Saliarrak
Antzinako Erromako erlijioan, saliarrak (), ustez Numa Pompiliok sortutako Marteren "apaiz saltokariak" ziren.
12 gazte patriziar izan ohi ziren, antzinako gerlarien antzera janzten zirenak: brodaturiko tunika bat, bularreko armadura, kapa gorri motz bat (), ezpata, eta apex deituriko puntadun txanoa.
Hain ziren antzinakoak, non Zizeronen garaiko erromatarrek bitxi eta nabarmentzat zituzten janzkerok.
Janzkeraz gain, saliar bakoitzak brontzezko ezkutu bat zeraman, Mizeniar ezkutuek bezala 8 zenbakiaren forma zuena.
Ezkutu hauei deitzen zitzaien, eta kondairaren arabera zerutik Numa Pompilioren erregetza garaian jausi zen haietariko bat [[Jupiter (mitologia)|Jupiter]]<nowiki/>rek bidalita.
Numak, orduan, [[Egeria]] ninfak ( bere ustezko amoranteak) egindako profeziaren ondorioz, zeinaren arabera ezkutu hori gordeko zuen edonor munduaren jabe izango zen, ezkutuaren 11 kopia egin eta saliarrak sortu zituen ezkutuok zaindu zitzaten.
Urtero martxoan, Saliarrek hirian zehar prozesio bat egiten zuten, dantzan eta {{lang|la|"Carmen Saliari"}}ak (latinez hitzez hitz: "saliarren abestiak") abestuz.
Haien funtzioa, eta abestiarena, ikuspegi tradizionaletik begiratuta behintzat, borrokan zebilela Erroma eta haren legioak salbu mantentzearena zen.
Hala ere, [[Ovidio]]k, bere "Fasti"etan Numa eta Ancile-en istorioa lotzen zituenak, abestiaren letra eta orohar saliarren errituak zaharkitutzat zituen.
[[Erromatar Inperioa|Garai inperialetan]], [[ Erromatar Senatua|Senatua]]<nowiki/>ren aginduz, [[Augusto]]<nowiki/>ren, eta bere heriotza eta gero, enperadoreen oro har, izena sartu zen Saliarren Abestiaren letran.
Prozesioa, dantza eta abestearen ondoren, Saliarrek eguna bankete bat eginez amaitzen zuten; hain ziren oparoak, non Saliaris cena erromatarrentzat festa handi eta oparoaren sinonimo bilakatu zen.
Esaten denez, [[Tulio Hostilio]] erregeak saliarren beste kolegio bat sortu zuen [[Fidenae]] eta [[Veii]]<nowiki/>ren [[Erromatar-Etruriar Gerrak|aurkako bigarren gerran ]]<nowiki/>egin zuen zin baten ondorioz.
Saliar hauek ere 12 ziren, patriziarrak baita eta ustez Marte gurtu beharrean [[Kirino]] gurtzen zuten.
Salii Collini, Agonales edo Agonenses izena hartzen zuten.
[[Image:Apex (hat).gif|thumb|200px|Saliarren
eta Flamineen txano zeremonialak]] == Fundatzailea == Ancilearen mitoaz gain, greziar eta latindar iturrietan ere, apaizgo honen sorrerari buruzko hainbat azalpen ageri dira.
Batzuek Veiiko errege izan zen Morriusi egozten diote sorrera, horrela saliarrei jatorri etruriarra emanez.
Beste batzuek dardanorekin eta [[samotrazia]]r [[penateak|penateekin]] lotzen dituzte, edota [[Evandro]]<nowiki/>rekin Italiara heldu zen, eta "[[Eneada]]"ren arabera [[Ankises]]<nowiki/>en hileta jokoetan parte hartu zuen [[Salius]] hartzen dute sortzailetzat.
== Errituen interpretazioa == [[Georges Dumézil|Dumézilek]] interpretazio hau egiten du: errituak urteroko gerra garaiaren hasiera eta amaieraren seinale zirela.
Hasiera {{lang|la|"Agonium Martiale"}}, [[martxoak 19]]an izango zen, eta amaiera {{lang|la|"Armilustrium"}}aren egunean, [[Urriak 19]]an.
Lehenengo eguna ere {{lang|la|"ancilia movere"}} ( latinez anciliak mugitzea) deitzen zen eta ixteko eguna ancilia condere ( anciliak gorde, edo ezkutatu).
Dumézilek saliarren bi taldeak ( Marterenak eta Kirinorenak) erromatar gizartean funtzio militarrak eta ekonomikoak zuten lotura eta garrantziaren seinale eta eredu zirela uste zuen.
[[Georg Wissowa]]k errituak gerra, edota ezpata dantzatzat ditu, Saliarren jantziek haien jatorri militarra argi uzten dutelarik.
[[Erromatar egutegia|Erromako egutegi zaharrena]] martxoan hasten zenez, [[Hermann Usener|Usenerrek]] {{lang|la|"ancilia movere"}}ren zeremonia urte zaharra kanporatzeko erritua zela uste zuen.
Mamurius Veturius izeneko pertsonaia urte zaharraren irudia zen, eta Martxoak 1ean, Marte jaioberriari tokia uzteko alde egin beharra zuen.
Horrela [[martxoaren idus]]etan gizon bat ( jada erritualki {{lang|la|"Mamurius Veturius"}} izena hartutakoa) {{lang|la|"sacrum Mamurii"}}ean makil luze zuriez baliatuz jipoitua izaten zen.
Mamurius kondairaren arabera 11 Ancineak egin zituen errementaria zen.
Usener eta [[Ludwig Preller|Prellerren]] ustez Marte gerraren eta oparotasunaren jainkoa zen, eta {{lang|la|"Mamurius Veturius"}}, berriz, Marte Zaharra.
Wissowak Saliarrak [[Lusus Troiae]] dantzatzen zituzten gazte nobleekin alderatzen ditu.
Saliarren erritua horrela, adin nagusitasunean eta gerran sartzeko hasiera erritua baino ez zen izango.
XIX.
mendeko historialariek saliarrak [[Indra]] eta [[Marut]]en mito vedikoarekin lotzen zituzten.
Servius Honoratus eta Macrobius-ek erabilitako antzinako iturrien arabera, Saliarrak [[Tibur]]<nowiki/>en, [[Tusculum]]en eta [[Veii]]<nowiki/>en ere existitu egin ziren Erroman sortu baino lehen.
== Nomenklatura == Numaren Salii Palatiniek {{lang|la|"Marte Gradivus"}} (borrokara sartzen dena) gurtzen zuten, eta egoitza [[Palatino]]an zuten.
Tulioren Salii Collini-ek Kirino gurtzen zuten eta egoitza [[Kirinal]]ean zuten.
Rosinusek Agonenses Salii deitzen zituen.
Izatez Agonensesak Augustok apaizgoa erreformatu zuenean sortzea ere posiblea liteke.
"Paulus ex Festo" 10. orrian horrela dio: {{esaera2|{{lang|la|"....Agones dicebant montes, Agonia sacrificia quae fiebant in monte; hinc Romae mons Quirinalis Agonus et Collina Porta Agonensis"}}<br/>Mendiak Agones deitzen ziren, eta Agonia mendiotan egiten ziren sakrifizioak; beraz Erromako Kirinal mendia Agonus (deitzen da) eta Porta Collina Agonensis.}}
== Saliar birjinak == Festusek "saliar birjinak" ({{lang|la|"saliae virgines"}}) aipatzen ditu.
Saliarren "paludamentum"a eta "[[apex]]"a jantziz, emakume hauek apaizei sakrifizioak egiten laguntzen zieten.
Autore batzuen arabera [[trabestismo]] era bat izan daiteke hau, beste autore batzuek ordea emakumeak hildako edota falta ziren soldaduen ordezkaritzat dituzte.
=== Bibliografia === Livio, "Ab Urbe Condita" William Smith's "Dictionary of Greek and Roman Antiquities", "Salii".
John Murray, London, 1875.
Joseph Rykwert, "The Idea of a Town: The Anthropology of Urban Form in Rome, Italy and the Ancient World" (MIT Press, 1988) G. Dumezil "La religion romaine archaique" Paris 1974 G. Wissowa "Religion und Kultus der Roemer" H. Usener "Kleine Schriften" L. von Schoeder "Mysterium und Mimus im RigVeda" 1908 H.S. Versnel, "Inconsistencies in Greek and Roman Religion: Transition and Reversal in Myth and Ritual" Mary Beard, "Priesthood in the Roman Republic," in "Pagan Priests: Religion and Power in the Ancient World" (Cornell University Press, 1990)[[Kategoria:Antzinako Erromako erlijioa]]
