1-βουτένιο
Το 1-βουτένιο είναι οργανική χημική ένωση, που περιέχει άνθρακα και υδρογόνο, με χημικό τύπο C4H8 και σύντομο συντακτικό τύπο CH3CH2CH=CH2.
Είναι μέλος της ομόλογης σειράς των αλκενίων, με τέσσερα (4) άτομα άνθρακα.
Το χημικά καθαρό 1-βουτένιο, στις "συνηθισμένες συνθήκες", δηλαδή σε θερμοκρασία 25 °C και υπό πίεση 1 atm, είναι άχρωμο, άοσμο και εξαιρετικά εύφλεκτο αέριο.
Στην εμπορική του μορφή είναι αναμεμειγμένο με ίχνη κάποιου οσμοθέτη, συνήθως κάποια θειόλη, η οποία του δίνει χαρακτηριστική οσμή και έτσι το κάνει εύκολα ανιχνεύσιμο ακόμα και σε πολύ μικρές συγκεντρώσεις, στην ατυχή περίπτωση διαρροής του.
Συνήθως μεταφέρεται και αποθηκεύεται σε υγρή μορφή υπό πίεση, γιατί έτσι καταλαμβάνει πολύ μικρότερο όγκο.
Είναι πολύ λίγο διαλυτό στο νερό αλλά διαλύεται εύκολα στην αλκοόλη.
Ανήκει στα λεγόμενα "υγραέρια".
Ισομέρεια
Με βάση χημικό τύπο του έχει 4 ισομερή θέσης (+ 1 γεωμετρικό ισομερές = 5 συνολικά ισομερή):
Ονοματολογία
Η ονομασία "1-βουτένιο" προέρχεται από την ονοματολογία κατά IUPAC.
Συγκεκριμένα, το πρόθεμα "βουτ-" δηλώνει την παρουσία τεσσάρων (4) ατόμων άνθρακα ανά μόριο της ένωσης, το ενδιάμεσο "-εν-" δείχνει την παρουσία ενός (1) διπλού δεσμού μεταξύ ατόμων άνθρακα στο μόριο και η κατάληξη "-ιο" φανερώνει ότι δεν περιέχει χαρακτηριστικές ομάδες, δηλαδή ότι είναι υδρογονάνθρακας.
Τέλος τοποθετεί υποχρεωτικά στην αρχή ο αριθμός θέσης (1-) του διπλού δεσμού του, γιατί να γίνει διάκριση με το ισομερές 2-βουτένιο.
Δομή
Αυτός ο υδρογονάνθρακας έχει μόριο που αποτελείται από τρία (3) άτομα υδρογόνου και ένα αιθύλιο, ενωμένα με ένα ζεύγος ατόμων άνθρακα, που συνδέονται μεταξύ τους με ένα διπλό δεσμό.
Όλα αυτά τα έξι (6) συνολικά άτομα [5 υδρογόνου + 3 άτομα άνθρακα (τα 2 με το διπλό δεσμό + το πρώτο από το αιθύλιο)] είναι ομοεπίπεδα.
Η γωνία HCH είναι 119°, δηλαδή πολύ κοντά στις 120° που προβλέπονται για τον sp2 υβριδισμό των ατόμων άνθρακα, που συνδέονται με διπλό δεσμό.
Η περιστροφή του δεσμού C=C απαιτεί (σχετικά) υψηλή ποσότητα ενέργειας, γιατί απαιτεί την (προσωρινή) διάσπαση του π-δεσμού.
Ο π-δεσμός στο μόριο του προπενίου είναι υπεύθυνος για τη χρήσιμη χημική δραστικότητά του.
Ή περιοχή του διπλού δεσμού χαρακτηρίζεται από (σχετικά) υψηλή ηλεκτρονιακή πυκνότητα, που επομένως είναι ευάλωτη σε επιδράσεις ηλεκτρονιόφιλων.
Πολλές αντιδράσεις του προπενίου καταλύνται από διάφορα μέταλλα μετάπτωσης, που σχηματίζουν προσωρινά σύμπλοκα με τα π και π* τροχιακά του προπενίου.
Παραγωγή
Το 1-βουτένιο παράγεται βιομηχανικά με τις ακόλουθες μεθόδους:
Με πυρόλυση αλκανίων παράγονται μίγματα που περιέχουν και 1-βουτένιο.
Π.χ.: \\mathrm{CH_3(CH_2)_7CH_3 \\xrightarrow[\\kappa \\alpha \\tau \\alpha \\lambda \\acute{\\upsilon} \\tau \\eta \\varsigma]{\\triangle} CH_3(CH_2)_3CH_3 + CH_3CH_2CH=CH_2 }
Με ενδομοριακή αφυδάτωση 1-βουτανόλης παράγεται 1-βουτένιο.
Η αντίδραση ευνοείται σε σχετικά υψηηλές θερμοκρασίες, >150 °C : \\mathrm{ CH_3CH_2CH_2CH_2OH \\xrightarrow[>150^oC]{\\pi .H_2SO_4} CH_3CH_2CH=CH_2 + H_2O }
Με απόσπαση υδραλογόνου (HX) από 1-αλοβουτάνιο παράγεται 1-βουτένιο: : \\mathrm{ CH_3CH_2CH_2CH_2X + NaOH \\xrightarrow[\\triangle]{ROH} CH_3CH_2CH=CH_2 + NaX + H_2O }
Με απόσπαση αλογόνου (X2) από 1,2-διαλοβουτάνιο παράγεται 1-βουτένιο : \\mathrm{ CH_2CH_2CH(X)CH_2X + Zn \\xrightarrow{} CH_3CH_2CH=CH_2 + ZnX_2 }
Με μερική καταλυτική υδρογόνωση 1-βουτινίου παράγεται 1-βουτένιο : \\mathrm{ CH_3CH_2C \\equiv CH + H_2 \\xrightarrow{Ni\\;\\acute{\\eta}\\; Pd \\;\\acute{\\eta}\\; Pt} CH_3CH_2CH=CH_2 }
Με καταλυτική αφυδρογόνωση βουτανίου, παράγεται και 1-βουτένιο: \\mathrm{ CH_3CH_2CH_2CH_3 \\xrightarrow[\\triangle]{Pt} xCH_3CH_2CH=CH_2 + (1-x)CH_3CH=CHCH_3 + H_2 }
Με θέρμανση τεταρτοταγών αμμωνιακών αλάτων (μέθοδος Hoffmann) παράγεται και 1-βουτένιο.
Π.χ . \\mathrm{ [RCH_2CH_2N^+(CH_3)_2(CH_2CH_2CH_2CH_3)]OH^- \\xrightarrow{\\triangle} CH_3CH_2CH=CH_2 + RCH_2CH_2N(CH_3)_2 + H_2O}
Με επίδραση φωσφοροϋλιδίου σε προπανάλη ή μεθανάλη (μέθοδος Wittig) παράγεται 1-βουτένιο.
Π.χ. : \\mathrm{ Ph_3P^+-^-CH_2 + CH_3CH_2CHO \\xrightarrow{} CH_3CH_2CH=CH_2 + Ph_3PO } ή \\mathrm{ Ph_3P^+-^-CHCH_2CH_3 + HCHO \\xrightarrow{} CH_3CH_2CH=CH_2 + Ph_3PO }
Χημική συμπεριφορά
Το 1-βουτένιο είναι χημικά σταθερό μόνο του, αλλά πολυμερίζεται εξωθερμικά.
Είναι πολύ εύφλεκτο και γρήγορα σχηματίζει εκρηκτικά μίγματα με τον ατμοσφαιρικό αέρα.
Είναι, ωστόσο, ασύμβατο με την παρουσία ορισμένων μεταλλικών αλάτων, αλογόνων, οξειδίων του αζώτου, τριφθοριούχου βορίου, υδραλογόνων και ισχυρών οξειδωτικών μέσων.
\\mathrm{CH_3CH_2CH=CH_2 + 6O_2 \\xrightarrow{\\triangle} 4CO_2 + 4H_2O + 2628 \\; kJ}
1. Επίδραση θειικού οξέος και στη συνέχεια νερού (ενυδάτωση).
Παράγεται 2-βουτανόλη : \\mathrm{ CH_3CH_2CH=CH_2 + H_2SO_4 \\xrightarrow{} CH_3CH_2CH(OSO_3H)CH_3 \\xrightarrow{+H_2O} CH_3CH_2CH(OH)CH_3 + H_2SO_4 } 2.
Υδροβορίωση και στη συνέχεια επίδραση με υπεροξείδιο του υδρογόνου.
Παράγεται βουτυλοβοράνιο και στη συνέχεια 1-βουτανόλη : \\mathrm{ 3CH_3CH_2CH=CH_2 + BH_3 \\xrightarrow{} (CH_3CH_2CH_2CH_2)_3B \\xrightarrow{+3H_2O_2} 3CH_3CH_2CH_2CH_2OH + H_3BO_3 }
3. Αντίδραση με οξικό υδράργυρο και έπειτα αναγωγή.
Παράγεται 2-βουτανόλη: \\mathrm{ CH_3CH_2CH=CH_2 + (CH_3COO)_2Hg + H_2O \\xrightarrow[-CH_3COOH]{Et_2O} CH_3CH_2CH(OH)CH_2HgOOCCH_3 \\xrightarrow{+NaBH_4+NaOH} CH_3CH_2CH(OH)CH_3+ Hg + CH_3COONa + Na[BH_3OH] } 4.
Υπάρχει ακόμη η δυνατότητα αλλυλικής υδροξυλίωσης κατά Prins με επίδραση αλδευδών ή κετονών σε 1-βουτένιο απουσία νερού.
Π.χ. με μεθανάλη προκύπτει 1-πεντεν-2-όλη: \\mathrm{ CH_3CH_2CH=CH_2 + HCHO \\xrightarrow{H_2SO_4} CH_3CH_2CH=CHCH_2OH }
Με επίδραση (προσθήκη) υποαλογονώδους οξέος (HOX) σε 1-βουτένιο παράγεται 1-αλο-2-βουτανόλη : \\mathrm{ CH_3CH_2CH=CH_2 + HOX \\xrightarrow{} CH_3CH_2CH(OH)CH_2X }
\\mathrm{ 2H_2O + X_2 \\xrightarrow{} 2HOX }
Με καταλυτική υδρογόνωση 1-βουτένιου σχηματίζεται βουτάνιο.
Π.χ. : \\mathrm{ CH_3CH_2CH=CH_2 + H_2 \\xrightarrow{Ni\\;\\acute{\\eta}\\; Pd \\;\\acute{\\eta}\\; Pt} CH_3CH_2CH_2CH_3 }
1. Με προσθήκη αλογόνου (X2) (αλογόνωση) σε 1-βουτένιο έχουμε προσθήκη στο διπλό δεσμό.
Παράγεται 1,2-διαλοβουτάνιο.
Π.χ. : \\mathrm{ CH_3CH_2CH=CH_2 + X_2 \\xrightarrow{CCl_4} CH_3CH_2CH(X)CH_2X } 2.
Υποκατάσταση σε αλλυλική θέση, δηλαδή σε α θέση ως προς το διπλό δεσμό.
Παράγεται 3-αλο-βουτένιο-1: Π.χ.: \\mathrm{ CH_3CH_2CH=CH_2 + X_2 \\xrightarrow{\\triangle} CH_3CH(X)CH=CH_2 + HX }
Με προσθήκη υδραλογόνων (HX) (υδραλογόνωση) σε 1-βουτένιο : 1.
Με τον πολικό μηχανισμό.
Παράγεται 2-βουτυλαλογονίδιο: \\mathrm{ CH_3CH_2CH=CH_2 + HX \\xrightarrow{} CH_3CH_2CH(X)CH_3 } 2.
Με το μηχανισμό ελευθέρων ριζών.
Παράγεται 1-βουτυλαλογονίδιο: \\mathrm{ CH_3CH_2CH=CH_2 + HX \\xrightarrow{hv \\;\\acute{\\eta}\\; ROOR} CH_3CH_2CH_2CH_2X }
1. Προσθήκη αμμωνίας (NH3).
Παράγεται 2-βουταναμίνη.
Π.χ.: \\mathrm{ CH_3CH_2CH=CH_2 + NH_3 \\xrightarrow{Ti \\;\\acute{\\eta}\\; Zr} CH_3CH_2CH(NH_2)CH_3 }
2. Προσθήκη πρωτοταγούς αμίνης.
Παράγεται δευτεροταγής δ.
βουτυλαμίνη.
Π.χ. με μεθυλαμίνη παράγεται N-μεθυλο-2-βουταναμίνη: \\mathrm{ CH_3CH_2CH=CH_2 + CH_3NH_2 \\xrightarrow{Ti \\;\\acute{\\eta}\\; Zr} CH_3CH_2CH(CH_3)NHCH_3 } 3.
Προσθήκη δευτεροταγούς αμίνης.
Παράγεται τριτοταγής δ.
βουτυλαμίνη.
Π.χ. με διμεθυλαμίνη παράγεται N,N-διμεθυλο-2-βουταναμίνη: \\mathrm{ CH_3CH_2CH=CH_2 + CH_3NHCH_3 \\xrightarrow{Ti \\;\\acute{\\eta}\\; Zr} CH_3CH_2CH(CH_3)N(CH_3)_2 }
Με προσθήκη μεθανάλης (CO + H2) σε βουτένιο παράγεται 2-μεθυλοβουτανάλη ή πεντανάλη.
Π.χ.: \\mathrm{ CH_3CH_2CH=CH_2 + CO + H_2 \\xrightarrow[10 - 100 \\; atm, 40^oC-100^oC]{Co \\;\\acute{\\eta}\\; Rh} xCH_3CH_2CH(CH_3)CHO + (1-x)CH_3CH_2CH_2CH_2CHO }
Με επίδραση περίσσειας αλδευδών ή κετονών σε προπένιο απουσία νερού, σε χαμηλή θερμοκρασία παράγεται παράγωγο διοξανίου.
Π.χ. με μεθανάλη παράγεται 4-αιθυλο-1,3-διοξάνιο και 5-αιθυλο-1,3-διοξάνιο: \\mathrm{ CH_3CH_2CH=CH_2 + 2HCHO \\xrightarrow[\\chi \\alpha \\mu \\eta \\lambda \\acute{\\eta} \\; \\theta \\epsilon \\rho \\mu o \\kappa \\rho \\alpha \\sigma \\acute{\\iota} \\alpha]{H_2SO_4} \\frac{1}{2}} \\mathrm{+\\frac{1}{2}}
Η διυδροξυλίωση 1-βουτενίου, αντιστοιχεί σε προσθήκη H2O2 : 1.
Επίδραση αραιού διαλύματος υπερμαγγανικού καλίου.
Παράγει 1,2-βουτανοδιόλη: \\mathrm{ 5CH_3CH_2CH=CH_2 + 4KMnO_4 + 2H_2SO_4 \\xrightarrow{} 5CH_3CH_2CH(OH)CH_2OH + 4MnO + 2K_2SO_4 + 2H_2O } 2.
Επίδραση καρβονικού οξέος και υπεροξείδιου του υδρογόνου.
Παράγει 1,2-βουτανοδιόλη: \\mathrm{ CH_3CH_2CH=CH_2 + H_2O_2 \\xrightarrow{RCOOH} CH_3CH_2CH(OH)CH_2OH } 3.
Μέθοδος Sharpless.
Παράγει 1,2-βουτανοδιόλη: \\mathrm{ CH_3CH_2CH=CH_2 + OsO_4 + 2H_2O + 2KOH \\xrightarrow{} CH_3CH_2CH(OH)CH_2OH + K_2[OsO_2(OH)_4] } 4.
Μέθοδος Woodward.
Παράγει 1,2-βουτανοδιόλη: \\mathrm{ CH_3CH_2CH=CH_2 + 2RCOOAg + I_2 \\xrightarrow{} CH_3CH_2CH(OH)CH_2OH + 2AgI + 2RCOOH } 5.
Υπάρχει ακόμη δυνατότητα για 1,3-διυδροξυλίωση με επίδραση αλδευδών ή κετονών σε αιθένιο, παρουσία νερού.
Αντίδραση Prins.
Π.χ. με μεθανάλη παράγεται 1,3-πεντανοδιόλη: \\mathrm{ CH_3CH_2CH=CH_2 + HCHO + H_2O \\xrightarrow{H_2SO_4} CH_3CH_2CH(OH)CH_2CH_2OH }
Με επίδραση όζοντος (οζονόλυση) σε 1-βουτένιο, παράγεται ασταθές οζονίδιο που τελικά διασπάται σε μεθανάλη και προπανάλη : \\mathrm{ CH_3CH_2CH=CH_2 + \\frac{2}{3}O_3 \\xrightarrow[Zn]{H_2O} HCHO + CH_3CH_2CHO }
Με επίδραση πυκνού διαλύματος υπερμαγγανικού καλίου (KMnO4) παράγεται τελικά διοξείδιο του άνθρακα και προπανικό οξύ : \\mathrm{ CH_3CH_2CH=CH_2 + 4KMnO_4 + 2H_2SO_4 \\xrightarrow{} CH_3CH_2COOH + CO_2 + 4MnO_2 + 2K_2SO_4 + 3H_2O }
\\mathrm{ 3CH_3CH_2CH=CH_2 + 8KMnO_4 + 4H_2SO_4 \\xrightarrow{} 3CH_3CH_2COOH + 3HCOOH + 8MnO_2 + 4K_2SO_4 + 4H_2O }
Κατά την καταλυτική προσθήκη οξυγόνου σε 1-βουτένιο σχηματίζεται αιθυλοξιράνιο.
Π.χ.: \\mathrm{ CH_3CH_2CH=CH_2 + \\frac{1}{2}O_2 \\xrightarrow[1-2MPa,\\; 280^oC]{Ag} }
Με επίδραση διοξειδίου του σεληνίου σε 1-βουτένιο παράγεται 3-βουτεν-2-όλη: \\mathrm{CH_2=CHCH_2CH_3 + SeO_2 \\xrightarrow{} CH_2=CHCH(OH)CH_3 + Se + H_2O }
Κατά την επίδραση αλκαδιενίου (διένιου) σε 1-βουτένιο (διενόφιλο) έχουμε την ονομαζόμενη (αντίδραση Diels–Adler) που στην περίπτωση αυτή οδηγεί σε παραγωγή παραγώγου κυκλοεξενίου.
Π.χ. με 1,3-βουταδιένιο παίρνουμε 4-αιθυλοκυκλοεξένιο : \\mathrm{ CH_3CH_2CH=CH_2 + CH_2=CHCH=CH_2 \\xrightarrow{} }
Κατά την επίδραση αλκίνια και μονοξειδίου του άνθρακα σε 1-βουτένιο έχουμε την ονομαζόμενη αντίδραση Pauson-Khand που στην περίπτωση αυτή οδηγεί σε παραγωγή παραγώγων κυκλοπεντόνης.
Π.χ. με αιθίνιο παράγεται 4-αιθυλο-2-κυκλοπεντενόνη και 5-αιθυλο-2-κυκλοπεντενόνη: \\mathrm{ CH_3CH_2CH=CH_2 + HC \\equiv CH + CO \\xrightarrow{Co_2(CO)_8} \\frac{1}{2}} \\mathrm{+ \\frac{1}{2}}
Κατά την προσθήκη μεθυλενίου σε 1-βουτένιο σχηματίζεται αιθυλοκυκλοπροπάνιο.
Ταυτόχρονα όμως γίνονται και αντιδράσεις παρεμβολής στους δεσμούς C-H, οπότε παράγονται και πεντένια : \\mathrm{ CH_3CH_2CH=CH_2 + CH_3Cl + KOH \\xrightarrow{} KCl + H_2O + \\frac{1}{3} CH_3CH_2CH_2CH=CH_2 + \\frac{2}{9} (CH_3)_2CHCH=CH_2 +} \\mathrm{+ \\frac{2}{9} CH_3CH_2CH=CHCH_3 + \\frac{1}{9} CH_3CH_2C(CH_3)=CH_2 + \\frac{1}{9}}
1. Παρεμβολή στους δύο (2) δεσμούς C#1H-H: Παράγεται 2-πεντένιο.
2. Παρεμβολή στον (1) δεσμό C-H: Παράγεται 2-μεθυλο-1-βουτένιο.
3. Παρεμβολή στους δύο (2) δεσμούς C#3H-H: Παράγεται 3-μεθυλο-1-βουτένιο.
4. Παρεμβολή στους τρεις (3) δεσμούς CH2-H: Παράγεται 1-πεντένιο.
5. Προσθήκη στον (ένα διπλό) δεσμό: Παράγεται αιθυλοκυκλοπροπάνιο.
Προκύπτει επομένως μίγμα 1-πεντενίου ~33%, 3-μεθυλο-1-βουτένιου ~22%, 2-πεντενίου ~22%, 2-μεθυλο-1-βουτένιου ~11% και αιθυλοκυκλοπροπάνιου ~11%.
Διακρίνονται τα ακόλουθα είδη πολυμερισμού 1-βουτένιου, που όλα παράγουν α-πολυβουτυλένιο : 1.
Κατιονικός.
Π.χ.: \\mathrm{ vCH_3CH_2CH=CH_2 \\xrightarrow{H^+} [-CH(CH_2CH_3)CH_2-]_v } 2...
Ελευθέρων ριζών.
Π.χ.: \\mathrm{ vCH_3CH_2CH=CH_2 \\xrightarrow{ROOR} [-CH(CH_2CH_3)CH_2-]_v }
Κατά το φωτοχημικό διμερισμό 1-βουτένιου σχηματίζεται 1,3-διαιθυλοκυκλοβουτάνιο.
Π.χ. : \\mathrm{2CH_3CH_2CH=CH_2 \\xrightarrow{hv}}
Με επίδραση αλδευδών ή κετονών σε 1-βουτένιο απουσία νερού σχηματίζονται και φωτοχημικά παράγωγα οξετανίου (Αντίδραση Paterno–Büchi).
Π.χ. με μεθανάλη παράγεται 3-αιθυλοξετάνιο: \\mathrm{ CH_3CH_2CH=CH_2 + HCHO \\xrightarrow{hv}}
Με επίδραση αρενίων (ArH) παράγεται παράγωγο γενικού τύπου ArCH(CH3)CH2CH3.
Π.χ. με βενζολίου, παρουσία καταλύτη, παράγεται 2-φαινυλοβουτάνιο : \\mathrm{ CH_3CH_2CH=CH_2 + PhH \\xrightarrow{} PhCH(CH_3)CH_2CH_3}
Παράγωγα
Το 1-βουτένιο χρησιμοποιείται για την παραγωγή πολλών άλλων χημικών προϊόντων, όπως γραμμικό χαμηλής πυκνότητας πολυαιθυλένιο (Linear Low - Density Polyethylene → LLDPE), ρητίνες πολυπροπυλενίου, πολυβουτένιο, τετραϋδροφουράνιο και βουτανόνη .
Αναφορές και σημειώσεις
Πηγές
