महात्मागांधी व सर्वोदय समाज - प्रा. डॉ. कल्पना तायवाडे (AAASSHER | उदयगिरी - बहुभाषिक इतिहास संशोधन पत्रिका (Udayagiri Bahubhashik Itihas Sanshodhan Patrika - A Bimonthly, Refereed, & Peer-Reviewed Journal of History), 2023)
मोहनदास करमचंद गांधी यांचा जन्म 2 ऑक्टोबर । 869 साली काठेवाडीतील पोरबंदर येथे झाला. त्यांचे वडील संस्थानाचे दिवाण होते. निस्पृह व स्वच्छ शासनाबद्दल त्यांची ख्याती होती. त्यांच्या मातोश्री कमालीच्या धार्मिक वृत्तीच्या होत्या. त्याचा परिणाम गांधीजीच्या जीवनावर सर्वाधिक झाला. इसवी सन १८८८ मध्ये एक सामान्य विद्यार्थी म्हणून मॅट्रिकची परीक्षा उत्तीर्ण झाल्यावर कायद्याच्या अभ्यासासाठी त्यांची इंग्लंडला रवानगी झाली. तेथे त्यांनी कायद्याबरोबरच धार्मिक व नैतिक चळवळीचा अभ्यास केला । 891 मध्ये भारतात परत आल्यानंतर त्यांनी काठेवाड आणि मुंबई येथे वकिली व्यवसाय चालू केला. । 893 मध्ये ते दक्षिण आफ्रिकेत गेले दक्षिण आफ्रिकेतील वर्गीय वर्णीय द्वेषामुळे ते व्यथीत झाले आणि त्यांनी आपले लक्ष समाजकारणाकडे वळविले. 1893 ते 1914 हा दक्षिण आफ्रिकेतील वास्तव्याचा काळ गांधींच्या जीवनात अतिशय महत्त्वाचा आहे. कारण याच काळात त्यांनी सत्याग्रहाच्या मार्गाचा शोध लावून त्याचा यशस्वी वापर केला. आणि नंतर भारतातील राष्ट्रवादी चळवळीमध्ये मोठ्या प्रमाणावर सत्याग्रहाचे हत्यार वापरले. महात्मा गांधींनी आपल्या आयुष्यात सत्य व अहिंसा या दोन तत्त्वांचा उपयोग केला. ही दोन्ही तत्वे सर्वोदय समाजाचे आधार आहेत. गांधीजी वर अनेक ग्रंथांचा व प्रणालीचा प्रभाव होता. भगवद्गीतेला ते भारतीय संस्कृतीचा आध्यात्मिक ग्रंथ मानत होते. उपनिषदे पतंजलीचे योग सूत्र रामायण महाभारत व हिंदू ग्रंथाप्रमाणे बौद्ध व जैन धार्मिक ग्रंथाचेही त्यांनी सखोल असे अध्ययन केले. जीवनाचा व जगाचा हव्यास धरू नका हे उपनिषदाचे तत्व त्यांनी मूलभूत मानले. ख्रिस्ताच्या शिकवणीचा त्यांच्या मनावर सर्वात अधिक प्रभाव होता. वाईटचा चांगले करून प्रतिकार करा. शत्रूवर प्रेम करा. तुम्हाला शाप देणाऱ्यांना आशीर्वाद द्या. तुमचा द्वेष करणाऱ्यांचे हित करा. जे तुमचा अपमान आणि छळ करतात त्यांच्यासाठी परमेश्वराजवळ दया मागा अशीविचारसरणी प्रत्यक्ष त्यांनी आपल्या आचरणात आणली आणि त्यातूनच त्यांना सर्वोदय समाजाची कल्पना सुचली.
Keywords: cc-by-4.0; महात्मा गांधी; सर्वोदय समाज