QONNING KISLOTALILIK VA ISHQORIYLIK DARAJASI SILJISHLARINING EOZINOFILLARNING YASHOVCHANLIGI VA O'ZINI O'ZI YO'Q QILISH JARAYONIGA TA'SIRI

Eozinofillar – organizmning immun tizimida muhim rol o‘ynaydigan, biroq ularning haddan tashqari faollashuvi allergik kasalliklar va boshqa patologik holatlarning rivojlanishiga olib keladigan granulotsitar leykotsitlardir. Ushbu hujayralarning o‘ziga xos xususiyati, ularning sitoplazmasida joylashgan va lizosomalarga o‘xshash xususiyatlarga ega bo‘lgan kislotali sekretor granulalardir. Mazkur maqolada qonning kislotalilik-ishqoriylik muvozanati (pH) siljishlarining eozinofillarning yashovchanligi va ularning o‘zini o‘zi yo‘q qilish (apoptoz) jarayoniga ta’siri chuqur tahlil qilinadi. So‘nggi o‘n yillikda (2015-2025) eozinofillarning biologiyasi va ularning o‘lim mexanizmlari haqidagi tushunchalar sezilarli darajada kengaydi. Xususan, 2023-yilda Vraila va boshqalar tomonidan olib borilgan tadqiqotlar monensin kabi ionofor dorilarning eozinofil granulalarining kislotaliligini o‘zgartirish orqali hujayra o‘limini keltirib chiqarishi mumkinligini ko‘rsatdi [1]. Ushbu jarayon kaspaza-fermentlariga bog‘liq bo‘lmagan, ammo granzim B proteazasiga bog‘liq mexanizm orqali amalga oshadi [1]. Shu bilan birga, eozinofillarning nafaqat patologik, balki himoya funktsiyalari ham mavjudligi aniqlandi. Masalan, 2022-2025 yillarda Shu va boshqalar tomonidan o‘tkazilgan tadqiqotlar eozinofillarning o‘pka gipertenziyasida himoya rol o‘ynashini va bu jarayon ular tomonidan ishlab chiqariladigan 14-HDHA va 17-HDHA kabi oksilipinlar orqali amalga oshirilishini ko‘rsatdi [2][4][6][8]. Bu topilmalar eozinofillarning nafaqat "zararli", balki "foydali" tomonlarini ham ochib berdi. Maqolada hujayra ichidagi pH o‘zgarishlari, granulalarning kislotaliligi, lizosomal membrananing o‘tkazuvchanligi va apoptoz o‘rtasidagi o‘zaro bog‘liqliklar batafsil yoritilgan. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, granulalarning kislotaliligini blokirovka qilish yoki ularning pH darajasini sun’iy ravishda oshirish eozinofillarning o‘zini o‘zi yo‘q qilish jarayonini faollashtirishi mumkin [1][3][5][9]. Ushbu mexanizm allergik kasalliklarni davolashning yangi strategiyalarini ishlab chiqishda muhim ahamiyatga ega. Mazkur sharxda kislotalilik-ishqoriylik darajasining o‘zgarishi eozinofillarning yashovchanligiga ta’sir qiluvchi molekulyar mexanizmlar, jumladan, vakuolyar H+-ATPaza nasoslari, lizosomal membrananing o‘tkazuvchanligi va mitoxondrial apoptoz yo‘llari tahlil qilingan. Shuningdek, eozinofillarning turli patologik va fiziologik sharoitlardagi ikki tomonlama roli, ularning boshqa immun hujayralari bilan o‘zaro ta’siri va bu jarayonlarda pH homeostazining ahamiyati muhokama qilinadi. Ushbu maqola immunologiya, allergologiya va hujayra biologiyasi sohalarida tadqiqot olib borayotgan olimlar va klinitsistlar uchun mo‘ljallangan.