Οργανική αντίδραση
Οργανικές ονομάζονται οι χημικές αντιδράσεις στις οποίες συμμετέχουν οργανικές ενώσεις.
Οι παλιότερες οργανικές αντιδράσεις που αναφέρονται σε γραπτά κείμενα είναι η καύση και η διαδικασία παρασκευής σαπουνιών από λίπη (σαπωνοποίηση).
Όμως η σύγχρονη ιστορία των οργανικών αντιδράσεων μπορούμε να πούμε ότι ξεκινά με την ιστορική σύνθεση του Wöhler το 1828.
Πολλά βραβεία Nobel έχουν δοθεί για την επινόηση συγκεκριμένων οργανικών αντιδράσεων όπως η αντίδραση Grignard το 1912, η διενική σύνθεση (αντίδραση Diels-Alder) το 1950, η αντίδραση Wittig το 1979, η ολεφινική μετάθεση το 2005 κ.ά.
Οι βασικές οργανικές αντιδράσεις περιλαμβάνουν προσθήκες, αποσπάσεις, αντικαταστάσεις (ή υποκαταστάσεις), οξειδοαναγωγές κ.ά.
Στην Οργανική Σύνθεση, οι οργανικές αντιδράσεις χρησιμοποιούνται για τη δημιουργία νέων οργανικών μορίων.
Οι οργανικές αντιδράσεις χρησιμοποιούνται ευρύτατα στην παρασκευή χημικών προϊόντων, φαρμάκων, πλαστικών, πρόσθετων τροφίμων κ.λ.π.
Βασικές αρχές
Οι βασικές αρχές που διέπουν τις αντιδράσεις της ανόργανης χημείας, είναι βέβαια οι ίδιες και για τις οργανικές αντιδράσεις.
Οι οργανικές αντιδράσεις έχουν όμως και μερικά ιδιαίτερα χαρακτηριστικά :
Ταξινόμηση οργανικών αντιδράσεων
Δεν υπάρχει όριο στον αριθμό των πιθανών οργανικών αντιδράσεων και των μηχανισμών, όμως παρόλο το τεράστιο πλήθος τους, μπορούν να ταξινομηθούν με τα ακόλουθα κριτήρια :
*Πυρηνόφιλη αλειφατική υποκατάσταση που πραγματοποιείται με μονομοριακό (SN1), με διμοριακό (SN2) και με εσωτερικό (SNi) μηχανισμό.
*Πυρηνόφιλη αρωματική υποκατάσταση.
*Ηλεκτρονιόφιλη αλειφατική υποκατάσταση που πραγματοποιείται με μονομοριακό (SE1), με διαμοριακό (SE2) μηχανισμό.
Εδώ ανήκουν και διάφορες άλλες ηλεκτρονιόφιλες αντιδράσεις όπως οι αντιδράσεις παρεμβολής καρβενίων ή νιτρενίων, η αλογόνωση των κετονών, η αλογονοφορμική αντίδραση, ο σχηματισμός υλιδίων, οι αντιδράσεις εναμινών
*Ηλεκτρονιόφιλη αρωματική υποκατάσταση.
*Υποκατάσταση ελευθέρων ριζών.
*Πυρηνόφιλη προσθήκη.
*Ηλεκτρονιόφιλη προσθήκη.
*Προσθήκη ελευθέρων ριζών.
*Με την ευρύτερη έννοια εδώ ανήκουν και οι αντιδράσεις πολυμερισμού (πολυμερισμοί προσθήκης και συμπύκνωσης).
*Αντιδράσεις β-απόσπασης οι οποίες χωρούν με μηχανισμούς Ε1 και Ε2 καθώς και με εσωτερικό μηχανισμό (Εi).
Είναι οι περισσότερες αντιδράσεις απόσπασης.
*Άλλες αποσπάσεις όπως α-απόσπαση, αντιδράσεις 1,3- και 1,4-απόσπασης και απόσπαση διαμέσου της συζυγούς βάσης (μηχανισμός E1cB).
*Στην κατηγορία αυτή μπορούμε να εντάξουμε και τις αντιδράσεις μετάθεσης και διάσπασης.
*Πολικές ή ετερολυτικές αντιδράσεις.
Οι πολικές αντιδράσεις είναι οι περισσότερο συνηθισμένες και χωρούν κυρίως σε διαλύματα.
*Ομολυτικές ή αντιδράσεις ελευθέρων ριζών.
Οι αντιδράσεις αυτές γίνονται συνήθως στην αέρια φάση και είναι αλυσωτές.
*Περικυκλικές ή σύγχρονες αντιδράσεις.
Ονομάστηκαν περικυκλικές ή σύγχρονες διότι σε ένα μεταβατικό κυκλικό στάδιο γίνεται συγχρόνως διάσπαση των παλιών και δημιουργία των νέων δεσμών.
*Στερεοειδικές και
*Στερεοεκλεκτικές.
*Αντιδράσεις υποκατάστασης.
*Αντιδράσεις αλκυλίωσης.
*Αντιδράσεις εστεροποίησης.
*Αντιδράσεις υδρόλυσης.
*Αντιδράσεις προσθήκης στο διπλό δεσμό άνθρακα-άνθρακα.
*Αντιδράσεις προσθήκης στον τριπλό δεσμό άνθρακα-άνθρακα.
*Αντιδράσεις προσθήκης στον καρβονυλικό διπλό δεσμό.
*Αντιδράσεις πολυμερισμού προσθήκης.
*Αντιδράσεις πολυμερισμού συμπύκνωσης.
*Αντιδράσεις συμπολυμερισμού.
Οι οργανικές αντιδράσεις μπορούν να ταξινομηθούν ανάλογα με τη χαρακτηριστική ομάδα που συμμετέχει στα αντιδρώντα και στα προϊόντα μιας αντίδρασης.
Έτσι, διακρίνουμε αντιδράσεις του καρβονυλίου (των αλδεϋδών και κετονών), του υδροξυλίου (των αλκοολών), του καρβοξυλίου (των οξέων) κ.λ.π.
Στην οργανική χημεία των ετεροκυκλικών ενώσεων, οι οργανικές αντιδράσεις ταξινομούνται ανάλογα με το είδος του ετεροκυκλικού δακτυλίου και του ετεροατόμου που συμμετέχει.
Έτσι διακρίνουμε αντιδράσεις όπου συμμετέχουν ετεροάτομα αζώτου, φωσφόρου, θείου κ.ά., αντιδράσεις τετραμελών, πενταμελών, εξαμελών κ.ά.
δακτυλίων κ.λ.π.
Οι οργανικές αντιδράσεις μπορούν ακόμα να ταξινομηθούν ανάλογα με το άτομο με το οποίο ενώνεται ο άνθρακας και συμμετέχει στην αντίδραση.
Έτσι, έχουμε οργανομεταλλικές αντιδράσεις (όπου συμμετέχει δεσμός άνθρακα-μετάλλου), οργανοφωσφορικές αντιδράσεις, οργανοπυριτικές αντιδράσεις κ.λ.π.
Επειδή ο άνθρακας μπορεί να ενωθεί σχεδόν με όλα τα στοιχεία του περιοδικού πίνακα, συμπεραίνουμε ότι προκύπτουν έτσι πολλές κατηγορίες οργανικών αντιδράσεων.
Πηγές
