Orreagako gudua (824)
Orreagako gudua 824an jazotako guda ospetsua izan zen, noiz baskoien armadak karolingiar espedizio militarra mendean hartu zuen.
Gudua Orreagako lehenengo gudua baino 46 urte aurrerago izan zen baina, aurrekoak ez bezala, ondorio politiko inportanteak izan zituen, guduan Eblo eta Aznar Antso kondeak preso hartu zituzten eta, segidan, Oroel haitzean, Jakatik gertu, baskoi nobleek Eneko Aritza errege goratu eta Iruñeko Erresuma burujabea sortu zuten.
Aurrekariak
Pirinio inguruetan egoera ezberdina izan arren, haranetan kristauak gutxiengoa ziren.
Orduko euskaldun batzuk alderdi frankoen alde egiten zuten, hasieran Karlomagnok eta gero Luis Errukitsuak eutsirik.
Belaskotar leinu aberatsa frankoen alderdiaren buruzagia zen.
799an, karolingiarren aldekoek Iruñeko gobernadore musulmana edo walia, Eneko Aritzaren senidea zen Mutarrif ibn Musa, erail zuten.
806an, frankoek eskualdea kontrolpean zuten, Belasko Baskoia edo Gaskoia izeneko gobernadorearen bitartez.
812an, Luis Errukitsuak Iruñerantz bidali zuen espedizio bat.
Itzulera ez zen loriatsua, haurrak eta emakumeak hartu baitzituzten bahitu Orreagako mendatea zeharkatzeko.
816an, Ibn Hayyanen esanetan, Abd al-Karim ibn Abd al-Wahid ibn Mugitek frankoen aldeko "Jaungoikoaren Etsaia" zen Belasko Baskoia (, Balašk al-Ŷalašqī), Iruñeko sahibaren () aurkako espedizioa zuzendu zuen, alderdi kristau eta paganoa bildurik baitziren.
Hiru eguneko gudu batean omeiarren aldeko alderdiak bere etsaiak menderatu eta Belasko hil zuten, eta baita Alfontso II.a Asturiaskoaren noblea zen Gartzia Lopez, Antso "Iruñeko zalduna" eta "Ṣaltān" izeneko zaldun paganoa ere.
Frankoen aldekoen erabateko porrota erabilgarria izan zen Enekok baskoien buruzagitza lortzeko.
Iruñeko matxinada Pirinioz beste aldera hedatu zen eta Luis Errukitsuak Xemen I.a Gaskoiniakoa Baskoniako duke eta Bordeleko kondea kargutik kendu zuen, matxinada mendean hartu ez zuelako edota babestu zuelako.
Horrek sua piztu eta Pirinioez bi aldeetako euskal buruzagiak matxinatu eta 817an Akizen Luis Errukitsuak menderatuak izan ziren.
818an Lope Zentulo hautatu zuten duke baina laster matxinatu eta kargutik kendu zuten.
Bitartean, 820.
urtean, Aragoin (Jakan) frankoen basailua zen Aznar I.a Galindezen ordez Eneko Aritzak Gartzea "Gaiztoa" jarri zuen.
Urte hartan, Baskonia osotik hedatu zen matxinada eta frankoek Hispaniako Markak galtzekotan zeuden.
Gudua
824an, Pipino I.a errege frankoak eta bere menpeko iparraldeko jaun baskoiak berriro armada bidali zuten Iruñera.
Armada zuzentzeko Aznar Antso (agian Lupo dukearen semea), Gaskoniako gudarosteen buruzagia, eta Eblo () kondeak hautatu zituzten.
Espedizio militarrak hegoalderako bidea hartu zuen matxinadaren hiriburua zen Iruñea menderatzeko asmoarekin.
Gotorlekura iritsi eta erresistentzia topatu ez zuenez, itzulerako bidea hartu zuten arpilatutako ondasunekin.
Hala ere, Orreaga-Garaziko inguruko mendietan (omeiatar kronikarien arabera), iruindarrez (Eneko Aritzak zuzenduak), Banu Qasiz eta aragoiarrez osaturiko baterako armada basoetan ezkutaturik zegoen.
Baskoiek bi zutabeak eraso zituzten bere eremuan eta karolingiar armada erabat suntsiturik izan zen.
Gainera, Eblo eta Aznar Antso kondeak preso hartu zituzten.
Ondorioak
Karolingiarren porrotaren ondorioz, bi kondeak norako ezberdinak izan zituzten: Eblo frankoa gatibu bidali zuten Kordobara; Aznar Antso, berriz, garaileen herrikidea zenez, aske utzi zuten ().
Eblo kondearen destinoa orduko Banu Qasi-Aritza taldea eta Abd ar-Raman II.a emirraren arteko harreman onen froga izan zen, agian emirra karguan berria zelako (822).
Politikoki, Eneko Aritza Iruñeko buruzagi ukaezin bilakatu zen.
Baskoi printzerri berria Baskoniako dukerri frankoarekin bere loturak hautsi zituen eta Banu Qasirekin izandako aliantzari esker hegoaldeko erasoak ere urrunago zeuden.
