ndryshore që zë 4 bajte.

variable [’veriëbëll] mb. sh.t. mbiemri që lidhet me kuptimin e emrit më sipër, pra me madhësi të ndryshueshme. Edhe në këtë rast, po ndeshet fjala variabël, p.sh. te [9] f. 46, te [15] f. 85 etj. Fjala e duhur në gjuhën shqipe është i ndryshueshëm, e ndryshueshme. Shembuj: variable memory size madhësi e ndryshueshme e kujtesës, variable voltage tension i ndryshueshëm.

Problemet e paraqitura më sipër vijnë, me sa kuptojmë, nga prirja drejt përkthimeve fjalë për fjalë të cilat janë më të lehta. Bie në sy p.sh. emërtimi 94

Terminologji informatike

linjë në fillim të çdo kapitulli te [23]. Në faqen 27 të këtij teksti shkruhet “Në këtë linjë synohet që nxënësi të...”. Është e qartë që kemi të bëjmë me një përkthim fjalë për fjalë të fjalës angleze line, e cila, ndër kuptimet e shumta, i referohet edhe kapitujve nëpër tekste. Në traditën e teksteve shkollore shqipe është përdorur fjala kapitull, e cila në këtë rast do të përbënte përshtatjen e duhur. E njëjta gjë vihet re edhe te [19] ku në fillim të çdo kapitulli ndeshet fjala tematikë, me siguri përkthim i fjalës angleze topic. Edhe në këtë rast përshtatja e duhur në gjuhën shqipe duhej të kryhej me emërtimin kapitull.

Gabime të tilla ndeshen edhe për fjalë të tjera në botime të shumta.

95

Erion Çano, Edmond Tupja

4

Problematika të hapura

Për disa fjalë ka qenë e pamundur të gjejmë shqipërime apo përshtatje të pranueshme. Të tilla janë një pjesë e ndërkombëtarizmave, disa fjalë informale dhe me kuptime të figurshme ose mungesa të hershme, keqpërshtatjet apo përshtatjet e pjesshme të të cilave kanë zënë rrënjë prej kohësh në të folur dhe në botime. Këto fjalë paraqiten si problematika të hapura dhe gjykojmë që nevojiten diskutime të gjera për të gjetur format e duhura të përshtatjes apo huazimit të tyre. Në vazhdim jepen disa shembuj nga kjo kategori: animate është folje që shpreh veprimin e krijimit të modeleve, imazheve, apo lojërave që duken të lëvizshme apo si të vërteta e njerëzore. Në tekste të ndryshme si te [22] dhe te [19], kjo fjalë përkthehet animoj, çka nuk përbën një shqipërim të mirfilltë. Është e vështirë në këtë rast të gjejmë një përshtatje të favorshme, jo vetëm në përputhje me kuptimin e fjalës së huaj, por edhe bazuar te hapësira leksikore të shqipes. Një variant ndoshta i pranueshëm mund të ishte fjala jetësoj, pra i jap jetë objekteve e imazheve duke i bërë të levizshme.

Nuk jemi të bindur nëse folja jetësoj mund të pranohet gjerësisht.

animated është mbiemri që lidhet me foljen më sipër. Në bibliografi si p.sh. te [18] f. 29 ndeshim prurjen i,e animuar. Njësoj si për foljen më sipër, një variant mund të ishte i,e jetësuar.

animation është veprimi sipas kuptimit të foljes më sipër, pra krijimi i modeleve, imazheve, apo lodrave që duken të lëvizshme apo si të vërteta e njerëzore. Një kuptim tjetër i emrit është vetë objekti që rezulton. Në shumicën e rasteve e ndeshim animacion, p.sh. te [30] f. 3, te [41] f. 74, te [23] f. 134 etj.

Në raste të tjera ndeshim fjalën animim, p.sh. te [31] f. 8, te [23] f. 135 etj. Në ndonjë rast të veçantë si te [31] f. 109 ndeshen të dyja format e mësipërme. Nuk mund ta themi me siguri nëse jetësim mund t’i mbarti të dyja kuptimet e emrit dhe mund të pranohet gjerësisht.

animative është një mbiemër që mbart kuptimin e të qenit i tillë që mund të bëhet i lëvizshëm e me tipare njerëzore, ndryshe nga mbiemri animated që tregon se objekti është bërë i tillë. Ndonjëherë ky mbiemër cilëson efektet që përdoren për të arritur këtë qëllim. Kjo fjalë është përkthyer animativ te [22]

dhe na duket e vështirë për t’u shqipëruar, duke qenë se mbiemri jetësor nuk do të mund t’i shprehte kuptimet e ndryshme në mënyrë të qartë dhe të dallueshme.

backup ose back-up ndeshet me përdorim të gjerë në drejtime të ndryshme të informatikës dhe si emër nënkupton veprimin e ruajtjes së të dhënave të një sistemi informatik, ose të të dhënave së bashku me softuerin dhe konfigurimet e sistemit në një pajisje të jashtme. Nëse sistemi dëmtohet dhe humbet të dhënat ose konfigurimet, kopja në pajisjen e jashtme përdoret për ta rikthyer 96

Terminologji informatike

në gjendjen e mëparshme. Përdoret edhe për të emërtuar vetë kopjen rezervë të të dhënave që krijohet dhe ruhet. Na duket e vështirë të gjejmë një fjalë ose një shprehje në gjuhën shqipe që ta mbarti këtë kuptim. Për këtë arsye ndeshen rëndom përdorime si bekap oes backup, p.sh. te [19] f. 10, te [43] f. 14, te [29] f. 55 etj. Në disa raste si tek [19] ndeshim shprehjen “ruajtje e kopjes elektronike” e cila është disi e gjatë. Shprehje disi më të shkurtra janë “kopje rezervë” dhe “kopje mbështetëse” të cilat ndeshen te [40]. Nuk jemi të sigurt nëse këto shprehje mund të pranohen.

backup ose back-up është veprimi i ruajtjes së të dhënave të sistemeve informatike për të parandaluar humbjen e tyre. Njësoj si për emrin, është e vështirë të gjendet një fjalë në gjuhën shqipe që ta zëvendësojë këtë folje.

Për këtë arsye ndeshen rëndom përdorime si bej backup apo bej bekap. Disa shprehje të mundshme do të ishin “mbaj kopje mbështetëse” apo “krijoj kopje rezervë”, por që përsëri nuk duken praktike për përdorim të shpeshtë.

case-sensitive është mbiemër që shpreh dallimin midis shkronjave të mëdha dhe atyre të vogla prej programeve apo sistemeve kompjuterike. Këtë fjalë e gjejmë pa përkthim, p.sh. te [31] ku lexojmë case-sensitive në faqen 37 dhe case sensitive në faqen 58. Nuk kemi arritur të gjejmë ndonjë fjalë apo shprehje të përmbledhur që ta shprehi mirë këtë kuptim.

chat nënkupton si folje përfshirjen në një bisedë virtuale me një apo disa persona të tjerë duke shkëmbyer mesazhe teksti. Kjo fjalë ka përdorim të gjerë ndërkombëtar dhe po përdoret masivisht në formën çatoj, e cila na duket e papranueshme. Është e vështirë t’i rezistohet prirjes për ta përdorur këtë fjalë si në gjuhën e origjinës, ndaj variante të shqipëruara si bisedoj virtualisht vështirë se mund të hyjnë në përdorim masiv.

chat është emri sipas kuptimit të foljes më sipër. Në të folur haset në format çat dhe çet. Në bibliografi gjejmë chat, te [17] f. 93, te [22] f. 110

etj. Shqipërime si bashkëbisedim dhe komunikim në kohë reale që ndeshen përkatësisht te [21] f. 167 dhe te [29] f. 58 duken të vështira për tu pranuar.

chip është emër që i referohet qarqeve elektronike me integritet të lartë (dendësi shumë të lartë transistorësh) të cilët përbëjnë bazën e elektronikës numerike dhe pjesës harduer të kompjuterikës. Kuptimi i drejtpërdrejtë është cifël apo cefël, duke qenë se njësitë të cilave i referohet janë copëza të vogla prej materiali gjysmëpërcjellës. Në tekstet e sotme si te [9] f. 40, te [41] f. 9 apo te [18] f. 41 ndeshet në formën çip, pra fonetikisht njësoj si fjala e huaj. Na duket e vështirë që cifël apo cefël të pranohen, duke qenë se në gjuhën shqipe devijojnë ndjeshëm nga kuptimi ndërkombëtar që ka marrë fjala angleze. Një variant që e mbulon mirë nga ana kuptimore është fjala mikroqark që ka gjasa më të mira për të zënë rrënjë, të paktën në ligjërimin libror.

97

Erion Çano, Edmond Tupja

cookie është emër që i referohet disa skedarëve të vegjël që faqet e ndryshme ueb vendosin në pajisjet e përdoruesve të atyre faqeve me qëllim mbledhjen e të dhënave të ndryshme. Të dhënat tregojnë se si përdoruesi ka ndërvepruar me faqen dhe bëjnë të mundur përmirësimin e shërbimit që ajo ofron, por mund të përdoren edhe për arsye reklamimi. Kjo fjalë po shfaqet herë si ndërkombëtarizëm dhe herë e përshtatur në gjuhë të ndryshme. Në gjuhën gjermane është huazuar në formën cookie, pra pa asnjë ndryshim. Forma më e natyrshme në gjuhën shqipe do të ishte biskotë. Nëse do ta trajtonim si një ndërkombëtarizëm lind diskutimi për mënyrën e shkrimit të saj.

custom që është ideuar, projektuar apo ndërtuar specifikisht për një person, arsye apo qëllim. Në gjuhën e folur e ndeshim rëndom kastëm. Në bibliografi haset në forma të ndryshme si sipas parapëlqimit te [35] f. 96, me porosi te [38] f. 50 apo i zgjedhur te [22] f. 32. Nuk është e lehtë të gjendet një fjalë apo shprehje që mbulon shumicën e rasteve të përdorimit.

debug është folje që shpreh veprimin e korrigjimit të gabimeve në kodet e programeve kompjuterike. Fjala për gabimet në kod është bug që do të thotë insekt. Ky emërtim është informal dhe shumë i vështirë për t’u përshtatur në gjuhë të tjera. Në gjuhën e folur dëgjojmë shpesh dibag. Në bibliografi gjejmë përpjekje si ndreqje e gabimeve te [22] f. 238 dhe te [34] f. 43, largim i gabimeve te [19] f. 65 etj. Këto shprehje është e vështirë të pranohen, duke pasur parasysh përdorimin e gjerë që ka marrë fjala angleze.

debugger është program kompjuterik që ndihmon në gjetjen dhe korrigjimin e gabimeve në kodet e programeve që shkruhen nga programistët. Në bibliografi gjendet ndonjë shprehje si korrektues i programeve që ndeshet te [15] f. 66.

debugging është veprimi sipas foljes më sipër dhe paraqitet gjithashtu shumë i vështirë për t’u përshtatur. Në bibliografi gjejmë rrallë ndonjë përpjekje si te [19] f. 172 ku haset shprehja korrigjim i kodit.

desktop është emër me përdorim ndërkombëtar që në kuptimin kryesor u referohet makinave kompjuterike që përdoren për qëllime të ndryshme nëpër zyra. Kjo fjalë ka hyrë në përdorim masiv në formën desktop dhe na duket e vështirë që të mund të zëvendësohet nga ndonjë fjalë tjetër, edhe nëse ndonjë e tillë do të propozohej. Një kuptim tjetër më teknik dhe specifik i kësaj fjale është ai i sistemit grafik të sistemeve operative që përdoren në kompjutera. Për këtë kuptim ndoshta mund të përdorej shprehja sistem grafik.

e-mail është ndoshta ndërkombtarizmi me përdorim më të shpeshtë në të gjitha gjuhët, për shkak të masivizimit që shërbimi i postës elektronike ka marë në mbarë botën. Në rastet më të shpeshta, kjo fjalë po ndeshet e-mail, p.sh.

te [17] f. 55, te [29] f. 48 etj. Në disa raste të tjera si te [30] f. 5 apo te [41] f. 56

98

Terminologji informatike

hasim formën email. Shqipërimi më i fortë është postë elektronike dhe ndeshet te [38] f. 12, te [24] f. 88 etj. Duket se përdorim më të madh ka forma e-mail, e cila është më e shkurtër se postë elektronike. Në disa raste edhe më të rralla kryhet përshtatja fonetike, duke e shkruar në formën imejll. Një propozim tjetër mjaft interesant është fjala postel (postë elektronike), e cila përbën bashkimin e fillesave të fjalëve që përbëjnë shprehjen postë elektronike. Pavarësisht se paraqitet si një fjalë mjaft elegante, kjo e fundit duket e vështirë për tu pranuar, duke qenë se bashkime të tilla fjalësh nuk janë të natyrshme në gjuhën shqipe.

Shkrimi i duhur i fjalës e-mail ngelet problem i hapur dhe pjesë e diskutimeve.

footer është emër që përdoret më së shumti në programet kompjuterike për shkrime e redaktime dokumentesh dhe ka të bëjë me konturin e poshtëm të dokumentit, aty ku vendosen shënime të caktuara që përsëriten në faqe të ndryshme. Në bibliografi ndeshim emërtime si “shënim në fund të faqes”

te [35] f. 91, “nëntitull” te [35] f. 105, “këmba e faqes” te [38] f. 51, “shënimet në këmbë” te [17] f. 40 etj. Asnjë prej tyre nuk bind, sepse krijojnë keqkuptime.

firewall është pajisje dhe mekanizëm që shërben për të mbrojtur rrjetet kompjuterike nga rreziqet dhe sulmet e jashtme. Edhe kjo fjalë po kthehet në ndërkombëtarizëm dhe në gjuhën e folur ndeshet siç shqiptohet në gjuhën angleze, pra faiëruoll. Në ligjërimin libror si te [22] f. 120 dhe te [29] f. 61 ndeshet e shkruar në formën firewall, pa asnjë përshtatje e madje edhe pa u lakuar. Një rast i përkthyer është shkrimi në formën “muri mbrojtës (firewall)” që haset te [17] f. 85. Shkrimi në këtë formë, si përkthim i plotë dhe me sqarim në kllapa të fjalës në gjuhën angleze, ndoshta është i arsyeshëm.

framework është fjalë që përdoret shpesh në programim dhe inxhinieri softuer dhe i referohet një bashkësie modulesh softuer që përdoren për të lehtësuar dhe shpejtuar zhvillimin e programeve kompjuterike për një drejtim të caktuar zbatimesh dhe detyrash. E kemi të vështirë të gjykojmë nëse kjo fjalë duhet trajtuar si një ndërkombëtarizëm apo nëse duhet shqipëruar. Propozimi ynë do të ishte fjala punështrim (shtrim i punës) që e mbulon mirë kuptimin e konceptit. Si në shumë raste të tjera, ngelet dyshimi se sa gjasa do kishte për të zënë rrënjë fjala shqipe që propozohet, kundrejt fjalës së huaj framework që ka hyrë tashmë në përdorim, të paktën në gjuhën e folur.

hacker është fjalë që përdoret shpesh në fushën e sigurisë kompjuterike dhe ka të bëjë me personat që përpiqen për të hyrë në sisteme apo rrjete kompjuterike pa autorizim dhe duke tejkaluar mekanizmat mbrojtës. Kjo fjalë po përdoret e shqiptuar haker si tek [18] f. 136 dhe tek [20] f. 7 ose pa ndryshim, pra hacker si p.sh. te [29] f. 57. Një fjalë që i afrohet për nga kuptimi do të ishte zhbirues.

Ngelet mëdyshja nëse fjala angleze duhet pranuar si ndërkombëtarizëm apo duhet zëvendësuar me zhbirues apo ndonjë fjalë të ngjashme.

99

Erion Çano, Edmond Tupja

header njësoj si footer por këtu është fjala për konturin e sipërm të faqes.

Në bibliografi ndeshim emërtime të ndryshme si koka e gjallë te [35] f. 91, koka e faqes te [38] f. 51, shënimet në kokë te [17] f. 40 etj. Përsëri e kemi të vështirë të gjykojmë nëse ndonjë prej tyre përbën emërtimin e duhur të konceptit.

host është fjalë që përdoret në disa kontekste të informatikës. Në një prej tyre ka të bëjë me makinën virtuale tek e cila instalon dhe ekzekutohen sisteme operative të virtualizuara.

Shumë i ngjashëm është përdorimi që

emërton mjedisin ku “strehohen” programet ueb apo programe të tjera të cilat përdoruesi i arrin dhe i kontrollon së largu. Një përdorim tjetër ndeshet në rrjete kompjuterike ku kjo fjalë emërton një nyjë të rrjetit që komunikon me nyjat e tjera dhe që mund të jetë kompjuter personal, pajisje transmetuese, pajisje e ndërmjetme etj. Po vihet re përdorimi i fjalës si në gjuhën angleze, pra ndeshim host te [31] f. 25, te [22] f. 111, te [15] f. 221 etj. Nuk jemi të sigurt nëse kjo fjalë duhet pranuar si ndërkombëtarizëm apo duhen bërë përpjekje për shqipërim.

laptop është ndërkombarizëm që ndeshet shpesh, për shkak se pajisja kompjuterike e mbartshme të cilës i referohet ka marrë përhapje dhe përdorim mjaft të gjerë vitet e fundit. Kjo fjalë ka hyrë në të folur si në formën e gjuhës së origjinës, pra ndeshim në përditshmëri të thuhet dhe shkruhet laptop edhe në gjuhën shqipe. Në disa botime si te [41] f. 15 dhe te [23] f. 13 ndeshet shqipërimi kompjuter portativ. Ky emërtim ngjan me fjalën italiane portatile, ose ndonjëherë computer portatile dhe na duket i pranueshëm. Na duket gjithsesi e vështirë që këto forma të pranohen dhe të përdoren në masë, duke qenë se forma si në gjuhën e origjinës ka kohë që përdoret.

memorize është folja që shpreh veprimin e ruajtjes së informacionit në kujtesën e pajisjeve kompjuterike. Ndryshe nga memory, për të cilën kemi fjalën kujtesë, kjo folje paraqitet e vështirë. Në të folur përdoret shpesh fjala memorizoj, e cila ndeshet edhe në botime, p.sh. te [41] f. 76 apo te [23] f. 14.

Një fjalë tjetër më e rrallë është memoroj që ndeshet te [27] f. 407. Na duket e vështirë që memorizoj të zëvendësohet nga ndonjë shqipërim më i mirë.

memorization është emri foljor i lidhur me foljen më sipër si dhe mbiemri që shpreh funksionin apo rolin e një njësie, pra atë të ruajtjes së informacionit.

Në gjuhën e folur dhe në bibliografi ndeshet më shpesh në format memorizim dhe memorizues, p.sh. te [28] f. 183. Ndeshet ndonjëherë edhe memoruese, p.sh. te [50] f. 188 dhe te [39] f. 12. Edhe në këtë rast na duhet e vështirë që memorizim dhe memorizues të mund të zëvendësohen.

monitor është pajisje që shfaq informacionin që del nga një kompjuter apo sistem tjetër. Po e ndeshim shpesh në gjuhën e folur në formën monitor, pa asnjë ndryshim nga fjala angleze. Kjo fjalë është e ngjashme me fjalën ekran, 100

Terminologji informatike

por nuk jemi të sigurt nëse mund ta zëvendësojmë me fjalën ekran në çdo rast.

Huazimi i emrit monitor është ndoshta i nevojshëm.

online është ndërkombëarizëm shumë i përdorur, sidomos dy vitet e fundit për shkak të virtualizimit të shumë veprimtarive. Bazuar te shpjegimi që jepet tek [33] f. 263, kjo fjalë tregon që një veprim apo proces kryhet duke përdorur një pajisje kompjuterike si kompjuter personal, telefon të mençur etj. të lidhur në internet dhe duke komunikuar nga larg. Në bibliografi ndeshet në shumicën e rasteve online, pra si në gjuhën e origjinës. Kjo ndodh te [43] f. 49, te [17] f. 87, te [41] f. 64 etj. Në pak raste si te [21] f. 164 dhe te [24] f. 94 përshtatet fonetikisht në formën onlajn. Ende nuk mund ta themi me siguri se si duhet shkruar në gjuhën shqipe kjo prurje.

option është fjalë që ka kohë që ka hyrë në përdorim në formën opsion.

Edhe në bibliografi paraqitet në atë formë, p.sh. te [24] f. 47. Në ndonjë rast tjetër si te [39] f. 3 e hasim në formën opcion. Nëse do të duhet të zgjidhnim midis këtyre dy varianteve, gjykojmë që opsion është fjalë më e përshtatshme, nisur nga shkalla më e gjerë e përdorimit.

roaming është përdorimi i telefonisë së lëvizshme jashtë rrjetit lokal (p.sh.

në një shtet tjetër) duke u lidhur me rrjetet e firmave të tjera. Për këtë fjalë, në gjuhën e folur dëgjojmë rëuming, siç shqiptohet në gjuhën angleze. Në bibliografi ndeshet në pak raste si te [29] f. 53 e shkruar roaming dhe me sqarim në kllapa “thirrjet jashtë vendit”. Ndoshta kjo fjalë duhet pranuar si një ndërkombëtarizëm dhe huazuar pa ndryshime.

router është pajisje rrjeti që merr paketa informacioni nga një drejtim dhe i dërgon në një drejtim tjetër te një pajisje e lidhur me të, duke u bazuar te një algoritëm i përcaktimit të rrugës së paketave dhe te adresat e burimit dhe destinacionit që paketa mbart. Në bibliografi e ndeshim shpesh në formën router, pa asnjë ndryshim nga fjala angleze. Kjo ndodh p.sh. te [29] f. 70. Në disa raste të tjera si te [29] f. 59 dhe te [24] f. 87 ndeshet e përshtatur në formën ruter, fjalë që nuk përbën shqipërim të mirëfilltë. Disa mundësi shqipërimi ndoshta të pranueshme janë rugëzues ose rrugëtues.

routing është procesi i marrjes së paketave të informacionit nga një drejtim dhe dërgimi në një drejtim tjetër. Në bibliografi ndeshet e përshtatur me fjalën rrugëzim, p.sh. te [24] f. 87. Në ndonjë rast tjetër si te [19] f. 20 ndeshim fjalën rrugëtim. Edhe në këtë rast është vështirë të gjykojmë cila formë duhet përdorur, duke qenë se fjala është shumë teknike.

schedule është folje që shpreh veprimin e hartimit të një plani të punëve apo aktiviteteve, shpesh të renditur në kohë. Në sistemet kompjuterike ky veprim ndodh shpesh të kryhet automatikisht nga module softuer të sistemit.

101

Erion Çano, Edmond Tupja

Në gjuhën e folur dëgjojmë shpesh skeduloj. Disa shqipërime të mundshme do të ishin planshtroj ose planvijoj. Na duket e vështirë që të mund ta zëvendësojnë fjalën skeduloj e cila ngjason shumë me fjalën angleze.

schedule është emri që lidhet me foljen më sipër, pra një plan i kryerjes së punëve ose radhë kohore e aktiviteteve. Ky koncept shprehet në shqipen e folur me anë të fjalës skedul, p.sh. te [32] f. 16. Te [14] f. 21 ndeshim edhe fjalën skedulim për procesin, pra emrin foljor që rrjedh nga folja. Njësoj si për foljen, disa shqipërime të mundshme do të ishin planshtrim ose planvijim, të cilat përsëri duken të vështira të pranohen në përdorim të gjerë.

scheduler është moduli softuer që kryen veprimin e shprehur nga folja më sipër. Në gjuhën e përditshme ndeshim fjalën skeduler. Njësoj si më sipër, dy mundësi shqipërimi janë fjalët planshtrues, planvijues.

server është makinë e lidhur në internet që ofron faqe ueb apo shërbime të tjera për përdoruesit. Kjo fjalë ka hyrë në përdorim masiv njësoj si në anglisht, pra në formën server. Po në këtë formë ndeshet edhe në bibliografi, p.sh. te [24] f. 86, te [19] f. 18, te [38] f. 11 etj. Nuk jemi të sigurt, por ndoshta duhet pranuar si një huazim në atë formë.

site kuptimi i drejtpërdrejtë është vendi i një godine, qyteti etj. Në kontekstin e teknologjisë së informacionit mbart kuptimin e një hapësire virtuale në internet, ku firmat, organizatat apo individët vendosin informacion. Për këtë kuptim ka hyrë fjala sajt që ndeshet p.sh. te [15] f. 214. Një tjetër variant është sit që ndeshet te [31] f. 11. Nuk jemi të sigurt nëse duhet të pranojmë ndonjë nga këto fjalë apo nëse mund të gjehet ndonjë shqipërim tjetër.

storage ka të bëjë me procesin e ruajtjes së përhershme të informacionit në pajisje të ndryshme si dhe kapacitetin ruajtës të atyre pajisjeve, pra sasinë e informacionit që mund të mbajnë. Në përdorimin si emër po ndeshet gjithnjë e më shpesh, njësoj si në gjuhën e origjinës, pra storage në të shkruar dhe storixh në shqiptim. Një shqipërim që i shkon për shtat këtij përdorimi është fjala storazh, e cila ndjek shembujt e disa fjalëve të tjera tekniko-shkencore me prejardhje të huaj si voltazh, kilometrazh etj. Përdorimi i kësaj fjale në shprehje si storage device apo storage capacity ndeshet në tekste në forma të ndryshme si bartës te [34] f. 74 dhe te [40] f. 152, si dhe rezervim te [40] f. 182.

Për procesin gjejmë edhe ruajtje, p.sh. te [41] f. 7. Ende nuk mund ta themi me siguri se cila formë është më e përshtatshme dhe nëse përshtatjet në gjuhën shqipe do të mund ta zëvendësonin përdorimin e fjalës si në gjuhën angleze.

visualize është veprimi i paraqitjes grafike të informacionit. Po përdoret gjithnjë e më shpesh fjala vizualizoj, e cila nuk përbën shqipërim të mirfilltë.

Në bibliografi haset p.sh. te [21] f. 87, te [24] f. 72 etj. Një shqipërim mund të 102

Terminologji informatike

ishte fjala pamësoj e cila lidhet me familjen e fjalëve pamje, pamor, duke i plotësuar.

visualization është emri foljor që lidhet me foljen më sipër. Edhe për këtë fjalë po ndeshim më së shumti vizualizim, p.sh. te [37] f. 44, te [15] f. 60, te [19] f. 89 etj. Një shqipërim i mirë mund të ishte fjala pamësim, e cila do të plotësonte familjen pamje, pamor, pamësoj.

website që ka kuptim të afërt me fjalën site të diskutuar më sipër, por që e vë theksin më shumë te faqja konkrete që ruhet në hapësirën virtuale.

Po përdoret masivisht fjala website pa asnjë ndryshim nga fjala angleze, p.sh.

te [29] f. 56, te [41] f. 50, te [19] f. 67 etj. Ka edhe raste me përshtatje gjysmake si websajt te [31] f. 21, sit web te [31] f. 11 etj. Nëse do të pranohej fjala sajt për site, mund të pranohej edhe fjala uebsajt për website, bazuar në arsyetimin për fjalën web që u dha te seksioni 3.2.3.

103

Erion Çano, Edmond Tupja

5

Problematika të teksteve shkollore

Përgjatë shfletimit të bibliografisë, nuk mund të mos t’i shihnim me shqetësim problemet e ndryshme që shfaqen në tekstet e informatikës ose të teknologjisë së informacionit për klasat e arsimit parauniversitar. Veç problemeve që lidhen me përkthimet “Google Translate”, disa prej të cilave u vunë në dukje më sipër, vihen re edhe shumë probleme të tjera. Organizimi i programit mësimor në kapituj duket në disa raste jo i përshtatshëm. Tek [31] vërejmë p.sh. që në kapitullin e parë mësohet zhvillimi i faqeve ueb me anë të programit Macromedia Dreamweaver. Kjo nënkupton që nxënësit të kenë njëfarë njohjeje bazë të koncepteve të uebit, si elementet e gjuhës HTML. Ndërkohë, kapitulli i dytë i po të njëjtit tekst trajton pikërisht ato koncepte bazë të gjuhës HTML. Kemi të bëjmë, pra, me një renditje të mbrapshtë të këtyre dy kapitujve. Në mënyrë të ngjashme, kapitulli i katërt te [19] f. 105 është emërtuar “Programimi dhe Algoritmika”. Edhe ky emërtim është i mbrapshtë, duke pasur parasysh botimet e ngjashme (ndeshet zakonisht emërtimi “Algoritmikë dhe programim”), si edhe vetë radhën e njohurive që merren në të (fillohet me koncepte nga algoritmika dhe kalohet në njohuri programimi).

Shqetësim përbën edhe prirja drejt përkthimeve fjalë për fjalë, pa përshtatjen e duhur dhe duke anashkaluar traditën e emërtimeve në botimet shkollore. Kjo vihet re në emërtimin e kapitujve, siç u vu në dukje te kreu 3.8. Prirja drejt përkthimeve fjalë për fjalë vihet re edhe nëse krahasojmë të njëjtat fjalë në botimet më të hershme, me mënyrën se si janë përkthyer në botimet e viteve të fundit. Një shembull është fjala angleze record, e cila në botimet e viteve ’90

ndeshet e përkthyer saktësisht regjistrim (një hyrje në një bazë të dhënash). Në botimet e fundit, të njëjtën fjalë e gjejmë të përkthyer rekord, e cila ngjan me fjalën angleze dhe në shqip i referohet një koncepti tjetër (arritja më e lartë në një garë sportive etj.), pra përbën një emërtim të gabuar. Një tjetër shembull është fjala angleze column, e cila dikur përkthehej më së shumti shtyllë dhe më rrallë kolonë. Në botimet e viteve të fundit, këtë fjalë e ndeshim vetëm kolonë, pra si fjala në gjuhën angleze. Te [14] f. 29 shkruhet “...mund të jetë e vështirë për të testuar linjat individuale të kodit...”. Në këtë rast, fjala angleze lines është përkthyer gabimisht linjat, në vend që të përkthehej rreshtat, duke iu referuar rreshtave të kodit.

Nuk mungojnë as gabimet logjike nga pakujdesia, si p.sh. te [19] f. 129 ku jepet g = 3,14 (përafrim i konstantes π) dhe shpjegohet “nxitimi i rënies së lirë”, ndërkohë që dihet se nxitimi i rënies së lirë ka vlerë të përafërt 9,81. Gabimet e natyrës sintaksore janë gjithashtu të shpeshta. Vihen re p.sh. ngatërrime të foljeve me emra apo e kundërta. Te [38] f. 49 folja browse jepet e përkthyer shfletues, pra si emër. Përkthimi i duhur në këtë rast do të ishte folja shfletoj.

104

Terminologji informatike

Një tjetër shembull i ngjashëm ndeshet te [38] f. 51 ku shprehja map network drives (këtu fjala map paraqitet si folje) përkthehet harta e drajverave të rrjetit, ku mungon folja. Përkthimi i duhur do të ishte pasqyro njësitë e rrjetit.

Te [23] f. 87 lexojmë “bashkësia e disa karaktereve të ndara me spacio bosh formon një fjalë”. Në këtë rast kemi përdorimin e fjalës spacio (it. spazio –

hapësirë), e cila përbën shtrembërim të fjalës përkatëse italiane. Në këtë rast, në vend të spacio bosh duhej të shkruhej hapësirë. Gafa të ngjashme gjenden edhe te [41] f. 12 ku shkruhet natyralisht në vend të natyrisht, te [20] f. 7 ku shkruhet autentifikim në vend të autentikim, te [14] f. 72 ku shkruhet integriteti preferencial në vend të integriteti referencial etj. Këto gabime lidhen kryesisht me redaktimin e teksteve, proces që në shumicën e rasteve duket se është i dobët dhe i pakujdesshëm. Në raste të tjera si te [37] dhe [32] redaktimi mungon qartas, po të kemi parasysh faktin që në këto tekste shkronjat ë dhe ç nuk figurojnë fare por shkruhen e dhe c.

105

BIBLIOGRAFI

[1] Q. Turdiu, P. Pilika, A. Xhuvani, A. Kostallari, E. Çabej, L. Dodbiba, M.

Domi: “Fjalor i terminologjisë tekniko-shkencore (terminologjia e matematikës dhe e mekanikës teorike)”, Enti i botimeve shkollore i Republikës Socialiste të Serbisë, Prishtinë, 1969.

[2] S. Kuneshka, A. Xhuvani, A. Kostallari, E. Çabej, L. Dodbiba, M. Domi:

“Fjalor i terminologjisë tekniko-shkencore (terminologjia e elektromag-netizmit)”, Enti i botimeve shkollore i Republikës Socialiste të Serbisë, Prishtinë, 1969.

[3] R. Çani, E. Emiri, A. Xhuvani, A. Kostallari, E. Çabej, L. Dodbiba, M.

Domi, S. Riza: “Fjalor i terminologjisë tekniko-shkencore (terminologjia e elektroteknikës)”, Enti i botimeve shkollore i Republikës Socialiste të Serbisë, Prishtinë, 1969.

[4] F. Sinoimeri, S. Kuneshka, A. Xhuvani, A. Kostallari, E. Çabej, L. Dodbiba, M. Domi, S. Riza: “Fjalor i terminologjisë tekniko-shkencore (terminologjia e termodinamikës)”, Enti i botimeve shkollore i Republikës Socialiste të Serbisë, Prishtinë, 1969.

[5] F. Sinoimeri, S. Kuneshka, A. Xhuvani, A. Kostallari, E. Çabej, L. Dodbiba, M. Domi, S. Riza: “Fjalor i terminologjisë tekniko-shkencore (terminologjia e energjisë atomike)”, Enti i botimeve shkollore i Republikës Socialiste të Serbisë, Prishtinë, 1969.

[6] S. Kuneshka, A. Xhuvani, A. Kostallari, E. Çabej, L. Dodbiba, M.

Domi, S. Riza: “Fjalor i terminologjisë tekniko-shkencore (terminologjia e mekanikës)”, Enti i botimeve shkollore i Republikës Socialiste të Serbisë, Prishtinë, 1969.

[7] M. Karajani, K. Popa, A. Xoxe, A. Xhuvani, A. Kostallari, E. Çabej, L. Dodbiba, M. Domi: “Fjalor i terminologjisë tekniko-shkencore (terminologjia e kimisë)”, Enti i botimeve shkollore i Republikës Socialiste të Serbisë, Prishtinë, 1969.

[8] B. Daja, Ç. Fico, M. Qarri, A. Xhuvani, A. Kostallari, E. Çabej, F. Leka, L.

Dodbiba, S. Doga: “Fjalor i terminologjisë tekniko-shkencore (terminologjia e arkitekturës)”, Enti i botimeve shkollore i Republikës Socialiste të Serbisë, Prishtinë, 1969.

106

[9] Luçiana Toti (Kini): “Elektronika 1”, Shtëpia Botuese e Teksteve Mësimore (BOTEM), Tiranë, 2014.

[10] David Crystal: “Internet Linguistics: A Student Guide”, Routledge, 2011.

[11] Erion Çano, Ondřej Bojar: “Efficiency Metrics for Data-Driven Models: A Text Summarization Case Study”, Association for Computational Linguistics, Proceedings of INLG 2019, the 12th International Conference on Natural Language Generation, pp. 229-239, Tokyo, Japan, 2019.

[12] Yoav Goldberg: “A Primer on Neural Network Models for Natural Language Processing”, CoRR, ArXiv abs/1510.00726, Computation and Language, 2015.

[13] Erion Çano, Ondřej Bojar: “How Many Pages? Paper Length Prediction from the Metadata”, Association for Computation Machinery, Proceedings of NLPIR 2020, the 4th International Conference on Natural Language Processing and Information Retrieval, pp. 91-95, Seoul, Korea, 2020.

[14] Altina Myderizi, Ada Gogu: “Teknologjia e Informacionit dhe e Komunikimit 12 (me zgjedhje, për arsimin e mesëm të përgjithshëm)”, Pegi, Tiranë, 2018.

[15] Eqerem Arkaxhiu, Juliana Ahmeti: “Hyrje në informatikë”, SHBLU, Tiranë, 2007.

[16] Androkli Kostallari, Mahir Domi, Eqrem Çabej, Emil Lafe: “Drejtshkrimi i gjuhës shqipe”, Akademia e shkencave e Republikës Popullore të Shqipërisë, Instituti i gjuhësisë dhe letërsisë, Tiranë, 1973.

[17] Marenglen Bukli, Esmeralda Tasho, Genc Brahimaj, Guri Tome:

“Teknologjia e Informacionit dhe e Komunikimit (për klasën e njëmbëdhjetë të gjimnazit, kurrikula bërthamë)”, ERIK, Tiranë, 2010.

[18] Matt Burgess: “Inteligjenca Artificiale: Si do të përcaktohet dekada e ardhshme nga zhvillimi i sistemeve kompjuterike?”, Lekë, 2021.

[19] Ada Gogu, Altina Myderizi: “Teknologjia e Informacionit dhe e Komunikimit 10 (për klasën e 10-të të arsimit të mesëm të përgjithshëm)”, Pegi, Tiranë, 2016.

[20] Ada Gogu, Altina Myderizi: “Teknologjia e Informacionit dhe e Komunikimit 11 (për arsimin e mesëm të përgjithshëm)”, Pegi, Tiranë, 2017.

107

[21] Ilia Ninka, Eqerem Arkaxhiu, Frederik Shalësi: “Informatika 4 (për shkollat e mesme, drejtimi natyror)”, IDEART, Tiranë, 2006.

[22] Ilia Ninka, Eqerem Arkaxhiu, Entela Jegeni: “Informatika 3 (drejtimi natyror)”, IDEART, Tiranë, 2008.

[23] Frederik Shalësi, Ilia Ninka, Eqerem Arkaxhiu: “Teknologjia e Informacionit dhe Komunikimit (për klasën e X-të)”, IDEART, Tiranë, 2011.

[24] Frederik Shalësi, Ilia Ninka, Eqerem Arkaxhiu: “Teknologjia e Informacionit dhe Komunikimit (bërthamë, për klasën e XI-të)”, IDEART, Tiranë, 2012.

[25] Lediana Bardhi, Anduela Lila: “TIK 7 (për klasën e shtatë të arsimit 9-vjeçar)”, Mediaprint, Tiranë, 2020.

[26] Lediana Bardhi, Anduela Lila: “TIK 8 (për klasën e tetë të arsimit 9-vjeçar)”, Mediaprint, Tiranë, 2020.

[27] Agni Dika: “Qarqet Kompjuterike Kombinuese 1”, Adea, Prishtinë, 2005.

[28] Ilia Ninka: “Sisteme logjike”, SHBLU, Tiranë, 2010.

[29] Marenglen Bukli, Genc Brahimaj, Silvana Greca, Indrit Baholli: “TIK i Avancuar (për klasën e njëmbëdhjetë të gjimnazit, kurrikula me zgjedhje të detyruar)”, ERIK, Tiranë, 2010.

[30] Suela Maxhelaku, Esmeralda Tasho, Silvana Greca: “Ushtrime dhe problema TIK 11 (bërthamë dhe me zgjedhje)”, Irisoft Education, Tiranë, 2017.

[31] Marenglen Bukli, Genc Brahimaj, Esmeralda Tasho, Silvana Greca: “TIK 12

(për klasën e dymbëdhjetë të gjimnazit, kurrikula me zgjedhje të detyruar)”, ERIK, Tiranë, 2011.

[32] Bashkim Ruseti, Kozeta Sevrani: “Sistemet e informacionit të menaxhimit”, Tiranë, 2014.

[33] University of Columbia: “Dictionary of Computer and Internet Terms (seventh edition)”, Columbia University Press, New York, 2002.

[34] Ilia Ninka, Eqerem Arkaxhiu: “Informatika 3 (për shkollën e mesme të përgjithshme të profilizuar, profili natyror)”, SHBLSH, Tiranë, 2003.

[35] Neki Frashëri, Ilia Ninka, Eqerem Arkaxhiu: “Informatika 1 (për shkollën e mesme të profilizuar)”, SHBLSH, Tiranë, 2002.

108

[36] Nuri Gokaj: “Baza të gjuhësisë së përgjithshme”, Universiteti “Luigj Gu-rakuqi”, Shkodër, 1997.

[37] Bashkim Ruseti, Kozeta Sevrani:

“Informatika (për Fakultetin e

Ekonomisë)”, Tiranë, 2012.

[38] Ilia Ninka, Eqerem Arkaxhiu, Frederik Shalësi: “Informatika 2 (për shkollat e mesme të përgjithshme)”, SHBLSH, Tiranë, 2002.

[39] Agni Dika: “Bazat e Programimit në C++”, Arbëria Design, Tetovë, 2005.

[40] Ilia Ninka: “Struktura të dhënash”, SHBLU, Tiranë, 1998.

[41] Lediana Bardhi, Anduela Lila: “TIK 6 (për klasën e gjashtë të arsimit 9-vjeçar)”, Mediaprint, Tiranë, 2019.

[42] Ilia Ninka: “Struktura të dhënash”, SHBLU, Tiranë, 2012.

[43] Lediana Bardhi, Anduela Lila: “TIK 9 (për klasën e nëntë të arsimit 9-vjeçar)”, Mediaprint, Tiranë, 2019.

[44] Mihallaq Maçko: “Praktika me televizorët bardhezi dhe me ngjyra”, 8

Nëntori, Tiranë, 1989.

[45] Samela Bajraktari: “Zbulimi i Sulmeve në Rrjet Nëpërmjet Teknikave të Mësimit Automatik”, Zenodo, Tetor, 2021.

[46] Michelangelo Grosso, Paolo Prinetto, Maurizio Rebaudengo, Matteo Sonza Reorda: “La programmazione in Assembler x86”, Xlibris, 2012.

[47] Daniela Cancila, Stefano Mazzanti: “Il dizionario enciclopedico di infor-matica (inglese-italiano, italiano-inglese)”, Zanichelli, Bologna, 2009.

[48] Shaban Kelmendi, Muhamed Dolaku: “Fjala shqip në vend të fjalës së huaj”, GJUHA JONË, Mitrovicë, 2000.

[49] Agni Dika: “Algoritmet (njohuri themelore me programe në C++)”, Adea, Prishtinë, 2007.

[50] Agni Dika: “Programimi i Orientuar në Objekte në C++”, Arbëria Design, Tetovë, 2008.

[51] Paolo Atzeni, Stefano Ceri, Stefano Paraboschi, Riccardo Torlone: “Basi di dati: Modelli e linguagi di interrogazione (Terza edizione)”, McGrow-Hill, 2009.

109

[52] Tanush Shaska: “Algjebra”, AulonnaPress, 2010.

[53] Tanush Shaska: “Kalkulus II (njehsimi integral)”, AulonnaPress, 2010.

[54] Mustafa Ibrahimi: “Fjalor i zhargoneve dhe eufemizmave shqiptare”, Inter-lingua, Shkup, 2009.

[55] Vinçens Marku: “Fjalor i Rimave”, FIORENTIA, Shkodër, 2016.

[56] Vedat Kokona: “Fjalor frëngjisht-shqip”, botimet Kokona, Tiranë, 2008.

[57] Ali Dhrimo, Edmond Tupja, Eshref Ymeri: “Fjalor sinonimik i gjuhës shqipe”, botimet EDFA, Tiranë, 2007.

[58] Jani Thomai, Miço Samara, Pavli Haxhillari, Hajri Shehu, Thanas Feka, Valter Memisha, Artan Goga: “Fjalor i gjuhës shqipe”, Akademia e Shkencave e Shqipërisë: Instituti i Gjuhësisë dhe i Letërsisë, Tiranë, 2006.

110

KOPERTINA

Document Outline

Parathënie

Problematika të përgjithshme drejtshkrimore

Gjuha dhe interneti

Përkthimet automatike

Shkronjat ë dhe ç

Emrat e përveçëm

Drejtshkrimi i shkurtesave

Mënyra e disa foljeve

Veprime të përgjithshme

Veprime në postën elektronike

Veprime në internet

Presja dhjetore

Shkronjat e mëdha

Problematika të ndryshme leksikore

Parashtesa dhe prapashtesa

Parashtesa EN

Parashtesa DE

Parashtesa HYPER

Prapashtesa AL

Prapashtesa ER

Prapashtesa ACION

Prapashtesa TIVE

Prapashtesa ICIEN

Shtrembërime fonetike

Ngatërrime të c-së me ç-në

Shtrembërime të fonemës GJ

Prurjet me shkronjën W

Mospërkthime të fjalëve e shprehjeve

Prurje të panevojshme

Mospërshtatje dhe keqpërshtatje

Mungesa dhe neologjizma

Harresa dhe rijetësime

Shmangie nga tradita

Problematika të hapura

Problematika të teksteve shkollore