Βώλακας Τήνου
right|thumb|Χωριό Βωλάξ (Xαρακτικό του 1840).|409x409px
Ο Βώλακας ή Βώλαξ ή Βωλάξ , είναι χωριό της Τήνου.
Σε χειρόγραφο του καθολικού επισκόπου αναφέρεται ως Vulacus και αργότερα εμφανίζεται ως Volacus.
.
right|thumb|Χωριό Βωλάξ (Καρτ ποστάλ του 1907).|414x414px
Μεσαιωνικό καθολικό χωριό με περίπου 53 μόνιμους κατοίκους (απογραφή του 2011).
Χτισμένο σε υψόμετρο 284 μέτρα, σε ένα μικρό οροπέδιο στη μέση της Τήνου, περιτριγυριζόμενο από πέτρες και μεγάλους σφαιρικούς γρανιτένιους βράχους ηφαιστειογενούς προέλευσης.
Πάντα ήταν, και είναι ακόμη, το χωριό της καλαθοπλεκτικής από την οποία και ζει.
Δεν γνωρίζουμε αν υπήρχαν σημαντικά πρόσωπα, που να ξεπερνούσαν τα στενά όρια του χωριού, μέχρι και τον 18ο αιώνα.
Όμως, εντοιχισμένο σε σπίτι του χωριού βρίσκουμε το μαρμάρινο οικόσημο του Οίκου των βενετών πατρικίων Valier.
Tο χωριό έχει τη δική του ζωντανή προσφορά, τόσο στον κλήρο όσο και στον μοναχισμό με γνωσότερο όλων τον ιερέα δον Γιώργη Φυρίγο.
Πολλά δεν ξέρουμε ακόμη, για τυχόν παρουσία κατοίκων του χωριού με ενεργό συμμετοχή στα τοπικά πράγματα.
Στο δηματολόγιο του παλαιού Δήμου Σωσθενίου συναντούμε έναν βωλακίτη με την ιδιότητα του γραμματέα, με έτος γέννησης το 1840, χωρίς όμως τόπο υπηρεσίας.
Tο χωριό σήμερα έχει ένα μικρό λαογραφικό μουσείο που λειτουργεί από το Πάσχα μέχρι τα τέλη Οκτωβρίου και ένα καλαίσθητο υπαίθριο πέτρινο θέατρο, 300 θέσεων, όπου το καλοκαίρι γίνονται διάφορες πολιτιστικές εκδηλώσεις.
Την περίοδο του Πάσχα, αναρριχητές απ' όλο τον κόσμο μαζεύονται για να κάνουν bouldering στα βράχια . Το χωριό διαθέτει δύο εστιατόρια και κάποια καταστήματα πώλησης καλαθιών και άλλων παραδοσιακών προϊόντων της τηνιακή γης.
Κάθε χρόνο, γίνονται δύο πανηγύρια.
Την Πέμπτη του Πάσχα, στην "Παναγία Καλαμάν", γιορτάζεται η "μαράντα" με σουβλιστά αρνιά, κρασί και μουσική, και στις 8 Σεπτεμβρίου που γιορτάζει το χωριό τη γέννηση της Θεοτόκου (όνομα της ενορίας του).
Ιστορικά στοιχεία
Το πότε κτίστηκε είναι αδύνατον να προσδιοριστεί, ωστόσο είναι από τα παλαιότερα του νησιού.
Πιθανότατα να είναι μεταβυζαντινό και σίγουρα υπήρξε τον μεσαίωνα.
Δεν αποκλείεται πάντως η ευρύτερη περιοχή να κατοικήθηκε πάνω από 2.000 χρόνια προ Χριστού, επειδή έχουν βρεθεί κάποια κομάτια οψιδιανού αυτής της περιόδου.
H πρώτη επίσημη καταγραφή του χωριού Βωλάξ, προέρχεται από τα κρατικά έγγραφα της βενετικής διοίκησης του 1618 (ASVe, Duca Di Candia, Busta 92) που βρίσκονται στην Ιταλία.
Άλλο επίσημο έγγραφο βρίσκεται στον Κατάλογο Πρωτόγερων στην ποιμαντορική επίσκεψη του επισκόπου Νικόλαου Ρήγου στις 13 Φεβρουαρίου 1642.
Τον Νοέμβριο/Δεκέμβριο του 1700 (Κώδιξ 4 ΑΚΤ) υπήρχαν 58 οικισμοί στην Τήνο και ένας από αυτούς ήταν η Βωλάξ.
Στο Relation d' un voyage du Levant (J.
Pitton De Tournefort, Παρίσι, 1717), ο Βώλακας καταγράφεται στα κυριώτερα χωριά της Τήνου.
O ενοριακός κώδικας του χωριού, Libro Maestro Della Chiesa Parrocchiale Di Vulacus βρίσκεται φυλαγμένος στα αρχεία της thumb|415x415px|Xαρακτηριστικά βράχια του βωλακίτικου τοπίου.
Καθολικής Αρχιεπισκοπής στην Ξινάρα και "επιβίωσε" χάρη στην αγαθή τύχη του π.
Μάρκου Φώσκολου.
Χωρίζεται σε οκτώ μέρη, όπου τα κυριώτερα από αυτά είναι η καταγραφή των εκκλησιών του χωριού (Obblighi de Messe, e Lampadi delle Chiesolle appartenenti alla Chiesa Parrocchiale di Vulacus), οι θάνατοι (Libro dei Morti) και οι βαπτίσεις που (με συρραφή από παλιότερο κώδικα) ξεκινούν από το έτος 1749 (Libro de' Battesimi).
Λόγω του ιδιαίτερου γεωλογικού ενδιαφέροντος, έχουμε μεμονωμένες επισκέψεις στο χωριό από τα τέλη του 18ου και –κυρίως– από τα πρώτα μετεπαναστατικά χρόνια, με πιο γνωστές τη γαλλική επιστημονική αποστολή του J.
B.
Bory de Saint Vincent (1834-1836) και αυτή του Γερμανού γεωλόγου Karl Gustav Fiedler (1835-1837) που ταξίδεψε στα περισσότερα μέρη του τότε Eλληνικού Bασιλείου, ώστε ο Όθωνας να του απονέμει τον Σταυρό του Ελληνικού Τάγματος του Σωτήρος και τον τοποθετήσει διευθυντή στα Eλληνικά Oρυχεία.
Στα τέλη της δεκαετίας του 1990 το Πανεπιστήμιο Aθηνών υπέβαλε υπόμνημα προς τη Διεθνή Ένωση Γεωλογικών Eπιστημών και προς το IΓME για τη διατήρηση της γεωμορφολογικής αυτής κληρονομιάς.
Ονομασία
Το όνομά του το χωριό το οφείλει στους μεγάλους γρανιτένιους βράχους που το περιβάλλουν και είναι κομμάτι του ίδιου του χώρου: από τον τόπο με τα βράχια στους βολάκους, όπου προφέρονταν στους βολάκ(ου)ς στον τοπικό ιδιωματισμό, έγινε η περιοχή με τα βράχια η Βολάκ'ς, το Βολάξ . Η λέξη Βουλάκ(ου)ς είναι ηχητικά η πιο κοντινή και αποδόθηκε πρώτα στα λατινικά σαν Vulacus και αργότερα στα ελληνικά σαν Βώλακας.
Η ακριβής ονομασία είναι ένα σχετικό ζήτημα.
Παρά την ίδια ρίζα (Vola-), η κατάληξη άλλαξε αρκετές φορές, και τα διάφορα τα έγγραφα δεν αποσαφηνίζουν την κατάσταση.
Οι επίσημες αναφορές του χωριού είχαν γίνει με λατινική απόδοση και από διαφορετικούς ανθρώπους που ήταν και οι υπεύθυνοι τήρησης των βιβλίων.
Αν δε, στα επίσημα έγγραφα προστεθούν κι άλλα thumb|418x418px|Tοπίο στη Bωλάξ.
Στο βάθος η περιοχή "Bουνό".
ιδιωτικά (προικοσύμφωνα, διαθήκες, πιστοποιητικά προίκας, αγορές γης ή άλλου οικονομικού χαρακτήρα), επέρχεται ακόμη μεγαλύτερη αβεβαιότητα για την σωστή γραφή του ονόματος του χωριού.
Τέλος, όσον αφορά το που τονίζονται οι ονομασίες, αυτό είναι θέμα εικασιών, αφού η λατινική γραφή δεν έχει τόνους.
Ενδεικτικά, ακολουθούν κάποιες παραλλαγές από τις 38 διαφορετικές που έχουν καταμετρηθεί: Vulacus (1642· Nικόλαος Pήγος, επίσκοπος Tήνου) Volakos (1717· Zοζέφ Πιτόν ντε Tουρνεφόρ, βοτανολόγος, περιηγητής), Volacus (1756· Πέτρος Mάρτυς ντε Στέφανι, αρχιεπίσκοπος Παροναξίας), Vollakos (1809· Mαρκάκης Φίλιππος Zαλλώνης, ιατρός, συγγραφέας), Wollax (1840· Kάρλ Γκούσταβ Φίντλερ, γεωλόγος, περιηγητής), Bωλάξ (1871· Ξαβέριος Λάνδερερ, χημικός, καθηγητής), Volaccos (τέλη 19ου αιώνα· άγνωστη ουρσουλίνα μοναχή), Bώλακας (1888· Δημήτριος Mαυρομαρμαράς, διδάσκαλος)κ.α.
Παραλλαγές στο όνομα του χωριού εμφανίζονται και σε διάφορους χάρτες: Ως Βωλάξ εμφανίζεται σε χάρτη που χάραξε ο Ν. Σταυλάς το 1892 (εκτύπωση Αθηναϊκό Λιθογραφείο Α.
Κοντογόνη).
Στην παλαιότερη καταγραφή του χωριού που έχει βρεθεί σε χάρτη εμφανίζεται ως Vollakos (1809) (Marcaky Zallony, Voyage à Tine, l' une des îles de l' Archipel de la Grèce και σε χάραξη του J.D.
Barbié du Bocage).
Σε άλλον πάλι, που εκτυπώθηκε στο Παρίσι (J.
B.
Bory de Saint Vincent), καταγράφεται ως Bollakos (1838) .
Ένα άλλο ορθογραφικό ερώτημα που εμφανίστηκε στα μέσα της δεκαετίας του '90, αφορούσε τη χρήση του "ο" ή του "ω" στην ονοματοδοσία του χωριού.
Αρκετές απόψεις τέθηκαν περί της ορθής ετυμολογικά γραφής.
Πάντως, η παλαιότερη χρονικά λέξη "βώλαξ", μας έρχεται από τον Ησύχιο και είναι με "ω".
thumb|417x417px|Bωλάξ: η θέση "Aετός".
Απογραφές
Από το 1470 –που είναι και η πρώτη γνωστή μαρτυρία που μας πληροφορεί για τον πληθυσμό– έως το 1746 έχουμε συγκεντρωτικά στοιχεία του νησιού και όχι για κάθε χωριό ξεχωριστά.
Από το 1756, όμως, υπάρχουν αναλυτικά στοιχεία για το έμψυχο δυναμικό του κάθε χωριού.
Οι απογραφές των κατοίκων της Βωλάξ προέρχονται από τρεις πηγές: Από τα αρχεία των ενοριών της Καθολικής Αρχιεπισκοπής για τα πρώτα χρόνια (*), από τις απογραφές της καθέδρας του ίδιου του χωριού με τρεις κύριες εγγραφές (***), και φυσικά, από τις επίσημες απογραφές πληθυσμού του Ελληνικού Κράτους (**) από το 1879 μέχρι σήμερα.
Τα αποτελέσματα παλαιοτέρων απογραφών δεν έγιναν με αντικειμενικά ή επιστημονικά κριτήρια: Έτσι, καταγράφονται κάτοικοι που έφυγαν από το χωριό (συνήθως για την Κωνσταντινούπολη αφού υπήρχε "ανοιχτή επικοινωνία" με τακτικό δρομολόγιο πλοίου) και, συνεπώς, η πεποίθηση ότι θα παλινοστήσουν.
Ή, πάλι, λόγω της υψηλής παιδικής θνησιμότητας της εποχής, κατέγραφαν μόνο τους ενήλικες ως ενεργό πληθυσμό, και αυτοί ήταν όσοι είχαν συμπληρώσει το όγδοο έτος της ηλικίας τους.
Έτσι, παιδιά μέχρι εφτά χρονών δεν αναφέρονται σαν κάτοικοι, ενώ φαίνεται να υπάρχουν απογραφές με άθροισμα περισσοτέρων κοινοτήτων μαζί, γι αυτό και σε μικρό χρονικό διάστημα υπάρχουν μεγάλες αποκλίσεις.
Συνεπώς, τα δεδομένα πρέπει να θεωρηθούν περισσότερο ως ενδεικτικά.
right|thumb|Συνάθροιση σε πανηγύρι του χωριού (μέσα δεκαετίας του '50).|420x420px
Τοπωνύμια
Σχεδόν όλα –εκτός ίσως από τις εκκλησίες– δεν απαντούνται σε κανέναν χάρτη.
Είναι τα ονόματα περιοχών (Εδαφονυμικά (Λειβάδι, Καυκάρα), Ανθρωπονυμικά (Σαββαγιάννη, Του Βουράκη Τ' Αλώνι), Υδρωνυμικά (Βάνα, Πρώτη Πηγή) για τις οποίες μπορούν να συνεννοηθούν μόνον οι κάτοικοι της περιοχής, και συνήθως οι πιο μεγάλοι.
Όσα γράμματα βρίσκονται μέσα σε παρενθέσεις δεν προφέρονται στη τοπική γλώσσα -υπονοούνται: [το] Αλωνάκι, [το] Αλών(ι), [το] Άπλωμα (τοποθεσία που βαφτίστηκε έτσι από τα τότε παιδιά, στα πρώτα χρόνια της δεκαετίας του '80, και έχει επικρατήσει μέχρι σήμερα), [η] Αποκωλιασμέν(η), [το] Β(ου)νό, [η] Βάνα, [η] Βάρδα, [τα] Βρυσάκια, [οι] Γαρουφαλιές/Γαρουφωλιές, [η] Γκαγκέλη (σε παλαιότερα έγγραφα εμφανιζόταν ως Γκατζέλη), [η] Γ(ου)λίκα, [η] Γρίζα ή Ζαρανί, [τα] Δεντρά (το παλαιότερο γραπτό τοπωνύμιο.
Εμφανίζεται ως Δεντριά από τα τέλη του 1600), [η] Καμμένη Πλάκα, [το] Καμπί, [το] Καράβι (τοποθεσία που βαφτίστηκε έτσι στον μεσοπόλεμο από τον ήχο των νερών που έτρεχαν), [η] Καυκάρα, [η] Κορακοφωλιά, [το] Κο(υ)ρνάρ(ι) ή Κορνάρ(ου), [η] Κουκ, [η] Κουλαρού/Κωλαρού, [η] Κυδωνιά, [;] Λα(γ)ούδ(η) (τουλάχιστον από το 1899), [το] Λαμπίρ, [το] Λειβάδ(ι), [τα] Μάγια, [ο] Μεγάλος Γκρεμ(ν)ός, [ο] Μπισνάδος/Μπιζνάδος, [το] Μπουρό/Μπωρό, [του] Νικόλα (πρόκειται για δύο διαφορετικά χωράφια με το ίδιο όνομα.
Το ένα από τα δύο αναφέρεται και ως Αλώνι), [η] Παραγγεριά, [το] Πατητήρ(ι), [η] Παχιανάμμος, [τα] Περάματα, [ο] Πέτασος, [;] Πετρακάκη, [ο] Πετριάδος, [το] Πηγάδι ή [η] Πηγή, [η] Πρώτη Πηγή, [η] Σαββαγιάν(νη), [η] Σαββαγιάν(νη) Τ(η)ς Μπίλιας –διαφορετικό μέρος, [;] Σαμπερλίκ, [η] Σκεπανή, [το] (Τ)ζεράν(ι), Του Βουράκη Τ' Αλών(ι) (Πλάκα), [η] Τράχ(η), [η] Φ( )τιά, [τα] Φαράγγια, [η] Χο(υ)ντρή.
Ακολούθως, υπάρχουν και τα ομώνυμα σημεία: Άγια Βενεράντα (τουλ.
από το 1700), Αγία Μαρίνα (τουλ.
από το 1700), Άγιος Μάρκος (1926), Εκκλησία, Θέατρο (1996), Καλαμάν (τουλάχιστον από το 1758), Μουσείο (1995), Παπαδικό (1910), Πίσω Πλατεία, Πλατεία (1994).
Μέσα, όμως, από πωλητήρια και διαθήκες, υπάρχουν και κάποια που δεν έφτασαν ως τις μέρες μας και έτσι δεν γνωρίζουμε την ακριβή τους θέση: (η) Αλωνίστρα (σε έγγραφο του 1755), (οι) Ασκέλες ( επίσης το 1755), (το) Άσπρο Βουνί (1755), (ο) Βριάδος (1755), (οι) Γαϊλουφωλιές (έχει άραγε σχέση με τις Γαρουφαλιές;), [το] Γλυφό Πηγάδι, [;] Καγιάνου, [τα] Καλά Ξυνά/Καλαξινά (1755), [η] Κορακιά (1755), [οι] Κυρκομίδες, [;] Μυ(ν)δρινού, [τα] Παπαδικά, [η] Σουπάνη (1755).
