संत तुकाराम महाराजांच्या अभंगातील पुरोगामित्व : एक अभ्यास - प्रा. डॉ. प्रशांत भंडे (Zenodo, 2023)
संत तुकारामांचे संपूर्ण नाव तुकाराम बोल्होबा अंबिले. त्यांचा जन्म देहू येथे इ.स. १६०८ मध्ये झाला. वयाच्या सतराव्या वर्षी आई-वडिल वारले, भावजय वारली, थोरला भाऊ विरक्त झाला. कानाचे दिवाळे निघाले. पत्नी रखमाबाई व मुलगा संतू हे द्रारिद्रयावस्थेने अन्नावाचून मेले. अशा कौटुंबीक दु:खामुळेच त्यांनी लोकान्त सोडून एकान्त स्विकारला दि. २३ जाने. १६४० रोजी त्यांना गुरुपदेश झाला इ.स. १६४९ मध्ये संत तुकारामांना स्वर्गवास झाला. संत तुकारामांचे सुमारे ५,००० अभंग उपलब्ध आहेत. आपल्या रचनेचे “काय म्या पामरे बोलावी उत्तरे बोलविता धनि वेगळाची।।” अशा विनयाने सारे श्रेय ते विश्वंभरास देतात विठ्ठलाविषयी निस्सीम भक्ती त्यांच्या ठायी आहे. म्हणूनच "कोणे गावी आहे सांगा हा विठ्ठल l जरी ठावा असेल तुम्हा कोण ll" असा आर्त प्रश्न ते विचारतात. विठ्ठलाची एकनिष्ठ भक्ती, संताचे महत्व, दंभस्फोट, अंधश्रध्दा, दैववादाला विरोध, पुरोगामी विचार हे संत तुकारामांच्या अभंगाचे विशेष आहेत. त्यांनी आपल्या अभंगरचनेतून तत्कालीन समाजातील ढोंगी प्रवृत्तीच्या लोकांचा उपहास करुन समाजाचे विचारप्रबोधन केले आहे. अंधश्रध्दा, कर्मकांड आणि दैववादी वृत्तीचा निषेध करुन विज्ञाननिष्ठ, पुरोगामी असे विचार रुजविले आहेत, सर्वसामान्य माणसांच्या अंतःकरणाचा ठाव घेण्याचे सामर्थ्य त्यांच्या अभंगवाणीत आहे. “तीर्थी धोंडा पाणी । देव रोकडा सज्जनी ll मिळालिया संतसंग । सपर्पिता भले अंग ll तीर्थी भाव फळे । येथे अनाड ते वळे ll तुका म्हणे पाप । गेलें गेल्या कळे ताप ll" परमेश्वराला केवळ निर्मळ अंतःकरणाने केलेली भक्ती आवडते. देव दगडधोंड्यात नाही तो सज्जन माणसात आहे. तिर्थयात्रा करणे, जप-तप, नवस-सायास, साधनामार्ग, यज्ञयाग, होमहवन, उपवास, व्रतवैकल्ये यामार्गाने देव पावत नाही. संताच्या सहवासात देव आहे. म्हणून वाईट लोकांची संगत सोडा. चांगल्या विचारांच्या माणसांच्या सहवासात रहा. संताच्या सहवासाने विचार आणि अंतःकरणाची शुध्दता होते. काही भोंदू ढोंगी लोक सामान्य लोकांच्या अज्ञानाचा फायदा घेऊ इच्छितात. त्यांच्या ढोंगीपणाला तुम्ही बळी पडू नका असे संत तुकाराम महाराज सांगतात. व्रतवैकल्ये, कर्मकांड केल्याने पुण्य लाभण्याऐवजी माणसाकडून पाप घडते. म्हणून तुम्ही कर्मकांडाची कृती सोडून निस्वार्थ भावनेने परमेश्वराची भक्ती करा. अन्यथा तुमच्या हातून पाप घडेल आणि परमेश्वर तुम्हाला त्याची शिक्षा दिल्याशिवाय राहणार नाही असे पुरोगामी विचार, कर्मकांडाला निषेध करणारे विचार संत तुकारामांनी या अभंगातून मांडले आहे. अभक्त ब्राह्मण, ढोंगी पुरुष, संताचा मत्सर करणारे नास्तिक, तोंडी तंबाखूची नळी धरणारे गोसावी यांच्यावर संत तुकोबांनी तिक्ष्ण शब्दांत हल्ला चढविला आहे. सामाजिक जीवनात नीती हीच भक्ती मानून, "अनुभवा आले अंगा। तेया जगा देतसेll" असे जीवनभाष्य त्यांनी केले. "भगवे तरी श्वान सहज वेष त्याचा। तेथे अनुभवाचा काय पंथ ।। वाढवुनि जटा फिरे दाही दिशा l तरी जंबुवेषा सहज स्थिती ।। कोरोनियां भूमी करिती मधी वास l तरी उंदरास काय वाणी ।।" अंगावर भगवे वस्त्र घातले, जटा वाढविल्या, गळ्यात तुळशीहार, अंगावर विभुतीचे पट्टे ओढले, संन्यास घेऊन दाढी वाढविली म्हणजेच काही माणूस शहाणा होतो, परमेश्वराचा भक्त होतो असे नाही. तर माणसाने आपल्या प्रपंचातून परमार्थ साधला पाहिजे. आपला संसार, आपले काम हेच पंढरपूर आहे. सामान्य माणसाची, रंजल्या-गांजल्याची सेवा करा सामान्य माणसातच परमेश्वर आहे. असे त्यांनी सांगितले आहे. म्हणूनच “जे का रंजले गांजले । त्यासी म्हणे जो आपुले।। तोचि साधू ओळखावा । देव तेथेचि जाणवा।।” हा विचार येथे यथार्थ वाटतो. वारकरी पंथातील संतांनी खऱ्या अर्थाने मानवाला उन्नतीचा मार्ग दाखविला. प्रपंचातून परमार्थ साधता येतो. हा नवा विचार दिला मानवाला दैववादाकडून प्रपंचाकडे वळविले. म्हणूनच संत तुकाराम उपदेश करतात की, अशा ढोंगी लोकांचा सहवास सोडून आपल्या दैनंदिन कार्यातूनच पांडूरंगाचे स्मरण करा. तो तुमच्यासाठी धावून येईल. तो दगडा- धोंडयात बसला नाही. तो चराचरासृष्टीत सामावला आहे. जमिनीला छिद्र पाडून उंदिर आत जाऊन बसला म्हणजे त्याला काही वाणी प्राप्त होत नाही. म्हणून जप, तप, यज्ञ असे शरीराला त्रास देणारे प्रकार सोडून आपले कार्य करीत रहा. निस्वार्थ मनाने, शुध्द अंतकरणाने विठ्ठलाचे स्मरण करा. तो तुम्हाला भेटल्याशिवाय राहत नाही असे संत तुकाराम महाराज या अभंगातून सांगतात. "ऐसे कैसे जाले भोंदू । कर्म करोनि म्हणती साधू ।। अंगा लावूनिया राख । डोळे झाकुनि करिती पाप ।। दावुनि वैराग्याची कळा । भोगी विषयाचा सोहळा ।। तुका म्हणे सांगो किती । जळो तयांची संगती ।।" साधुंचा वेष धारण करुन समाजातील लोकांची दिशाभूल करणाऱ्या, कर्मकांडाच्या नावाखाली आर्थिक शोषण करणाऱ्या ढोंगी लोकांवर हल्ला चढविण्याचे काम संत तुकाराम यांनी केले आहे, अशा ढोंगी प्रवृत्तीच्या लोकांचा उपहास करताना संत तुकाराम एका अभंगात म्हणतात, "काय गळयात घालिशी । तुळशिची लाकडे ।। बाहेर मिरवशी भवाला । आत हरिशी वाकडे ।।" समाजात असे अनेक लोक आहेत. जे देवाच्या धर्माच्या नावाने आपले पोट भरतात. सामान्य लोकांची दिशाभूल करतात. स्वतःला श्रेष्ठ समजतात. अंगाला राख लावून उघडपणे पाप करतात. विनाकारण संसार सोडून संन्यास घेतात. आणि इंद्रियसुखाच्या, विषयवासनेच्या मागे लागतात. अशा समाजघातकी ढोंगी लोंकाविषयी संत तुकारामांच्या मनात खूप चीड येते. म्हणून ते अत्यंत कळकळीने सामान्य लोकांना विनवनी करतात की, अशा ढोंगी, स्वार्थी लोकांची साथ सोडून तुम्ही संत सज्जनाच्या सहवासात रहा. कारण देव रोकडा सज्जनी आहे. संतांचे विचार स्विकारा. दीन दुबळयांची अनाथांची सेवा करा. आई वडिलांची सेवा करा. दुःखी माणसाचे अश्रू पुसा कारण माणसात देव आहे. असे पुरोगामी, मानवतावादी, विज्ञाननिष्ठ कर्मकांडावर प्रहार करणारे विचार संत तुकारात महाराजांनी आपल्या अभंगातून सांगितले आहेत. संत तुकारामांच्या अभंगाची वैशिष्टये : भावनेची उत्कटता आणि हळूवारपणा समाजसुधारणेवर विशेष भर असणारे अभंग. प्रपंच आणि परमार्थ यांची सांगड घालणारे विचार संत तुकाराम महाराजांनी मांडले आहेत. समाजातील स्वार्थी, ढोंगी, भोंदू लोकांवर प्रहार. कर्मकांड, अंधश्रध्दाऐवजी पुरोगामी, विज्ञाननिष्ठ असे विचार समाजात रुजविले आहेत. डोळस भक्ती आणि सामाजिक नितीची शिकवण. जनसामान्यांना समजणारी साधी, सोपी भाषा. संत तुकारामांच्या अभंगाचे अल्पाक्षर रमणीयत्व हे खास वैशिष्टये आहे. संदर्भ ग्रंथ : ह. श्री. शेणोलीकर, प्राचीन मराठी वाङ्मयाचे स्वरुप गं.बा.सरदार, संत वाङ्मयाची सामाजिक फलश्रुती ल. रा. नसिराबादकर, प्राचीन मराठी वाङ्मयाचा इतिहास संपा. जया दडकर, प्रभा गणोरकर, वसंत आबाजी डहाके, सदानंद भटकळ, संक्षीप्त मराठी वाङ्मयकोश संपा.गो.गो.चिटणीस, तुकाराम महाराजांचे निवडक एक हजार अभंग अ. ना. देशपांडे, प्राचीन मराठी वाङ्मयाचा इतिहास खंड ४
Keywords: cc-by-4.0