Ιωδαιθίνιο
Το αιθινυλοϊωδίδιο ή ιωδοαιθίνιο ή ιωδοακετυλένιο είναι η χημική ένωση με χημικό τύπο C2HI και σύντομο συντακτικό HC≡CI.
Ανήκει στα αλκινυλοαλογονίδια, δηλαδή στα άκυκλα με ένα τριπλό δεσμό, οργανομονοαλογονίδια.
Τα δυο (2) άτομα άνθρακα που περιέχει βρίσκονται σε υβριδισμό sp και συνδέονται με τριπλό δεσμό, δηλαδή ένα (1) σ και δύο (2) π.
Μοριακή δομή
Παραγωγή
Με απόσπαση δύο μορίων υδραλογόνου από 1,1,1-τριιωδοαιθάνιο ή 1,1,2-τριιωδοαιθάνιο, με χρήση υδροξειδίου του νατρίου (NaOH).
: \\mathrm{CH_3CI_3 + 2NaOH \\xrightarrow{} HC \\equiv CI + 2NaI + 2H_2O} ή \\mathrm{ICH_2CHI_2 + 2NaOH \\xrightarrow{} HC \\equiv CI + 2NaI + 2H_2O}
Με απόσπαση δύο μορίων αλογόνου από 1,1,1,2,2-πενταϊωδοαιθάνιο, με χρήση ψευδαργύρου (Zn), παράγεται αιθινυλοϊωδίδιο : \\mathrm{\\mathrm{ I_2CHCI_3 + 2Zn \\xrightarrow{} HC \\equiv CI + 2ZnI_2 }}
Με επίδραση ιωδιούχου νατρίου (NaI) σε αιθινυλοχλωρίδιο: \\mathrm{ HC \\equiv CCl + NaI \\xrightarrow{} HC \\equiv CI + NaCl}
Χημικές ιδιότητες και παράγωγα
Με επίδραση θειικού οξέος και στη συνέχεια νερού (ενυδάτωση) σε αιθινυλοϊωδίδιο, παρουσία ιόντων υδραργύρου (Hg), παράγεται ακετυλοϊωδίδιο (CH3COI)
:
\\mathrm{HC \\equiv CI + H_2O \\xrightarrow[H_2SO_4]{Hg^{2+}} CH_3COI}
Με επίδραση (προσθήκη) υποαλογονώδους οξέος (HOX) σε αιθινυλοϊωδίδιο παράγεται αλοαιθανοϋλοϊωδίδιο : \\mathrm{ HC \\equiv CI + HOX \\xrightarrow{} XCH_2COI }
\\mathrm{ 2H_2O + X_2 \\xrightarrow{} 2HOX }
Με καταλυτική υδρογόνωση αιθινυλοϊωδίδιου σχηματίζεται αρχικά βινυλοϊωδίδιο και στη συνέχεια (με περίσσεια υδρογόνου) αιθυλοϊωδίδιο.
: \\mathrm{ HC \\equiv CI + H_2 \\xrightarrow{Ni\\;\\acute{\\eta}\\; Pd \\;\\acute{\\eta}\\; Pt} CH_2=CHI \\xrightarrow[+ H_2]{Ni\\;\\acute{\\eta}\\; Pd \\;\\acute{\\eta}\\; Pt} CH_3CH_2I }
Με επίδραση αλογόνου (X2) (αλογόνωση) σε αιθινυλοϊωδίδιο έχουμε προσθήκη στον τριπλό δεσμό.
Παράγεται αρχικά 1,2-διαλο-1-ιωδοαιθένιο και στη συνέχεια (με περίσσεια αλογόνου) 1-ιωδο-1,1,2,2-τετρααλοαιθάνιο.
: \\mathrm{ HC \\equiv CI + X_2 \\xrightarrow{CCl_4} XCH=CXI \\xrightarrow[+X_2]{CCl_4} X_2CHCX_2I }
Με προσθήκη υδραλογόνων (HX) (υδραλογόνωση) σε αιθινυλοϊωδίδιο παράγεται αρχικά 1-αλο-1-ιωδοαιθένιο και στη συνέχεια (με περίσσεια υδραλογόνου) 1,1-διαλο-1-ιωδοαιθάνιο.
: \\mathrm{ HC \\equiv CI + HX \\xrightarrow{} CH_2=CXI \\xrightarrow{+HX} CH_3CX_2I }
Με προσθήκη υδροκυανίου (HCN) (υδροκυάνωση) σε αιθινυλοϊωδίδιο παράγεται 2-ιωδοπροπενονιτρίλιο: \\mathrm{ HC \\equiv CI + HCN \\xrightarrow{} CH_2=CICN }
1. Με προσθήκη μονοξειδίου του άνθρακα (CO) και νερού (H2O), παράγεται 2-ιωδο-2-προπενικό οξύ: \\mathrm{ HC \\equiv CI + CO + H_2O \\xrightarrow{} CH_2=CICOOH }
2. Με προσθήκη μονοξειδίου του άνθρακα (CO) και αλκοόλης (ROH), παράγεται 2-ιωδοπροπενικός αλκυλεστέρας: \\mathrm{ HC \\equiv CI + CO + ROH \\xrightarrow{} CH_2=CICOOR }
Η διυδροξυλίωση αιθινυλοϊωδίδιου, αντιστοϊχεί σε προσθήκη H2O2 και παράγει υδροξυαιθανοϋλοϊωδίδιο :
1. Επίδραση αραιού διαλύματος υπερμαγγανικού καλίου (KMnO4).
Π.χ.: \\mathrm{ 5HC \\equiv CI + 4KMnO_4 + 2H_2SO_4 \\xrightarrow{} 5HOCH=C(I)OH + 4MnO + 2K_2SO_4 + 2H_2O } \\mathrm{HOCH=C(I)OH \\xrightarrow{} HOCH_2COI} 2.
Επίδραση καρβονικού οξέος και υπεροξείδιου του υδρογόνου: \\mathrm{ HC \\equiv CI + H_2O_2 \\xrightarrow{RCOOH} HOCH=C(I)OH } \\mathrm{HOCH=C(I)OH \\xrightarrow{} HOCH_2COI}
Με επίδραση αλκοόλης (ROH) σε αιθινυλοϊωδίδιο παράγεται αλκυλο(1-ιωδοαιθενυλο)αιθέρας : \\mathrm{ HC \\equiv CI + ROH \\xrightarrow{\\triangle} CH_2=CIOR}
Με επίδραση καρβονικών οξέων (RCOOH) σε αιθινυλοϊωδίδιο παράγεται καρβονικός (1'-ιωδοαιθενυλο)εστέρας : \\mathrm{ HC \\equiv CI + RCOOH \\xrightarrow{} RCOOCI=CH_2}
Με επίδραση όζοντος (οζονόλυση) σε αιθινυλοϊωδίδιο, παράγεται αρχικά ασταθές οζονίδιο που τελικά διασπάται σε φορμυλομεθανοϋλοϊωδίδιο : \\mathrm{ HC \\equiv CI + \\frac{2}{3}O_3 \\xrightarrow{H_2O} OCHCOI }
Με επίδραση πυκνού διαλύματος υπερμαγγανικού καλίου (KMnO4) παράγεται ιωδοφορμυλομεθανικό οξύ : \\mathrm{ 5HC \\equiv CI + 6KMnO_4 + 3H_2SO_4 \\xrightarrow{} 5HOOCOI + 6MnO_2 + 3K_2SO_4 + 3H_2O }
Υδρόλυση με αραιό διάλυμα υδροξειδίου του νατρίου (NaOH) προς αιθενάλη (CH2=C=O) : \\mathrm{HC \\equiv CI + NaOH \\xrightarrow{-NaI} HC \\equiv COH \\xrightarrow{} CH_2=C=O }
Με αλκοολικά άλατα (RONa) προς αιθινυλοαλκυλολαιθέρα (HC≡COR) : \\mathrm{HC \\equiv CI + RONa \\xrightarrow{} HC \\equiv COR + NaI}
Με αλκινικά άλατα (RC≡CNa) προς αλαδιίνιο (RC≡CC≡CH).
Π.χ. : \\mathrm{HC \\equiv CI + RC \\equiv CNa \\xrightarrow{} RC \\equiv CC \\equiv CH + NaI}
Με καρβονικά άλατα (RCOONa) προς καρβονικό αιθινυλεστέρα (RCOOC≡CH) : \\mathrm{HC \\equiv CI + RCOONa \\xrightarrow{} RCOOC \\equiv CH + NaI}
Με κυανιούχο νάτριο (NaCN) προς προπινονιτρίλιο (ΗC≡CCN) : \\mathrm{HC \\equiv CI + NaCN \\xrightarrow{} HC \\equiv CCN + NaI}
Με αλκυλολίθιο (RLi) προς αλκίνιο : \\mathrm{HC \\equiv CI + RLi \\xrightarrow{} RC \\equiv CH + LiI}
Με όξινο θειούχο νάτριο (NaSH) προς αιθενοθειάλη (CH2=C=S) : \\mathrm{HC \\equiv CI + NaSH \\xrightarrow{-NaI} HC \\equiv CSH \\xrightarrow{} CH_2=C=S }
Με θειολικό νάτριο (RSNa) προς αιθινυλοαλκυλοθειαιθέρα (RSC≡CH) : \\mathrm{HC \\equiv CI + RSNa \\xrightarrow{} HC \\equiv CSR + NaI}
Με νιτρώδη άργυρο (AgNO2) προς νιτροαιθίνιο (ΗC≡CNO2) : \\mathrm{HC \\equiv CI + AgNO_2 \\xrightarrow{} HC \\equiv CNO_2 + AgI \\downarrow}
1. Με λίθιο (Li).
Παράγεται αιθινυλολίθιο: \\mathrm{HC \\equiv CI + 2Li \\xrightarrow{|Et_2O|} HC \\equiv CLi + LiI} 2.
Με μαγνήσιο (Mg) (αντιδραστήριο Grignard) : \\mathrm{HC \\equiv CI + Mg \\xrightarrow{|Et_2O|} HC \\equiv CMgI}
Με αιθινυλίωση κατά Friedel-Crafts βενζολίου παράγεται αιθινυλοβενζόλιο: \\mathrm{PhH + HC \\equiv CI \\xrightarrow{AlI_3} PhC \\equiv CH + HI}
Χρήσεις
Μπορεί να χρησιμοποιηθεί στην παραγωγή πολλών παραγώγων.
Σημειώσεις και αναφορές
Πηγές
