Σφαγή της Ζαγορίτσανης
Η σφαγή της Ζαγορίτσανης (ή μάχη της Ζαγορίτσανης ή Επιχείρηση της Ζαγορίτσανης) ήταν το κάψιμο αρκετών σπιτιών του χωριού Ζαγορίτσανη (σήμερα Βασιλειάδα) της Καστοριάς, και η σφαγή Βούλγαρων κομιτατζήδων αλλά και αμάχων κατοίκων (μεταξύ των οποίων και πολλοί Έλληνες ) από ελληνικές ένοπλες ομάδες κατά την άνοιξη του 1905.
Οι επιχειρήσεις
Οι ομάδες των Γεωργίου Τσόντου, Ευθύμιου Καούδη, Γεωργίου Μακρή και Παύλου Γύπαρη, οι κατετάνιοι Καραβίτης, Κουκουλάκης, Πουλάνας, Μέλιος και οι οπλαρχηγοί Κωνσταντίνος Γκούτας από το Μεσολούρι Γρεβενών και Νικόλαος Νταηλάκης, θα επικεντρωθούν στο ελληνικό χωριό Λόσνιτσα (σήμερα Γέρμας) . Στις 20 Μαρτίου 1905 ο συνολικός αριθμός υπερβαίνει τους 300 .Στις 24 Μαρτίου 1905 ο Ιταλός αξιωματικός της τουρκικής χωροφυλακής που υπηρετεί στην Καστοριά Κοσμά Εμίλιο Μανέρα λαμβάνει την πληροφορία σχετικά με την ετοιμαζόμενη πράξη των ανταρτών και διατάζει τον Τούρκο αξιωματικό Νιαζίν Μπέη να διανυκτερεύσει στην Ζαγορίτσανη το ίδιο ακόμα βράδυ, αλλά αυτός με δική του πρωτοβουλία διαμένει με την ομάδα του στο κοντινό χωριό Κομανίτσοβο (σήμερα Λιθιά) . Κοντά, στην Κλεισούρα βρίσκεται και η τουρκική στρατιωτική φρουρά, ωστόσο, η κίνηση και η δράση των ανταρτών πέρασαν απαρατήρητες . Παραμένουν αμφιβολίες κατά πόσο υπήρχε μυστική υποστήριξη από την πλευρά της επίσημης τουρκικής αρχής, όπως για παράδειγμα στην επιστολή του μητροπολίτης Καστοριάς Γερμανού Καραβαγγέλη προς τον Μητροπολίτη Θεσσαλονίκης το 1902, στην οποίαν αναφέρονται τα εξής:
Στις 25 Μαρτίου (7 Απριλίου, νέο ημερολόγιο) του 1905, στην θρησκευτική εορτή του Ευαγγελισμού της Θεοτόκου, αντάρτικες ομάδες εισβάλλουν νωρίς το πρωί στην Ζαγορίτσανη.
Τις επιχειρήσεις συντονίζει ο ιερεας Σταύρος Τσάμης από το Πισοδέρι Φλώρινας . Η επίθεση αυτή συνοδεύεται με τους ήχους απο πολέμικές σάλλπιγγες που χρησιμοποιούνται απο τον Τούρκικο στρατό για ειδοποίηση.
Αυτό αποτελεί μέρος της τακτικής των ανταρτών οι οποίοι γνωρίζουν ότι οι Βούλγαροι θα κρύψουν τα όπλα τους, για να μην βρεθούν, σε περίπτωση που γίνει έρευνα από τις τουρκικές αρχές . Στο χωριό εκδηλώνονται φωτιές από όλες τις πλευρές και οι αντάρτες μαζεύουν 20 άτομα επιφανείς ενήλικες στο κέντρο της Ζαγορίτσανης.
Λόγω της μεγάλης σύγχυσης κατά τη διάρκεια της επιχείρησης, σκοτώθηκαν και πολλοί Έλληνες κάτοικοι . Μετά από δύο ώρες, οι αντάρτες αποσύρονται μαζί με τους συλληφθέντες στο βουνό Βάρμπιτσα, όταν καταφθάνει και ο τουρκικός στρατός με επικεφαλής τον Νιαζίν Μπέη ενώ οι χωρικοί είχαν φύγει κατά την εισβολή σε γειτονικά χωριά.
Στο χωριό σκοτώθηκαν 39 αγόρια και άνδρες και 7 κορίτσια και γυναίκες.
Στο βουνό Βάρμπιτσα πυροβολήθηκαν 14 άνδρες, ανάμεσα τους κ ο ιερέας παππά Στέφαν 60 ετών.Μαζί
με τον Πρόεδρο του χωριού και την κόρη του, ο συνολικός αριθμός όσων σκοτώθηκαν είναι 62 άτομα, ενώ τραυματίστηκαν άλλα έξι.
Από όσους είχαν συλληφθεί ένας άνθρωπος γύρισε στο χωριό .
Διεθνής επιτροπή στη Ζαγορίτσανη
Ακόμη απο την ώρα της εισβολής, απο το χωριό στάλθηκαν δύο αγγελιαφόροι για να ενημερώσουν τις αρχές στο Μοναστήρι για αυτό που είχε συμβεί, αλλά αυτοί όμως είχαν συλληφθεί.
Αντ' αυτών ο Ατανάς Κόκοφ από το χωριό Μπόμπιστα (σήμερα Βέργα) ενημέρωσε τους Πρόξενους Αυστρο-Ουγγαρίας και Ρωσίας για το τι συνέβη . Το βράδυ στη Ζαγορίτσανη καταφθάνει αυτοπροσώπως ο αξιωματικός χωροφυλακής Κοσμά Εμίλιο Μανέρα, ο οποίος δεν επιτρέπει να ταφούν οι νεκροί έτσι ώστε διεθνής επιτροπή να διερευνήσει αυτό που συνέβη.
Ο καϊμακάμης Καστοριάς διέταξε τα πτώματα να ταφούν, αλλά οι χωρικοί δεν συμμορφώθηκαν με την διαταγή του.
Μετά από τέσσερεις ημέρες στη Ζαγορίτσανη έφτασε επιτροπή, η οποία απαρτίζεται από τον Πρόξενο Αυστροουγγρίας Όσκαρ Προχάσκα, τον Ρώσο Πρόξενο Κάλ, δύο Ιταλοί, τρεις Τούρκοι αξιωματικοί και ο Ναούμ Τέμτσεφ που καταγόταν από την Ζαγορίτσανη αλλά ζούσε στο Μοναστήρι.
Σ αυτούς οι χωρικοί της Ζαγορίτσανης παραδίδουν μια γραπτή δήλωση, διαμαρτυρία, ενώ οι χωρικοί από τα γύρω χωριά διαμαρτύρονται.
Μετά την σφαγή μεγάλο μέρος του πληθυσμού της Ζαγορίτσανης μετανάστευσε στην Βουλγαρία και στις ΗΠΑ .
Ο επικεφαλής συνταγματάρχης χωροφυλακής του Μοναστηρίου Αλμπέρα λέει:
Ο Άγγλος πρόξενος Μάκ Γκρέγκορ γράφει προς τον Πρέσβη στην Κωνσταντινούπολη:
Ο Βούλγαρος εμπορικός πράκτορας Αντρέι Τόσεφ σε μυστική έκθεση προς την Βουλγαρική Κυβέρνηση γράφει:
Στην ίδια έκθεση ο Τόσεφ μοιράζεται την άποψη των Πρόξενων για την ανεπαρκή παρέμβαση των τουρκικών αρχών:
Ανάμνηση για τη σφαγή
Το έτος 1921 ο έμπορος από την Ζαγορίτσανη Ντιμίταρ Σπίρκοφ έδωσε χρήματα για την κατασκευή της εκκλησίας του "Αγίου Δημητρίου" στην Κωνσταντινούπολη.
Σε επιγραφή που υπάρχει πάνω από το νάρθηκα του ναού αναφέρεται ότι η εκκλησία χτίστηκε στη μνήμη εκείνων που χάθηκαν στην Ζαγορίτσανη . Το έτος 1930 στη Σόφια έχει εκδοθεί ένα βιβλίο με αναμνήσεις με την ευκαιρία της 25ης επετείου από τη σφαγή στην Ζαγορίτσανη.
Εξωτερικές συνδέσεις
