Θεμιστοκλής Πολυκράτης
Ο Θεμιστοκλής Πολυκράτης (1863-1926) υπήρξε Έλληνας συνθέτης και φιλόλογος.
Θεωρείται ο παραγωγικότερος Έλληνας συνθέτης πολυφωνικής εκκλησιαστικής μουσικής.
Βιογραφία
Γεννήθηκε το 1863 στη Φιλιππούπολη.
Όταν ο πατέρας του Γεώργιος Καζαντζής που καταγόταν από την Ήπειρο πέθανε, ο μικρός Θεμιστοκλής ήρθε μαζί με τη μητέρα του στην Αθήνα.
Η μητέρα του παντρεύτηκε εκ νέου και ο πατριός του, που λεγόταν Πολυκράτης, του έδωσε το δικό του επίθετο.
Σπούδασε Φιλολογία στο Πανεπιστήμιο Αθηνών και μουσική στο Ωδείο Αθηνών, έχοντας δάσκαλό του τον Αλέξανδρο Κατακουζηνό, ο οποίος τον προσέλεβε από μικρό στη χορωδία του ανακτορικού παρεκλησίου.
Ο Πολυκράτης απέκτησε ικανή μόρφωση, τόσο στη μουσική, όσο και στη φιλολογία και άριστη κλασσική παιδεία.
Διετέλεσε σχολάρχης στο Κορωπί και το Μαρούσι και εργάστηκε ως φιλόλογος στο Παρθεναγωγείο Χιλλ και το Αρσάκειο.
Παράλληλα υπήρξε επί μακρό χρονικό διάστημα έφορος της σχολής απόρων παίδων του Φιλολογικού Συλλόγου "Παρνασσός".
Δίδαξε ακόμη ευρωπαϊκή μουσική στη σχολή βυζαντινής μουσικής του Πειραιά.
Το 1897 ίδρυσε την τετράφωνη Χορωδία του Αγίου Γεωργίου Καρύτση στην Αθήνα την οποία διυήθυνε έως το 1913.
Η Χορωδία του Αγίου Γεωργίου Καρύτση που υφίσταται μέχρι σήμερα, φέρει προς τιμήν του ιδρυτή της το όνομά του.
Από το 1913 έως το 1920 διυήθυνε τη χορωδία του Αγίου Διονυσίου Αρεοπαγίτου (της οδού Σκουφά) και από το 1920 έως το θάνατό του τον αρμονικό χορό της Μητροπόλεως (όπως ονομαζόταν τότε η πολυφωνική χορωδία που διέθετε σε αντίθεση με τη μονόφωνη βυζαντινή).
Απεβίωσε στις 24 Φεβρουαρίου του 1926.
Το μουσικό του έργο
Λέγεται ότι είναι αμφίβολο εάν άφησε κάποιο λειτουργικό μέλος χωρίς να το μελοποιήσει.
Ωστόσο οι εκκλησιαστικές του συνθέσεις παρέμειναν ανέκδοτες με μόνη εξαίρεση το περίφημο "Τροπάριο της Κασσιανής" που εκδόθηκε το 1908.
Αναφέρουμε ενδεικτικά μόνο τις ακόλουθες:
Πολύ σύντομα το έργο του διαδόθηκε στις ελληνικές παροικίες του εξωτερικού, στην Αμερική, στο Μόναχο, στο Παρίσι, στο Λονδίνο, στη Βουδαπέστη και αλλού συναγωνιζόμενο την πλατιά διάδοση του αντίστοιχου, αλλά πολύ διαφορετικού, έργου του Ιωάννη Σακελλαρίδη.
Ο Πολυκράτης, όπως αναφέρει ο Γιάννης Φιλόπουλος (Εισαγωγή στην ελληνική πολυφωνική εκκλησιαστική μουσική, σελ.
134), έχοντας βαθιά γνώση της αρμονικής τέχνης κι ένα πηγαίο συνθετικό ταλέντο, κινήθηκε σε απόλυτα προσωπικούς μουσικούς χώρους, με το σεβασμό που αρμόζει στις εκκλησιαστικές συνθέσεις, συνδυασμένο όμως με τη λεπτότητα και τη γλυκύτητα του ύφους.
Ελάχιστες φορές εναρμόνισε το βυζαντινό μέλος, πράγμα το οποίο επιχείρησαν συστηματικά άλλοι μουσικοί όπως επί παραδείγματι ο Ιωάννης Σακελλαρίδης ή ο Ελισαίος Γιαννίδης.
Χαρακτηριστικό παράδειγμα η τόσο διαδεδομένη μουσική του Τροπαρίου της Κασσιανής ή οποία δεν έχει καμία απολύτως σχέση με το βυζαντινό μέλος.
Ορισμένες μάλιστα φορές σε κάποια σημεία των έργων του γίνεται χρήση καθαρά αντιστικτικών τεχνικών.
Ο Πολυκράτης δέχθηκε αφενός επιδράσεις από τον διδάσκαλό του Αλέξανδρο Κατακουζηνό, τον οποίο λάτρευε, και αφετέρου από τη ρωσική εκκλησιαστική μουσική με τρόπο γόνιμο και δημιουργικό.
Όλες σχεδόν οι συνθέσεις του είναι γραμμένες για a capella ανδρική χορωδία.
Ωστόσο τα μετέπειτα χρόνια κάποιες διασκευάστηκαν για μεικτή.
Οι συνθέσεις του Πολυκράτη εξακολουθούν να ψάλλονται και σήμερα καθώς αποτελούν τον ακρογωνιαίο λίθο του ρεπερτορίου των πολυφωνικών ελληνορθόδοξων εκκλησιαστικών χορωδιών.
Είναι γνωστοί 3 τίτλοι μελοδραμάτων του (όπερες), χωρίς να είναι γνωστό εάν παραστάθηκαν ποτέ ολόκληρα:
Η εφημερίδα "Εμπρός" (φύλλο 23/11/1897) αναφέρει ότι ο Πολυκράτης είχε συνθέσει προ πολλού το τρίπρακτο μελόδραμα "Αγροικογιάννης" και επρόκειτο να διδαχθεί.
Σύμφωνα με την εφημερίδα Σκριπ (φύλλο 28/3/1912) στη αίθουσα του φιλολογικού συλλόγου "Παρνασσός" εκτελέστηκε ένα μέρος από το μονόπρακτο μελόδραμά του "Υψηλάντης", το οποίο χαρακτηρίζεται εθνικόν.
Η υπόθεσή του είναι παρμένη από το κάποιο ομότιτλο δράμα του Σπυρίδωνα Βασιλειάδη, που επεξεργάστηκε ο ίδιος ο συνθέτης.
Η εφημερίδα κρίνει τη μουσική του έργου "πλουσίαν εις αρμονίαν και μελωδίαν.
Και διά μεν της αρμονίας καθιστά το έργον μεγαλοπρεπές, διά της μελωδιάς, της κατεξοχήν ελληνικής, συναρπάζει και συγκινεί."
Είναι γνωστό ότι συνέθεσε μουσική για τουλάχιστον δύο τραγωδίες: την Ηλέκτρα του Σοφοκλή και την Μήδεια του Ευριπίδη.
Η εφημερίδα "Εμπρός" (φύλλο 12/4/1899) μας πληροφορεί ότι η εκτέλεση των Χορικών της "Ηλέκτρας" του Σοφοκλή στην αίθουσα του Φιλολογικού Συλλόγου "Παρνασσός" εστέφθη από πλήρη επιτυχία.
Συνέθεσε και πολλά παιδικά τραγούδια, ορισμένα σε δικούς του στίχους, ενώ παράλληλα διασκεύασε και κάποια Ευρωπαίων μουσουργών.
Σε συνεργασία με τον Ιωσήφ Καίσαρη συνέθεσε το 1894 τη μουσική της πρώτης ελληνικής επιθεώρησης "Λίγο απ' όλα" του Μίκιου Λάμπρου.
Συγγραφική δραστηριότητα
Καρπός της πλούσιας παιδείας του είναι οι μουσικολογικές μελέτες που δημοσίευσε στα έντυπα "Φόρμιγξ" και "Εβδομάς" κ.α.
όπως επίσης και τα βιβλία που εξέδωσε:
Εξωτερικές συνδέσεις
ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΑΤΡΩΝ "ΠΛΕΙΑΣ" Περιοδικά του 19ου αιώνα: Περιοδικό "ΠΑΡΝΑΣΣΟΣ" (Τόμος 2, αρ.
5, 1889):
Παρτιτούρες έργων του στη Μεγάλη Μουσική Βιβλιοθήκη Λίλιαν Βουδούρη (DIGMA):
Ψηφιακή βιβλιοθήκη Πανεπιστημίου Κρήτης ΑΝΕΜΗ:
