Lempus praecipiti et assiduo cursu flucns fert agitque
secum omnia rjnae finnt, rt io profnndum oblivionis immergit, modo
levia, modo magna et memorabilia, in lucem, ut in tragoedia est, 

 

 
 protraheiis occulta et illiistria tenebris obruens. sed rerura gestarum
narratio, velut moles firniissima temporis torrenti opposita, inhibet
qiiodainmodo praecipitem eius lapsum, ac quaecunque gcsta sunt,
qiiorniu quidem memoriam accepit, relinet servatqne nec oblivione
delcri sinit. haec cum reputassem ego Anna, iinperatorum Alexii et
Irenes filia, in purpura nata et educata, qiiae uon solum non expers
sum litterariim, verum etiam perfectae graeci sermonis facultati studui,
nec rhetoricas exercitationes neglexi, et Aristotelis artes Platonisque
dialogos diligenter legi, ac mentera disciplinariim quadrivio
excolui, (res enim poscit, nec gloriandi causa facio, ut palam ea commemorem,
quae vel ingenio et littcrarura studio debeo, vel divinitus
accepi, vel rerum opportunitate nacta sum,) decrevi res a patre nieo
gestas, quae sane non mereutur, ut silentio damnatae temporis flumine
iu oblivionis velut mare ferantur, hisce libris exponere, tum
quas iniperium adeptus pcregit, tura qtias antc priucipatum aliorum
iniperatorum auspiciis gessit,

a. Haec autem non eo consilio scriptiira siun, ut eruditionls
meae speciinen aliquod edam, sed ne tantarum rerum memoria postero
careant, cum vel inaxiina facinora, nisi litteris tradila memoriae
commendentur, in silentiiiiii tenehrasqiie aiicant. erat enim pater
meus, ut ex rebus ipsis apparuit, et iuiperandi jieritus et imperantibus,
quatenus fas est, obsequendi. sed cuin facta illius enarranda
mihi snmserim, offensionein reprehensionemque vereor: no
quis forte patris res enarrantem domesticae me gloriae serviro putet,
ac historiam plane pro cominento habeat et nianifesta laudalione, si
quid ab eo gestiiin admirata fuero. sin aulem ipse adegerit resquo
poitulaverit, ut reprehenderem nonnihil, non illius qudem causa,
sed ob rerum indolem, rursus vereor, ne maledici in me Chami,
Noe filii, exempliim impingant, iuvidia quidvis inscctautes, nec
quid deceat prae livore obtrectandique libidine animadvertenles,
etiam culpae expertem, ut Homcrus ait, culpent. otunim qui histo-

rici partes suscepit, eum oporlet, odii pariter ac studii immemorem,
hostes saepe maximis laudibus ornare, ubi id facta eorum exigunt,
saepe etiam reprehendere necessitate coniunctissimos, cum admissa in
rebus susceptis peccata iubent. quapropter et accusandi sunt amici
et inimici sine cuuctatione laudandi. ego vero utrosque, et offensos a
me et quibus placuero, acquiescere iubeo in rerum ipsarum easque
spectantium testimonio, quo usa sum. aliquot enim, qui uunc suut,
hominum vel patres vel avi suis illa oculis viderunt. 

 Maxime autem, ut patris mei res gestas conscribendas susciperem,
haec me causa impulit. maritus raihi fuit legitime coniunctus Nicephorus
Caesar, e Bryenniorum stirpe oriundus, vir et formae praestantia
et consilli vi et accurata doctrina aequalibus antecellens.
mirificus prorsus homo erat, sive spectabatur sive audiebatur. sed
ne oratio a via deflectat, iam quod propositum est, dicamus. is igitur
cum inter omnes tautopcre pracstaret, imperatori lohanni, fratri
uieo, operaui uavavit in expeditionibus, quas cum in aiios barbaros,
tum adversus ilius, qui Autiuchium tenent, suscepit. at Caesar, qui 

 

 
 ne ialcr Itelli quidem labores litteris carerc posset, cura alia nonnulla
scripsit luce laudeque digna, tum potissimum, iubente Augusta,
Alexii imperatoris Romanorum meique patris gesta enarrare litlerisque
tradere constituit, siquando, armorum bellique contentione
paulisper intermissa, animum ad scribendum litterasque tractandas
convertere liceret. iamque rem aggressus erat, et altius a Diogene,
Romanorum imperatore, initio repelito, (nam hac quoque in re voluntati
duminae nostrae obsecutus erat,) ad illum ipsum descendebat,
de quo scribere sibi proposuerat. illo nimirum imperante, pater meus
primain adolescentiain ingressiis est. nain antea iie ailolescens quidem
erat, neque qudquam memoratu dignum gesserat; nisi quis laudandi
argumentum etiam e purerilibus nugis petendum existimet. hoc igitur
Caesaris consilium eral, ut eius historia significat. verum spes eventu
caruit, nec opus absolvit; sed narratione ad tempora Nicephori
Botaniatae eprducta, ibi scribere desiit. nam ultra progredi eum 

 
 
 
 tempus non sivit : quod et rebus , quas tractaturus erat , detrimenlo
fuit, et lectores voluptate privavit. quamobrem ipsa, quae pater meus
gesserit, conscribere suscepi, ne tantae res posteros fugiant. nam quanla
conclnnitate quantaque suavitate futurae fuissent Caesaris historiae,
omnes norunt, qui scripta illius legerunt. verum cum eo pervenisset.
quo dixi, et exaratos iinporreclostpie libros peregre nobis adferret
simul, heu mihi, mortiferum adferebat morbum, sive ex innumeris
iniseriis contraclum, sive ex crebrioribus militiae mnneribus, sive
ex incredibili cura nostri. ciira enim ea penitus inhaerebat, nec a
laboribus rcmissio dabatiir. praeterea eliam coeli inaeqiialitas atqiie
iutemperics letale ipsi poculum miscebaut illinc enim, licet graviter
aegrotans, ad bellmn adversus Syros et Cilices profectus est. Syria
autem infirmum valetudine eum reddebat Cilicibus, Cilices Pamphyliis,
Pamphylii Lydis, Lydia Bithyniae et Bithynia reginae urbium
atque nobis, tumeractis iain ex niulla miseria visceribus. in tanta
autem valetudinis infirinitate ciini nihilominus vellet, quae in ex
peditione sibi acciderant, miserabiliter describere, tum morbo fra-

ctus id exsequi non poterat, tum quia a nobis prohibebatur, ne vulnus
narrando renovaret. 

 Mihi vero, cuni in narratione huc progressa sum, caligine
ubducitur animus et lacrimarum vi oculi opplentur. o qualem res
publica Romana perdidit consiliorum auctorem! o quam accuratam
rerum experientiam ille et quantam sibi paraverat! quanta litterarum
cognilione erat variaque eruditione, et externam dico et nostratem!
quanla denique gratia toto corpore diffusa, et forma non rege modo, ut
aiunt, digna, sed divinam adeo spirante maiestatem! multis equidem
aliis calamitatibus a mediis, ut ita dicam, incunabulis regiis conflictata
sum et rebus usa adversis; modo ne quis pro adversa mihique non
arridente fortuna ducat, quod et genitrice ipsa et patre imperatoribus
in purpura nata sum. reliqua quod attinet, vae mihi, quanti
malorum fluctus impetusque subeundi erant! Orpheus quidem cantando
et saxa movit et silvas et sensu prorsus carentem naturam,
Timotheusque tibicen, cum orthium quod vocant coram Alexandro
quondam modularetur, adeo commovit Macedonem, ut arma confestim
et gladium arriperet: calamitatum autem mearum enarratio non 

 

 
 e loco quidem ullo modo, nec ad arma pugnamve, sed ad lacrimas
audientem commoveat, neqne soliim sensu praeditam, verum etiam
inanimatam naturam ad misericordiam adigat. at rero ille do Caesarc
dolor et inopinata eius inors ipsum animum meum letigit ct altum
vulnus inflixit. priora inala, huic ingenti casui collata, profecto guttae
instar habeo d toLuni Atlauticum Oceanum vel Adriatici maris
fluctus. quinimo ea, ut videtur, huius miseriae prolusio fuit, mefjue
ante corripuit fujnus liiiius quasi fornacalis ignis, ardor ille iufandac
huius Hagrantiae, atque immensi incendii flamma quotidiana. o ignem
sine materia flagrantem, ignem arcana face suljditum, et urentem
quidem, non consumeutem tamen, quique conficit plane cor nostrum,
sed tamen ita, ut confecti uon videamur, licet ad ossa medullasque
flamma penetrarit et animam a corpore paene divellerit. at sciitio
me vi doloris ab eo, quod institui, abreptam esse. Caesaris enim
recordatio luctuosa luctuui mihi instillavit gravissimum. abstersis
igitur lacrimis animoque revocato a moestitia, in viam redeam duplices,
plices, ut in tragocdia est, lacriraas lucrans, quippe quae uni miseriae
mentionem alterius addam nempe cum talis imperatoris tam- 

 

 que praeclara indole vitam in medium profero, redit etiam admirabilium
eiusdem virtutum raeraoria, quae milii lacrimas fervidissimas
affert, toto terrarum orbe collacrimante. nam illius merainisse et imperii
eius imaginem exhibere non solum mihi lamentandi causam
praebet, verum etiam reliquos communis iacturae admonet. sed inchoanda
historia patris niei hinc est, unde inchoare praestat; praestat
autem, uudc certior atque ad cognitionem aptior uarratio futura
est.

ΑΛΕΞΙΑΣ A om. A. 1. Ὁ om. A. 

 Imperator Alexius, patcr meus, etiam ante susceptura imperium
magno rebus Romanis praesidio fuit. etenim stipendia facere 

 

 
 Diogrne Komano impcrantc cocpit. mire enim intcr aeqiialcs excellebat
et ad pcriculu promtissimus crat. namque decinnim quartuiii eo
tempore annum agens, imperatorem Diogenem, expeditionem in Persas
gravissimam suscipientem, comitari cupiebat, vel hoc ipso desiderio
terribilem barbaris animum prodens significansque, se, ubi pugnae
copia foret, gladium sanguine eorum madefacturm esse. adeo flagrabat
ugnandi cupiditate adolcscens. veruin tum ei non pcrmisit imperator
iogenes, ut se coniitaretur; qiiipjic matrem Alcxii dolor afflixerat
gravissimus. Iiigcbat enim ca tiiin casum filii natu maxiiui Manuclis,
qui rebus praeclare gestis dc impcrio Romano optime meruerat. itaque
ne omni solatio maler destitueretur, si filiorum alterum ubi
sepcliret adhuc incerta, altcrum in proclia dimittere vererique deberet,
ne quid ei accideret et, ubi locorum periisset, ne rescisceret
quidem: eam igitur ob causam Diogenes Alexium puerum ad matrem
redire coegit. ac tum quidem is, licet invitus, commilitones
valere iussit; tempus autem insequens amplissimum ei campum 

 

 
 aperuit rerura bene gerendarum. nam Micliaele Duca post remotum
Diogenem imperante, quanta esset Ibrtitudine. rebus in Urselium editis
probavit. is, Gallus genere, in Romanorum exercitu olim militaverat,
sed fortuna admodum elatus, copiis haud exiguis partiin
ex eadem gente, unde ipse oriundus erat, partim ox alia quavis natione
coUectis, gravem iara exercebat dominalionem. ac Romano-
rum imperiura vehementer vacillans, cum Turcae superiores essenl,
et ipsi, tanquam arena sub pedibus falleute, retrorsum laberentur,
etiam ab isto liomine haud leviter lacessebatur; nam cura alioqui dominandi
cupidissimus esset, tum propter imminentem imperii Romani
ruinam ad capessendam tyrannidem magis etiam incensus, orientales
provincias omnes fere infestabat. quique adversus eura missi erant
viri bellica laude insignes reique mililaris peritissimi, eos omnes longe
superabat, cum nunc suis ipsius copiis fretus, turbinis instar eos
invaderet inquc fugam couiiceret, nunc Turcarum auxilio usus: sustinerique
adeo eius vis non poterat, ut ex ipsis proceribus nounulii
caperentur, copiis eorum terga vertentibus. quo tempore pater quoque
meus Alexius auspiciis fratris, qui universis tam Orieutis quara

Otcidentis exercitibus praeerat, militabat ac planc legati mimere fungebatur.
iam vero cuin res Romana in tali discrimine essct, barharo
Isto omnia fulminis pernicitate incursantc, ad eum fortiter propulsandum
eligitur praeclarus ille Alexius sunimuscjue exercitus dux ab
imperatore Michaele declaratiir. adiiibita ὢν omni animi sollerlia
et rei bellicae experientia, quam et militando et impcrando, licet
non ita longo tcmpore, nactus erat summam, (etenim mira animi
alacritate et industria effecerat. ut perfectam imperatoris facultatem
primoribus Ilomanorum conscculus videretur; quemadmodum Romanus
ille Aemilius vel Scipio vel Hannibal Carthaginiensis, licet admodum
adolescens et vix barbatulus esset,) Urselium istum, Romanorum
Cnes magna vi incursantem, paucorum dierum spatio cepit Orientemque
pacavit. ernt cniin nd ea, quae opus erant, perspicienda
promptus, promptior ad eadeni peficienda. sed qua Alexius ratione
euin ceperit, tum Cacsar secundo historiae suae libro narravit fusius,
tum nos quoque, quatcnus ad nostram id liistoriani perlinerc videtur,
narrabimus. 

 Moverat enim Tutachus barbarus ex interioribus Orientis 

 

 
 partibus cum exercitu validissimo, Romanorum fines populandi causa
interiuiUrselius saepe al) Alexio in angustias redactus est et, aliis atque
aiiis privatus custellis, quamvis magna et idouea militum copia in
structus, consiliis patris mei Alexiilonge inferiir apparuit. itaqiie duduii
confugere adTutaciium meditatur; tandem rebus destitutus omuibus
adit barbarum eiusque aiuicitia comparata, ut focdus secum iniret,
enixe rogat. cui consilio Alexius imperator occurreus, animum Tutachi
praeoccupat inque partes suas verbis, douis, modis denique et arti-
bus omnibus eum trabit. erat enim, si quis alius, consilii plenus
ac facile se ex angustiis vel difficillimis exiiedire poterat. quae autem
adTutaciii gratiam conciliandam ratio plurimum valuit, ea eiuscemodi
fere fuit. “amicitiam, inquit, inter se cobint tuus sultanus ct imperator
meus. barbarus vero liic Urselius vim utrique intentat et anir
adversus ambos infestissimo est. nam et illius regiones vastat Roma
numque imperium paulatim carpit, et Persidi detrahit quaecur
que etiam hic rapere licet. callidc autem totani rem aggreditu
siquidem nunc me amoliri studet adiutore te, mox, ubi occasi 

 

 
 obvenerit, ine omisso, utpote ab hac parlc iam securus, rursus in
te se convertet bellumque tibi infcret. quare si ine audis, cum iterum
rum Urselius ad vos vencrit, eum capies et magna merrede nobis
vinrtum trades. inde tria tibi coirimoda evenient; primum pecunias
tibi parabis, quantias nemo lucratus est ququam; deinde gratiam
apud imperatorem inibis, a quo in summam felicitatem mox proveheris;
postremo sultanus ipse magnopere laetabitur, sublato tam
potenti hoste quique dudum arma exercet contra utrosque, Romanos
atque " cum per legatos Tutaeho pater meus exercitusque
Romani dux significasset, obsidibus ex primorum civitatis numero
missis, qui de pecunia suo tempore solvenda caverent, persuadet
Tutacho barbaro Urselium capere. quo celeriter facto, mittitur is
Amaseam ad imperatorem. sed iam pecunia desiderabatnr, cum nec
ipse unde solveret haberet, ct impcrator rem negligeret. neque etiam
tardo, nt in trapoedia est, incedebat pede sed plane nusquam apparuit.
pecunia. iriterim instabat Tutachus, ut aut pretium solvnelur
ant Uerselius restitueretur et unde adductus fuisset, redirel. al ille 


 
 
 
 
 cum emtionis mercedem numerare nullo motlo posset, tota nocte
cleliberaudo consimita , tandem ab Amasenis pecuniam exigere con-
stituit ac primo niane , licet difficilis res videretur, populum convo-
cavit , maxime eos , qui auctoritate et opibus pliirimum pollebant.
atque ad hos polissimiun conversus , "nostis" inquit "omnes , quomodo
hicce barbarus habuerit cunctas Arineniaci civitates, quot oppida
vastaverit, quot cives malis non ferendis alFecerit, quantam pecuniae
vim a vobis extorserit. sed tempus iam adest, quo, si voliieritis, liberare
vos ab eius iniuriis possitis. nimirum hunc non dimitti oportet,
qiiem divino plane consilio et nostra diligentia vinctiim cernitis.
verum qui illum cepit Tiitaciius merccdem a nobis postulat; nos
aiitem, quoniam et peregre siimus et diutnrno cum barbaris bello
facullates nostras exiiausimus , solvendo prorsus non sumus. quodsi
a rege non ita prociil abessem et barbariis paleretur diHerri , pecuniam
niam ceierriiue airerendam curarem. nunc qiioniam nihil, u
scitis ipsi, harum reriim fieri potesh, vos pccuniam conferre oportctd
imperator vobis per me, quaecunque praestiteritis , restituet." quae; 

 
 
 
 
 
 
 ubi dixit, illico explosns est veiiementcmque concivit tumultum, Amasenis
defectionem molientibus. non deerant enim, qui populum ad seditionem
cierent, homines quidam pessimi turbarumque machinabores,
qiii pleliis concitnmlne erant periti. tumultus igitur ortus est ingens,
dum alii servaluin Urselium cupiunt populumque ad openi ei ferendam
incitant, alii, quale est vilis plelieriiine ingcniiini, tumultuantur, Urselium
e custodia liberaturi. multitudinem igitur tantam ubi Aioxius
furentcm vitlit, rei difficultate perspecta, nequaquam tamen tlilfiderc
Kibi coepit, veriim animo conrirmnlo, sileutiiim raanu indixit. quotl
cum tandem aegre impetrasset, ad inultitudincm iam conversus,
haec dixit. “mirari subit, viri Amnseni , quod consilia istorum hominunm,
qui vos vos decipore studont, plane ii-noretis, ciini siinm ipsorum
salutem vestro quaerant sanguine granissimamque semper clamitaten
vobis paront. quis enim ex Urseiii dominatione in vos fruclus reduu-
davit, nisi raedes, excaecationes truucalionosqiie inonibiorum ? isti
voro, qui talium rerum vobis aiirlores sunt, partim rei familiari bene
prospexerunt barbarum demerents, partim in praemia ab imperabore

missa rnrsns se ingnrgitavere, huius gratia factura iactantes, quod vosque
et Amaseain urbeiu barbaro non Iradidissent, vestri ne ulla qui-
dem unquaiu ratione habita. quapropter etiain tyrannidem restitutara
voluiit, ut et barbaro cominoda spe siibblandientes, rem familiarem
intactam servent, et ab imperatore rursiis honores et praemia expe-
tant. et si qna seditio orta fuerit, semet ipsos e periculo subducent,
imperatoris autem in vos iram vertent. itaque istis qui qui ad tnmul-
tum vos incitant, si quid mihi creditis, valere iussis, domuin quisque
suam abite et quae dixi perpendite. ita facile intelligetis, utri
jiielius vobis suadeant. 

 Quibus auditis, velnt conversa testula, sententiam mutant
domumque abennt. imperator autem, qui plebis in ipso discrimine
inronstantiam nosset , praesertim si a malitiosis hominibus incitaretitr,
verebatur, ne insequenle nocte iterum infeslo se animo aggrederentur
tur et Urseliiim e oustodia ednctum vinculisqne liberatum dimitterent.
quoniam autcm tantae mullitudini reprimendae copiae, quibus 

 

 
 instructus erat, non sufficerent, Palamedeum quendam excogitavit
dolum. simulat excaecare Urselium; humi resupinato carnifex ferrium
admovet ; lainentafiir illc atrjiie eiulat, ut icouein rngire crederej.
ninuia excaecandi speciein prae se fcrehant; iiissus eiiiiii erat Urse-
lius, qui excaecari fingebatur, clamores tollere , et qui ociilns erucre
videliatur, lorvo prostratum vultu adspicere ac saeva illa omnia perficere,
vel potius ita agere, ac si revera excaecaret. sic excaeca-
tiis est ille noii excnecatus; vulgi antcin riimorilius ubiqiic iiicre-
bruit, Urjcliiiin excaecaliiin esse. liaec velut in scena acta omnem
multitudinem eo adducebant, ut et indigenae et peregrini, apiuiu
niore, syinLolas dareiit. Iioc enini erat Alexii consilinm, ut qui pecuniam
niam detrectaverant Urseliumqne emittere de nianilnis Alexii patris
mei niolili erant, cnin id conanien iaiii inane futurum essct, conquiescerent
et illico sibi dicto aiidientrs essent , prioris consilii spe
frustrati; qua qiiidein re el Alexium sibi conciliarent, et repii ira-
cundiam evitarent. tali modo cum Urselium in vinculis admirab
imperator relinuisset, custodivit eum tanquam in cavea leuoein ; at-

 
 
 que oculi etiam obtecti errant fasciis, quae excaecationis scilicet indicio
essent. neque tamen quae gesserat satis ille putabat, nec tanquam
abunde parta Gloria, in ceteris rebus supinus erat; immo alias
urbes multas arcesque recipiebat, et omnes regions, quae Urselii
temporibus defecerant, imperio restituebat. tum demum reversus, in
urbem regiam contendit; cumque in oppidum pervenisset, unde avus
eius oriundus erat, ibique se atque exercitum universum a multis
laboribus paulisper recreate, miraculum edidit, quale Herculs ille
in Admeti coniuge Alcestide. nam cum Doceanus, Isaacii Comneni
qui anlea imperator fuerat, ex sorore nepow, Alexii patruclis, vir et
genere et dignitate in primis clarus, Urselium conspiceret caecationis
signa oculis gestantem et manu a quodam ductum, graniter suspirans
et illacrimans eius casui, crudelitatis Alexium argut. atque
invectus in eum exprobrat, quod homini tam genroso ac plane
heroi oculos effoderit, quem servasse incolumem oportuisset. cui tunc
quidem ille “huius," inquit “carissime, supplicii causas propediem ex
me audies," mox autem inaediculam deduxit eum cum Urselio, ubi

faciis amotis, veliit igne micantes Urselii ocnlos ei monslravit. obstupuit,
ubi hoc vidit, Doconnus atque admiratione correptus esl ,
nec habuit, qiiid tle tanto iniraculo seuliret; simul frequenter oculos
manibus contrectat, si furtc somnium esset quod cerneret, aut magicae
praestigiae aut alia quaedam id genus fraiis nova. sed postquam
humanitatem et sapientiam Alexii perspexit, summopere laetalus, eutn
complexus osculatusque saepius est, admiratione in gaudium versa.
idein arcidil illis, qui circa circa iiuperatorein Miihaeleui crant, et imperatori
ipsi et ceteris onniibiis. 

 Inde rursus in Occidentem Alexiiis mittitur a Niceplioro imperatore,
peralore, (jui priucipatiiiii iaui nactiis fiierat, adversiis Nicephorum
liryennium, qui occiduas provincias perturbabat omnes et, diademate
mate sumto, regem se Romanorum proclamarat. modo enim, ubi imperator
Miehael Ducas imperio pulsus pro diademate chlamydeque talarem
et epomiden episcopalem induit, Botaniates solio occupato regio
et imperatrice Maria, ut accuratius postea narrabimus, in malrimonium
ducla, inipcrii administrationem susceperat. sed nicephorus 

 
 
 

 
 
 haec terrorem Botnniali incutiebant, conturbabant etiam exercitum,
quo instructus erat, et universtim imperium in discrimen adducebant.
visum est igitur Alexsium Comnenum palrein meum, dignitate magni
doinestici hcliolarum nuper auctuin , adveiiius Bryennium mittere cum
tanta quanta licuit militum manu. nam rem militarem quod attinet,
Rdmauoriiin imperimu ad cxlrriiium devenerat ; orieiitalcs sicpiidem
exercitiis alii alio loco dispositi erant, ut Turcis resisterent, qui fines
paulatim protulerant et omnes fere regiones tenebant, quae mari
Euxino Kellcspontoquc et Aegaci Syriacique maris cinguntur sinubus
cum aliis, tum praesertim iis, qui Pamphyliam Ciliciamque tangen-
tes in mare Aegyptium delabuntur. orientales igitur excrcitits ita se
habebant; occidentales autem legiones ad Bryennium confluxerant,
ut exilis admodum parvusque exercitus impcratori remanserit. nam
et immortales nonnulli reliqui erant, qui nuper admodum gladios
hastasque tractare coeperant, et pauci quidam qui e Chomate erant
milites, et Gallicac copiae ad exiguum numerum redaclae. has igi-
tur copias patri meo Alexio imperator tradidit, simulque auxiliis a
Turcis expelilis, ingredi expeditionem et conlligere cum Bryennio
eum iubet, iion tam exercitu qui eum sequpbalur fretus, quam con-

silio et bellica vritute hominis. qui cum celeriter adventare hostem
aiulisset, illico se siiosque instruxit et auxiliarium adventu non exspectato,
ex urbiuin regina in Thraciam proficiscitur ibique circa
Halymrum fluvium castra sine fossa et vallo posuit. quoniam enim
Bryennium in Cedocti campis consedisse certior factus erat , utrumque
et suum et iiostium exorcitum satis magno distare intervalio voluit.
nam ex adverso copias collocare non licuit, ne earum conditio
hosti patefieret et quantus sibi exercitus esset, cognoscerelur.
erat enini cuin paucis coutra pluriuioj, cum tironibus contra cxercitatissimos
decertaturus. itaque audendi et aperto invadeudi tempus
Alexius non esse ratus, furari victoriam volebat. 

 Iam vero cum narratio virum ulrumque generosum, Bryennium
et patrem meum Ciinmenum Alexium, (ueque enim virtute nec
rei bellicae experieulia alter alleri quidquam concedebat,) ad certamen
composuerit, operae pretium est, acie utrimque instructa, qualis
proelii fortuna fuerit, cognoscere. erant enim ambo duces speciosi
ac nobiles, et si furliludiuem experientiamque speclas , pares velut
aequalo examiue ; quarc forluna utram iu partem inclinaverit, viden- 

 
 
 
 
 dum nobis est. Bryennius igitnr, praelorquani quod copiis fideret,
et belli usu protegebatur et acie beue instructa; Alexius conlra,
qui in ropiis parvam exiguamque plane spem coilocabat, praesidium
a solertia ac belli arte habebat. cum enim aller alteruin adventasse
sensifiset et decertandi tempus iam adesse, Bryennius, qui Alexium,
intereluso itinere, ad Caiaiirani castra posiiisse percepit, in ipsum
movit, acie ita instructa. copiis in dextrum ac siuistrum cornu divisis,
dextro cornu loiiannein fratrein praeposuit, idque quinque millibus
constabat Itaionini ct qiii e jMauiaci illius copiis supererant.
his additi erant equites Thessali et haud cximia pars eorum, qui
sodales appellantur. sinistro cornu Tarchaniotes Calacalo praefuit;
ibi Macedones atque Thraces stabant niunero admodum tria millia
armatorum. Bryennius ipse mediam aciem tenebat, e Macedonibus
Thracibusque el quotquot ex universa nobilitate selecti erant, con-
stanleni. omnes autem equis Thessalis utebantur, et ferreis loricis
galeisque lale fulgebant; cumque equi arrigcreut aures et clipei con- 

 

 
 cuterentur, et hominum et galearum splendor oculos praestringeba
iniiciebatque terrorem. ipse in mediis versans Bryennius, velut
Mars aut Gigas quidam, paene cubitum supra reliquaui turban
omnem eminebat, ut et admirationem plane et terrorem intuentibus
moveret. extra totam aciem, intervallo fere duorum stadiorum, Scythae
thae nonnulli auxiliares positi erant, barbaris instructi armis; quos
simulatque hostes apparerent et classica canerent, a tergo aggred
seque in hoslium copias immittere et crebra assiduaque iaculatioaf
eas atterere iussit, dum ceteri denso agmine qiiam vehementissimi
arma inferrent. sic ille exercitum instruxit ; pater nieus Comnenul
Alexius, explorata loci opportunitate , partem exercitus in faucibq
collocavit, partem adversa fronte Bryennio opposuit. instriictis utria
que, quique subsidebant quique in aperto stabant, cum iinumquein
que oratione erexisset atque ad virtutem adhortatus esset, praecepit
iis , quos in insidiis collocarat, ut cum primum in tergo hostiur
essent , subito impetum in eos facerent et quam vehementissi 

 

 
 in cornu dextrum invcliercntur. immortalps qui tlicunlur et quosdain
e Gallis ὄπα se retinuit, iisque ipse praefuit. Chomatenis ac Turcis
Catacaloneni praefecit , eumqiie atl Scytlias animum atlvertere et
incuesiones eoruin propiilsare iiissit. his ita dispositis, ubi ad fauces
exercitus Bryennii progressus est , repcnte siguo ab Alcxio patre
meu dato, ingenti clamore irrunut qni in iusidiis positi erant , imprudentes
hosles turbant , caesisque qiii ciiique obvii erant , in fugam
vertunt. tiinc vero llryeniiius Itdiannes ducis frater, virliitis ac
fortitudinis menior , verso equo, instantem sibi a tergo militeiii ex
immortalium nuiuero plaga una occidit, fugam suorum sistit, praelioque
restituto hostes repellit. quo factuiii est , iit immortales in
efTnsain et inconditam fugain sc coniicereiit, hostibus semper terga
caedenlibus. at pater nieiis iu metlios illatus hostes et slrenue pugnans,
perturbabat et ipse eam aciei partem, in quam iucurrerct;
onincs cnini, qui contra veuiebaiit , cacdit atqiie illico prosternit,
cumque nonullos de suis subsequi sibiquc adcssc putaret, , certa- 

 

 
 mine non destitit. sed ubi fractam suorum aciem et iam multifa-
riam fuga dispersam vidit, fortissimos quosrjue ( erant autem
omnino sex,) celeriter coUigit, striclisque gladiis, si forte Bryennius
prope accederet, invehi in eum sine mora statuit , etiamsi omnes
simul occiderent. sed ab hoc eum consilio , utpote prorsus teiuerario,
revocavit Theodotus quidam miles, qui a pueris ministcr patris mei
fuerat. itaque reversus Alexius subducere se panlisper ex Bryennii
acie voluit; sed nobilioribns quilmsdam eorum, qui dispersi fuerant,
coUectis et in ordinem redactis, operi iterum institit. nondum autem
pater meus inde se snbduxerat, cum Scythae Chomatenos, qui sub
Catacaione erant, multo clamore aggredinntur et his qnoque pulsis
facilique negotio fugatis, ad praedandum se vcrtunt et donnim aufugiunt.
talis enim est Scytharum gens , ut priusquam adversariorum
vim penitus fregcnint superioresque evaserunt, praednndo vicloriam
jrritam reddant. nam qui in novissimo Bryenuii agmine erant lixae
caionesque , ne quid a Scylhis patereulur, ordinibus ipsis se immi- 

 
 V. 
 
 
 scebant. qnos cum semper sequerentur quicumque e barbarorum manibus
effagerant, factum fest, ut non exigua ordinum perturbatio
oriretur et sigua inter se confunderentur. interea pater meus Alexius,
qui, ut supra diximus, interclusus versabatur in ipso Bryennii exercitu,
videt quendam ex equisonibus regium Bryennii equum ducere, purpureo
stragulo ornatum el phaleris aureis; quin etiam iuxta curebant, qui
romphaeas, ad imperatorum latera portari solitas, gestabant. quibus
conspectis, Alcxins loricula , in fronte galeae pendente, faciem
operuit, summaque νἰ cum sex quos dixi militibus iuvasit et deiecto
equisone, non solum equo regio, sed etiam romphaeis potitus, clam
se acie subduxit. cum in tuto constitisset, phaleris aureis instructum
equum et romphaeas, quae ab utroque latere imperatoris gestari
solebant, misit qui per exercitum ubique ostentarent ; simul
praeconem, maxima voce praeditum, Bryennium cecidisse renuntiare
iussit. quo facto, multi ex magni domestici scholarum patris mei
exercitu, qui fuga dispersi erant, undique conveniebant in proelium-

Trj 
 
 que redibant, alii iil siistiuerent coufirinabanlur. qui aulem constitere
quo quisque loco forLe erat, oculis retro versis, pbstupefiebaut
iis, quae praeter exspectationem videbant. ac novuin qiujililaui prae-
bebant spectaculum. dum enim equorum, quibus iusidebant, capita
recta spectant, ipsi retorcpiebant ocnlos, ac neque porro
vehebantur, neque equos couverlebant , perculsi ob id quod acciderat. nimirum
miruui Scythae, de reditu cogitantes domumque iam abeuntes, non
ainplius persecuturi erant , sed jirocul ab utrofjiie cxercitu, praeda j
ouusti palabantur. atque nuntius de cajito caesoque Bryennio igna
vis hucusque et fugientibus animos reddebat, praesertiin cuni uuntia-
tis tldeiu adderent osLentalus ubique iinjieratorio oruatu equus et roia
pliaeae lantuiu non clamantes, Bryeuuiujn, cui custodieudo iilai
erant, hostili inanu iiiLereiuLuin esse. 

 Cuin in hoc loco res essent , peropportune ad Alexim domesticum
nieslicum sciiolaruin advenit cohors auxiliariiiiu Turcoruin. qiii cuin
proelium restitutum audivissent et hosles ubi esseut sciscitarentur,
Aiexius Coinneuus Pater mcus iis de colle, qucm uua asceuderant. 

 

 
 velut e specula hostium exercitum monstravit. et hi quidem ita se
habebant. temere erant permixti, ordinibas nonduni restilutis, et
tanquam victoria iam potiti, in siiniina securitale dcgcbant seque
extra periculum arhitrabantur. niaxiiue vero siipiuos eos Kraui-oriiiii
dcfectio reddidit, qui, uoslris iuitio, ut diximus, in fugam versis,
a palre meo ad Bryennium desciverant. cumque equis desilirent
et , qui patrius ipsis fidcin dauili nios est , dextram offerrent, alii
aliunde ibi confluxere, spectaturi, quid ageretur. pererbuit pcrcrcbiiit euiin
toto exercilu fama, etiam Francos, reliclo duce sno Alexio, ad
Bryennianos transiisse. cum igitur et pater meus et qui modo advenerant
Turci ita confusos hostes cernerent, trifariaiii copiis auis
dislributis, partcs iu iusidiis aliciihi subsistere, teriam in liostes
impetum facere placuit ; idque consilium a patre meo Alexio
profectum erat. sed Turci uon acie omucs simul adoriebantar, sed
separatim singulis turis, spatio inter se distantcs. quarum lurmarum
quaeque iusta cst incitJlis cipiis iu hoslcs irnierc lelaipic plu-
rima coniicere. sequebatur Alexius pater meus qui universi excrci- 

 

 
 tus dux erat, collectis circa se ex dispersorum numero, quotquot
tempus suggesserat. ibi unus eorum, qui circa Alexium immortales
erapt, summae audaciae homo, concitalo equo ultra ordines progressus
ipsum Bryennium, habenis immissis, recta petiit hastaque quam
vehementissime in pectore percussit. verum torvo is vultu, priusquam
hasta ihoraci infigeretur altius, glatlio e vagina educto, et hanc statim
fregit, et hominis huincro percusso, cum summa vi ictum infligeret,
brachium tolum abscidit cum ipsa lorica. ac Turci alius alii
succedeutes, sagittariim quasi niibe agmen liryennii paene inumbrant;
coutra quos Bryennii milites, licct repentino impetu perlerriti, tamen
mox ordinibus restitutis, cum alius alium ad virtutem adhortaretu
proelium sustinent. Turci autem et pater meiis, ubi aliquamdiu hostibus
restiterunt, alius post alium fugere simulant ac paulatim ad insidiarum
locum necopinantes eos callide ducunt. cumque eo perventum
esset, ubi jirimae collocalae eraut insidiae, versa acie, a fronte hosti
insislunt, et qui subsederant, signo dato, statim tanquam vesparum
examen irruunt el multo clamore atque perpetua iaculatione et aures 

 
 
 
 Βryenii militum obtundunt, et oculos telorum involnunt tenebris.
itaque cum omnes et equi et homines vnlneribns iam essent operti,
resistere diutius Bryennii copiae non poterant, versisqno signis terga
dabant. at Bryennius, licet arhnodum fatigatus pugna cedere coactus,
quam forlis et strennus esset, ostendit. non enim destitit, quoquonersus
instanles caedere et fugam snorum egregie ac pracsenti
animo ornare. iu quo adintores utriinqne habuit et fratrem et filium,
quorum eximia virtus hostibus eo die miraculo erat. sed cum equus
Byrennii deficeret et neque fugere posset, nec vero etiam persequi,
(non mullnni enim ab exspirando aberat ob assidnam ciirrendi molestiam)
retraxit hiinc ille loro ac, velut gladiator penerosus, ad
certamen paratus constitit duosque Turcorum ferociores ultro provocavit.
quorum cum alter hasta eum peteret, priusquam perlerret
ictum, gravius ipse percussus est. abscidit enim Bryennius eins manum
gladio, quae una cum hasta in humum decidit. alter, relicto suo equo,
velut pardalis in Bryennii equmn transiliit lumbisque insedit. cum- 

 

 
 que firmiter ibi adhaeresceret et tergum inscendere niteretur, Bryenmius
ut belua sese convertens, perfodere eum gladio voluit; neque
tamen ex sententia res cessit, cum Turca pone tergum semper ictus,
inclinato corpore, evitaret. denique lassata dextra iactandis in vanum
ictibus, eum Bryennius desperaret, in mediam se hostium turbam
iniecit; qui coinprehensum hominem, velut magnani gloriam adepti,
ad Aiexium Comnenum ducebant, qui haud procul aberat et suos
Turcorumque ordines instruebat atque ad pugnam incitabat. iamque
praemissis nuntiis illi de capto Bryennio certiorem eum fecerant;
mox ipsum adducebant, qui terribilis sane adspectu et pugnans
et vinctus erat. tali modo captum Bryennium Alexius ad imperatorem
duxit Botaniatem, nihil omnino afilictis oculis eius. non enim is erat
pater meus, captis hostibus insultaret, sed ad poenam satis captivitatem
ducebat; quin inuno post vietoriam niagna in eos erat humanitate
et benignitate et munificentia. idque etiain in Bryennio ostendit.
nam absoiuto iam cum eo sutis longo itinere, ubi ad locum . . . . . . 

 

 
 dictum venit, hoininis nioerore levaudi adque spem erigendi causa,
“age" inquit “descemda,is ex equis, ut paulisper ab itinere "
verum ille vitae suae timens, furenti similis erat nec
quietem admodum requirebat. quid mirum? omnem salutis spem spem abiecerat.
tamen imperatori statim dicto audiens fuit. nam tale est ingenium
servorum, ut in quavis re dominis facile obediant, praesertim
si qui hello capti sunt. itaque ubi desilierunt duces ex equis,
Alexius statim in viridi herba, velut toro, recubuit, Bryennius
autem, capite in alta quercus radice imposito, dum ille obdormit,
non dulei, ut in suavissimo poemate est, inclinat lumina somuo; sed
ubi resupinus, sublatis oculis, pendentem e ramis gladium Alexii
conspexit neque ullum circa arbitrum vidit, moerore in audaciam
mutato, patris mei interficiendi consilium capit. et pcrtecissel sane,
nisi divina quaedam obstitisset vis, quae eius saevotoa, mitigavit.
atque ut comiter imperatorem adspiceret, effecit. haec ego ex ipso
saepe audire memini. unde perspicere cnivis licet, Comnenum a deo

velut carum caput ad maiora servatum esse; nempe eius opera rem
Romanam restituere volebat. ceterum si quid postea Bryennius passus
est mali, id culpa quorundam factum est, qui circa imperatorera
erant, pater raeus culpa caret. 

 Hunc exitum expeditio adversus Bryennium habuit; maguo
autem domestico Alexio patri meo nulla remissio laborum dabatur,
sed nova semper pericula subeunda erant. etenim Borilus barbarus,
Botaniatae admodum familiaris, Cpoli egressus et magno domestico
patri meo obviam factus, postquam Bryennium ex manibus eius accepit
et infandum facinus perpetravit, imperatoris nomiue patrem
meum iubet contra Basilacium proficisci, qui et ipse diadema sumserat
et occidentem, ut paullo ante Bryennius, vehementissime miscebat.
erat autem hic Basilacius vir ea tempestate inter omnes praecellens
virtute, animo, audacia atque robore; cumque praeterea domiuandi
cupidus esset, summa ad se muuera rapiebat et honores alios ambibat,
alios poscebat. devicto enim Bryennio, ille quasi eiusdem successor
rcrura potitus, ab Epidamno, quod est Illyrici caput, usque ad Thes- 

 
 
 
 
 salorum urbem omnia in potestatem redigit, a ipso imperator
el crealus et acclamatus. milites Bryennii sine duce oberrantes
eum, quocunque vellet, sequebantur, cum etiam ceteroquin ob corporis
magnitudinem et lacertornm robur et oris dignitatem in maxima
admiratione esset. his enim rebus agrestes et bellicosi homines
magis capinutnr: nam ad animum non penetrant, neque virtutis rationem
habent, sed in corporis praestantia subsistentes, audaciam,
robur celeritatem, magnitndinem admirantur easque dotes purpura
ac diademate dignas iudicant. at ille non solum his virtutibus excellebat,
verum etiam forti et intrepido animo erat praeditus. omaino
regiam plane speciem Basilacius prae se ferebat; vox eius eral ingens
quaeque totum exercitum percelleret; clamore sublato audacissinum
quemque perterrefaciebat, et ut in fugam ipsa voce verlere
potcrat, ita ubi ad pugnandum accendere vellet, invictus in dicendo
erat. his ornatus virtutibus et egregiis copiis instructus, Thessalorum
urbem occupat, ut diximus. sed pater meus Comnenus Alexius velut
cum Typhone magno vel centimano Gigante pugnaturus, omnem expromsit
militarem industriain ac fortitudinem scque ita ad certamen
paravit, ut adversarii virlus exigere videretur. nondum igitur prioris 

 
 
 
 
 
 certaminis excusso pulvere, neque etiam cruore ab ense et manibus
abluto, ut leo torvus in frenclentem istum aprum, animi Crmatus,
proceclit. iamque acl fluvium, quem Bardarum iucolae vocant, pervenit;
oritur is e Mysiae vicinis montibus, multasque regiones praeterfluens,
et Berrhoeam et Thessalonicam adiacent, in duas partes
occidentalem et orientalem divisis, iufluit in mare nostrum australe.
facere autem soleut fluvii maiores, ut cura alluvione terram satis
multam invexerint, in loca declivia fluunt et, veteribus relictis alveis
aquaque cleslitutis, novas sibi vias aperiant et aqua impleant.
quod igitur inter utrumque novum veteremque alveum erat intervallum
ubi Alcixius pater meus, qua erat sagacitate, conspicatus est,
fluvii tractiim ab altera parte pro munitione habens et veteri ab
aitera parte alveo, quem iam in faucium altitudinem fluminis vis
excavaverat, tanquam fossa natiya usus, castra posuit. distabat autem
uterque alveus non plus tribus stadiis. ac statim iussit omnes inter- 

 
 
καὶ ὑποχείριον. 
 
 diu quieti indulgere somnoque corpus reficere et iumentis pabulum
dare; nam inumbrante vespera fore, ut vigilare debeant et improvisum
hostium impetum exspectare. idque, arbitror, pater mens mandaverat,
quod periculum sibi hoc vespere ab hostibus timebat. nam
eos se aggressuros esse sperabat, sive rerum bellicarum usu, sive
aliunde edoctus. neque praesagium eius intra longinquam spem haesit,
nec praesagivit modo, quod autem facto opus erat neglexit.
immo copias e castris cum armis et equis omnibusque, quae ad pugnam
necessaria sunt, eduxit, ignibus in castris relictis late lucentibus
et uno ex familiaribus monacho veteri Inhaunicio, cui castracommisit
et coinmeatum, quem seeum portabat, reliquumque apparatum.
ipse longissime a castris cum arinato exercitu subsedit, exspectans,
quid futurum esset; idque eo consilio fecit, ut Basilacius,
cum accensos undique ignes et splcndens patris mei tabernaculum
ronspexisset, requiescere hunc ibi securum arbitraretur ac facili negotio
capi posse.

Nec fefellit patrem meura, ut diximus, praesagium. Basilacius
enim hostes, quorura adventimi exspectaverat, cum omnibus
equitibus et peditibus (decem millium numerum implebant) repente
adortus, adortus, cum tentoria undique lucentia invenisset et resplendens
dens etiam imperatoris tabrnaculum videret, quanto impetu poluit
eo irruit, ingenti clamore sublato. nusquam vero apparente Alexio,
quem ibi deprehensurum speraverat, neque milite omniuo ullo nec
duce prodeunte, nisi siqui calones viles relicti erant, etiam vehementius,
ubi tandem esset balbus iste, claniabat, vel ipsis dictis
magnum domesticum cavillans. utebatur enim pater meus ceteroqnin
linguae volubilitate neque quisquam natura ad disserendum et agrumentandum
magis comparatus erat; in canina tantum liltera leviter
haesitabat et aliquantum balbutiebat, quanquam in reliquis optime
fluebat oratio. hinc igitur illudeudi occasione Basilacius sumta, clamitabat
pervestigabatque omnia et subvertebat arcas, mensas, vasa,
ipsum denique patris mei lectum, ne forte imperator alicubi laleret. 

 
 
 
 
 quod dum facit, identidem monachum Iohannicium adspicichat. etenim
studiose id egerat raater Alexii, ut quoMes in helhiin is proficisceretur,
contubernalem Jiaheret ex venerabilioribus unum monachis;
cui malernae voluutati pius filius uon solum cum puer esset,
verum etiam iuvenum nuinero adscriptus atque adeo donec uxorem
(luxit, ohsecutus est. totuin igitur tabernaculum Basilacius perserutabatur
et, ut Aristophanes dicit, ἐρεβοδιφᾷν non desinebat, interrogans
rdgnns siinul lohanniciuiu de magno domestico. is cum Alexium ante
horam ciiin universo exercitu egressuin castris asseverarct, quanto in
errure esset, sensit, sihique prorsiis desperans ac multum vociferatus,
“commilitones" exclamat “decepti sumus; bellum extra " necdum
loqui desierat, ciim copias e castris cxeuntes pater meus Comnenus
Alexius adorilur, aginen cum paucis suorum praecurrens maxima
cum vehemenlia. ibi unum quendam aciem instruentem cum animadverteret,
(plerosque cniin Basilacii milites — id enim paler meus praestrukerat
— praedae ac rapinaruin stiulio palantes, autcquam in ordiueiii
redierant, oppressit repentina pernicie magnus domesticus,) eum igitur
cum aciem instruentem videret et vel ex procerilate corporis vel
ex armorum splendore (nam ea astrorum lumine fulgebant) ipsum Ba- 

 
 
 
 
 silacium esse suspicaretur, atroci impetu irruit manumque percutit;
quae statim una cum gladio in terram decidit. magnopere hostes ea
re perturbati sunt. cjuancfuam Basilacius non erat, sed eius comitara
unus nobilissimus nec ipso Basilacio virtutis laude inferior. iamque
vi Alexius invehitur, sagittis petit, ferit hasta, clamoribus tefret,
noctis miscet tenebris, denique ex omni et loco et tempore et re
opportunitalem victorlae capit eaque commode utitur intrepido ac praesenti
animo atque in summa trepidatione, cum alius alio fugeret, omnes
tamen et hostes et suos discernebat. erat etiam Cappadox quidam
Gules nomine, fidus patris mei famulus, manu promptus et animo in
proeliis audacissimo: qui conspicatus Basilacium ac probe agnoscens,
galeam percussit; sed idem quod Menelao contra Paridem pugnanti
accodot. ensis in terna quaternaque fragmina ruptus manu
excidrt, capulo solo relicto. quem ubi vidit imperator, reprehendi
statim, quod gladius deesset, ignaviaeque insimulat; sed miles capu
lurn, quem adhuc tenebat, ostendens, magnum domesticum placavit. 

 
 
 
 
 et alius quidam Macedo Petrus nomine, cognomento Tornicius, medios
in liostes illatus, multos ex iis trucidavit. interea phalanx sequebatur
ignara eorum, quae fiebant; quia enim noctu pngnabatur, non
poterant omnes, quae fiebant, ceruere. at Comnenus in aciei partem
nondum inclinatam irruit caesisqne obviis, cum qui e Basilacii exercitu
adbuc locum obtinebant, deiicere festinaret, proclio rursus excessit
suosque post tergum, ne cessarent, sed sequerentur et celerius
accederent, missis nuntlis, hortabatur. tum Gailus quidam e domestici
copiis, ut breviter cuncta perstringam, niiles slrenuus Martemque
spirans, qui patrem meum ex mediis hostibus, stricto et de
rccenti caede fumante gladio, ad suos rcgredientem conspicerct, ratus
hostium nnuni esse, vehemenli impetu, hasta ferit circa pectus;
ncc multum abfuit, quin imperatorem equo deiiceret, nisi is ct firmius
insedisset, et nominatim homiuem compellasset, illiro caput ei
abscissurum sc esse minilans. ille ciim ignorantiam quandam excusaret
seque nocte ac pugua perlurbalum asseverarcl, incoluinis evasit.

Atque haec quidem per noctem domesticus scholarum cum
paucis suorum gessit. postero autem die, ut primum lux orta est,
Basilacii centuriones toto aninio contendebant milites, qui, pugna
omissa, praedabantur, in ordinem cogere; magnus autem domesticns
et ipse acie denuo instructa, Basilacium adoritur; cumque procul
hostium nonnullos Alexii milites conspexissent, summa vi irruentes, in
fugam eos coniiciunt, nonnullos etiam capiunt, quos ad imperalorem
adducunt. interim Basilacii frater Manuel, colle ascenso, animos suorum
erigit magna voce exclamans “hic dies, haec victoria Basilacii
" sed Basilius quidam, Curticius cognomento, familiaris et comes
Bryennii illius Nicephori, cuius mentionem fecimus, vir bello strenuus,
ex acie Comneni in collem procurrit; contra quem cum Manuel,
stricto gladio et habenis immissis, ferociter rueret, Curticius
non ense, sed baculo, quod e sella pendebat, capite percusso, eum
statim ex equo deiicit captumque, velut spolium, ad patrem meum
raptat. interim etiam Comnenus cum copiis suis accedit: quo conspecto,
quod reliquum erat Hasilacii agmen, puslquam paulisper ste- 

 

 
 tit, terga vertit. Basilacium Alpxins Comnenus perspquitur. cum
Thessalonicam venissent, statim Thessalonicenses, Basilacio aclmisso,
Alexio portas claucluut. setl ne sic fiiiiclem quidem meus clestitit, immo
nec loricam exuit, nec galeam deposuit, nec clypeum ah humeris
removit, nec ensem abiecit; sed castrametatus, urbem oppugnatum
ac statim dirutum iri comminabatur. quoniam autem servare Basilacium
malebat, per loliannicium monachum, comitem suum, spectatae
virtutis hoininein, de pace cum eo egit, ea conditione, ut si
seque et urbem dederet, nihil incomraodi pateretur. abnuente Basilacio,
Thessalonicenses veriti, ne, urbe capta, graviter ipsi affligerentur,
Alexium iulromiserunt. Basilacius ubi quod a multitudine
factum crat cognovit, in arcem se recepit. ac ne sic quidcra ab armis
recessit, licet doraesticus nihil eum indigni passiirum esse, fide
dala, pcdliceretur. nam in adversis quoque rebus et cum premebatur,
Basilaeius strenuum se praestitit; neque quidquam de virtute
et animi magnitudine remisit, donec arcis incolae et custodes eum
vi inde pulsum, magno domestico tradidere. missis slatim ad impera-

torem, qui Basilaciuin captum nuntiarent, ipse Thessalonicae mausit,
unde mox, rebus constitntis, triumphans Cpolim revertebatur. at qui
obviam patri meo ab imperatore missi erant, cum Philippos inter et
Ampbipolim occurrissent, litterisque illius redditis, Basilacium accepissent,
ad vicum quendam, Chlempinam dictum, abduxerunt eum
ac prope fontem, qui ibi est, oculis privarunt; unde adhuc fons
ille Basilacii appellatur. tertius hic fuit labor ante imperium a patre
meo velut ab Hercule quodam exantlatus. siquis enim Erymanthium
aprum Basilacium istum dixerit, patrem vero meum generosissimum
Herculem quendam huius aetatis, a vero non aberret. et hactenus de
iis, quae ante principatum Alexius Comnenus praeclare gessit; quorum
omnium laborum hunc fructum tulit, ut augusti dignitate ab
imperatore auctus, augustus in medio senatu renuntiaretur.
 

 Ut corpora modo extrinsecus male afficinntur, niodo ipsae
morborum causae existnut, ac saepe ab aeris intemperie victuque insalubri,
nonuunquam etiam a corruptis humoribus febrium originem 

 
 
 
 repetimus, ita Romana eliam res afTecta limc temporis nunc ipsa letifera
sibi fata peperit, Urselios ilico ct Basilacios, de quibus supra
expnsni, et si qui alii tyrannitlein atfectabant, niinc externis et peregrinis
tyrannis accitis, fortuna eaiii in maia praccipitavit, rpiae sanari
nequeunt. in quorum nuniero Robertiis ille fuit, iinniodica vir dominandi
cupiditate ac iactantia, cui genitrix Normania, improbitas oiunis
geueris ubstetrix altrixque erat. hunc in se hostem res pubiica Roinana
proritavit, bellorum causam ex affinitate peregrina et barbara ac
nobis quidem paruin digna ipsi offerens: vel potius arcessivit eum
inipriidentia, qui tum reriiin potitus erat, IMichaelis e Ducarum gente
oriundi. ceterum si quem eorum, qui sanguine mecum coniuncti sunt,
(nam ego quoque maternum inde genus repeto,) reprehendendum
existimo, id nemo aegre ferat; nam veritatem usqiie quaque Iradcre
mihi propotui et quantum ad illum attinet, nihil amplius dixi, quam
necessc erat. hic igitur imperator Michael Ducas filiam istius barbari
filio suo despondit Constuntino; unde bellum illiid profectum est.
de quo imperatoris Glio Coustanliuo eiusque nuptiis et omnino de
Anna Comnena. 4 

 

 
 barbara hac affinitate, et qua pulchritudine atque proceritate corporis,
qua indole quibusque moribus fuerit, suo loco exponam, ubi et
nieas miserias lauientabor, brevipost affinitatis huius narrationem te eladem
universi barbarorum exercitus ac tyrannorum e Norniauia exitium,
quos imprudenter in imperium Romauum ille verterat; nam antea pauloaltius
altius repetendiim et de Roberto isto exponendum est, quo genere
ortus quaqiie fortuna iisus sit, et ad quod poteutiae fasligium eum temporum
extulerint casus, vel potius, ut reiigiosius loquar, quo usque
provehi eum divina provideutia siverit, improbis consiliis et conatibus
eius indulgens. erat Robertus hic Normanus genere, fortuna
obsciira, dominandi cupidus, summa vafritie, manu fortis, opibus
inhians virorum potentium inque parandis iis pervicacissimus neque
ulla ratione a proposito revocandus. corporis magnitudine vel maximos
siiperabat, colore erat rubro, conia flava, latis humeris, oculis
caeruieis qiiique tantnm non scinlillarent, et ubi dilatari a natura
corpus oportet, non carebat facililate, idji in anguslum cogi, specie

erat aequabili et conrinna. adeo a summo vertice nsque ad talos formosus
erat, ut e multis saepe audire memini. vocem qnod attinet,
Achillis quidem, Hnniero auctore, tanta fuit, ut qui euin audirent, percipere
sibi viderentur tumultuantis multitudinis strepitum; at huius,
ut perhibent, clainor sexccnta milia in fugam vertit. sic ct fortuna
et natiira et aninio comparatus, servitutis, ut facile intelligitur, impatiens
erat nec cuiusquam iniperiuin fercbat; qnales esse dicunt, dicunt, in
quibus animus excelsior est, licet humili fortuna iitantur. 

 Talis citin esset el obedire plaue non posset, Norniania patria
ciim equilibus quinque et peditibus oninino triginta relicta, circa Lon-
gibardiae saltiit et loca avia coniniorabatiir, ubi latrociniis ciim praedatoria
inanii in viatores exercendis eqiios, arma, alia sibi parabat. atque
ita vitam a caedibus ac sanguine auspicabatur, ciimque in Longibardiae
finibus diutius versaretur, non latuit Guilelmum Mascabclcin, qui per ea
tempora finitimarum regionum inaxiinain parlem in ditione habebat;
imde cum largos quotannis reditiis capcrct, salis magnum sibi exercitum
alcbal et diix eral iiobilissiniiis. is ubi Uobcrluiii, qualis corpore 

 

 
 et animo esset, cognovit, arccssivit hominem imprudenter el filiarum
unam ei despondit. quippe eum cum ob ingenium, tum ob rei bellicae
experientiam summopere adrnirabatur. verum ea res longe aliter ac
speraverat, evenit. cura eniin genero praeter alia munera etiam urbem
tanquam in dotcm dedisset, is brevi post socero infensus seditionem
molitur. ac primum quidem amorem pietatemque simulat copias
augendi causa; mox ubi peditum nimicrum dupiicavit, equites in
triplum auxit, iam voluntas illa elabitur et impreobitas eius apparuit.
neque intermisit iuiuriarum quotidie causas et dare etaccipere, denique
omnia tentare, quibus simultates, proelia bellaque oriri soleut. seJ
quuniam Guilelmus Mascabeles opibus atque potentia longe eum superabat,
Robertus aperto certamini diflisus, pravum consilium excogitavit.
simulata enim pietate ac poenitentia, dolum ei pessimum nec facile
detegendum struxit, quo eius et urbes caperet et fortunis omnibus
potiretur. ac primuni quidem de pace cum eo egit ct colloquium per 

 
 
 
 
 legatos pctiit. Mascabeles, qui ob exiinitim erga filiam amorem pacem
cem gencro restitutam cuperet, colioquii diem brevem dixit.
locuiu tlcsignavit Robertus, qno congressi colloquerentur, et de pacis
conditionibus agerent. colles erant duo pari fere in planitie altitudine
editi, e regione sibi oppositi, inter qnos vallis pabistris et frequens
arboribus omnis generis fruticibusque. ibi nerarius iste Robertus
in insidiis collocavit qeneris viros fortissimos armis instructos;
quibus mandavit, ut quoquo versus dispicerent, et simulac manus cum
Mascabele conferentem se cernerent, rebus omnibus relictis relietis, statim
accurrerent. his ita dispositis, fraudulentissimus iste Robertus alteruni
collem, quem tanquam colloquio commodissimum Masrabeli designaverat,
niissiim fecit; alterum sibi quodammodo vindicavit eoque cum
equitibus quindecim, peditibus fere quinquaginta sex consceso, milites
ibi disposuit et cum primis eorum consilium communicavit.
uni eorum maudaverat, ut sua ipsius arma, clypeum, galeam acinacemque
secum ferret: quae ipiae facile, cum opus foret, indueret. quatuor
illis in valle subsidentibiis imperaverat, ut quam primum manus
se cum Mascabele coarerentem cernerent, celerrime auxilio sibi 

 

 
 accurrerent. Guilelmus constituta die in designatum sibi a Roberto
locum processit, foederis sanciendi gratia; quem ubi alter adventantem
conspexit, oviam vebilur et amantissime eum excipit. cumrjue
in proclivitate collis paullum infra verticem constitissent et de rebus
ordinandis colloquerentur, nefarius iste Robertus sermonibus tempus
terere cocpit, dein “quid" inquit “incommodo nostro equis insidemus?
quin descendimus et bumi accumbentes, quae opus sunt, secure
transigimus?" concedit Mascabeles imprudens, nulla
doli et periculi imminentis. atque ut desilientem equo Roberttim
videt, et ipse descendit, cubitoque caput caput sermouem continuat.
Robertus obsequium Mascabeli fidemque in posterum pollicetur,
benefactorem eundem saepius et dominum appellans, quos equis
descendisse et novum iam sermonem inceptar Mascabelis comites
conspicati, cum et ipsi aestu et fame ac siti laborarent, (uam aestatis
tempus erat, quo radios in verticem sol iacere solet,) caiore intolerando,
equis alii desiliunt freuisque ad arborcs ligatis, humi 

 

 
 recnmbunt et ex equorum arborumque tiinhra frigiis captant, alii
domum rppetuiit. ila illi; at velerator ille Holierlus Robertus, rehus hoc
modo praeparatis, subito vim Mascabeli adhibet et, blaiulo mutato
vultu, atrociter eum adspicit mortiferamque manum infert. ille cum
vim vi propulsaret, Incta coorta, nlenpie proclivi colle devolvebatur.
qiio cognito, qni latehaut in insidiis viri quatuor, e palnde
einersi advolant advolant, Guilelmoque vinculis constricto, recurrunt ad equites
alternm colleni insidentes, qui iam et ipsi per collis proclivitatein
tidiiliin adeqnitahant. a tergo iuseqnebanliir Guilelini cqiiiles. at Robertus,
equo conscenso, induta galea, sumta hasta et vibrata feroeiter,
instructusque clypeo, conversus unum ex Guilelmi comitibus
hasta percutit, qni protinus animam relicpiit. refrigerato inlerini impetu
soceri eqniliim eoruinqne aiixilio discnsso, (ceteri enim, ubi approperantes
desnper Roberti eqnites conspexere, ipsa loci opportunitate
adiutos, celcriter terga dederunt, tali igitur modo Mascabelis eqnitnm
impetu discusso, captivus vinciusque hic in arcem ducitur, qnam

dono Roberto dederat, cum filiam ei collocaret; habuitque tum ipsum
dominum suura urbs in custoclia, unde merito φρούριον i. e. eustodia
ei nonien est. non autem ab re fuerit, etiam crudelitatem Roberti
enarrare. nam postquam Mascabelem semel cepit, priuium deutibus
eum privavit omnibus, immensam pro singulis numraorum summam
poscens et ubi reperiri posset, quaeritans. sed cura non prius
desineret evellere, quam omnia exhausis(??)et, et dentes simul et opes
deficerent, ad oculos animura convertit ipsamque lucem invidens,
eum excaeeavit. 

 Itaque rebns omnibus potitus, crescebat in dies, auctaque
dominandi cupiditate, urbes urbibus, opibus opes addebat. ac
brevi in ducale provectus fastigium, dux universae Longibardiae nominabatur,
unde pmniuin omnium invidia est; sed qua erat prudentia,
modo blanditiis adversus adversarios usus, modo largitionibus,
et multitudinia tumultus sedavit et invidiam potentiorum restiuxit; 

 
 
 
 
 inlertltim etiam vi adhibita, totam Longibardiam et finilimas regiones
in polpslatein redegit. liinc ciim sernper alliora appeteret et
ipsum Hoinanortim imperium soinniaret, bellum commovit, cui illam
cum imperatore Micliaele affinitatem, ut dixi, praetendit. supra enim
exposuimus, imperatorem Michaelem, nescio qno consilio consilio, tyranni
istius fliam, Helenam noinine, Conslantino filio despondissc. itertim
autem mentione illiiis iuveuis facta, vehemeiiter eqiiidem commoveor
ac perliirbor; sed tpiae de eo dicenda haheo, jiraeteriniltam, suo
loco totam rem narrattira. illud iiniim silerc non possum, etsi alieno
loco dicam, specimen naturae fuisse iuvenem illuni et dei nianiinm,
vere dico, opus excellentissiiniim. qtiein qni adspiciebat tantuininudo,
nou potuit, qtiin aiirei saeculi, quod fabulis Graecorum celebratur,
progeniem euin haberet: adeo erat mirifica pulchritiidine. mihi cerle
tautos post annos ciim iuvenis illius meininerim, lacrimae oboriuntur
tamen eas cohibco et in locos magis aptos reservo, ne privata
lamenlatio, reriim narrationi immixta, hisloriam ttirbet. hic igiliir
Constantintis, cuius et hic et alibi nienlionem fccinius fecimus, natu nobis
aliquaoto maior, priusquam Incem adspexissemus, sponsus erat He- 

 
 
 
 lenae Roberti filiae pnrus et integcr, confectaeque iara erant talnilae
dotis, quanquam iucassum nec nisi proniisso tenus. naui inimatura
pueri aetas erat; Nicephoro autem Botaniate imperium adepto, tota
res disiecta est. sed aberravit oratio; redeamus, unde deileximus.
Robertus igitur ille, ex humili loco ad summa fortunae evectus, multis
opibus copiiscfue paratis, etiam Romanorum imperator fieri concupivit.
ac causas inimicitiae cum Romanis et belli probabiles scilicet
excogitavit. de qua re duplex fama fertur. altera enim vulqatur et
obtinet atque ad aures nostras pervenit, monachum quendam Raectoris
nomine imperatorem Michaelem simulasse, et ultro ad Robertiuu,
quippe consocerum suum, veuisse fortunamque suam deplorasse. Michael
enim, fiost Diogenem imperium Romanorum adeptus, postquani
breri summam rerum adminislravit, regno pulsus esl a Rotaniate iu
ipsum rebellante; ex quo primum monachi vesteni induit, dein episcopalem
talarem et infulam, addo eliam efiomidem; huiiis euim rei
auctor ei fuerat caesar lohannea eius patruus, qui levilule eius, qui 

 

 
 tum regnabat, perspecta, ne quid gravins pateretur, verebatur. lumc
igitur simulans, monachus ille Raector vel, ut ita dicani, ῥέκτης i. e,
Iraudum uiachinator, oniniuiu audacissimus, adit Roberlum ut consocerum
scilicet suum, et quid iniuriae passus sit, lameutabili voce
exponit. regno expulsum, ad eam, quam nuuc cerneret, conditionem
redactum se esse. proinde postulat, ut auxilium sibi barbarus
ferat. pulchram enim puellam llelenatn, Duriim suam, rclictam a se
essc sine tutela et sponso plane orbatam. nam Constantinum filium et
imperatricem Mariam vel invitos in Botaniatis partes abstractos esse
vocileratur. talia locutus, irritavit animum barbari et ad bellum Romanis
inferendum quasi armavit talis, ut dixi, fama aures meas
circnmrundit, uec miruin videtur, hiimillimo loco natos nobilissimorum
ac summorum hominum personam sumsisse. verum alia me aliunde
caqtic credibilior fama circumsonal, uec monachum quendam
impcratorem Micharlpin egisse, nec talem quandam ob rausain Robertum
bellum Romanis intulisse. sed ipsum barbarum, summa cal- 

 

 
 liditate hominem, talia facile excogitasse. etenim cum bellum Romanum
animo moliretur et iam pridem parasset , tamen quoniara iniustum
stum videbatur nec adversus Christianos suscipiendum , nobilissimi
qui circa eiun erant viri nonnulli et ipsa coniux Gaäta obstabant
impetum eius saepe cohibebant. itaque ut idoneara belli occasionem
nancisceretur , Crotonem misit, quibus arcana sua consilia crediderat
mandaveratque, ut si quem raonachum reperissent, qui inde ad apostolorum
summorum patronorumque Romae religionis causa profecturus
esset , nec ipso vultu ignobilitatem generis proderet, eum familiariter
exceptum sibi conciliarent ad seque adducercnt. qui cura
Raectorera, quem dixi , versutissimum et mira astutia hominem , invenissent,
venissent, Roberto Salerni comraoranti per litteras nuntiarunt, affinem
eius Michaelera , imperio pulsum , advenisse, ut auxiliiun
imploraret. ita enini a Roberto iussi erant litteras perscribere.
quas ubi accepit, coniugi statini praelegit; dein eliam comili-
bus convocatis oranibus epislolani monstravit, ne diutius ab ipsis
iropediretur, tanquam iustara beHl causani nactus. approbanlibus cun- 

 

 
 ctis, arccssit hominem et colloquium cum eo init. iamque totam
rem romminiscitur et quasi fabulam fingit, imperatorem Micliaelom
esse hunc monachum, eum imperio esse pulsum, ad hoc uxore et filio
et reliquis fortiinis omnibus a Botaniate tyranno orhatum , postremo
praeter omne ius fasque laenia ac diademate detractis, monachi veste
indutum esse; nunc supplicem ad se euin venisse. Ita Rohertus coram
omnihus dictitabat regnumque se huic propter affinitatem restituturum
esso pollicebatur. ac quotidie monacho, quippe imperatori
Michaeli, et locum principem et altiorem sedem concedebat praecipuoque
eum hunore habebat. coucionabatur etiam alins aliter, cum modo
quae propter filiam passus esset, conquereretur, modo, ne landeret scilicet
consocerum, commemorare nollet, in quantam is calainitatem incidisset;
interdum etiam ad bellum suos incitaret et impelleret, tantum
non auri montes callide promittens. tali modo ubi lociipletes
iuxta atque inopes vana spebiclavit , Longibardia relicta vel potius
cuncta secum abrepta, Salernum contcndil, quae Melphae mertropolis

est. ibi postquam ceterarum filiarum res ordinavit, quae ad bellum
pertinebant parabat. erant autem ei duae filiae ; nam tertia in regina
urbium commorabatur, ex ipsis nuptiis infelix. iuvnnis enim
ille statim a principio, cum nonclum pubes esset, has nuptias aversabatur,
quemachnochun formichnes infantuli. illarum autem alteram
Raimundo despondit, comitis Barcinonensis fiho, alleram Eubulo collocavit,
ilhistrissimo et ipsi coiniti. nec in his nuptiis Robortus non
commodi sui rationem habuit: immo undicjue opes colligebat, ex genere,
ex tyrannide, ex aflinitate, ex. innumeris denique alils rebus, de
quibus vix cogitaveris. 

 Interim accidit aliqiiid, quod silentio praetereundum non est.
nam id quoque acl feiicitatem, qua usus est Robertus, pertinet.
quod enim Occidentis principes omnes impediti erant, quominus eum
aggrederentur, id admodum acl rerum prosperitatem barbaro profuisse
censeo, cjuem quidem fortiina ab omni parte adiuvit in regnumqiie extulit
et qualibet opporlnnitate auxit. etenim cum papa urbis Romae
(est is principatus valens omnique copiarura genere munitus ,) cum 

 
 
 
 
 Germaniae rege Henrico dissideret , adiungere sibi Robertiim illustrem
iam et viribus pollentem cupit. dissidium autem , quod inter
regem et papam interccssit, eiusmodi fere erat. accusabat ille regem
Henricum, quod ecclesias non gratis conferret, sed donis acceplis ,
inlcrdum etiam indignis hominibus episcopatus committeret. talium
eum facinorum arguit; Germaniae autem rex papae crimini dabat ,
quod ecclesiac principatum invasisset, quippe qui sine suo consensu
in apostolicum se thronum intrusisset. in qua disceptalione etiam
insolenter se gerebat et paulo ferpcois. nisi pontifiratu , quem occupasset,
spontc cederet , ignominiose eo eiectum iri , comminabatur.
quibus papa auditis, iram in Icgatos verlit. verberibus pos misere
cae(??)s, capita forficibus barbas novaculis rasos, alio insupcr grnere
immanis et plus quam barbarae conturaeliae affectos dimisit. quam
contumeliam quominus disertius signincem , pudor prohibet, qui et
feminam et principem decet. nam quod ille perpetravit, non modo
pontifice, sed ne ullo quidem homine dignum, qui Christi noinen
proGtetur, atquc iptuni ctiam coosiliuin barbari aboiniuor , nedum 

 
 
 
 
 factum, quod si distinctius referrem, calamum hunc chartamque poluerem.
verum ut appareat, quo progredi usque barbara impotentia
queat et quam scelesti nonnunquam et nefarii hominum mores decursu
temporum existant , hoc unum sufficiat dicere , nullo modo a
me impetrari posse , ut vel tantillum enuntiem facinoris commissi. et
commissi ab episcopo , pro deus , atque adeo a summo episcopo
quique universo orbi terrarum praeest: ita certe Latini et perhibent
et credunt, neque id a cetera arrogantia eorum abhorret. nam cum
imperium in nostrara urbem regiam transiret, senatu et omnibus ordinibus
inde huc tradiictis , transiit etiam episcopatus dignitas primaria.
maria. quem honorem cum imperatores pridem Cpolitano throno tribuerint,
tum maxime synodus Chalcedonensis in amplissimum fastigium
Cpolitanam sedera evexit eique omnes orbis terrarum subiecit dioeceses.
secl illa quam dixi legatorum contumelia, dubitari nequit, quin ad
regem ipsum pertinuerit, non ideo solum, duod eos pulsavit, verum
etiam quod novum quoddam , quo illos afficeret, iniuriae genus excogitavit.
voluit enim ec, ut opinor, significare, quanto regem despectui
haberet, quem quasi quidara semideus semiasinum, tanto in 

 
 
 
 legatos scelere edito, tractavit. papa igitur, ubi ista perpetravit ac
legatos ita ut dixi dimisit, cum magnum sibi sellum imminere intelligeret,
veritns, ne rex, inita cum Roberto societate, etiam valitlior
fierct, occupat de pace ad Robertnin mittere , licet antea non amico
erga eum animo fuisset. cumque cerlior esset factus, Salerni Robertum
ducem degere, Roma Renevenluin profectus est. Primum per legatos
transigebant, dein ipsi conveninnt. atque ille Benevento, hic Salerno
cum militum manu egrcssi , postquam utriusque cxercitus, quantum
salis videbatnr, appropinquarunt, ad colloquium ambo prodeunt ac
fide invicem data et iiirciiirando firmata , revertuntur. foedus ita
pepigcrant, ut pupa regiam dignitatein Hobcrto tribticret et, ubi
opus esset , auxilium contra Romauos ferret; Robertus autcm papae
adesset qtiat uuque vcllet. at frustra tidcs utrimque dala est.
siquidcm papa regi vehementcr offensus, toto animo bellum adversus
eum agitabat ; et Roberttis, qui Romanorum regno oculos adiecisset
cnpiditatis, velut aper ferut dentes animumque adversus hos 

 
 
 
 acuebat. ita verbo tantum tenus barbari iurarunt, fideni mox violaturi.
quorum quidem Roberlus admisso equo Saiernum contendit,
papa iste detestabilis (non enim liabeo , quo alio eum noinine denotem,
cum atrocis illius in legatos crudelitatis recordor,) spiritalem
gratiam ac pacem evangelicam prae se ferent, toto pectore ad bellum
fertiir civile , quanquam idem pacificum se et pacifici discipylum
esse iactat. accitos enim e vestigio Saxonum duces , Ladulphum et
Velcum, cum aliis pollicitationibus cepit, tum vero maxime, quod
universi occidentis illos se reges facturum promisit. adeo promptus
erat ad reges inaugurandos, parum, ut videtur, Paulum curans , qui
ne cuiquam facile manum imponamus vetat. at iste et Longibardiae
duci taeniam et Saxonibus hisce coronam donabat. cum igitur
Gerinaniae rex Henricus et papa copias coactas in acie collocassent,
signo dato , concurrunt legiones atque ingens et diutinum
coortum est proelium. nam tanta utrinique fortitudine pugnabalur
atque hastae et tela adverso pectore excipiebantur, ut brevi tota pla- 

 

 
 nities sangnine redunrlaret, quique snpererant milites mullo rruore
perfusi niterentur: quin eranl etiam , qui ad mortuoriim cadavera
prolapsi, sanguinis flumine submergerentur. nam si voriiin est quod
dicunt, plus triginta millia hominum eo proelio cecidisse, quantum
sanguinis profusum est , quantum campi spatium cruore inquinatum !
sed ancipiti Marte ab utraque parte pungnabatur, quamdiu Ladulphus
Saxonum dux suis praoerat; at ubi vulnere aoceplo animain
statim efflavit, papae acies in fugam inclinatur, terga hoslibus magna
strage caedpnlibus. Henricus enim cognito, Ladulphum etiam
ocucubuisse, persequobatiir insistebatque alacriter; denique continuuit
nos ct respirare iussit. ubi autem rursus ad beltiim se paravit,
ad oppugnandam Roniain contendit. ibi papa foederis nlque iurisiurandi
Roberti niemor, misit ad eum qui auxilia poscerent;
eodem lempore etiam Henricus subsidia per legatos peliit , Romam
Telorein expugnaturus. sed utrosque Robertus irridens, regi quidem

alio modo nec per litleras respondit; papae autem epislolara misit,
quae liis lere verbis couscripta erat. “summo pontifici et tloniino meo
Robertus dux in deo. incursuinem in te hostiuni fieri cum audirem,
diu famae fidem non habui. quippe mihi persuasum erat , neminem
ausurum in te insurgere. quis enim, nisi furore amens , arma adversus
tantum patrem capiat ? me vero scias gravissimum apparare bellum
cum gente fortissima. etenim cum Romanis mihi res est , qui terras
et maria omnia trophaeis impleverunt. tibi autem fidem ex intimo
animo me debere profiteor, quam , cum opus erit, “ sic
utrumque auxilia petentem, alterum hisce litleris, alterum verborum
fallaciis elusit. 

 Sed ne omittamus, quae in Longibardia gessit , antequam
Aulonem ὕω exercitu traiiceret. is enim cum alioquin animo imperioso
et saevo esset, tum vero Herodis immanitatem aemulatns, quo
niam milites velerani arniorumque periti non sufficerent, in novo delectu
habendo nulli plane aetati pepercit , sed emeritos aeque atque
immaturos per universam Longibardiam et Apuliam in militiam coegit. 

 

 
 ibi cerneres et pueros et adolescpntiilos et senes miseros, qui ne
per somnium quidem arma viderant, lorica indutos gestare clypeuiu
rcumque inscite prorsus et imperite tentlere ac, si ingredi oporteret,
corruere. ea res, dici non potest, quante luctu Longibardiam
compleverit; ubique virorum fiebaut Hetus et lainenlatioues mulierum,
suorum fortunam misserantuim, audiebantur. alia enim maritum emeritum,
alia belli rudem puerum, alia fratrem agro colendo aut aut negotiis
occupatuin ad signa cogi conquerebatur. haec saue, ut dixi, crudelitas
erat Herodis vel etiam Herode maior. siquidem ille in pueres
tautnin saeviit , hic et in pueros et in seues grassabatur. qui licet
ita se haberent , ut nihil exercitatione profici posse videretur, tamen
quotidie recens seriplos milites exercuit ac bello idoneow reddidit.
haec Salerni gessit, priusrpiain Hy druntem se conlerret. ibi enim satis
matnus exercitns, quem praemiseral, subsidere iussus erat, donec
ipse Longgibardiae res ordinasset et legalis, quae oporteret, respondisset.
ceterum papae ratiunem habuit, ut Rogerio filio et Bo-

ritylae fratri , quos universae Apuliae praefecerat , mandaret , si pon
tifex Roinanus auxilia adversus Henricum regem flagitaret, promptissime
succurrerent et quantum possent opitularentur. Boëmundum
auiem filium natu minorem , qui patri simillimus erat et audacia et
robore et fortitudine et animo effrenato, (omni enim ex parte liic patrem
relerebat et ingenii illius quasi yiva imago erat,) hunc igitnr
cum validissimo exercitu in fines nostros praemiserat, nt regionem
circa Aulonem vexaret is minitabundus et fulminis instar impetu
haud sustinendo irruens , Canina et Iliericho Aulonemque adeo universum
occnpat, dum igiii ferroqiie regiones adiacentes vastat. erat
re vera ignis secuturi fumus molestissimus et imminentis oppugnationis
magnae quasi exordiuni. ac filium patremque apte quis brucho
et locustae comparaverit; nam quae intacta Robertus reliquerat , ea
filius eius Boeniundus absumsit et comedit, sed firiusquam Robertum
trniiciamus Aulonera, pergamus in euarrandis iis , quae in adversa
coniincute gesait. 

 Saleruo igilur profectus, Hydruntcm venit, ubi cum paucos dies 

 

 
 commoratus esset, uxorem Gattam exspectans, (nam et ipsa maritum
in bellum coniitabatur, et cuni arina iniltiisset, horreuda saue res haec
mulier erat,) hauc igitur advenientem postquam amplexatus est, omnibus
copiis Brundusium movit, qui est portus universae Iapygiae commodissimus.
quo cum celeriler descendisset, exspectabat, donec universus
eodem exercitus navesque omnes tam onerariae qnain longae et belo
idoneae conveuirent ; inde enim traiicere in has terras couslitneral.
simul etiaiii, Salerni eliani luiu degens, legatiini miserat unum quendam
ex nobilibus, Raulum nomine, ad imperatorem Botaniatem, qui expulso
Duca rerum politus erat: eius igitur responsa itidem exspectabat.
imperatori enim ut belli suscipicudi causas, satis srilicet probabiles,
indicaret, Raulum Cpolin questum miserat, qnod filiam suam, quam
imperatori Conslanliuo despousatani supra docuimus, orbaverit sponso,
Constantino autem imperium abstulerit: ad quas iniurias ulciscendas
se iam paratum esse. praeterea magno tunc temporis domestico et
ropiariim Occidentaliuin duci , qui pater meuw Alexins erat, munera
miserat cum litteris, quibus de amicitia eidem poiliccbalur. utriusque 

 
 
 
 
 igitur responsa exspectans, Brundusii morabatur. ubi vero , nondum
copiis omnibus collectis et navibus plerisque deductis, Byzantio
reversus Raul nullum ad mandata responsum retulit, magis etiam
iram barbari acuit, praesertira cum absurdas illas rationes, quibiis
ad probandara belli cum Romanis aeqnitatem utebatur, adversus ipsuin
exagitaret. priraum , quem secum haberet raonachum , simulatorem
esse et hominem fraudulentura , qui imperatoris Michaelis personani
subierit, ac totain rem merum comnientum esse. nam Michaelem illum,
amisso regno, pulla indutum veste et inmonasterio degentem , vidisso
se Cpoli , cum sedulo id egisset , ut suis ipse oculis imperatorem regno
pulsum conspiceret. his addidit, quod, cum doinuni rediret, accidisse
audierat. pater enim raeus , exacto Botaniate, ut infra narrabimus,
rerum potitus, Constantinum Ducae filium, omniuin, quos
terra sustinuit, iiluslrissimura arcessiverat regnique rursus participera
fecerat, quae cura in reditu Raul accepisset, his quoque usus est, ut
persuaderet Robcrto eiimque a bello apparando abduceret. “nam
quo, inquit, iure Alexio bellum inferemus, cum Botaniates auctor
fnerit iniuriac et filiam tuam Helenara imperio Rouiano privaverit? 

 

 
 etenim propter aliorum in nos commissa , iniuslc agns, si eos, qui
hihil offenderunt, bello persequi velis. ininslo antcni bello suscepio,
vereor, ne rnncta pertlidcris, et naves et arma et viros et toumm apparatum
" qnibus dictis , Robertns ira magis cfiam incensns ,
adeo rnrebat, ut paene vim ei inferret. ab altcra parte falsiis ille
Diicas el Pseudoniicliael , ijnein etiani Haectoreni dixiinus , graviter
ferro indignari, nec habere, quo iracundiam reprinierct, quippe
luculentissimo testimonio fraiidis convictus cumque Robertus etiam
eam ob causam in Raulum exacerbatus esset, quod eius fraler Rogerius
ad Romanos transfugerat omnemque belli rationem prodidcral,
gravi eum illico poena afficere voluit ac necem minatus est. at ille
neqiiaquam ad fiigam segnis, ad Boemundum se tanquam in asylnm
proripuit. iactabat etiam Raeclor in Rauli fratrem , qiii ad Romanos
transfugerat, minas horrendas nec sine magna vociferatione, femur
manu tundens, “id " Roberlum appellans inquit “expeto,
simul imperium adeptus inque regnum restitutus fuero, Rogerium

mihi dedas, quem nisi cruci media in urbe suffixum acerbissima
morte afficiam, quidvis a deo perpeti paratus " qnae dum narro,
ridere subit homines istos eorumque aineutiam et levitateni , vel potius
iactautiam, qua sibi invicem illudebant. nam Robertus frautluleutum
mouachum arcessiverat, ut belli praetextum haberet eoque uteretur
tanquain esca et simulacro quodam consoceri atque regis. osteutabat
eum per urbes, et ad seditionem conunovebat quoscuuque adiit et
inducere potuit, si prospere bellum successisset, praecipitem eum
ignominiose ac cum ludibrio abacturus ; nam venatione finita, esca
proiici solet. ipsum falsa spe laptabat, fore ut potentiam aliquam
cousequeretur ; qualia plerumque evenire solent inopinato. at ille
prorsus non dubitabat, quin regui potiretur. nam barbarum Robertum
nullo modo ad imperium a populo exercituque Romano admis
sum iri; celerum Roberto veluti instrumento ad consiliorum suorum
fraudem perficiendam utebalur. quae cum considero, risus mihi oboritur
vultuque diffunditur, ad lucernam haec exaranti.
 

 Robertus igitur cum Brundusii oumes et naves el milites
cocgisset , (naves erant ad centuiu quinquaginla numero , militum 

 
 
 
 
 triginta ferme millia, singulis navibus ducentos milites excipientibus
cum armis equisque,) militibus ita instructis, quoniam ad quos appulsuri
erant, in armis eos el equitatu paratos essent inventuri, traiicere
Epridamnum in animo eral, quam urbem hodie Dyrrlachium appellare
consuevimus. antea quidem Hydrunte Nicopoles transiiiiltere ac Naupactum
quaeque circumiacent loca et caslella omnia occupare statuerat;
sed cum latius ea patere mare quam Bruudusium inter Dyrrhachiumque
animadvertisset, hic traiectus prae illo placuit, quippe qui
et brevior et tutior essel. naui hibernum erat tempus et sol, ad circulos
australes vergens et capricornum appropinnquans, diei spatium contraxerat.
itaque ne Hydrunte oriente sole profectus, in noctem conliceretur
et in leuipestales incideret, Dyrrhachium Bruudusio plenis
velis navigare ita enim celerius propter Adriatici maris angustaias
traiicere licuit. celeruiu nec Rotgerium filium in Italia reliquit,
quemadmodum cum Apuliae eundem praeficerel, destinaverat; sed mu- 

 
 
 
 tata nescio qua de causa sententia , expeditionis comitem habuit. interea,
dum Dyrrhachium navigavit, Corypho urbem munitissimam et
alias quasdam arces nostras niisit qni occuparent. ac receptis ex Longibardia
Apuliaque obsidibus tributisqne per totam ditionem snam
exactis, Dyrrhachium eum appulsurnm esse, exspectabant. tnin totius
Illyrici dux erat Georgins Monomachatus ab iniperatore Botaniate delegatus.
is initio qnidem illud munus detrectaverat; sed servi imperatoris
barbari (Borilus enim et Germanus Scythae genere erant,) invidebant
Monomacliato , cui ut perniciem molirentnr, crimina apnd
imperalorem in eum iaciebant, quidquid volebant fingentes. deniqne
tantopere regis animum irritaverant , ut ad Mariain coniugem aliquando
conversus, hostem sibi imperii Monomachatinn videri , diceret.
quibus auditis loliannes Alanus, suminns amicns Monomachati,
qui Scytharum in eum invidiam et crebras criniinationes cognos- 

 
 
 
 
 set, Monomachatum convenit eique omnia et regis et Scythrum
dicta referens, ut saluti suae consuleret, suasit. hic, ut erat consilii
plenus, ultro imperatorem adiit Dyrrhachiique praefecturam
praeripuit, ira blanditiis mitigata. itaqiie cum imperatorem salutasset
ut Epidamnum discessurus, et litteras, quibus de munere edocebatur,
accepisset, Scythis illis Corilo et Germano ad iter urgentibus,
postero iam die Cpoli Epidamnum et Illyricum proficiscitur.
sad haud procul a loco qui Pege dicitur, ubi aedes quoque in honorem
dominae ineae Virginis deiparae inter Cpolitanas celeberrima
aedificata esl, Alexio patri meo ohviain fit. qui ut se conspicali sunt
invicem, Monomachatus statim lamentari incipit advcrsus magnum
domesticum fortunam suam. exulandum sibi esse propter magnam
qiiam cum co gesserit amiciliam. Scythas istos, qtii in omnes malevola
mente essent, tota invidiae quasi rota in sc acta, et domo et
carissima hac iirhc hoiioris specie sc exiiellere. ciinupic singillalim
lacrinians edocuisset, quantae servorum istornin apud imperatorem
fuissent calumniae et qualia perpessus ab ipsis esset, eum quam be- 

 
 
 
 
 nignissima cousolatione dignatus est magnus domesticus Occideutis,
quo uemo ad erigendum animum afflictum efficacior erat. postremo
ubi deum talium iniuriarum ultorem pollicitus, Monomachatuin rogavit,
ut amicitiae, quae ei secum intercederet, ne oblivisceretur, hic
Dyrrhachium abiit, Aiexius in urbem rcveisus est. at Monomacliatiis
cum Dyrrhachium pervenisset, nuutio hinc dc Hoberti apparatu, illince
de Alexii seditione accepto, caute suis rebiis prospexit. ac palam
quidem inimicum se lerebat ulrique, seti altitis auimo cousilium
agitabat. etenim maguus domesticus lilteris ei nuntiavit, quae evenissent.
excaecaliouis perictilum sibi insitisse. propler bauc necessitalem
et affectatum ab inimicis imperium iusurrexisse se adversus
tyraunos. debere illum pro amico arma capessere et, quantam
posset, pecuuiae vim sibi mittere; nam pecunia, inquit, opus
est, (jua delicieute perfici uon possunt, quae necessaria sunt."
at ille opes nou misit; sed legalis bene exceptis, lilteras pro
pecunia tradidit, iisque amicitiain et servasse se semper et in 

 
 
posterum servaturum significavit; pecuniam autem imperatam quod
atlineret, cupivisse se ipsum, quantuni poposcisset, mittere; sed iusta,
inquit, causa me detinuit. nam cum in uomen imperatoris Botaniatae,
qui me huc deiegavit, iuraverim, ne tibi quidem iustus et
bono erga imperatores animo esse viderer, si mandatis tuis statim
obsecutus cssein. quod si incepta tua deus fortunaverit, ego, ut
fidns priinum aniicus fui, ita servus dcinceps ero " haec
Nauoinuciiutum patri meo scripsisse et eodem tempore ulriusque, ct
Alexii et Rotauiatae, gratiaiu aucupatum esse, praeterea etiaui cum
Roberto egisse apertius ac palam defectionem attentasse, id non possum,
quin graviter reprehendam. verum ila solent homines inconstantes
quique fidem nuilant, prout mutantur teinpora. rei publicae
ciusceniodi oinnes paruin prosunt; sihi ipsis nunquam desunt,
privata tantuminodo conimoda scquentes. quanquam plerumque
falluntur scd aherravit historiae qiiasi equus a via; itaque rursus in
priorein cursum convcrtendiis cst, liccl effrenatus. Robertus igitur
cum iam antca mira flagraret traiiciendi cupiditate et Dyrrhachium 

 

 
 semper cogitaret, tum magis etiam incensus, manibus pedibnsque
expeditionem urgebat, et milites oratione confirmabat impellebatqiie.
Monomachatus autem, rebus ita paratis, etiam aliud sibi perfugium
ita prospexit. nam Bodinum et Machaelam Dalmatiae exarchos, litteris
muneribusque missis, sibi conciliavit, quo plures sibi salutis
quasi ianuae paterent. si enim spe et in Roberto et in Alexio posita
excideret et ab utroque reiiceretur, in Dalmatiam statim ad Bodinum
et Michaelam transfugere placuit. nam illorum ubi animum hostilem
cognovisset, reliquam spem cum in Michaela lum in Bodino collocabat;
ad quos etiam fugiturus erat, Roberto et Alexio adversantibus.
sed haec hactenus. iam enim tempus monet, ut ad patris
mei imperium transeamus et quomodo quibusve de causis ad principatum
evectus sit, exponamus. nam non solum, quae ante imperium
egerit, referre nobis proposuimus, verum etiam, qiiae imperio
potitus bene aut male gesscrit, etiamsi in omnibus, quae enarranda
nobis sunt, offendisse eum inveniamus. non enim parcam ut 

 

 
 palri, si quid cognovero, quod niinus bene ab eo gestum sit; nec ut
suspicioneni evitem, patrera esse, cuius res bene gestas conscribam,
id omittam. utraque enim ratione veritatem contamiuarem. hoc ego
consilio, quemadmodum saepius significavi, res ab imperatore patre
meo gestas scribere aggressa sum. Roberti igitur historia illic quo
eam perduximus relicta, ad imperatorem Alexium iam animum convertam,
bella et proelia adverstis Robertum alio libro enarratura.

Uncle rt quo gpnpre impcralor Alexius orliis fnerit, qui
nosse cupit, eum ad Cacsaris nici hislorias remilto; indidem quae 

 

 
 ad Nicephorum Botaniatem imperalorem pertinent, petenda sunt.
Manuel igitur, fratcr Isaacii et Alexii ceterorumque Iohannis Comneni,
avi mei paterni, filiorum natu inaximus, suinraa potestatd
Asiae universae praefuit: quam provinciam qtii antea regno potittis erat
Romanus Diogenes ei deniandjverat; Isaacius autein dux Antiochiae
erat. uterque multa proelia et pugnas commisit, multasque de hostibus
reportavit victorias. post hos Alexius pater meus iniperator summus
adversus Urselium a Michaele Duca, qui tunc rebus praeerat, missus
est. cuius ubi in rebus bcllicis dextentatem imperator Nicephorus
cognovit audivitque, Alexium in Oriente sub Isaacii fratris auspiciis
supra aetatera in variis certaminibus forlem se praebuisse, eiusdemque
cousilio Urselium oppressum esse, in praecipua eum nec minore
quam Isaacium gralia halmit. cumque fratrem utrumque in sinu gestaret,
birnigno vultu eos adspiciebat, interdum ipsi nicnsac adhibebat.
excilabat ea res cum alioruni in eos invidiam, tum niaxinm
barbaroruin, quos supra commeinoruvimus, Slavoaici generis, Borilum 

 

 
 dico et Germanum. qui cum Comnenos imperatoris gratia florere et,
licet quavis occasione lelis obtrectationis petitos, incolnmes permanere
animadvertereut, contabescebant. quoniam enim Alexium, imberbem
adhuc iuvenein, imperator feliciter omnia gerentem vidit,
Occidentis exercitibus summo imperio eum praefecit, dignitate praesidis
iam ornatum. qui quam multa in Occidente constituerit tropaea,
quot tyrannos debellarit captosque ad imperatorem duxerit, abunde
narravimus. ea res nequaquam iuimicis placebat, sed ardescentem
eorum invidiam magis eliain inflammabat. itaque clandestinis eos oppugnabant
consiliis, mulla imperatori secrelo deferebant, quaedam
palam, alia etiam per alios, artibusquc variis usi, ad perniciem eorum
incunibebant. in tali periculo Comneni eos, qui gynaecei curam habebant,
conciliandos sibi duxeriint, quo se niagis in gratiani Augustae
insinuarent. persuadendo enim isti valent et vei saxeum animum
flectere possunt idque variis modis. Isaacio eo melius res cessit, quod
Augusta ei dudum ipsam ex sorore neptem ia raatrimoniura dederat, 

 

 
 quippe qui pacis belliqne arlibus unus omnium maxime florerct e(??)
pleraque palri meo similis essct. hanc igitur conditionis relicitateni
nactus, ut frater se olim in impetrandis nuptiis adiuverat, ita ipse omni
ope annitebatur, ne ilie minore apud imperatricem in gratia esset.
Orestem ferant et Pyladem amicos tanto in se amore fuisse, ut in
proelio alter alterum, sno quisque pericnlo neglecto, ab tiostiuin
iinpclii delenilcret ac tela, quae alteruin peterent, alter exciperet,
suo oblato pectore. tale quid etiam in his ccruere licuit. nam uterque
trater frater periciila alterius praeripere paratus esset, tum praemia
et honores et bona denique omnia allerius alter habebat sua,
et vice versa: tanto in se invicem flagrabant amore. atque Isaacii
quidem rebus divina providenlia ita constitutis, brcvi post gynaecei
administri, Isaacio auctore, imperatrici suasere, ut Alexium adoptaret.
quibus illa obtemperans, die constituto, cum ambo in palatio adessent,
Alexium adoptat more soleuni. idque in posterum maxima cerln
solliciludine magnum occidentalium exercituum domesticum liberavit.
frequenlpr exinde ad domum regiam uterque ventitabat et salutat(??).

ut decet, imperatore, mox Augustam adibant. ea res inimicorum invidiam
auxit. quod cum a multis Comneni rescivissent, veriti, ne si
ambo circumventi essent insidiis, auxilio prorsus carerent, consultabant,
quomodo incolumitatem deo iuvaute servarent. postquam, multis
deliberationibus cum matre habitis, varia dispexere, haec una
liumane aestimantibus salutis via visa est, ut imperatricem occasione
oblata adirent et quid cunsilii ceperint, indicarent. tamen rem pectore
reconditam servabant neque ulli omnino credebant, sed iit piscatores
cavebant, ne praedam antea perterrefacerent. etenim fugae
capessendae consilium ceperant; quod tamen cum Augusta communicare
verebantur, ne imperatori renuntiaret, utpote de utrisque et
viro et Comnenis sollicita. itaque hoc consilio omisso, alio se vertunt.
nam ita comparati erant, ut temporum opportunitate optime
uli possent. 

 Imperator prorreando exacta aetate impar, cum mortem nemini
non certam reformidaret, successorem iniperii quaesivit, erat
autem Synadenus quidam ex Oriente profectus, illuslri genere, forms 

 
 
 
 
 
 eximia, alto animo, manu fortis, aetate adolescentulus. huic, etiain necessitudine
sibi iuncto, prae ceteris iiuperii tanquam palcrnaiu hereditatem
tradere in animo erat, quanquam imprudenti cousilio. eum enim incolumitate
usque ad supremum diem frui licuisset et, sicut aequum
erat, regnum Coustanlino iinperatricis filio reliminere, ad quein patris
aviipie quasi hereditate perlincbat: quo facto, ipsa qnorine Augusta
uiaiorem et fiduciam et benevolentiam erga maritum babuisset:
senex, iniquo illo ac parum utili consilio inito, suo ipse capiti perniciem
impnulens struxit. id ubi rumore impcralrix accepit, inaximo
dolore afflicta est, de filii salute timens. ccterum quamvis animo
csset sollicito, nemini doloris causain detexit nequaquam tamen Comnenos
res fugit, qui opportunittem quam expetiverant nacli, atlire
imperatricem statiumt. Isaacins sermonem, praesentc Alexio, ordiri
a inatrc iussus, cum Augustam convenissent, “quid est, inquit, domina,
quod te non ut heri ac nudiiis terlius Iiiiarem cernamus, sed
tacitis curis anxiam, quasi neminem habeas satis fidum, quocum com- 

 
 
 
 
 municare rem possis?" illa tunc se aperire noluit, sed suspirans
oecet, inquit, qui peregre degunt, qua re angantur, rogare; nani lioc
ipsum ad aegritudineni satis causae est. me vero, eheu, ut aliud ex alio
afflixit; quaui vereor, ne graviora mox inferantur mala." ad haec
nihil amplius locuti; sed deiectis in terram oculis complicatisque
manibus, postquam solliciti aliquaiudiu adstitere, consueta salutatione
perfuncti, abeunt. abeunt. postridie iteruiu allocuturi veniunt; cuinque
Jiilariorem eius vultum cernerent, propius uterque accedit et “tu quidem
domina, inquit, nostra es, nos servi fidissimi, quidvis pro maiestale
tua parati perpeti. ne cura te ulla conturbet neve suspenso sis animo."
his dictis, cum imperatrici fidein dedissent, omni suspicione amota,
percipiunt iam, quod occultuin liabebat. quippe acuti erant et sagaces
atque ex paucis verbis honiinuin sententiani mente reconditam necdum
prolatam assequi poterant. ac slatim imperairicis causani anqilexi,
proiixe de voluniate aperteque confiniiant et quodcunque iuberet periculum
libenter se propuisaturos promiltuut- gavisuros se cum gaudeule, 

 
 
 
 
 cum flente fleturos, iuxta illutl apostoli; quare se pro popularibus
amicisque, eadem civitale orlis, haberet. id unum rogant, si qnid
imimici vel apud ipsam vel apud imperatorem adversus se proferrent,
exteniplo renuntiaret, ne insidiis eorura opprimcrentur. ceterum
liono aninio sit, liortantiir. dco iuvante se, (piantnni posseiit,
aiacrilcr auxilinm laturos neque unquam passuros esse, ut Constantinus
repno privarelur. atque etiam iureiurando, quae convenerant,
Grmare statuunt; diutius enim commorari apnd eam non licuit, ne
invidorum suspicionem movercnt. ila aegritudine maximam partein
liberati, hilariore iam fronte cum imperalore colloquebantur. ernt
enim uterque, maxime Alexius, peritus dissimulandi et qnae animo
volveret, speciose tegendi. at invidia in summum aeslum exardescebat,
neque quicquam in poslerum eorum, quae barhari ad imperalorein
deferrent, Comnenos ex pacto latcbat. iam cum servos duo, qui iii repni
aocielatem irrepserant, se de inedio tollendi consilium cepisse compe-

rissent, non ut antea consueverant, ambo simul, sed singiili alternis
diebus auiajn frequentabant. ciiius sollertis et Palanieclei consilii baec
ratio erat, ut si alter Scytbarum istorum dominantiuin insidiis interciperetur,
alter liigeret neque uterque una in barbarorum laqueos
incideret. sed longe aliter ac suspicabantur, res cccidit. nam prius
superiores contra insidiatores evasere, quod iam accuratissime
exponam. 

 Occupatae a Turcis Cyzici urbis nuntium cum imperator accepisset,
Alexium Comnenum statim arcessivit. torle enim dies erat,
quo in palatio aderat Isaacius; qui ut intrantem praetcr pactum
Alexium conspexit, propius accedens interrogavit, quani ob rem venisset.
hic causam stalim indicans, “imperator, inquit, me arcessivit."
dein ingressos et solenni salutatione functos, cjuoniam prandii
hora erat, niorari paullisper et secum accumbere impcralor iubet. a(??)
seiuncti, aitcr dextra, alter sinislra, ex adyerso accumbunt. paul 

 

 
 post ubi qui circumslabant moesto vultu invicem sibi insnsnrrantes
conspexerunt, veriti, ne quid servi in se molirentur et periculum iam
instaret, furtim nonnunquam se adspicicbant, incerti quid agerent.
iam pridem autem omues imperatoris administros blando alloquio,
prosequendi honore et omni officiorum genere sibi conciliaverant conciliaverant,
quin ipsum dapiferum his artibus, ut hilari vultu se intueretiir, adduxerant.
ad quem famulus Isaacii Comneni accedens, “nuntia, inquit,
domiuo meo captam Cyzicuin; id enim lilterae inde allatae indicant. ’
ille autem dum cibos mensae imponit, summissa voce Isaacio, quae
a famulo acceperat, rcfert, isque exiguo motu labiorum Iratri ideni
significat. hic ut erat promptiis ad intelligendum et igne vclocior,
percipit statim, quae frater innuit. ita postquam a metu respirarunt,
sui ipsorum compotes facli, rcm secum reputabanl, ut interrogati
a quopiam, pronipte respondere, aut si forte ipse iiiiperator m
consilium se adhiheret, benc consulere pnssent. qnac dnui cogitant,
imperator Comnenos intnens, Cyzici cladrm, ipsis, ut pulabat, igno- 

 

 
 tam, cnarravit. at illi (eranfc enim afflictuin iinperatoris ob expugnatas
urbes animum lenire paratissimi) erigebant fractum el in meliorem
spem excitabant. facile urbem recipi posse; motlo salvus esset
ipse, brevi barbaros illos septupli poenam daturos. bac oratione imperator
delectatus, finito convivio, reliquum tliei transegit cura vacuus.
Comneni ab eo intle tempore longe antiquissimum habebant,
aulam frequentare, imperatoris atlministros magis etiam amplecti, cavere
ne ipsi adversariis sui perdendi ansam darent, neve odii praetextum
ullum praeberent, quin potius omnes atlduoere, ut benevoie tle
se et sentirent et loquerentur. praeterea itl agebant, ut Mariam imperatricem
arctius devincirent seque totos ipiam spirare et ia oculis
ferre confirinarent. Isaacius e matrimonio, ciim sororis eius fiiia
inito, liberioris consuetudiuis veniam iiabebat; pater lueus cum illa
affinitate, Inm vero maxime atloptionis necessituiline uisns, imperatricem
risitabat sine suspicione cuiusquam et invidiam inalevolorniii
obruebat, non enim latobant eum et barbarorum illorum implacabile

odium et imppratoris levitas summa. itaque non sine rausa se ad
Augnstam applicuerunt, ne illico ab adyersariis interirent. levia enini
ingenia facile mutant et Euripi instar qtiasi reciproco aestu
fluetuantur. 

 Ita ubi servi isti res sibi nequaquam ex sententia procederc,
neque einsniodi hominibus facile pemiciem parari posse animadverterent,
crescente in dies imperaloris in eoi benevolentia, post mnlta
iiltro citroqne tentata, aliam tandem viam ingressi suut. quacnam ea
erat? stattiunt cos una nocte arcesserc, insciente imperatore, comprehensisque
ociilos effodere, falso conlicto crimine. Iioc Comnenos non
latiiit, ciimque post deliberalionem longam periciiliim proxiine iiistarn
cognovisscnt, unam saliitis spem in defectione sitam diicebant, cocpir
extrema necessitate protrudebantur. quid enim exspectare oportet, dum
ferrum, onilis admotum, luce privet? consilium igitur recondittim habebant.
brcvi aiitem post ctim Alexiiis iussiis esset copianim partem
aliqiiam in urbcm convocare, adversus Agarcnos, qui Cyziciim urbem
diripuerant, profecturam, (erat cnim tuin temporis domesticus Occi- 

 
 
 
 
 dentis,) capta occasione, qnos maxime sibi fidos exercitus dnces cognoverat,
cum iis quibus prseerant, litteris scriptis convocavit. ὒ
cum ad urbem festinarent, adiit imperatorem quidam ab altero servorum,
Boriio nominato, subornatus, quaesivitque ex eo, num iussu eiiis
universas in urbem copias magnus domesticus cogeret. imperator statiin
Alexium arcessitum interrogavit, verane nuntiata esscnt. ille parlein
quldem exercitus suo iussu in urbem coire professus, de univcrsii
copiis pernegat, idque ita, ut fidem faceret. nempe exercitu ubiqiie
disperso, alium aliunde accepto raandato convenire. qiios qui ex diversis
imperii Piomani regionibus confluere cernerent, universum exercitum
quasi de composito urbem petere opinari, sola specie inductos.
contra haec licet Borilus multa disputaret, praevaliiit tamen
Alexii auctoritas, qui omnibus sententiis absolvebatur. Germanus
natiira simplicior miniis tiim Alexiuni lacessivit. igitiir cum ne har
quidem delatio aninium imperatoris commovisset, occasione ac fidi:
cia arrepta, (crat autem vespera,) insidias Comnenis struunt. est 

 

 
 omne servorum genus dominls infensum, quibus si noccre nequiverint,
ira in conservos versa, intolerabiles fiunt. talem naturam atque
ingenium duorum, quos dixi, servorum Aiexius Coninenus expertus
est. etenim tantum aberat, ut propter imperatoris salutem Comnenis
infensi essent, ut Borilus imperium aftectare dicerotur, quein
Gcrmaniis, consilii particeps, diligenter in struendis insidiis adiuvabat.
ac consilia inter se, quomodo ex sententia res sibi procederet,
agitabant et iam palam eloquebantur, quae hucusque
non nisi sub lingua immurmuraverant. quo factum Cit, ut Alanus
quidam, niagislri officio fuugcns, qui dudum inter familiares imperatoris
numerabatur, consilium perciperet. is media nocte ad Comnenos
properavit, niagno domestico, quae comperisset, nuntiatum. sinit qui
dicant, haud inscia imperatricc, mngistrum ad Comnenos adiisse.
Alexius igilur eum ad matrem fratremque ducit. accepto nefarii sceleris
nuntio, oinnes in eo consentiunt, iam pcrncienda consilia esse
hucusque occulta et deo iuvante saluti consulendum. itaque cum domesticus
copias tertio abhine die Tzurulum, quod parvum in fini- 

 
 
 
 
 

 
 
 talem collatum iri, qua modo ipse fungeretur. ab hoc digressus Comnenus
Alexius Ubertopulum adiit, virum et iqsum imprimis fortem,
consilium cum eo conmmunicavit causamque exposuit, propter quam
defeturus, ab eo quoque auxilium petendum existimaret. hic statim
annuens, “etiam me, inquit, promtissimum hanbebis salutis tuae prougnatorem."
horum autem virorum amicitias Alexius sibi paraverat
cum alinnde, tum fortitudine prudentiaque singulari. idem munificentia,
si quis alius, utebatur. quanquam non admodum circumfluebat
opibus, quippe qui minime avarus divitiisque inhians esset. nec enim
liberalitas multitudine domorum aestimari solet, sed Largientis animo.
ita fieri potest, ut qui modicis opibus praeditus, pro facultate
largitur, liberalis sit; qui autem Croeso Midaque ditior thesauros in
terram delodit, nec, quantum res patitur, egentibus suppeditat, eum cum
siquis sordidum et avarum et de cumini sectoribus unum appellaverit,
a veritate non aberret. his virtutibus omnibus cum viri, quos dixi,
Alexium dudum ornatum rognovissent, ut imperium nancisceretur

admodum optabant. verum Alexius, ubi etiam Ubertopulum iureiruando
obstrinxit, festinatione omni domum properat suisque cuncta
enarrat. qua nocte pater meus haec gessit, ea diei dominicae erat,
quam tyrophagum nuncupant. insequente die primo diluculo urbe
tum suis egreditur. quo vulgus cognito, Aiexium ob consilii calliditatem
praedicans, ex ipsis rebus cantiunculam contexuit, quae vulgari
quidem sermone, ipsam tamen rei rationem praesensioueinque in
sidiarum et quae ipse molitus fuerit, elegantissime significat. sententia
eins baec fere erat : “sabbato, a caseo nuncupato, quam callide egisti,
Alexi ! altero vero post dominicam die velut praepes accipiter evolasti
ex cassibus insidiantium barbarorum." 

 Anna autem Dalassena, Comnenorum mater, cum Botaniatan
imperatoris nepoti filiam Manuelis, filii natu maximi, in matrimo- 

 
 oυ ἔγγονον, 
vov 
 
 
 nium collocasset, verita, ne, comperta defectione, paedagogus adolescentuli
rem imperatori nuntiaret, dolum flnxit callidissimum. edixit
vespere praesto esse omnes, tanquam ad adorationem, in sanctis dei
ecclesiis pro more faciendam, proditura. aderaut mox omnes, ut solebant,
educebantque ex stalxilis etjuos, rjiios diligenter matronis vecturis slernere
simulabant. Botaniatae nepos dormiebat cum paedagogo in domicilio,
quo seorsim habitabant. circa primain aulem vigiliam cum
Comneni in eo iam essent, ut armis instructi fugam ex urbe capesserent,
rent, porlis clausis, matri tradunt claves. occludunt etiam sine strepitu
fores aedificii eius, in quo neptis sponsus dormiebat Botaniates; neque
tamen satis aple valvas commitlere licuit, ne puer edito strepitu
expergefieret. inter quae maior noctis pars abierat. paulo igitur anto
gallicinium primum, apcrtis vestibuli portis, cum matre, sororibus.
coniugibus liberisque ad Constantini usque forum pedibus eunt. ubi
postquam salutem sibi invicem dixerunt, ipsi ad Blachernarum palatiun,
mulieres ad magnae Sophiae templum properant. sed Botania- 

 

 
 lae paedogogus ubi experrectus, qnid actum esset, cognovit, face
arrepta, donio se proripit fugientesque paudo ante assequitur, quam
ad quadraginta sanctorum aedem pervenissent. quem conspicata Dalasseua,
fortissimorum filiorum mater, “delatum, inquit, ad imperatorem
falsum de nobis crimen audivi; confugio igitur ad sanctas
ecclesias, quarum auxilio, quantum potero, utar. inde prima luce in
regiam me conferam. quare praei illuc, iit cum primum ianitores
fores aperient, cos de adventu nostro certiores facias." ille
mora, quod iussus erat, exsequitur. mulieres ad episcopi Nicola
aedem properant, quod Refugium etiamnunc solet appellari, prope
magnam ecclesiam dudum ad salutem eorum aedificatam, qui criminibus
teneutur. ea magni templi veluti pars quaedam de industrin
opinor, a maioribus exstructa est, ut quicunque, scelere commisso
eo confugisset, poena legitima liberaretur. prisci siquidem imperato
res et caesares raagna cura rationibus subditorum prospiciebant. verum
eius templi custos, non illico reclusis porlis, qui et undenam essent.
percontabatur. hic aliquis ex comitibus “mulieres, inquit, ex Oriente 

 

 
 quae, consumto viatico, adoratione defungi cupiunt, ut quam primum
domum " quibus ille auditis, fores aperuit introisitque.
positridie convocato imperator senatu, postquam illorum fugam cognovit,
graviter, ut res postulabat, adversus eos dixit inque domesticum
maxime invectus est. tum ad matronas misit qquosdam, Straboromanum
et Euphemianum nomine, qui eas in palatium adducerent.
quibus Dalassena “renuntiate, inquit, imperatori, filios meos
eius inaiestati obedientissimos esse, et lubenti iii omnibus animo
inservientes, nec vitae, nec corporibus unquam pepercisse, nullis pro
ea periculis non pruuitissime susceptis. at invidia, tuam in eos benevolentiam
favoremque non ferens, occasionem eos in discrimen adducendi
captare non desiit, atque adeo lucc privare ipsos statuit.
quod cum cognovissent, nec tantum periculi immerito sibi parari
ferrent, urbe profugerunt, non ut defecturi, sed ut servi fideles,
qui et imminens malum effugiant, et consilia istorum maic- 

 
 
 
 Aetati tuae patefaciant auxiliumque implorent." nihilominus
illi ad imperatorem eam evocare. id Anna moieste fereus, “sinite, me,
inquit, dei ecclesiain, ut ibi adoreni, ingredi. parum enim decet, cum
ad portas venerim, recedere, priusquam immaculatae dominae et deiparae
opem invocaverim ad deum et imperatoris animum mihi con-
ciliandos." cuius postulati aequitatem legati reveriti, intrare
siverunt. itaque illa tarde incedens, ut cpiae et dolore et aetate con
fecta esset, vel potius infirmitatem simularet, postquam ad ipsun
fere aditum sacri bematis processit, genu bis flexo, cum tertium procum
beret, humi subsedit sacrisque portis comprehensis, nisi manus, cla
mat, sibi abscinderentur, templo se non ante discessuram, quam crucem
imperatoris tanquam sahitis pignus accepisset. Straboromanus, quam
de collo pendentom gestabat, crucem ei obtulit; verum illa “non a
vobis, inquit, fidem mihi dari cupio, sed ab ipso imperatore quan
dixi cautionem poslulo; neque omnino minutam talem cruceni accipiam,
sed magnitudinis idoneae." (hoc ideo flagitavit, ut
sibi praestitum palam fieret. si snim in parva cruce promissio facta 

 

 
 esset, multitudinem facilc lateret.) “illius igitur, pergit, iudicium
atque misericordiam iinploro. ite et mintiate liaec ei." atque
uxor, eius nurus, quae aedem ante intraverat, cum primum portae
ob horas matutinas reclusae essent, velo, quo faciem obnupserat,
demto, “illa quidem, inquit, abeat, si lubet. nos certe, nisi
fide accepta, templo non egrediemur, vel mortis conditione proposita."
legati, perspecta constantia mulierum, qtiae atidacius iam, quam
antea, sese gereliant, veriti, ne tumultus oriretur, redeunt ad imperatorem
eique cuncta narrant. qui, ut erat natura comis, matronae
oratione commotus, crucem, quam petierat, misit ac plenam securitalem
dedit. ita cum templo egressa esset, eam cum filiabus nuribusque
includi iussit in Petriorum monasterium feminarum, prope Sideram
situm. etiain consoceram eius Caesaris lohannis coniugem, protovestiariam
tovestiariam ex dominae nostrae deiparae in Blachernis
aede arcessutam, in codein esse iussit Petriorum monasterio. ceterum
cellas vinariaw et penarias omnemque rem familiarem iulegram serva- 

 
 C 
λάνθανε.

V 
 
 vit. quotidie mane adibant ambae custodes, ecquid de filiis audivissent,
sciscitantes. illi, qui simplicius cum iis agerent, enarrabant
quaecunque perceperaut. quos nt sibi magis adiungeret protovestiaria,
animo ingenuo ac summa liberalitate mulier, iussit eos, quantum
cibi vellent, de sua copia capere. quae enini ad victum pertinebant,
quo minus importareutur, nihil obstabat. unde custodes tam
faciles dehinc ad narranda omnia, quaecunque audiverant, habebant,
ut nihil quidquam eas lateret. 

 Hactenus de mulieribus. Comneni porta, quae ad Propugnaculum
Blachernarum erat, occupata clavibusque fraclis, tutum ad imperatoria
stabuhi exitum habuere; untle abductis equis, qui utiliores
viderentur, reliquorum posterioribus pedibus ab ipsis femoribus
ferro recisis, celeriter ad monaslerium prope urbem, Cosmidium in
mine, se contulerunt. namque, ut hic nonnihil addam, quo narrati 

 
 
 
 
 fiat dilucidior, protovestiariam, cuitia nientionem feci, priusquam imperator
eain, ut supra enarravimus, arcssivisset, ibi coiivenerunt eique
hine prolecluri vale dixerunt; et Georgium Palaeologum in partes
suas traxerunt atque, ut secum deficeret, adegerunt. prius consilia
cum eo communicare ausi non erant, cum merito esset suspectus. nam
pater Georgii studiosissimus imperatoris erat, ut non sine periculo
aperiri tale consilium posset. ac primo Palaeologus haud se lacilem praebuit;
quin mnltum ounilcns, reprehendit illorum contra imperatorem
inceptum el quod, deteriore inito coiisiiio, se quoipie in socielatem
vocarent. sed cum etiam prolovestiaria, Palaecdogi sorus, ut una proficisceretur,
instaret et gravissima minitaretur, animo fleclehatur.
nec nisi de mulieribus iam sollicitus erat, Anna uxore et Maria socru,
nobilissimo inter Bulgaros loco orta, tanta pulchritudine ac concinnitate
totius corporis, ut omnium illius temporis mulierum formosissima
haheretur quas ut in tuto collocarent, cum Palaeologo et
Alexio cordi esset, hoc quidem loco eas amovendas censebant; sed
alter in arce quapiam, alter in deiparae acde in Blachernis sita 

 
 
 
 collocandas existimabant. vicit tandem Georgii sententia. statim igitur
feminas hinc abductas sanctissimae Verbi omnia continentis matri
credebant; ipsi reversi, unde profecti erant, quid facto opus esset,
consultabant. Palaeologus “vos, inqnit, praeire oporlet; ego mox
sequar, rem meam familiarem mecum allaturus." forte enim
sua bona, quae moveri poterant, illic deposuerat. itaque Conmeni
nihil cunctati viam ingrediuntnr; ille vero, postqnam monachorum
iumenlis bona imposuit, eodem pergit. cumque cumque Tzurulum, qui est
vicus Thraciae, una cum iis advenisset, percommode accidit, ut exercitus
a domestico convocatus adesset. iam ad Ducam lobannem Caesarem,
in praediis snis Morobundianis commorantem, misernnt, qui de
iis, quae sibi accidissent, certiorem faceret. accelerato nuntius itinerr.
diluculo extra aedium limina constitit atque ad Caesarem aditum
petiit. quem conspicatus Iohannes, Caesaris nepos, qui adhuc puerulus 

 

 
 erat nec eam ob causam a Caesaris lalere unquam discedebat, accurrit
dormientemque excitaus , defecisse Comnenos nuntiat. Caesar hac
voce perculsus, puerum alapa inflicta , ut migari desineret, admonuit
aspulitque, at ille, paulo post iterum ingressus, eundem nuntium
refert, ipsa Commenorum ad eum adhortatione addita. in qua quidem
inerat sententia lepidissime expressa, qua simul quid factum esset ab
Alecio, ita significabatur: "nos opsonium paravimus opulentum nec
sine condimentis; tu si adhiberi ad convivium vis, lac quam primum
adsis, lautissimi epuli particeps futurus." lohannes, erectus in
cubitum, cubitum, introduci nuntium iubet, a quo cum audivisset, quae
a Comnenis gesta erant , “hen " exclamat, manus obtendens
oculis. ac barba parumper prehensa, ut qui multa secum interea reputeret,
in hoc tandem animum defixit, ut et ipse voluntati eorum obsequendum
duceret. statim igitur equisonibus arcessitis et equo conscenso,
ad Comnenos proficiscitur. in via obviam factus Byzantio, qui
satis magnam vim auri Cpolim porlabat, Homericis illis verbis eum
interrogat, quis et unde gentium esset; cumque cognovisset, multum 

 
 
 
 
 
 eum pecuniae vectigalis ad cubiculum imperatoris ferre, flagitat, ut
secum divertat; postridie, quo vellet, abire passurum. cunctanti illi
ac inoleste ferenti institit vehementius, donec impetravit. quippe miro
erat orationis cursu sententiarumque gravitate, ac persuadendo valebat
quasi Aeschines alter vel Demostheues. cum hoc igitur diversoriolum
quoddam ingressus, omni comitate et accumbere secum eum iussit et
nocte ut commode cubaret , curavit. sub diluculum, cum sol orbem
conscendere properat, properavit etiam Byzantius , equis stratis, in
urbem pergere. quo conspecto, Caesar “desiste, inquit, et nobiscum
veni.’ sed ille , qui nec, quo proficisceretur, sciret, neque
causam, quamobrem tam benigne ab illo exceptus esset , teneret ,
iterum abnuebat, Caesarem eiusque blanditias suspectans. is contra
instare, rehictantem trahere et graviora luiuari , nisi, quae iussus
esset, faceret. ubi ne sic quidem obtemperavit , sarcinas eius omnes
suis adiungi et iter continuari iussit; ipsi, quocunque liberet, veniam
eundi dedit. qui cum ueque regiam auderet adire, veritus ne in cu- 

 

 
 stodiam traderetur, si ad quaestnrps sine ppcunia venisset, neqiie
rursus propler reriim moliini ac perturbationem, ex emergente iani
Comnenorum coniuratione ortam, domum reverti vellet, Casesarem
vel invitiis secnlus est. forte autem Contigit, ut Caesar, cum iter
hinc pergcret, Turcis oliviam fieret , qui modo Eurum fluvium
Lraiecerant. adductis igitur hahenis siibsistens, postquain unde et
quo tenderent, interrogavit , magnam iis niercedem et omnis generis
bencdcia promisit, si ad Cumnenos secum proficiscerenlur. ubi
annuerunt, ille iusiurandum a ducibus eoruin exegit, quo pactum
confirinaretur. hi statim consuetudinc sua inreiurando dato, Comneno
se auxilio fore, alacriter pollicentur. itaque Caesar ciim Turcis
ad Coinnenos processit; quem cum procul illi conspexissent , nova
preada incredibiliter laetali, maxime Alexius pater meus , jtrae gaudio,
quid agerent , ncsciebant , progressusque obviam Alexiiis, Caesarem
amplexus et osculatus eal. quid deindc? ingrediuatur, Caesare

snasore et impulsore , viam , quae in urbem ducit. passim ex appidis
homines ultro affluebant imperatoremque salutabant Alexium,
praeter Orestiadis incolas; qui cum pridem ei propter captum Bryen
nium infensi essent, a Botaniatis partibus stabant. Athyrae unum
diem ad sedandam lassitudinem morati , Schiza perrexere , qni et
ipse vicus Thraciae est , ibique castra posuerunt. 

 Suspenso autem animo omnes, quid futurum esset, exspectabant,
dum pro suo quisque studio imperatorem deposcunt. plerique
Alexio eam dignitatem optabant. sed nec Isaacii quidem familiares
otiosi erant ; quin omnes , quantum poterant, sollicitabant. ita resvox
conventura videbatur, alteris hunc, alteris illum ad imperii gubernacula
provehi cupientibus. aderant tum temporis, qui affinitate
cum Alexio coniuncti erant, Caesar Iohannes Ducas, quem supra memoravi,
promptus excogitandis, acer exsequendis rebus, quem et egp
per breve tempus olim vidi ; praeterea Michael et lohannes nepotes
eius et qui horum sororem in matrimonio habebat, Georgius Georgius 

 

 
 logus. hi sibi invicem adcsse, laborare, multitudinem ad suam sententiam
tentiam traducere, omnen, quod aiunt, , movere funem, omnem callide
adhibere machinam, ut Alexius renuntiaretur. ita versa hominum
sententia, numerus eorum, qui Isaacio favebant, paulatim imminutus
est. etenim nemu unus resislere potuit potuit, ubi Iohannes Caesar erat ,
qui ct ingenio et corporis proceritale et forma regia omnes longe
snperabat. quid autem a Ducis non factum, quid non dictum, quid
non promissum sum singulis ducibus, tum universo exercitui, si Alexius
imperatoris dignitate ornaretur? “makimis, inquibant, danis honoribusque
vos aflicciet pro cuiusque merito, nec forte quadam, quemadmodum
imperiti et ignari duces solent; propterea quod tam diu
dux vester est et magnus Occidentis dumesticus, eadem vobiscum
mensa tisus et, sive insidiandum sive acie pugnandum erat, periculorum
socius fortissimus; qui nec corpori, nec vitac ipsi pcpercit, ubi salus
agebatur vestra ; qui montes agrosque saepe vobiscum peragravit et
quanti in miltia labores ferendi sint, ipse expertus est; qui ut uni- 

 
 
 
 
 versos, ita unumquemque vestrum bene novit et cum ipse forti animo
sit, strenuos milites plurimi facit." haec quidem Ducae;
autem fratrem summo in omnibus rebus honore habebat, vel propter
fraterni amoris vim , vel potius , (nam et hoc dicendum est,)
cum universus exercitus ad Alexium se converteret et ut imperium
acciperet urgeret, Isaacio autem ne tantubim quidem studeret,
tanquam imperio sibi certo et rebus ad voluntatem fluentibus , consolabatur
fratrem spe imperio potiundi, potiundi, incommodi inde capturus,
si ipse ab universo exercitu ad summos honores quasi abreptus,
fratri subblandiretur verbis et cedentis speciem prae se ferret. ita cum
tempus trivissent, milites ad praetorium convocantur, magna exspectatione
et sua quisque vota rata ut fiant optantes. surrexit Isaacius
purpureumque calceinn fratri induere conatur. quo saepius recusante,
“sine, inquit; per te deus gemis nostrum ad pristinam dignitatem
revocare vult." simul oraculum in mentem ei revocat, quod olim
Iocum, qui Carpiani vocatur, cum ex regia uterque frater domum
rcdibat, proditum erat. nam eo cum pervesinissent, , obviam fit homo 

 
 
 yetTO 
 
 an homine aliquis niaior, fulurarum rerum certe scientissimus; qui
sacerdotis quidem specie , nudo capite, conia coma cana, barba horrida,
pedes ad equitem Alexium accessit et crure comprehensum ad se
attraxit insusurravitque Davidicum illud “intende, prospere procede,
regna propler verilalem et niansuetudinem et iustitiam." quibus
adiunxit “imperator Alexi." haec lociitus et quasi vaticinatus,
evanuit Alexiumque effugit, licet omnia circiimspicerel, atque adco habenis
effusis persequeretur, an furte a deprelienso, quis et unde
esset , perdisceret. nihilo tamen niinus latcbat visns. reversum Isaacius
fraler multum de iis quaesivit, quae vidisset, et ut arcanum
sibi aperiret, rogavit; cumque inslaret Isaacius, Alexius primo tergiversatus
est, dein quid secreto sibi dictum esset, detexit. id
licet palam ct Cumi fratre colloqucns, pro figmento et praestigiis haberet,
tamen cum sancti, quem viderat, viri speciem meiile reputaret,
rctulisse is theologum, tonitrui filium, Alexio vidcjiatur. haec senis
oracnla et quae vcrbis ab co significata erant, ubi Isaarius re ipsa

comprobata vidit, vehementius fratri institit ac paene vi coegit, ut
calceos pnrpureos indui sibi sineret, praesertim cum universi exercitus
ardentissima in Alexium studia nosset. tunc initium acclamandi
Ducae fecerunt, cum aliis de caussis Aiexio et ipsi cupientes, tum
maxime quod propinqua eorum , Irene mater mea , rite ei nupserat.
idem , qui sanguine cum iis coniuncti erant, simul alacriter faciebant;
quos cetera multitudo excipiens, ad coelum usque voces efferebat.
ac mirum quid eo tempore contigit, ut qui modo discordes
inter se , mortem obire malucrant, quam sententia sua decedcre ,
consentirent momento, idque ita , ut dissidium inter eos unquam
fuisse , cognosci non posset. 

 Quae dum peraguntur, rumor differebatur, Melissenum cum
exercitu satis magno Damalim usque progressum, imperatorem acclamatum
purpuraque indutum esse. cui fauaae tunc fidem fidem non 

 
 
 
 poterant. verum ille, de rebus a Comnenis gestis et ipse certior factus,
legalos celeriter ad cos misit. qui cum advenissent, litteras tradide.
runt, in quibus haec fere scripta erant “deus me usque Damalim
incolumem cum exercitu servavit. vobis quoque quid acciderit cognovi
et quomodo a servorum illorum maliggnitate dirisque insidiis
dei providentia vindicati, saluti vestrae consulueritis. quoniam autem
el. affinitale, id quod in divini beneficii parte pono , vobiscum iunclus
sum, et voluntate immutablilque in vos animo ne consauguineorum
quidem vestrorum (deum rerum rerum omnium iuddicem testor) ulli
concedo, in comune consuledo salutis nostrae stabilitatem confirmare
nos oportet, ne omni vento huc illuc agitemur, sed bene
constitutis imperii rebus, satis firmo fundamento innitamur. id sine
dubio contioget, si urbe a nobis deo annuente capta, vos Occidentis
res res administretis, mihi Orientem regendum concedatis, corona
alque purpura induto et, quemadmodum imperatoribus mos est. 

 

 
 simul cum nomine illius vestrum, cui imperium defcretur, renuntiato.
ita et acclamatio communis fiet et licet, locis negotiisque disiuncti ,
animo tamen uno eodemque erimus ac siunma pace a duobus imperium
administrabitur." haec cum legati retulissent, nihil in
certi responsum. postridie iis arcessitis, Comneni multis verbis, ca qnae
Melissenus proposnisset , fieri non posse , demonstrarunt ; ceterum
quid consilii de ea re cepissent, breri ipsis indicatum iri per Georgium
Manganem cognomine, cui legatorinn quoque curam demandaverant.
inter quae nec urbis oppugnationem negligebant omniuo , sed
velitatiouibus, quantnm poterant, muros teutabant. postero autem die
arcessiverunt eos et quid sibi placuisset, docuerunt. caesaris dignitatem
et taeniam et acclamationem et qui reliqui eius dignitatis bonores
essent , Melisseno se concedere ; praeterea attribuere se eidem Thessalonicam
urbem maximam, in qua etiam praestantissima aedes in nomine
magni mngni martyris Demetrii condita est, ubi unguentum, e venera- 

 
 
 
 
 bili eius loculo semper scaturiens, maximas sanationes iis adfert, qui
cum fule accedunt. has conditiones quamvis aegre ferrent legati, tamen
improbatis quae contra monebant, cum multum eorum ad
urbem apparatum et magnas Alexii copias viderent ac
temporis angustiis iam premerentur, veriti, ne capta urbe Comneni
etiam magis sibi confidentes, ne ea quidem, quae quae nunc proiuiltc
rent, concessuri esscnt, postularunt, ut bnlla atirea, rubris litteris subscripta,
haec sibi connrniarcutnr. annuit Alexius, novus imperator, et
statim Georgio Mangani , qui ab epistolis erat, arccssito , ut bullam
auream conscriberet, niandavit. vcrum is triduo rcin dlstnlit , aliud
alio tcmpore praclexens; modo diurno se laborc defessum noctu litteras
perficcre non potuisse causabatur, modo perfectas noctu scintalla,
quae quae incidisset, conflagrasse. haec atque alia talia Manganes
praetendens et quasi mangonizans alias aliter rem procrastinavit. interim
Comneni ulterius progressi, Aretas quae dicuntur celeriter occpant.
est is locus prope urbem situs, leniter ex planitie editus et
infra stantibus collis speciem praebens, altero latere ad mare, alter

ad Βyzantium vergens, reliquis duobus ad septentrionem et occiden
tem spectantibus, omni vento expositus, liquidae et bibendo idoneae
aquae fontes perennes, perennes, plantis autem atque arboribus adeo
infecundus, ut a lignatoribus abrasum diceres. ibi imperator Romamis
Diogenes, amoenitatem loci et coeli teiuperiem secutus, brevis rusticationis
cationis causa magnifica et regibus apta aedificia exstruxit. quo cum
pervenissent , miserunt qui muros tentarent urbis , uon turribus aut
machinis, cum id ne per tempus quidem liceret, sed peltastis, iacula
toribus , hastatis et gravis armaturae militibus missis. 

 Sed Botaniates, cum et Comnenos maguo ac variis ex hminibus
conflato exercitu ad ipsas urbis portas iamiam appropinquasse,
et Melissenum Nicephorum Damalim pcrvenisse haud miuoribus copiis
parique principatus invadendi consilio cognosset, animi anxius et
utrique obsistendo impar, ad hoc propter seneclutem iguavus atque
timidior, licet adolescens fuisset fortissimus, tautum a metu tum
respirabat, quautum moenibus circumseplus erat, mec ab imperio 

 

 
 abdicando abhorrebat. quo factum est, ut etiam cives trepidarent,
et expugnari omnia undique posse viderentur. at Comuenis cum urbem
νἰ capere diflicillimum videretur, (nam copiae eorum ex omni
genere peregrinorum aeque atque indigeuarum collectae erant; ubi
autem multitudo varia est, ibi varia eliam appareut studia,) itaque
cum Alexius, novus imperator, urbem haud facile capi posse intelligeret
et militum inconstantiam pertimesceret, consilio mutato, blanditiis
ac promissis nonnullos ex iis, qui moenia defenderent, sibi
conciliare eorumque voluntatem quasi furari statuit; quorum auxilio
urbem caperet. quod cum tota nocte animo versasset, primo mane
in Caesaris fentorium se confert, consilium cum co communicat rogatque,
ut moenia et propugnacula eorumque custodes, qui varii
crant generis, secum exploratum iret et quomodo urbe potiri possei,
specularelur. sed is aegre adduci poterat. cum enim monachi veslem
hand ita pridem induisset, merito verebatur, ne si moenibus accederei,
risui esset iis, qui in muro turribusque consisterent. neque id eum
fefellit. cum enim invitus Alexium secutus esset, statim conspicati ex
muro, patrem eum irridundo salutabant, opprobrio quodam nd- 

 

 
 dito. at ille attracto in frontem cucullo, ubi se intus abdidit, convicia
nihili duxit, toto animo ad ea, quae agenda eraut, intentus.
solent enim, qui constanti sunt animo, perseverare in proposifo ei
quae extrinscus interveniunt, contemnere. explorabat igitur, quinam
quibusque turribus prnesidio essent. cunique immortales quos dicunt,
(est ea iuaxime peculiaris exercitus Romani pars) hic praesidere co
gnovisset, illic Barangos Thule oriundos, (barbaros dico securibus
armatos) alibi Nemitzos, gentem et ipsam barbaram et dudum Romanis
servientem, suasit Alexio, ut neque Barangos neque immortales
aggrederetur. hos enim, utpote indigenas, necessario summa erga imperatorem
voluntate esse et mortem potius oppetituros, quain ad aliquid
in eum moliendum adducerentur; qui autem securim luimero lerrent,
tanquam pignus et hereditatem a maioribus traditam accepisse in imperatores
fidem eorumque custodiam, quam inviolatam servarent neque
ullam omnino proditionis mentionem ferreut. at nemitzos si
adiret, nequaquam fortasse a spe destitutum iri, sed aditum per

turrem, quam tuerenfur, nacturuin. haec velut oraculo dedita Alexius
accipiens, misit, qui Nemitzorum ducem sub nuirum diligenter quaereret.
illo deorsuni prospectante, post multa ultro citroque verlta habita,
de urbe prodenda convenit. quem nuntium cum ex insperato
miles attulisset, Alexius quique eum comitabantur, magnopere gavisi,
alacriter ad equos conscendendos se pnrarunt. 

 Quae dum geruntur, Melisseni lcgati hullam auream promissam
flagitarunt. Mauganes statiml arcessitus qui afferret, scriptaiu
quidem bullam esse dixit, verum vas, cpio ad subscribendum imperatori
opus esset, cuin ipso stilo se perdidisse aflirmavit. etenim callidus
erat homo futura facile prospiciebat, ex praeteritis, quid utile
esset, captahat, praesentia diiudicabat verissime atqne ad voluntatem
suam callide transferehat, miro praeditus artificio, res, dummodo vellet,
tegendi. itaque differebat litteras conscribere, quo suspensas Melisseni
spes teneret. ad quem si bulla aurea, qua caesarisl diguitatem 

 

 
 ei largiretur, celerius, quam necesse erat, perveniret, verebatur, ne
contemto hoc honore, imperium omnino, quemadmodum, ipse Comnenis
significaverat, appeteret et in facinus aliquod audax prorumperet.
hoc igitur consilium et mangonium erat Manganis, cum bullam
auream caesaris conscribere procrastinaret. tempore autem instante, quo
Comneni in urbem invasuri erant, ubi iegati dolura suspectarunt, vehementius
instabant bullam auream poscere. quibus Comneni haec fere
respondent. “quoniam in mauibus urbs est, quani ut iuvante deo recipiamus,
iam movemus, ite atque hoc ipsum domino vestro renuntiate,
ilUubjue adilite, si prospere res procedant, facile omnia, ciim ipse ad nos
venerit, es utriiisqiie nostnim sententia conventura." legatis ita
Georgiuin Palaeologiim ad ducem Nemitzorum Gilpractum miserunt, animum
eius exploraturum. quem si paralum, ut promiserat, ad intromittendos
Comnenos cognovisset, signum condictum daret; eoque conspecio 

 
 
 
 
 ipsi sine mora in urbem festinarent, Georgius autem, celeriler turri
ascensa, porlas aperiret. libentissime hic ad Gilpractum iler suscepit,
quippe qui promptus ad bellica facinora et urbium expugnationes
esset, ut illud ipsum τειχεσιπλήτης, quod de Marte Homerus dicit,
quadrare in eum videretur. Comneni, universo exercitu instructo et
pcrite ordiuato, lente progressi, ad urbem turmatim accesserunt. vespere
autem Georgius Palaeologus ad muros appropinquavit et, signo
a Gilpraeto accepto, in turrim ascendit cum suis. interim Alexius,
liaiid prociil ab urbe valiuin iecit castraipie bene metalus est. postquam
exiguam noctis partem ibi consedit, presso gradu incedesn,
(ipse cum lectis equitibus et militum flore mediam aciem tenebat, velitibus
in agmiiia partitis,) diluculo ipso sub moenibus copiis omnibus
couslilit. milites in speciem praelii erat armati, ut qui intus
erant, percellerentur. verum ubi Palaeologus signum de muro dedit
portasque aperuit, promiscue irruunt, non servato ordine, sed te-

mere, ut fors ferebat, clypeis, arcubus hastisque instructi. erat dies
quintus magnae hebdomadis, quo raysticum pasclia et sacrificamus et
coniedimus, indictione quarta, anni 6589 mense Aprili. ita universus
exercitus, peregrinis iudigenisque militibus constans, in urbem, quam
diubim omnis generis opibus ac terra marique continuo importatis
divitiis refertara norant, celeriter per Cliarsiae portam invasere et
per omnes plateas, per trivia et bivia vagantes, non a domibus,
uon ab ecclesiis, nec ab ipsis quidem locis, quae adire nefas est,
alislinebant, opulenta inde praeda capta. modo a cnedibus temperabant:
ceterum audacia et libidine grassabantur. quodque peius erat,
ne indigenae quidem ab eiusmodi faciuoribus se continebant; sed
sui quasi obliti et moribus in peius mutati, impudenter eadera, quae
barbari, perpetrabant. 

 Haec cum Nicephorus videret et quantis difficultatibus circumventus
esset perspiceret, Comnenis ab Occidenle instantibus et
ab Oriente Melisseno prope Damalim iam consideute, consilii inops
Melisseno maluit dc principatu cetlere. obsessa autem iara urbe a 

 

 
 Comnenis, uni c fidissimis ntlministris mandnvit, nt Melisseniim classe
in regiam adtlticeret; comitabatur eum spatharius quidam fortissimus.
at priusqtiam imperatum porfici posset, urbs capiliir. ac Palaeologus
quidem, uno e suis assumto, ad mare pedibus descendit. ubi cum
naviculam invenisset, slatim ea conscensa, remiges rccta in locum vehi
iubet, ubi classis pro more stationem habebat. iamque appropinquabat.
ulteriori ripae, cum illum, qui a Botaniate ad Melisscnum arcessendum
missus crat, classem expedientem conspexit; spatharius una e
navibus bcllicis velicbatiir. qucm simulac e longinqiio cognovit, (nam
familiaris eius olim erat,) adnavigavit et salute dicta, cum unde et
quo proficiscerelur percontatus esset, rogavit, ut se in navem admitleret.
sed spatharius, qui eum sciilo gladioquc instructum conspiceret,
metu affectus, “libenter, inquit, exciperem, nisi tc vidercni armatnm."
ille sine detrectatione paratum se ostendit el scutuni et
gladium ct gaicam deponere, modo in navcm se recipere vellet. atque
ubi arma eum sparharius posuisse vidit, in navem admisit et 

 
 
 
 amantissime amplcxus est. PalaeoJogus autem, qui vir erat animo
alacri, ne ulla quidem cunctatione facta, quae agenda erant aggrf
ditur. atque in proram insiliens, remiges ita interrogat. “quid, in
quit, agilis, fjiiove pergitis, vestris capitibus mala maxima paraturi ?
urbs, ut videtis, capta est; qui modo magnus domesticus erat, nunc
imperator renuntiatus est; cernitis satellites eius et acclamationem
auditis; neque alter amplius locum in regiis acdibiis habebit. bonus
quidem Botaniates, sed muito Comneni meliores; niagnus Botaniatae
exercitus, sed noster multo maior. non igitur vos decet, vestram
ipsorum vitam uxoresque ac liberos prodere; sed cognito, urbem ab
exercitu universo occupari, signisque erectis, acclaraationem omnium
ore fieri, et magnum nuper dfjmesticum iam imperatorem palatium
accedere, regiis decoratum insignibus, retro navigandtim vobis atque
ad eum transeundum est, quo viin victoriamque certam ipsi reddatis."
liac oratione commoti, omnes obsecuti sunt; quod cum spatharius
moleste ferret, strenuissimus Georgius ille Palaeologus mi 

 

 
 nabatur se vinculis eura in navis tabulato adstricfnrum vcl in raare demersurum.
ac statim Palaeologo praeeunlc, remiges acciamavere; spatharium
auteni rerusanteni et aegre lerentem in navis tabulalo vinciri
inssit. pauliim iiide provectiis, clypeo et gladio resumtis, eo appulit,
ubi classis stabat, perfecitque, ut ab omnibus naiitis Alexius imperator
consalutaretur. cumque ibidem eum ipsum, cui Botaniates negotium dederat,
classe assumta, Melissenum traiiciendi, offendisset, statim captum
detinuit nautisque praecepit, ut naves solverent. quo facto, cum classe
ad arcem advenit et arclamationem alacrem fecit. ibi remigatione omissa,
naulas quietos consistere iussit, ut, qui ex Oriente traiecturi essent,
intercluderentur. paulo post cum navem vidisset ad magniim palatiura
applicari, navigii sui remij-ibus qiiam niaxime iucuinbere iiissis, navem
assequitur. in qua ubi suum ipsius patrom conspicatus est, statim
in debitam parentibus veueralionem surrexit. ncque tamon hilare
is eam adspexit, nec vero lucein appellavit suam, ut Itbacensis olim
Ulyssea Telemachum cum primum viderct. ibi enim convivium et 

 
 
 
 proci et certamen et nervi et arcus, et praemium victori piulica Penelope
proposita, et Telemachus non hostis, setl tanquam filius patri
suppetias veniens; hic pugua erat et bellum, et diversa uterque sequebatur.
nec alterum alterius sensa latebant, quanquam eirectu aclliuc
carebat consilium. itaque stultum appelians filium, “quid huc, inquit,
venisti " cui Georgius, “quandoquidem qui me interrognK
pater meus es, " at pater “exspecta, inquit, pauihihim paullulum; et
si quiclem me iniperator aifcliet, brevi " haec lociitus Nicephorus
Palaeologus abiit in regiam. qui cum dispersos vidsset omnes et
praechie sludio pahmtes, facile eos deleri posse ratus, a Botaniate petiit,
daret sibi oriundos ex Ihule insula Larangos, cjiiorum auxilio Comnenos
urbe pelleret verum Botaniates, in desperatione rerum sua
rura perseverans, abhorrere se a civili bello fingebat, et “si me
inquit, audis, Nicephore, quoniam in urbem ingressi Comneni suni
de pace cos adi." ille licet invitus, tamen

Comneni, nrbem ingressi, ad campum S. Georgii mngni
martyris, qui Syceotes dicitur, confidentius iam constitere deliberantes,
num malres suas pritis, ut mos est, salutatum irent, ac sic
demun in palatium pergerent. qiio Caesar cognito, per qucndaiu e suis
famulis graviter cunctationem eoriim increpuit. ceicrrime igitur iis ad
donium Iberitzae progressis, accurrit Necephorus Palaeologus, qui imperatoris
nomine liaec nunitavit. “senem se iain esse et solum, nec
filiuin, nec fratrcm, nec quemquam liabcre legitima cogiiatione con-
iunctuiii. quare si vellet, (novum imperatorem Alcxiura dicebat,)
esset sibi filius adoptivus. neque se quidquam detraclurum iis, quae
ille conimilitonibiis suis promiserit, neipie ullam imperatoriae potestatis
partein communcm babiturum, sed mero nomine conteutum fore
ct acciamatioue rubrisque calceis, praeterea requiescendi in palatio
venia, tota renim adiuinistratione Alexio relicta." nd bacc
ita responderunt, ut auu abhorrerc se a pactione significarent. quo 

 
 
 
 
 audito, Caesar celeriter ad eos properat, mala denimtiaturus atque ad
occupanduni palatium compulsurus. iam cum a dextra domum accederet,
obviam Comneni prodeunt ipsi pediti; quos ille graviter obiurgavit.
cumque in ipso aditu Palaeologum Nicephorum a sinistra
rursus ingredientem conspexisset, ad eum conversus, “quid hic agis,
inquit, quove consilio venisti, consocer?" cui ille “nihil
ut opinor, efficiam, eadem, quae antea, allaturus imperatoris mandata
obstinavit enim promissis stare et Alexium pro filio ita habere,
ut imperatoris dignitatem adipisceretur remque publicam suo arbitrio
gubernaret; dummodo ipse nomen saltem imperatoris et rubros
calceos purpuramque retineret et in palatio requiescere sibi liceret,
quippe qui et senex iam esset et quiete indigens." at ille
vultu superciliisque contractis, “abi, inquit, renuntia imperatori,
haec plus fortasse profiitura fuisse ante captam urbem; nunc compositioni
locum relictiim non esse. seuex autem cum iam sit, imperio cedat
ac saluti suae consulat." atque haec quideui Caesar. Borilus autem, 

 

 
 quam Comnenos ingressos esse comperit eorumque cxercitum tota
urbe praedabundum palari et in spoliis coliigendis totura esse, (ipsi
cum iis, qui sanguinfi ct affinilale coniuncti erant, paucisque peregrinis
militibus reinanserant,) impetum facore staluit, facile eos
propter exercitum dissipatum deleri posse ratus. itaque congregatos
omnes, et qui humero enses gcstant ct qul e Cliomate oriundi, a foro
inde Conslanlini usque ad Milium et ultra optinie ordinibus disposuit.
et illi quidem consertis sciilis ad pugnam parati stabant, nequR
dum loco movebant. sed cum qui patriarcbae munere tunc temporis
fungebatiir, vir sanctus ac vere pauper quique omni pii cultus gencro
non minus quam qui in deserlis olim montibusque degcbant patres,
exercilus erat, cum is ergo etiani proplictiae gratia praeditus, multa
saepe praedixisset, neque unquam deprcliensiis esset in meudacio, et
virtutis specimen ac quasi furma successoribus esset, illa ipsa, quae
Botaniatae acciderant, nequaquam ignoravit. sed sive divino afflalu,
sive etiam Caesare monitore, (nain ct hoc ducebatur, cum is dudum
familiariter patriarcha uterelur ob summam eius virtutem,) imperatori
suasit, ut regno se abdicaret. “noli, inquit, bellum civilc nio- 

 
 
 
 
 vere, neve dei voluntati repugna. Christianorum sangnine urbem
pollui ne permittas; quin dei potius arbitrio obsecutns, e niedio
abi." paruit imperator consilio pontificis et militum
veritus, praecincta veste in magnam dei ecclesiam descendit. in
summa autem perturbatione cum esset, non aniraadvertit, imperatoria
se adhuc veste amictum esse. itaque Borilus ad eum conversus, brachialia
margaritis insignita prehendit atque a reliqua veste disiunxit,
non sine sanna et irrisione addens: “talis vero ornatiis nunc convenit
nobis." Botaniates in magnum divinae sapientiae templum se
ibique aliquamdiu perniansit.

Sed Comneni. occupato palatio, statim Michaelem neptis
suae coniugem, qui postea logothetae secretorum munere functus est, 

 

 
 ad eum mittunt. is una cum praefecto urbis, qui tunc erat Radenus
nomine, profectus, iraperatorem navicula parva impositum in celebre
monasterium Peribleptae aveliitur. nbi cum perventnm esset, ut mona
chi liabitura indueret, uterque siiadet. quo id in posteruni differente,
illi veriti, ne confusis perturbatisque adluic rebus, servi isti et Chomateni
rnateui uovi quid rursus molirentur, veliementer instlterunt, ut tondendum
se praeberet. atque is obteinperat illis et anqelico tum babitu
ornatur. ut fortuna in mortalibus ludit! extollit, quoties arridere ei
placet, et diadema purpureosque calceos induit; ubi auteni supercilia
contraxerit, pro purpura et corona pulla amicit lacerna. quod etiara
Botauiati imperatori accidit; qul cum a familiarium quodam interrogatus
esset, quo animo casiim ferret, “cnrne, inquit, quod abstinere
uere debeo, molestum est; cetera nibil curo." Maria vero
una cum filio Constantino, quem ex Michaele Duca Bolaniatis de- 

 

 
 cessore snsceperat, in palatio adhuc mauebat, metuens flavo, ut poeta
ait, Mcnelao. causa morae, eaque nulli calumuiae obuoxia, erat necessitudo;
quanquam erant malevoli, qui alia suspicareutur. asciverat
euiui allerum geuerum, alterum aduptaverat filium: inde consilium cepit
mauere, nou aliam oh causam iu viilgus imprubatam, nec quod facile
illi adeundi illiciendique esseut. immo peregrina cum esset et neque
necessarium, ueque familiarem, neipie ullum omnino popularem haberet,
temere regiis aedibiis dccedere nuluit, vcrita, ne filio quid accideret,
si ante securitatis cauliunem arieptam inde exiret; qualiaaccidere
solent, cum reges imperio pelluntur. puerulus erat formosus
septimumque nondum superaverat annum, qui sive loquebatur,
sive ludorum genere vario corpus exercebat, (liceat enim meos lauclare,
ubi rerum id ratio exigit,) iudicio eorum, qui tum aderant,
omnes suavitale superabat. flava coma, color candore lactis, rubore,
ubi opus erat, suffusus, rosarum instar calyces primum rumpentium
oculi non albi, sed quales accipitrum, fulgentes sub superciliis, veluli
aurea in pala, itaque varia, quicunque eum adspiciabant, volu- 

 
 
 
 plate afficiebat, ac coelestis, nec terrena forma videbalur esse, omninoque
talem eum qui videret diceret, qualem Araorem pingunt. atque haec
quidem vera causa est, cur imperatrix in palatio remanserit. ego cum
alioquin natura ita comparata sim, ut a novis fingendis tradendisque
falsis abhorream, (multitudinis eam esse consuetudinem scio, praeseritm
cum odio atque invidia capta est,) neque facile calumniis
vulgi acquiescam; tum vero hac in re etiam aliunde certa comperi.
cum euim a pueritia, priusquam octavum complevissem annum, apud
imperatricem una educarer, ea pro magno quo me amplectebatur amore,
areana sua omnia mecum communicavit. ac non solum alios alios multos de
his loquentes aiulivi, qui inter se discreparent, aliis hoc, aliis illo
modo, quae tum facta erant, interpretantibus, prout quisque benevole
aut secus erga eam affecti erant, nec eiusdem omnes sententiae
esse vidi: verum etiam ipsam saepe audivi enarrantem, qualia sibi
accidissent et quantum in metum, de filio maxime, adducta esset,
cum Nicephorus imperator regno abdicasset. itaque, me quidem
iudice et optimo quoque veritatisque amautissimo, filii cura in regia

tunc eam paulisper retinuit. hactenus de Maria Augusta. Alexius autem
pater meus, qui sceptra tunc sumserat, ingressus palatium, coniugem
suam, quintum decimum aetatis annum agentem, cum sororibus ac
matre Caesareque paterno ipsius avo, in inferiori palatio reliquit;
ita enim a situ loci vocari consueverat. ipse cum fratribus, matre
et qui affinitate sibi coniuncti erant, in superius palatium concessit,
quod et Bucoleon cognominatur hac quidem de causa. non Ionge
enim a moenibus eius portus olim e nativo lapide et marmore aedificatus
est, ubi leoj Iapideus taurum capit. arrepto enim bovis cornu,
cervicem detorquens, faucibus quasi inhaeret; undc Bucoleon tota
regio nominnta est, et aedificia continentis et portus ipse. 

 Multi quidem suspectantes, ut supra dictum est, imperatricis
in palatio moram, susurrabant, in matrimonium imperatorem novum
eam ducturum. Ducae etsi nihil tale suspicarentur, (non enim vulgi
opiniones sequi solebant,) tamen cum matris Comnenorum apertum
in se odium dudum congnovissent, magna sollicitudine eam suspecta- 

 

 
 bant; idque ipsa saepius eos dicere memini. cum vero etiam Georgins
Palaeologus cum classe adveniens, acclamationem praeiret, prospectantes
deorsum Conmeniani silentium imperabant, ne Irenen Alexio
vel acclamatione adiungerent unaque salutarent. quos ille increpans,
“non propter vos" sursum ciamat “tantum laborem
sed propter eam, quam dicitis, Irenen"; simulque Irenen una
Alexio proclamare nautas iussit. haec Ducarum animis magnam iniiciebant
curam, malignis autera calumniarum in Mariam Augustam
materiem praebebant. at enim imperator Alexius ne cogitatione quidem
tale quid conceperat; (qui euim poterat?) sed Romanorum imperio
potitus, ut erat vir in omnibus acerrimus, rei publicae statim
se dedidit et tanquam a centro, ut ila dicam, rerum auspicatus est.
nam cum oriente sole in palatium intrasset, priusquam pulverem
cerlaminis excuteret corporique quietem daret, omnem statim curam
ad milites contulit, fratremque Isaacium, quem patris loco colebat,
consiliorum omnium participem fecit; simul matrem administrandis rebus
adhibuit, quaniqnam inagnus et strenuus eius animus non uni rei
publicae parti, sed pluribus iisque diversis par erat. ipse ad id, quod 

 
 
 
 
 maxime urgeret, animum advertit ae reliquam diei partera totamque
noctem consumsit deliberando, quomodo exercitum, per Byzantium
dispersum effusa licentia, sine tumultu in ordinem restitueret et in
posterum civium securitati consuleret. verebatur enim a militum temeritate,
praesertim cum ex diversis gentibus exercitus collectus
esset, ne etiam sibi mali quid struerelur. sed Iohannes Ducas Caesar,
quo celerius imperatricem amoliretur palatioque educeret ac falsam
multitudini suspicionem tolleret, tura patriarcham Cosmara omni
modo devinxit contenditque, ut a suis partibus staret, neque matris
Comnenorum sermonibus aures praeberet, tum Mariae Augustae, ut
flagitatis ab imperatore ad suam filiique securitatem litteris, discederet,
callide persuasit, idque Patrocli, quod aiunt, praetextu usus.
prospexerat ei iam tum, cum Michael Ducas imperio pelleretur, et
Nicephoro Botaniatae, qui illi successit, auctor fuerat, ut iu matrimonium
eam duceret. alienigenam eam esse aiebat, et consanguineorum
turba carere, qui imperatori molestias crearent; deinde et genus eius. 

 
 
 
 et corporis venustatem multum praedicabat, nec raro laudibus eam
extollebat. ac sane procera erat statura, quemadmodum cyparissu
corpore candido, ut nix; facies non orbem quidem referens, s(??)
lamen colore floris verni vel rosae prorsus; oculorum fulqorem quis
describat? supercilia alte curvata et rutila; acies caerulea. florum
quidem colores, quotquot temporum vicissitudines ferre solent, pictoris
saepe imitata est manus; at iniperatricis pulchritudo, refulgensque
ex ore venustas et morum suavitas ac gratia omnem descriptionem
artemque superabant; neque Apelles, nec Phidias, nec
ullus unquam statuarius talem imaginem finxit. Gorgonis ferunt caput
in saxa homines convertisse, qui ipsum adspicerent; hanc qui
incedentem videret vel obvius subito fieret, obstupuit et quo forte
habitu erat, elinguis adstitit, ut et anima et sensu privalus videretur;
tantam et totius corporis cum singulis membris et singularum
partium cum toto convenientiam nenio unquam in humano vidit corpore.
simuhicrum erat vivum hominumque, qui pulchri sensum
haberent, amorem in se convertens, vel potius Amor ipse, indut 

 

 
 quasi corpore, in terrestrem hunc mundum descenderat. hisce igitur
Caesar rationibus usus, imperatoris animum mollit flectitque, quamquam
multi snadebant, ut imperatricem duceret Eudociam, quam
rumor erat, imperii rursus cupidam, Botaniatem, cum reruin potiturus
Damalim occupasset, litteris sibi conciliasse: sunt tamen, qui
non sua, sed Zoes Gliae Porphyropenilae cansa id fecisse eam dicant:
ac fortasie perfecturam fuisse consilium, nisi quidam ex domesticis,
Leo Cydoniates euuuchus, multis iisque in tempore monendis deterruisset,
quae singulatim referre, cum natura a calumniis abhorreamus,
nobis nefas videtur; relinquimus et ista iis, qui ciusinodi rumores
litteris mandare solent. Iohannes autem Caesar, qui vario modo
Botaniatem tentaret, tandem rem ita perfecit, ut Mariam Ausustam ducendam
statueret, ut supra iam distinctius exposuimus; atque ab eo inde
tempore magnam apud eam habebat dicendi libertatem. sed cum aliqnot
dierum negotium esset, neque Comneni omnino palatio eam pellere
vellent, cum propter multa ab ea per totum imperii tempus
accepta beneficia, tum vero etiam ob familiaritatem, quae propter
necessitudinem, qua uterque ei devinctus erat, inter eos intercede- 

 
 
 
 
 
 bat, multi a multis spargebantur rumores, qui varias sententias indicarent,
cum alii hoc, alii illo modo, quae fiebant, interpretarentur,
ut quisque amore aut odio in eam affectus erat; qui quidem res ex
studiis suis, non ut re vera se babent, iudicare solent. eo in loco
cum res essent, Alexius solus coronatur manu patriarcbae Cosmae.
etenim quarto anno imperii Michaelis Ducae et filii eius Constantini
Iohanne Xiphilino patriarcha sanctissimo mortuo, secundo mensis
Augusti die, indictione decima tertia, subrogatus fuerat vir ille religiosus
et sanctitate plenus. Ducae, imperatrice nondum diadema
nacta, magis etiam sollicitabantur instabantque, ut Irene quoque
corona ornaretur. erat monachus Eustratius nomine, cognoniento Geridas,
qui aedes prope magnam dei ecclesiam exstruebat et virtutis
nimirum speciera assimulabat. is dudum Comnenorura matrem adire
solitus, etiam de imperio iili praedixerat. quae cum alioquin propensior
in monachos esset, tum praetcrea sermonibus eiusmodi delinila,

maiorem in dies ei flduciara tribuebat οἱ iam de transferendo in
isturn urbis patriarchatu cogitabat. itaque simplicitatem atque a rebus
gerendis abhorrens ingeniuin eius, qui tunc patriarcha erat,
praetendens, quibusdam persuasit, ut abdicandi muneris consilium ei
darent, quasi commodum ipsius spectarent. non fefellit virum sanctum
ea machinatio: postremo per proprium nomen iuraiis, “per
Cosman, inquit, nisi mea manu Irene coronata fuerit, throno patriarchli
non cedam." quod responsum illi dominae referunt;
enim iam omnes eam appellabant, imperatore matris aniantissimo
ita iubente. septimo igitur die, postquam Alexius imperalor renuntiatus
est, etiain coniugi eius Irenae per Cosmam patriarcham corona
imponitur. 

 Forma utriusque principis, Alexii et Irenes, nullo modo explicari
dicendoque exprimi potest ac neque pictor unquam cam
expresserit, pulchritudinis speciem intuens, ueque staluariiis ita materiam
inanimein conformaverit, etiamsi ad imitauda ista specimina naturae,
imperatorews dico recens coronatos, Polycleti illius signa elaboratissima
contemplelur. Alexius quideni statura fuit non multum eminenti,
ceterum plena, nec tamen incongrua, habitudine corporis. itaquo 

 

 
 pedibus insistens non tantam quidem admirationem intuentibus excitabat;
sed cum in regio sederet throno et terribilem oculorum splendorem
mitteret, fulmen videbatur adstantiumque aciem praestringebat et
vultu et tota corporis conformatione, nigrum enim utrimque supercilium
curvabatur; oculus suberat, truculente simul et blande adspiciens, ut
ex obtutu, ex placida fronte, ex genarum dignitate et qui suffusus
erat rubore, simul metum atque animum caperent. humeronun latitudo,
lacertorum robur, prominentia pectoris, heroica omnia et admirationem
simul et voluptatem multitudini afferebant. eadem enim
in illo viro et forraa gratiaque excellebant et pondere gravitateque
inaccessa. cum vero in sennonem se daret osque aperiret, videres
sane labris eius insidere ardentem Deraosthenis illius eloquentiam. nam
argumentorum ubertate omnium aures animosque secum rapiebat, et
iuxta invictus erat lingua seu manu, altera ad iaculandum, altera ad
oblectationes parandas integerrimas. at imperatrix Irene, mater mea,
adolescentula tum erat et annura quintum decimum nondum excesse- 

 
 
 
 
 
 rat. filia erat Andronici, qui Caesaris filius natu maximus erat, illustri
stirpe orta; quippe quae genus ad Andronicos illos et Constantinos
Ducas referret surgebat ad germinis instar recti et seinper florentis,
membris partibusque omnibus summa inter se congruentia modo dilatatis,
modo arctatis, ad videndum pariter atque ad audiendum ita
iucunda, ut reapse nec oculi nec aures exsaturari possent. facies lunae
micabat fulgore, non tamen absoluta otunditate erat, quales Assgriarum
feminarum, nec etiam oblonga, more Scythissarum, sed paullulum ultra
exacti circuli orbem. quod gcnae referebant pratum, roseum colorem vel
procul spectantibus ostendebat. vultu erat vrgetb et suavi pariter atciue
terribili, ut adspicientium oculos suavitate specieque in se verteret,
terrore autem connivere cogeret, cum nec intueri hec abstinere a
cernendo possent. quam Minervan poetac historicique Veteres celebrant,
ea unquamne fuerit, nescio; fabulam audio eam iactari et eircumferri;
hanc vero imperatricem Minervam si quis dixisset istis
temporibus oblutam humano generi vei coelitus cum coelesti quodam
splendore terribilique fulgore delapsam, is a verisimili non aberrasset 

 

 
 quodque mirabilius etiam, nec in altera muliere facile reperiatur, at
dacium hominum animos contundebat, metu afflictos erigebat solo at
spectu. labia plerunique compressa erant et tacentem ostendebant
eam, quae animatura, ut ita dicam, simulacrum pulchritudinis et
viva concinnitatis columna erat. orationem fere gubernabat scite manu
usque ad iuncturam brachii nudata; ebur in digitos manusque
artifice tornatum putares. oculorum pupillae mare referebant tranquH
lum, in profunda quiete caeruleo colore renidentes; vicissim albun
pupillas circumdans eminebat; quae res invictam oculis conciliabat
gratiam tantumque iucunditalis, ut dici non queat. talis Alexii et
Irenes forma erat. Isaacius, patruus meus, stalura similis erat fratri,
nec cctera multum dissimilis; subpallida tamen facie erat, nec
barba admodura densa, quin etiam in genis minus pilorum habuit,
quam frater. uterque autem venationi saepe indulgebat, si otiui
erat a rebus gerendis; quanquam militiam praeferebant. ubi auten
in proeliis impetus fiebat, Isaacio ne tum quidem, cum ordinibus
ipse praeerat, ullus unquam praecurrebat, sed simulac hostilem acien

conspexit, neglectis ceteris omnihus, in medios hostes tanquam fulgur
irruens, eorum aciem celeriter disiiciebat. quo factuni est, ut semel
iteruiiufue caperetur, in Asia cuni Agarenis pugnnns; alijue iioc unum
erat reprehensione diguum in patruo meo , quod animo in proeliis
nun moderabatur. 

 Quoniam vero Melisseno Nicepboro caesaris dignitas ex pacto
debebatur, et Isaacium , fratrem natu maximum, ampliori decorari
honore par erat, (aller autcm praeter caesarem non erat,) Alexius
imperaos, uovo ex sebetons et anlocrator composito noniine, sebastocratoris
titulum fratri indidit, quasi secundi iinperaturis honorcin in eum
deferens. caesarem iiliim subiunxit et terlio ab iniperntore loco in
acclamationius coUocavit. scd etiam coronis eos rediniiri dicbus solennibus
iussit, sebastocratorem caesaremque; quae tamen luultum a diademate,
quo ipse utcbatur, mngnificentia dilVerebant. regium enim diadema
ad instar haeraispliaerii rotundi capiit cirriimdat, ab ninni parle
margaritis geramistjue ornatum, aliis insertis, aliia dopcndenlibus ; nam 

 
 
 
 utrumque ad tempus monilia ex margaritis ac gemmis pentlent genasque
percutiunt. atque id est proprium regibus ornamentum ; sebastocratorum
caesarumque coronae hic illic margaritis gemmisque distinctae
sunt , neque globosum snperne tegumentum habent. per idem
tempus Taronita , qui imperatoris sororem in matrimonio habebat,
protosebasti et protovestiarii honorem acceplt; paulo post etiam panhypersebastus
declaratus et eiusdem cum caesare sedis honore dignatus
est. praeterea Adrianus frater eius protosebasti ilhistrissimi titulo
ornatur; et Nicephorus , frater natu miniraus, magnus drungarius
classis creatus atque ad sebastorum et ipse honoris gradum provectus
est. lios autera novos titulos pater meus primus eicogitavit , alios
compoueus , ut supra dictum est, alios in novum detorquens usura.
etenim panhypersebastus et sebastocrator et quae talia sunt composuit;
sebasti dignitate mauifesto abusus est. sebasti enira olim imperatorcs
cognomiuabantur , atque propria imperatoris erat sebasti appellatio.
ipse vero pluribus communem cam dignitatem fecit. iam si quis ad 

 

 
 disclplinae et siimmae cuinsdain philosophiae formam addnceret imperandi
scientiain, tanquain artem arliiim et doctrinain ductrinanim, is
adiuiraretnr etiam patrein nieiun ul ppritum artis et quasi architectum,
qiii nova in imperio et niunera et titulos excogitaverit. nisi quoJ
philosophicarum Jiscipliuarum magistri perspicuitatis causa talia nomina
excogitarunt ; hic atiteiu regnandi scientiae vir cousultissimns
oninia ad imperii instituit utililatem, cum nova saepe tura in muneribus
ordiuandis, tuin in tituloruin noininihiis inferret. interim sanctus
ille patriarcha Cosinas, ciiius supra mcntionem fecimus, nonnullis
diebus post , cum sacris ipsa memoria S. Iohannis theologi perfunctus
esset ia teraplo eiusdem ad nehdomiiin silo , patrian liaii dignitate
se ahdicavit, postquam annos qiiiuque et nicnscs novom eam
tenuit, sccessilquc iu Calliae monasteriuui ; po-st quein palriarchalis
sedis giihernacula Kuslratius Garidas euniicliiis, ciiiiis snpra meminimus,
suscepit. Mariae iulcio iniperatricis filius, Constantinus Pos- 

 
 
 
 
 phyrogenitus , cum post Michaelem Ducam patrem imperio pulsum
rubros ultro deposuisset calceos et vulgares nigrosque sumsisset , Nicephorus
Botaniates , cjui Ducae Constantini patri in imperio successit,
nigris eum calceamenfis exutis , variis serica textilibus induere
iusserat, ut qui iuvenem revereretur et forina et genere conspicuum.
coccinum siquidem per totos eius calceos fulgere invidia quasi non
ferens, nonnullis tantum partibus textiiia purpuram referre concesserat.
sed cum Coiimenus Alexius imperator proclamatus esset, Maria imperatrix
illius mater, consilio obsecuta Caesaris, eam sibi fidem ab imperatore
dari firmarique rubris litteris sigilloque aureo postulavit, ut
non solum incolumitatem cum filio haberet, verum etiam hic regni
particeps fieret, atque rubris calceis et corona uti liceret, imperatorque
Hua cum Alexio proclamaretur. nec frustra. bullam enim accepit auream,
qua, quae petierat, confirmata erant omnia. atque Constantinus
positis, quibus uti solebat , sericis textilibus , plane rubros nanciscitur
calceos, in donationibus buUisque aureis secundus in posterum ab
Alexio rubrica subscribebat, et in pompis cum tiara regia eum seque-

balur. nonnulli dicebant, haec imperatricem de filio etiain ante pactam
esse cum Coinuenis, quaiu deficerent. ita certe rebus conslitutis, palalio
illa cum satis magno comitatu egressa, in aedes prope magni Martyris
Georgii monaserium a Constantino Mononiacho imperatore exstructum
migrat., (Mauguna haec vulgari lingua dict adluic soleut,)
Isaacio proseqtiente sebastocratore. 

 Mariae igitur imperatrici sic a Coiunenis prospectura est.
iiiiprralur ciiiii discipliua alj infantia iisiis bona et ad matris adhortationes
totum sese conformans, dei timorem intimo concepissct animo,
niurdebatur sollicitudine de urbis direptionc, quam, cuin ingrederetur,
omnes omnino perpessi erant. nara imiiiiiuitate lapstis curaeue
omnis facile eflicilur , ut officii obliviscamur; a quo ubi animes
escivit, ad temrraria quaeque aufertur, ciim anten ne ulla quideui
in re iiirenderit : at qui lapsus est , modo sit cautior prudensque,
statim dei timore correptus , toto commovetur animo ac metu perturbatur,
praeserlim si magnes res aggressus et in summum fastigium
evcctus est. quippe metus eum excruciat, ne imprudentia , superbia, 

 

 
 insolentia dei iram in se convertat et imperio excussus amittat, quibus
tum est potitus. qualia etiam Saulo quondara acciderunt, cuius
ob insolentiam dens scindens scidit regnnm eius. his perturbatus cogitationibus
Alexius metuque aestuans , ne forte dei vindicta subito
affligeretur, — quidquid enim in tota urbe a singulis militibus perpe
tratum erat, quantacunque tunc per totara urbera niuititudo erat
vagata, adscribebat ille sibi , et tanquam calamitates , quas universa
civitas gravissimas passa erat , ipse intulisset , pungebatur urebaturque,
regnum, potentiam, purpuram, diaderaa gemmatum , vestera auro
fulgenlem et unionibus nihili , ut par crat , ad infandam miseriam
dncens , qua urbiuin regina tunc afflicta erat. nam quantis ea maiis
illo tempore circumventa sit , id nemo , etiamsi voluerit, enarrare
queat. etenim et ipsa templa et fana , et publica et privata ubique
ab omnibus diripiebantur; aures omnium streoevabt vocibus clamoribusque
passim sublatis , ut terrae motnm esse diceres. ad haee igi- 

 
 
 
 
 tur animnm advertens Alexius , moerebat mortlebaturque , neque
dolorij magnitudinem levare polerat. erat enim in sensu prave factorum
conripiendo acutissinius, et licet facinora, quibus urbs iu tantam calamitatem
delata erat, alioriim manibiit animisque pcrpetrata nosset, tamen
idem conscius sibi erat quam maxime, occasioneni atque initiiim malorum
seinet ipsuin dedisse; qiianqiiam Alexio rursus defectionis aiictores
servi fuerant, qiioriim mentionem iam fecimus. sed vel sic omnem in se
ciilpam conferens, sanare vulnus et studebat ct volebat. non enim aliter
nisi sanalo viilnere, labeqiie eliita, ad reriim administrationem accedere
ttatiiit, ncc exercitus bellique ciiram prosperese habiturm speravit adit
igitur matrem, aperit ei laiidabilem illum dolorem, eiusque sedandi
et angnris ronscientiae tollendi rationem exqiiirit. ea , filio benigne
excepto , libenter audit , quae dicebat. arcessiint igitiir, (nam Alexius
assenserat,) patriarcliam Cosmam , qui nonduni dignilatc ἓ abdicaverat,
et praeiipiios quosdam ex sacra synodo et ordine monnchoriim ;
quos iinperator adit ut reus, ut condemnatus , ut humliis vel etiam 


 
 
 
 alius quispiam ex iss, qui subiecti sunt sententiamque tantum non
exspectant, quam iudices pronuntiaturi sunt. confitetur cuncta, non
suasionem, non approbationem, non rem gestam, non causam eorum,
quae facta erant, praeteriens; sed omnibus cum timoris et fidei significatione
expositis, ut vulneri mederentur, obnixe rogavit et se
poena afficiendum dedit. illi non ipsum solum, verum etiam consanguineos
et qui defectionis socii fuerant, issdem omnes piaculis
subiiciunt, ieiunio, humi cubatione et quae cum his coniungi solent ad
placandum deum, praescriptis. nec illi poenam detrectant, sed libenter
perferunt; quin ipsae eorum coniuges impune esse noluerunt.
qui enim sustinerent, cum maritorum amantes essent? sponte igitur
poenitentiae iugum subiere. itasque palatium eo tempore lacrimis plenum
cerneres et luctu, non illo quidem ignavo ac vituperabili, animi
abiecti imbecillitatem prodente, sed honesto gaudiumque procurante
coeleste nec unquam interiturm. imperator autem, qua erat pietate,
ultra progressus, sub purpura saccum ipsi corpori adhaerentem ge-

stabat per dies noctesfpie quadraginta. noctu aiitem liiinii cubabal, lapide
tantum caput fukiens, lngebatque, ut par erat. atque sic deuium
rem publicam puris manibus capessivit. 

 Sed cum percuperet, ut potius quam ipse mater rei publicae
gubernacula tractaret , tamen id consilium tum qiiidem clam Irabuit,
veritus, ne si mentem suam illa cognosset, etiam palatio egrederetur,
quippe qiiam dudiim de altiori vita cogitare sciret. in omuibus
igilur, quae accidebant, ne qnotidiana quidein, ea inconsulta, conficiebat,
imo consiliorum participem atque adiutricem matrem habebat, cum
et paulatim obreperet reruinque administrationem cum ea cominunicaret,
et iiitcrdum etiain aperte profileretur, sine illitis nienle atque consilio
Imperii res pessuni ituras. sic arctiori seciim vinculo coniunctain eara
tcnebat et a consilio perficiendo abslraiiebat arcebatque. appetebat
eniin stationem ea ultiinam et monasteria cogitabat, ubi rciiipiuni
vitae leiiipus qiiieto transigeret aniino. ad id animuiii appiilcrat, et nt
ttbi cuntiDgeret, assidne precabatur. sed licet tale consiiium agilaret 


 
 
 
 
 animumque ad altiorem vitam penitus applicuisset, tamen eadem
erga liberos erat pia, si quae alia femina, atque una cum filio imperii
procellas sustinere, et secundo vento navem actam vel etiam
fluctibus undecunque iactatam quam optime gubernare nolebat, praesertim
cum filus modo in puppi consedisset et prehendisset clavum,
nondum maris fluctibus procellisque eiusmodi assuetus, ea cum dico,
imperii significo multiplices et perincommodas molestias. evicit igitur
maternus amor, ut una cum filio imperatore rem publicam gubernaret
atqueadeo sola interdum imperii quasi currum, habenis prehensis, regeret
inoffenso ac prospero cursu: erat enim cum sapienti, tum regio 
plane animo, et regnis nata administrandis: sed ex altera parte
etiam dei amor eam trahebat. cum autem mense Augusto, eadem
adhuc indictione, Roberti traiectio Alexium urbe exire cogeret, patefecit
iam animi consilium atque ad effectum perduxit. summum enim
imperium matri soli commisit idque, bulla aurea edita, in publicum
pronuntianit. quoniam autem eum, qui historiam conscribit, clarorum 

 

 
 firorum facta consultaque non crasse transmittere oporlet, sed subtiliter,
quantum possit, illa enarrare el qiiae decreta fuerint referre:
aggrcdlar et ego hac ralione biiliam auream iilam referre, nec nisi
ea nniitlam, quae ad scribae ornatum pertinenl. habet aiitem ita : “nihil
est , quod aequiparari queal matri , quae liberos aniat eorumque
vlce iuxta commovetnr ac sua ; nec ea firmius ullum praesidium est .
tive periculum providetur, sive aliud quid abominandi speratur. nam
si consuluerit haec , firmum erit consilium , si precata deum fuerit,
fnuninieuto erunt preces et invictorum instar satellitum. talem et nostrae
inaicstati a prima inde aetate sese re praestitit veneranda mater
ac domina , quae omnia nobis erat et nutrix et ediicatrix. cumque
dein senatorum niimcro adscripti essemus , nec maler desiil caritate
praeire , et filii pictas flduciaque integra mansit. nna dnobiia
in corporibus anima ccrnebatur eaqiie necessitudo per Chrisli gratiam
pulchre scrvata est hiiciisque. non “meum," non “tuum," frigidiim illud
Terbum, direbalur; atque quod longe maximum est, crebrae eius
per omne tempus preces, a deo admissac, in hoc impcrii fastiginni 

 
 
 
 nos extulere. quae cum etiam post susceptum imperium non postuissel,
quin laboris societatem cum maiestate nostra coiret et rei publicae
saluti ipsa prospiceret, maiestas nostra iam cum deo expeditionem
adversus Romaniae hostes obitura , ut curam sane magnam
ponit in delectibus liabendis exercituque bene ordinando , ita non
minimi momenti esse rcrum iudicialium ct civiliura curam existimat.
itaque lioc imperii quasi firmissimura muniraentum inveniraus , ut
sanctae ac maxime venerabili matri rerum omnium administratio committatur.
decernit igitur maiestas nostra buUaque hac aurea sancit ,
rit pro raagna, qua pollet , rerum humanarum peritia , tamctsi eas
prorsus contemnit, quidquid scripto decreverit, sive ab eo relatum sit,
qni universae rei iudiciariae praeest , sive ab oflicialibus huic subiectis,
sive a ceteris omnibus, qui vei coraraentariorum vel libellorum
vel sententiarum curam gerunt in publicis debitorum remijsionibus ,
id auctoritatem habeat perpetuam nihiloque minorera , quara si ab
ipsa serenitatc nostra statutum iussumque esset. quaecunque responsa
eius proferentur, vel mandata scripta, non scripta, cum ratione vel sine
ratione munita modo eius sigillo, quod transfigiirationem et assum- 

 
 
 
 
 tionem exhibet, ut ab ipsa nostra maiestate profecta habeantur.
mense quoqiie eius, qui pro tempore rem iudiciaJem administrat,
etiam de promotionibus et successioniJius in iucliciis superioribus inferioribusque,
atque in dignitatibus et muneribus et donationibus
rerum immobilium regio arbitrio sancta parons nostra, quidris volet,
(lecernendi habeat facultatem. et quicumque promoti fuerint in iudicia
maioris minorisve ordinis et in iis successerint , maximis , mediis,
infimis bonoribus ornati, non summovebuntur ii in posterum statu suo
iiec unquam cxcident. sed et aiigmenta rogarum et incremcnta largitionum
et remissiones vectigalium, quae consuetudines vocantur; et
stipendia ex parte aut omnino recisa siio Iiaec constituet iure et, ut
tmiverse loquar . nihil irritiim censebitiir, quod illa imporaverit vel
litteris vel sine litteris. verba enim hiiiiis et mandata tancpiam ipsiun
Miaiestatis nostrae iiabeluintur, neque quidquam abrogabitur, sed rata
firmaqiie enint in postera tempora. nec quisquam eorum, qui illi
ministraverit, nec ipse pro tempore longotheta secretorum, quantumvis

bene secusque habere videantur decreta, ullo terapore a quoquara
ad rationem reddendam causamve dicendam cogi poterit. prorsus enim
nuUa unquam ratio exigenda est de omnibus, quaecunque tandem
hac bulla aurea confirmata fuerint." 

 Hactenus bulia aurea. in qua miretur fortasse aliquis impeperatorem,
patrem meum, tantum matri tribuisse honorem, ut ei summam
rerum committeret, ipse imperii regimine quasi decederet et quodammodo
iuxta matrem, regio curru vehentem, cursaret, nudo solum
imperatoris nomine retento. atqui adolescentiam iam excesserat, qua
potissimura aetate duci solent eiusmodi ingenia cupiditate regnandi.
Lella adversus barbaros et quidquid laborum et periculorum suberat,
sibi seposuit; summam administrationem rerum, magistratuum ciiram,
vecligalium sumtuumque publicorum rationes matri coinmisit. fortasse
jgitur hoc loco vituperet aliquis patris mei eonsilium, quod gynaeceo
imperii administrationem tradidit; at si prudentiam mulieris cognosset,
et quanta virtute fuerit quantaque industria, vituperafione
missa, in admirationeiu raptus esset. tauta ciiira in avia mca iacrat 

 
 
 
 
 
 
 reriini gerendarnni dexteritas , tanta constituendae ordinandaeqne rei
piiblicae factiitas, ut non soluin Roiiiano iiuperio adininistrando pnr
csset, sed omni buivis terrariim regno, quantuiucunque est. nenipe
experientissima crat et niiiltaruin reruin norerat naturas, quo quidque
initio csset et qnorsum evasuruin, (juae (piibus adversarcutur ,
quaeque iuvandis firmandisque rebus aliis essent, celerriiue, quid opus
facto, perspiciens et caiile constantcrquc exseqiiens. ncc vero, cum consilio
adeo polleret, claiidicabat lingua; quin crat planc eloquentissima,
ac neqne loipiacitate sermoncm longius producebat, neque celeriter
deficiebat eam spiritus; verum opportune cxorsa, qiiam opportunissime
rursus Guivit. atque iinperii gubcrnaculis accessit ingravescentc
iain aetatc , qiiando et sapicntia magis viget et priidentia florct et
reniin usus siippctit ; ex qiiibns adininistratio vim nanciscitur suani.
est nimirum huius aetatis noii soliim loqui iuvenibiis pnnicntius, ut
in tragoedia est, verum etuan ad ulilitatcin commodiiis agere. in superiore
autein vita, ciim adhiic in iuniorum nuinero esset, innlier sane
niirifica crat, quippe quae senilem in adolescentia prudcntiam praeitarft. 

 
 
 P 
 
 atque ipso vidtii ostendebat intuentibus virtutein sibi insitam gravitatemque.
sed , quemadinodum dixi, pater meus iniperio potitns , ipse
lahores sudoresque, spectatrice matre, perferendos sumsit, hanc autem
dominam constituit et velut servus, qiiod illa iubebat, et loquebatur
et agebat. diligebat eam imperator mirum in inodum, totusque e consiliis
eius pendebat: adeo niatris erat amans : dextramque maternae
linguae lamulam , aures vocum illins audientes esse volebat , atque
in omnibus rebus annuebat vel abniiebat, quae quidem illa annueret
abnncrelve. et plane sic se res habebat : ille speciem regni obtinebat,
haec regnum ipsuin; illa leges dabat, gubernabat cuncta admibistrabatque;
hic placita cius, sive scripta subscribendo, sive non scripta
vocis sufFragio, conrirniabat, et , ut ita dicain, instrumentum imperii
erat raaLri. non imperator. rata enira habcbat omnia, quaecunque
illa decernebat et statuebat; neque ut matri solum obedientissimus
erat, veriun eliain ut rcgnandi artis magistrae attentum ei praebebat
animum ; quippe cui exploratissimum esset, illam in omni re ad
siimmam perfectionem pervenissc et longe omnes, qui tiinc erant
homines, prudentia et rerum peritia anteire.

Huiiiiraodi fuere initia Alexii regui ; nam imperatorem enm hoc
quidem tenipore dicere vix licet, cum imperatoris potestatem semel matri
concesserit. iam alius iaudutiouis legihus obsequens, palriaui matris illius
admirabilis genusque ait Adriauis illis Dalassenis et Charonibus repetitum
celebret atque in aniplissinio cauipo lioruui virtutom excurrat licet;
me historiam conscribentem, non ex genere et sanguine describere eam
oportet, sed ex morihus et virtiite oiiiuihiisque iis rebus, in quibus
enarrandis bistoria versatur. itaque ut ad illam iterum redeamiis, ornamentum
quidem ipsa fuit non mulierum modo maximum , sed etiam
virorum ac decus naturae humanae; gynaeceum autciu palatii , quod
onmino perditissimum erat, ex quo tempore Monomachus ille imperio
potitus est , et ad turpes se converterat aiuores usque ad ipsum
patris mei imperium, melius reddidit landandosque niores restituit
atque iam cerneres palatium in bonum ordinem adductum; nam et
certa hyinnis sacris tempora descripsit, suatque ct praudio et negotiis
publicis tractandis horas constituil: in quihus observandis ipsa
exemplum et quasi regula ommbtu erat : ut palaiium sacrum potius 

 

 
 monasterium videretnr. talis erat egregia et revera sancta illa femiua.
temperantia enira tantum superabat etiam celebratissimas olim mulieres,
quae in omnium ore versantur, quantum stellas sol. iara misericordiam
eius in pauperes ac liberalem in egentes manum quis verbis exprimere
queat? commune erat eius domus deversorium consanguineis, qui inopia
laborabant; nec minus eadem alienis quoque patebat. sacerdotes
autem et monachos praecipuo colebat honore et ad mensam adhibebat,
nec quisquam tacile sine monachis accumbeutem eam conspexit.
quae extrinescus apparebat ingenii eius species , et angelis venerabilis
et ipsis daemonibus terribilis erat, hominibus autem non prudentibus,
sed libidine agitatis intolerabilis vel solo adspectu ; at qui e
contrario temperantiae studebant, hilaris etpropitia. nam modum norat
tristitiae severitatisque, ut neque tristitia immanis et fera videretur,
neque hiiaritas dissoluta et indoraita; atque hunc, opinor,
terminum statuebat raodestiae, ut humanitas condita esset gravitate animique
raagnitudine. natura ad raeditandum propensior erat, et nova
semper consiiia aniiuo versabat, non perniciosa illa quidem rei publicae,
ut quidam raussitabant, sed salutaria, quaeque perditum iam 

 
 
 
 
 iUe atl nihiliim redactuni imperium pristinae integritati, quantum
2. .1 poterat , restitnerent. caeterum , licel piihlicis negotiis occupata
esset , nequaquam tamen vitae monasticae oflicia ueglexit. imo maximam
noctis partem divinis hyinnis cantandis consiiinehat, snpplica-
tionibus intentis et vigilando confecta; snb dilnnitum , nonnunquam
a sccundo gallicinio, publicis negotiis operain dabat, de magistratieligendis
statuens et iibeliis siipplicibns respondens , scribae mure
Gregorio Genesio fungente haec si quis voluisset oralor exornanda
sihi suinere, quis est fpieiii non obscuraret eorum, qui antiquitus propter
virtutem celebrantur atque ex utrovis sexu illustres sunt, epichirematis,
enthyincinatis, coinparationibiis illam extollens : qui laudtionem
scribentium mos est. sed historiae ratio non eandein conccdit licentiam.
quapropter si forte de regina liac disserentes, in rebus maximis
tenuiores sumus, ncino id rcprehcndat , quicunque virtutem iilius et
amplitiidinein siiiniiiain aniiiiicpie in omni re solerliam alrpie atque excelsitatem
norunt. sed, iinde paulluluin defleximus, iain redeaiiiiis. ea igitur
cum rem publicam, ut diximus, gubernaret , ne totum quidem 

 
 
 
 
 diem secularibus negotiis impendebat, , sed praescriptis sacris in Theclae
martyris templo intererat, quod Isaacius Comuenus imperator ,
ipsius levir, hac de causa exstruxerat. cuni Dacorum priacipes foedus,
dudum cum Roinanis ictum, servare diutius nollent, sed pactuin
perfide rumperent, id animadvertentes Sauromatae, qui Mysi a veteribus
appellabantur , ne ipsi quidem continere se intra fines suos et
quiescero volueriint; sed cum hucusque eas regiones, quas Isler a
Romanorum imperio seiungit, incoluissent, cuucti relictis sedibiis in
fines nostros irruperunt. cuius irruptlouis causa Getarum fuere assiduae
inimicitiae, , qui cnm finitimi essent, latrociniis eos lacessebant.
itaque capta occasione , cum Istrum glacie concretum cernerent, velut
continenti eo usi , inde ad nos migrarunt, totaque gens in finibus
nostris consedit ac graviter urbes regionesque adiacenles vexavit
quo cognito, imperator Isaacius Triaditzam proficiscentlum staluit. post
repressos anlea orientaliuin barbarorum impetiis, eliam hauc rem facili
perfecit negotio. universo cniiu collccto exercitu, in viam se de- 

 
 
 
 dit , eos a Roroanoniin finibtis abacturus. atque ubi copias henc ordinavit,
impetum in eos facit; quem illi couspicati, dissidebant statim
inter se et in contrariain abiliant senlentiam. at ille parum iis
fidcnduin ratus, firmissimam et pertinaciorem eorum parteni vehcmentissime
aggreditur. cumque appropinquasset, sui copiarumque suarum
conspectu eos perterruit ; nam illum tanquam fulmina iaculantem contra
intueri non audebant, exercitus autem infractam testudinem
conspexere, ipsi turbabantur. recedebant igitur paullatim et proelium
lium in tertium abhinc diem denuntiabant ; setl eodem die castris
relictis , in fiigaui se dederunt. ille progressus, ubo castra melati
erant, postquam tabernacula diruit et quae rcperla esl praedam pracdam
abduxit, viitor revertitur in quo itinere cuin ad Lobitzae radicei
pervenisset, vehemens eum imber oppressit et nix intempestiva; erat
enim is vicesimus quartus Septembris dies , quo Theclae magnae
martyris memoria celebratur. accrescentibus igitur fluviis et super
ripas effusis, maris speciem tota planities praebebat, in qua et imperatoris
tentorium et universi exercitus castra posita erant. iamque 

 

 
 commeatus omnis fluctibus immersus abripiebatur ; homines et iumenta
frigore obrigebant; mugiebat etiam tonitrubus coelum, fulguraque
continua, nullo plane temporis intervallo , omnem circa terram inflammare
quasi videbantur. haec cum videret imperator, in magna
difficultate erat ; et ubi paullisper tempestas remisit, plerisque fluctuum
vi abreptis, inde cum ducibus decessit et sub fagum se recepit.
sed cum ingentem clangorem ac quasi arbore exeuntem sonum
percepisset, veritis vehementius tum flantibns, veritus , ne eorum impetu
arbor everteretur, tanto spatio recessit ab arbore, quanto fagus,
si caderet , se non prosterneret, ibique obstnpefactus constitit. tum
arbor, velut signo dato , extemplo evulsa radicitus, hnmi iacens cernebatur.
imperator admirans dei de se curam adstabat. defectionis autem
in Oriente runiore accepto, domum rediit, atque eo tempore Theclae,
magnae martyri , pulcherrimum templum condidit, tum magnifice nec
mediocri siimtu exstructum , tnm varia arte ornatnm; habitiscjne ibi
ol) saliitem conservatam sacrificiis , qualia Christianis conveniunt,
omni deinceps tempore divinis iliic hymnis interesse consuevit, tali

ratione magnae martyris Theclae aedes, qiiam dixinius, aedeficata
est; ubi, ut snpra exposuimus, solenues preces regina imperatorisque
Alexii mater fnciebat. quam feminam et ego per breve tempus vidi
et admirata sum. nec inani laiidandi studio profccta esse , quae de
ea scripsi, norunt omnes ac facile, si vellent , confirmarent, quicunque
sine odio veritatem profiteri volnnt. qiiodsi laudationem , non
historiam scribere inslitiiisspm , miilto prolecto magis oratio in exponendis
illis rebus versaretur, quemadmodum iam dixi ; nunc autem
revocanda oratio ad ea est, quae proposita siint. 

 Imperator autem cum rem publicam quasi animam agentem
cerneret, ( nam et in Oriente Turcae misere fincs vexabant,
et occiduae provinciae admodum afflictae erant , Roberto omnem
movente lapidem, ut Pseudomichaelem, qui euiu adierat, in regiam
reduceret: qiiac quidem simulatio potius et regnandi fuisse
mihi videtur cupiditas, quae incendebat eum et quiescere omnino
non sinebat; itaque cum Michaelem monachum invenissct, Pa- 

 
 
 
 trocliim praetendens , ambitionis igne cineri hucusque supposito
in magnam exardescente flammam , omni contentione belldm adversus
Romanorum imperinm parabat , dromones biremesque armans
et trircmes, ac sermones et onerarias alias permultas ex regionibu
maritimis cogens , et ex continenti copias multas colligens , quae in
bello , quod cogitabat, se adiuvarent,) hac igitur diflicuitate circumventus,
cum iuvenis ille generosus nesciret, quo se verteret, hostium
utroque utrique pugnam quasi praeripiente, aegritiidine afficiebatur
molesteque ferebat. nam neque exercitus satis magnus imperio Romano
erat, (non phires enim quam trecenti erant milites iique ex
Chomate oriundi , ignavi prorsus nec bello exercitati, et pauci admodum
barbari auxiliares , qui in dextro solent liumero securim gestare,)
nec pecnniae vis in aerario regio asservabatur , qua auxilia
peregre arcesserel. etenim cum summa in re bellica et militari fuissent
sent inertia, qui ante eum imperium tenuerant, in angiistias permagnas
rem Romanam adduxerant. equidem et ab ipsis militibus et
a senioribus nonnullis viris audivi , nullam unquam post hominum
memoriam urbem in tantam miseriam prolapsam esse, male igitur se 

 
 
 
 habebant imperatoris res, ac diversae eura curae trahebant. verum
cum generoso et intrepido animo esset et magno rei bellicae usu ,
decreverat ex vehemenli iactatione ad tuta littora rcin publicani rursus
appellere, hostibus, qiii iiistabaut, deo iuvante, in spumam evanesentibus,
ut fluctus solent, cum ad scopulos alliduntur. necessnriutn
igitur duxit , omnes in Orieute toparchas celeriter arccssere, quicunque
arcibus urbibusque praeerant ac fortiter Turcis restiterant. itaque
statim ad omnes litteras misit, ad Dabatenum, Heracleae Pouticae et
Paphlagoniae tym lemporis praefectum , et ad Burtzem, praesidem
Cappadociae et Chomalis, et ad celeros diices; quaecjue sibi accidissent
ac qiiomodo dei providenlia ad iiuperatoris dignitateiu evectus
esset, ex praesenti periculo praeter exspectationem servatus, exposuit
alque iis imperavit, ut postquam castellis quisque suis bene prospexissent
eaque luta praeititissent, idoneo militum numero in hune
usum relicto, cuin celeris copiis Cpolim convenireut, simulque novos
militos quam plurimos in supplementum lectos adducerent. dein adversus
Robertmn sibi, quantum posset, praecanendum sxistimabat, et
qui ad eum transire vellent duces comitesque, a conatu coercendos. 

 
 
 
 
 legatus, quem ante captam urbem ad Monomachatum miserat, ul in
auxilium eum vocaret et pecunias inde sibi conficeret, litteras tantum
retulerat , in quibus causa, ut supra exposuimus, perscripta erat,
quamobrem scilicet Botaniate imperium adhuc obtinente auxiliari
non posset. quibus litteris perlectis, cum Alexius metneret , ne de
Botaniate imperio pulso certior ille factus, Roberto accederet , auimi
plane anxius , arcessivit coiigenerinn Georgium Palaeologum ac Dyrrhachium,
quod est oppidum lllyrici, misit omnemqiie adhibere machinam
iussit, ut Monomachatum nulla adhibita vi eiiceret, quoniam
per copias non liceret invitum inde pellere ; Pvoberti anteiu
conatibus , quantum posset, officeret. ad hoc praerepit, propugnacula
noviim in modum ita pararct, ut pleraque tigna clavis haud religarpn
tur : ut si forte scalisLatini ascensuri essent, simulac tignis insisiPrcn
everterentur haec et cum illis in terram ruerent. quin eliam marilima-

rum urbium praefectos et ipsos insiilariim incolas magnopere per litteras
hortatus est, ne catlerent aniinis ncve ignaviter agerent, sed
vigilarent sobrieqne semper se protegerent ac Robertum exspectarent;
ne primo is impetu maritimis potitus urbibus et ipsis iusulis, Romanorum
imperio in posternm negotiiim facesseret. 

 Haec de Illyrico imperator ita constituit, ac quae tum a
fronte ef ante pedes Roberto erant, bcne, ut apparet, munivit. verum
ne ea quidem, quae a tergo illi posita erant, neglexit. itatjue litteras
primum ad Hermanum, Longiliardiae diicem , misit; dein etiara ad
papam Romanum et Erbium, Capuae archiepiscopum, ad principes praeterea
et Gallicarum regionum duces omnes; eosqiie donis satis magnis
atqiie pollicitationibiis miiltanim largitioniini dignitatumque sibi conciliando
ad bellum adversus Robertum concitabat ; quorum alii amicitiam
huic iam reniintiarunt, alii , si plura acciperent, polliciti sunt.
prae his autem omnibiis ciiin Alemaniae regem , quidquid vellet,
contra Robertum perficere posse inteliigeret, litteris semel atque
iterum missis, blandis verbis proniissisquc omuis generis euin tentabat;
quem ubi non abhorrentem vidit et voluntali suae obsequi pol- 

 

 
 licentem, aliam rursus ad eum per Choerosphactem misit epistolam, in
qua haec scripta erant “ bene se habere praepotentem dominationem
tuam et nieliore in dies fortuna uti , in votis est maiestati meae,
longe nobilissime ac vere Christianissime frater. quidni enim conveniat
maiestatis nostrae pietati , meliora et florentiora tibi precari,
tua perspecta pietate? nam fraterna haec, qua in maiestatem nostram
es, propensio et affectus et quo belli adversus perniciosum istum homiuem
minem hdfores suscepturum te esse animo promisisti , ut ab 3celerato
atque nefario et dei et Christianorum hoste malignitatis iustas poenas
repeteres, magnam probitatem mentis tuae produnt planeque
tuam in deum pietatem eonfirmant. quod ad nostram maiestatem attinet,
ea in ceteris quidem bene habet ; nou minima autem sollicitudine
et perturbatione propter Robertum agitatur. sed si qua deo et
aequis eius iudiciis fides habenda est, celeriter iniustissimi huius
hominis pernicies aderit ; nec enim concedet omnino deus, virgam
peccatorum in sortera suam usque adeo immitti. iam nummorum cen- 

 

 
 tum et quadraginta quatuor millia et rentiim vestes sericas, quae a
maiestate nostra dominationi tuae potentissimae mittenda erant ex
pacto, missa nunc sunt per Constantinum protoprohedrum et praepositum
dignitatibus, iuxta placitum Bulchardi fidissimi tibi et nohilissiini comitis.
et dicta quidem summa pecuniae constat argento facto et Romanato
antiquae qualitatis. ubi autem insiurandum nobilitas tua praestiterit,
stiterit , etiam reliqua ducenta sedecim millia nummorum et stipendia
dignitatum viginti concessarum per Bagelardum dominationi tuae
fidelissimum mitlentiir tibi, simulac in Longibardiam perreneris. quomodo
vero iusiurandum praestandum sit, significatum et antea nobilitati
tuae est, et exponet accuratius Constantinus protoprohedrus et
praepositus, qui de singulis capitibus, quae expediri et iureiurando
a te firmari oportet, mandata a maiestafe nostra acceperit. quando
enim conventio infer maiestatem meam et missos a nobilitate tua
legatos facta est, commemorata sunt capita quaedam maioris momenti,
de quibus qnoniam se accepisse mandatum negarunt nobi- 

 

 
 litatis tuae ministri, etiam maiestas mea propterea sacramcntum ipsis
distulit. ergo praestetur iusiurandum a nobilitate tua, ut fidelis tuus
Albertes maiestati meae iuratus confirmavit, utque maiestas nostra.
petit ob additamentum satis necessarium. cunctationis ac morae Bul-
chardi, comitis tui fidelissimi et nobilissimi , ea fuit causa, quod
nepotem carissimum , filium sebastocratoris felicissimi , germani maiestatis
meae fratris , ab ipso conspici maiestas mea voluit, ut redux
nuntiaret tibi firmuin ac solers in tenerae aetatis statu pueri ingenium;
externa enim et quae ad corpus pertincnt, rationi posthabet maiestas
mea ; quanquara et iliis virtutibus admodum excellit ; prout
narrabit tibi legatus tuus, qui cum in urbe versabatur, vidit puernm
atque cum eo, ut res postulabat, confabulatus est. ac quoniam filium
quidem deus mihi nondutn dedit, hic aulem fratris filius suavissimus
filii mihi est loco , si deo placuerit , nihil impediet, quominus propinquitate
coniungamur, et cum amica, ut Christianos decet, in nos

invicem voluntate simus , etiam necessitudinls familiaritas inler nos
intercedat, ut alter aiterius polentia aucti, terrori deo iuvante simus
adversariis. misinuis autem nobilitati tuae amicitiae et bonae voluntatis
ergo crucem, quae in sinu gnstari soiet, auream et margaritis ornatam,
pyxidem auream, in qua sanctorum particulae nonnullorum insunt,
quorum cuiusque nomen ex apposita cuique chartula cognoscitur;
pateram e sardonyche ct pociiliiin crystallinum, astriiormem securim aurea
ligatam fibula et opobalsamum. prolonget deus vitam tuam , dilatet
fines imperii tui afficiatque omnes adversantes opprobrio et pernicie.
pax sit dominationi tuae , et tranquillitatis Iux universae terrae
tibi subditae illucescat , et redigantiir omnes hostes tul ad internectionem,
coelesti dei putentia vim tibi contra oinnes largiente invictam,
ctam , quippe qui tantopere veruiii eius nomen colas et contra hostes
illius arinis accingare." 

 Ita rebus per Occidentem dispositis, ipso ad ea , quac urgebant
praesensque periculum intentabant , sesc paravlt, in urbe
etiam tum degens , dispexitque, qua ratione hostibus iamiam immi- 

 

 
 nentibus resisteret. cunique, ut supra narravimus , Turcas videret
impiissimos circa Propontidem comniorari , Solynia , qui Orienti toti
imperitabat, INicaeae habitante (ubi etiam sultanicium erat, quod
nos palatium diceremus,) et praedatores quotidie immitlente et
omnes circa Bithyniam TJiyniamque regiones depraedante, atque etiam
usque ad ipsum Bosporum, quae Danialis nunc vocatur, incursiones
illos facere praedamque multam agere et tantum non ipsura traiicere
mare: quos cum Byzantii sine ullo raetu in oppidulis circa littora
sitis et ia sacris teniplis niorari animadverterent , nemine inde
eos pellente, terrore indesinenter perculsi , quid consilii caperent
non habebant; — haec igitur imperator videns, postquam mnlta
cum animo agitavit sententianique saepe mutavit, tandem consilium,
quod optimum videbatur, secutus, quam poterat celeriter rem aggressus
est. ex iis igitur, quos siibito conscripserat Romanos et Chomate
oriundos , decuriones delegit nanibusque iinposuit, alios leviter arnatos
arcu duntaxat et clypeo, alios etiam guleis clypeisque et ha- 

 
 
 
 
 stis instrui solitos; eosque noctii ad littora accedere, clam de navibus
exsilire barbarosque invadere iussit, si quanclo illos non multo
maiore, quain ipsi, numero esse ccrnerent, et slalim regredi , uude
quisque exisset. veriim ciim eos rei beilicae plane imperitos nonisset,
praecepit, ut nautas quam niinimo strepitu remigare iuberent,
simulque ab insidiis barbarorum in riipibus subsidentium sibi caverent.
id ubi per dies aliqiiot ita racliim esset, paiilatim barbari ex
maritimis locis in interiora reicdebant. quo imperalor cognito, iis ,
qiios miserat , praecepit , oppidula et aedificia, qiiae illi ante obtinuissent,
occuparent in iisqiie pemnctarent; priiiio aiiteni mane,
qiio tenipore commeatus vel alius rei caiisa prodire liostes solerent,
cuurti aggrederentur, et si quid profecissent, eo, licet exiguo, contenti
essent, nec , dum maiora concupiscerent, in perictilum inciderent
et hostibus animos reddorent ; sed illico ccderent atque in anes
sese reciperent. non ita multo post etiam ulterius barbari recesserunt;
qua re confirmatus imperator auimo, suos huc usque pediles
etiatn equitare iussit et hastam vibrare, sacpiusque repelilis incur- 

 

 
 sionibus hostem lacessere ; nec id ampliiis noctu et furtim , sed ipsa
iam luce. ac decuriones qui hucusque erant, quinquaginta militum
ductores fiebant , et pedites, qui noctu non sine magno pavore
cum hoitibus pugnaverant, mane adorti, ubi sol medium obtinuit
coelum, fortiter cum iis acerrimeque dimicabant. sic illorum
res retro se tulit , Romano autem imperio, ut sopita potentiae
scintilla paullatim exardesceret , contigit. non enim a Bosporo so-
lum et maritimis regionibus procul eos depulit Alexius , verum etiam
Bithynia Tliyniaque universa atque Nicomediae finibus cum Turcas
eiecisset, sultanum eo adegit, utpacem instanter peteret. iam cum de
vehementissimo Roberti impetu a multis certior factus esset eumque,
immensis copiis contractis, iam in Longibardiae littus contendere , libenter
pacis conditiones accepit. nam ne Hercules quidem adversus
duos, ut in proverbio est, certare potuit, neduin iuvenis imperator,
qui vix susceperat imperium rei publicae, quae cum paullatim pridera
iniminuta esset, in ultimo iam discrimine erat, et copiis et pecuniis
deficientibus: absumpta enim omnia erantsine ulla utilitate publica. id

eum compiilit, ut postquam Tiircas variis modis Damali et locis circa
ca maritimis eiecit, eosdemque insiiper Iargitione devinxit, propensiore
ad pacem anirao esset. termiuuni iis Dracontein qiiem appellant fluvium
concessit , queni ne traiicerent, neve in Bitlayuiorum fines
rumperent, pactus est. 

 Ita res Orientis compositae sunt. at Palaeologus ubi Dyrrhachium
pervenit, cursore misso, ’Alexio significat, Monomachatum,
audita Palaeologi profectione, celeriter ad Bodinum et Micliaelani se
reccpisse. nam in nietii erat, propterca qiiod non obtemperaverat,
sed, quem aute iactam rebelliouein imperator Alexius cum litteris
miserat nuntium peciiniam rogatnm , vaciium dimiserat. quanquam
nihil in eum gravius imperator decreverat, nisi quod magistratum
erat abrogatiirus propter causam, quam dixi. cum haec de Monomachato
audivisset imperator, bullam ad ipsum auream misit , qua plenam
ipsi securitatem dcdit. qua ille accepta, reversus in aulaiu est.
sed Robertus, postquam Hydruntem pervenit , et omnem suam ditio- 

 

 
 nem atque adeo ipsam Longibardiam Rogerio filio commisit, inde solvens
Brundnsi portum occupavit; ubi auditoPalaeologum Dyrrhachium
advenisse, in maioribils statim navigiis turres aedificari ligneas iussit,
quas corio contexit. omnibusque, quibus ad oppugnandura opus est, in
naves diligenter comportatis, equis equtibusque armatis in dromones
impositis , rebusque ceteris ad bellum undecunque surama industria
paratis , traiicere properabat. in animo eniin erat, si Dyrrhacliiura
pervenisset , macliinis urbera terra marique circumdare, ut perculsis ;
qui intus essent et omni ex parte inchisis, primo impetu urbem
caperet. hinc et insulani et qui Dyrrhachii littus incolebant, cum
nuntium illura accepissent, in surama trepidatione erant. Robertus.
omnibus iam ex sententia confectis , ancoras solvit , ac droinonibus et
trireraibus uniremibusque rerum nauticarum usu in belli speriein ornatis,
ordine expeditionem ingressus est. ventuin nactus secunthira, adversae
ad Aulonem ripae appulit, indeque oram legens Buthrotum 

 
 
 
 
 pervenit. ubi adiuncto sibi Boëmundo filio, qui prius traiecerat
Auloiiein primo impetu ceperat , in duas partes universns copias dinisit,
quarum alterain ipse duxit, mari Dyrrhachium navigaturus,
alteri filium ëmundum praefecit, qui terrestri itinere Dyrrhachium
proficisceretur. iamque Corcyram praetervectus ad Dyrrhachium tenebat,
cum circa promontorium, qnod Glossa dicitur, procella eum maxiina
oppressit. teinpeslas enim nivalis et venti ex montibus perflantes mare
vehemennter turbabant. dum fluctus cientur et immane sonant, remi
franguntur, cessaule retnige ; disrerpiintur vela vi ventormn ; antennae
frartae in foros cadiint , et ciiin ipsis homiuilnis iuin navigia
merguutur ; qiianqiiain aeslivnin tempiis erat , sole post cancriim superatum
ad lennein festinante , qiiod canicnlae exorienlis trmpns
esse aiunt. granis igitur perturbatio invasit omnes , nec qnid agerent
habebant ; nam talibus hostibus resistere non polerant. claniorem quisque
tollere, lamentari, miseros se appellare , denm inrorare salvatorem,
et ut terrain conspicerent, vota farere. nee tamen remisit tum
tempestas, irasrcule quasi deo prcpter impotentem et immodicam 

 
 
 
 
 
 Roberti insolentiam , et exitum ipso principio non felicem fore iam
significante, navium aliae cuni ipsis vectoribus mari hauriebantur, aliae
littori illisae frangebantur. coriis autem , quae turres tegebant, raagis
magisque imbre laxatis, clavi locis suis excidebant, et coria , iam
pondus nacta , facile evertebant ligneas istas turres; quarum ruina
uaves ipsae subniersae sunt. navigium, quo Robertus vehebatur, semifractum
vix servatum est; servatae quoque sunt onerariae aliquot
naves cum vectoribus praeter exspectationem. nuiltos mare eiecit, nec
panca marsupia et alia quaedam de iis , quae classiarii secum at-
tulerant, in littore sparsit. mortuos rite sepeliernnt, qui servati erant;
quod dura faciunt, multo cadaverum foetore implebantur; 5 neque
enim celeriler tanlo numero humari poterant. cum autem commeatus
omnis mari absumtus esset , non multura abfuit, quin etiara superstites
faroe perirent , nisi segetes ojnnes et agri et horti frugibus
omisti fuissent. hoc infortunium quid significaret, facile onines, ἠῶ
saperent , intelligebant ; at Robertum nihil eorum , quae acciderant, 

 
 
 
 
 perterrefaciebat, cum impanido esset animo et eatenus, opinor , vitam
sibi siiperesse precaretnr, nt, contra qiios vellet, piignare posset. itaque
a consilio nihil eoruni, quae acciderant, euin deterrebat; scd cuin iis,
qui supererant, (nonnulia eniin pars erat divina potenlia periculo erepta,)
Glabinitzae substitit dies septem, ut se suosque, qui ex tempestate
elapsi erant, quiete reficeret; praeterea ut et ii, quos Brundiisii reliquerat
et quos aliiinde classe adventnros exspectabat, et qui pau-
lo ante terrestri itinere Buthroto profecti erant eqiiites armati ac
pedites levisque armaturae milites , adventarent. quibus collectrs
terra uarique oinnibus , lllyricum agrum cum uuiversa copiarum vi
occupavit. una cum eo erat qiioqiie, qiii haec niihi narravit, Lati-
nus, episcopi Barensis, ut aicbat, ad Robertum legatus, qui sc apud
Roberliim per expeditionis illius tempus comnioratuin aifirmavit. atque
intra diruta moenia iirbis, quae Kpidamnus oiiin dicebatur, tabernacula
collocaruut , copiis ratervatim dispositis. in qiia urbe qiii re-
gnavit qtiondam Pyrrhiis Epirota , iibi sucietatem ciim Tarentinis iniit,
grave contra Romanos in Apulia bcllum susccpit. cumque magna 

 

 
 caede facta, acl iinum omnes periissent, urbs vasta plane mansit. posterioribus
autem temporibus, ut Graeci narrant atque ipsae etiam litterae
urbis monumentis insculptae testantur, ab Arapbione et Zetho in
eam, qua hodie visitur, restituta formara, mutato iam nomine , Dyrrhachium
appeliata est. hactenus de hac urbe in transcursu, et fiueiu
hic faciamus libri tertii ; reliqua sequeus iam expouet.

ln oterra igitur rontinenti Robertus castra inetatus csl, die
decunu seplimo measis Iiinii indictione quarta, cum equestribus pe- 

 
 
 
 
 destribusque copiis innumeris , terribili specie propter habitum ordinandique
rationem ; iam enim undique exercitus rursus convenerat ; a
mari vero omnis generis navigia cum aliis militibus, qui multum
maritimi belli usum habebant, navales eius copias vehebant. circumventi
igitur qui Dyrrhachium obtinebant, ex utraque parte, terra dico
marique , et immensas Roberti omnemque numerum superantes copias
conspicati, maximo terrore affecti sunt. at Palaeologus Georgius,
vir fortis et totius rei militaris peritus , qui ex innumeris in Orlente
commissis proeliis victor discesserat, intrepido animo urbem communiebat,
et propugnacula exstruens, prout imperator mandaverat, et ballistas
moenibus imponens; miiites praeterea , siqui aninium abiecerant,
erigebat, speculatoribusque per muroruin circuilum dispositis,
ipse ambiens noctu diuque vigilare custodes iubebat. eo etiam tempore
imperatorem litteris de Roberli irruplione edocuit eiimque
urbis Dyrrhachii expugnandae consilio advenisse. oppidani auteni, 

 
 
 
 
 cum machinas extra urbem et ingentem exstnictam turrem conspexissent,
ipsis Dyrrhachii\ muris altiorem, coriis undique circumdatam, et
ballislas insiipcr impositas , et totum muroriim ambitum castris cinctaum,
et confluentes iindiquc ad Hobertum socios, et oppida, quae
adiacebant, in transcursu diruta , et tabernacula hinc quotidie multiplicata:
terrore afTecti lunt. etenim perspexerunt iam, diicem Robertum
non eo consilio Illyricum occupasse, ut urbibus agrisque vastatis,
praeda magna potiliis, in Apaliam rediret, quemadmodum
idiique perhiiiehat, sed iinpcrium Roiiianorum appetentem , Dyrrhachium
ab ipso, quod aiunt, carcere oppiignatum contendere. iussit
igitur Palaeologus de miiris inlerrogari Robertum, cur advcnisset?
quibiis respondit, in animo esse , Michaelem , regno pulsum, sibi affinem,
in dignitatem pristinam restitiiere et iniurias illatas animadvertere
omninoque eum ulcisci. ad haec illi , si Michaclem conspicati
agnoscerent, cnntinuo se adoraturos urbemqiie tradituros. quibus
Robertus aiiditis, iussit statim Michaelem, splendida veste indutum, 

 

 
 urbis incolis ostencli; cumqite is splendida pompa, musicorum omnis
generis instriimentorum et cymbalornm cantn, in conspectiim prodiret,
illico de muris omnia in eum maledicta iaciunt, agnoscere se hominem
prorsus negantes. Robertus nihili haec habens, operi proposito
instabat. sed dum quique intus quique extra erant, ita inter se
colloquuntur , clam egressi ex urbe nonnulli , manura cuni Latinis
conserunt, et postqnam aliquantum damni intulere, Dyrrhachium recedunt.
de eo autem, qiii Robertiini comitabatur, monacho inter se
plerique dissentiebant. nam alii pincernam esse imperatoris Michaelis
Ducae affirmabant , alii Michaeleui ipsiun barbari illius consocerum,
propter quem etiam magnnm suscepisset bellum; nonnulli perseverabant
certo se scire, totuni Roberti commentum esse. neque enim
(ita aiebant) Michael ad Robertum transfugit ; sed cum hic ex summa
egestate et obscuritate fortunae audaci et arroganti animo omni-
bus Longibardiae urbibus agrisque atque ipsa Apulia potitus, regnum

sibi comparasset, ut supra cxposuimiis; brevi post maiora appelens ,
id qnod iminodicis insitiim esse lolet ingeniis, lliyrici urhes tentandas
diixit: quae si prospere sibi successisseiit, nlterius grassandnm. quippe
nnuiis avaritia, nbi initium cepit, a gangraena nihil difTert, qiiae
rnni corporis partem attigerit, nullo modo coasistit, donec totnm
perdiderit. 

 Sed imperator cum Palaeologi litteris edoctus esset, mense
ilhim lunio (ut supra iain relatuin est,) traiecisse et quamvis tempestate
gravissima ac naiifragio interceptura deique ira adflictuin, tamen
non absterritiim esse, sed Aiiloiiem cura iis , qui eoinitahantnr,
statim cepisse, et innnmeras undecnnque ad eura copias niriuin instar
hihernarum confluere, et qui leviore animo essenf, Pseudomichaelem
illum re vera pro imperatore habentes, ad Robertnm transire;
sollicitatns est, diflicuUatem rei, quam sibi proposuit. secum reputans.
rumqiie siias copias ne multesimam quidem parlcin Roherti copiarum
aeqnare animadverteret, ex Oriente Tiircas arcessendos diixit ;
idque sultauo significaTit. idcni pollicitationibus donisque Venetos , 

 
 
 
 
 (untle veneto colori in certaminibus equestribus nonien a Romanis
inditum fuisse dicitur) in anxilium vocat , partim promittens, alia
etiam statim offerens, dummodo cum omnibus copiis maritimis celerrime
Dyrrhachium vellent petere, ut el urbem tuerentur, et cum classe
Roberti proelio dimicarent. quod si fecissent, quemadmodum ipsis significatum
esset, sive deo iuvante victoriam reportassent, sive , ut
sunt casus rerum , snperati essent, eadem iUa, quae polliceretur,
nccepturos esse, acsi devicissent hostem. praeterea etiam, si quae
cuperent, quae salva re Romana concedi possent, ea , buliis aureis
firmata , praestitum iri. quibus illi auditis, qnaecunque volebant ,
per legatos postulant, et ubi promissornm fidem acceperunt, classe ex
omnis generis navibus ornata , Dyrrliachinm solvnnt satis bono ordine;
et pelagi alta permensi , appeliunt ad templum in nomine
superimmaculatae dei matris olim exstructum in loco , qui Pallia vocatur,
a Roberti castris , extra Dyrrhachium positis , octodecim ferme
stadiorura spatio. sed cum Roberti classem e regione Dyrrhachii 

 
 
 
 
 conspexisspnt , omni instriimcntoruni hellicorum genere instnictam,
aniiuuin ad proelium demittcbant. Rohertus , cognito eoruni adventu,
Bocmunduni filium cum classe mittit, qui eos et regi Midiaeli et
ipsi itoberto fausta acclamarc iussit; quam reui in crastinuui illi distulere.
vespefasccnte autem coelo , cum litlori applicare non liceret,
maiura navigin, cessanle vcnto , rudentibus inter se devinciunt maritimumque,
qui dici solet , porliim efficiunt; turres ligneas in lualis
ita exstruunt, ut qiiac singiilas naves seqiicliantur scaphae , eas funibus
sublime tralierent; in quas arinalos iiuponunt slipitesque crassissimos,
in longitudinem ferc cubiti disseclos, acutis infixis clavis ferreis.
sic Francicae classis opperiuutur adventum. luce orta, ëmundus
accedil , et ut acclaiuarcnt poscit; at illi cum in os eum illuderent,
id Boëmundus non fercns, ipse jirimus in eos invcbitur, et maxima
eorum navigia aggrcditur: quem cotera classis sequitur. sequitur. atroci exorta
pugn, cuni liocmuiidus gravius instaret, illi, uno ex triinris,
quos diximiis , deiecto, statim perforant navem, in qua Bocniundns 

 

 
 forte erat. quae , subeunte arjua, cum in eo esset, ut mergeretur,
alii navem egressi, in id ipsuni , quod fiigiuut inaiuin, ruunt et
merguntur: alii cum Venetis pugnantes orciduntur. Bocmundus
autcm, qui in discrimen iam adducliis essct, in aliud naviginm insiliens
se subduxit. Veneti alacriori aninio cum Jiostibus contendunt,
eosque plane in fugam versos persequuntur usque ad Koberti castra.
ubi littori appropinquarunt, e navibus in terram descendunt et aliud
proelii genus cum Roberto conserunt. quos conspicatus Palacologus,
eruptioue et ipse exDyrrhacliii arce facta, cum Venetis arma coniungit.
cumque gravis dein exorta pugna ad Roberti usque castra processisset,
in fugam hinc multi pelluntur, multi etiam trucidantur. Veneti,
magna praeda potiti, ad naves suas redeunt; Palaeologus se iu
arcem rursus recipit, postquam aliquot dies quieti indulscrunt, Veneti
legatos ad imperatorem mittunt, qui ea, quae coutigerant, nuntiarent.
quos ille benevole, ut par erat, exceptos et innumeris beneficiis
affectos dimittit, satis amplis ad Venetiac ducem quique sub
co eraut magistratus, muneribus una missis.

Robertus, ut impiger militiae erat, bellum deponere non
oportere arbitrabatnr, verum fortiter pugnandum. sed cum hiems esset,
naves in mare deducere non licuit; prohibuit etiam qui e Longibardia
veniebant commeatumque apportabant, classis Rornnna et
Veneta, freto inter utramque terram diligenter custodito. vere autem
inito, cnm mare ventis saevire desiiset, primmum Veneti contra Robertum
solvunt: quibus mox Manrix cum classe Romana se addiungit; proelioque
commisso gravissimo, Roberti inilites ierga vertnnL tnni Roberlus classem
omnem in continentem subducendam statuit. insnlani autcm et
continentis oppida maritima et qnotqnot praelerert vectigales Roberto
erant, nnimo prnpter ca, qnae illi acciderant, ererto, aegre iam
tributa pendebant, qnippe qui cladem mari arceplam rognossent. censuit
igitnr maiorem sibi nd bellnm diligentiam adhibendam et terra
marique pngnandnm. seil rnm quae animo agitabat, perficcre non possel,
validis eo tenipore ventis flanlibus, naufragium timens, dnos fere
menses in portu urbis Iericho se crnlincbat ntque ad Lellum terra 

 

 
 marique gerendum, quae opns erant, parabat. dassis autem et Veueta
et Roniana, ut poterat, transitum custotlicbat, et cjuando vel paululum
mare nanigationis patiens erat, qui ex Longibardia ad Robertum
traiicere conabantur, prohibebat. verum nec ferra, quae usui necessaria
erant, comparare iis proclive erat, ad Glycyn fluvium considentibus.
qui enim Dyrrhachium tenebant, arcebant omncs, qui frumentandi
vel alius rei comportandae causa Roberti vallum egrediebanlur,
unde accidit, ut fame prcniercntnr; tbunde etiam insueta coeli temperies
admodum eos afiligebat. tribns igitiir inensibus periisse dicunt
ad decem millia hominum. morbi vis equitatum quoque Roberli invasit,
niultosque consumsit. nam ex equilibus comites et electi viri
forlissimi ad quingentos Ine et fame exstincti suut; huniilioris fortunae
equites innumeri. navibus autcm in Glycyn flunium subductis,
ut diximus, cum propler siccilatem hic paene exaruissot, aestivis iam
caloribus post hiemem et quod sultierat ver urgentibus, ac ne tan-

tum quidem aquae haberet, quanlum in torrentibus esse solet, in angustiis
erat, quoniam naves in niare rursiis deducere nequibat. verum
ut erat consilii plenus et alla tuente praeditus, palos in utraque fluvii
parte infigi densiscjuc viminibus devinciri, dein ingentes urbores
excisas radicitus pone sterni et arenaiu superfundi iussit, ut in unum
aqua conflueret locum, quasi in fossam unam, ex palis factam, corrivata.
ac paullatim accresceus fltivius crepidinein onineni exjilevit, satisque
magnam profunditatemm uactus, naves levavit et hueusque in
vauo haerentia nanigia tulit. quo factum est, ut classis niox facili negotio
in mare deducrrctur. 

 Ilis rebus imperator cognitis, statim per litteras Pacuriano
nuntiat, Hobertuin, gravissima irriiptionc facta, Aulonem occupasse,
neque quicquam mala, quibus terra marique afflictus esset, et
quam primo, ut aiunt, liinine cladcm accepisset, omnino curare. quapropter
ne cuuclaretiir, snd cojiias coactas celerrime sibi adiungeret.
haec add pacuriamim. ipae extemplo Cpoli proficiscitur, mense 

 

 
 Aiigusto qiiartae intlictionis, Isaacio in urbe relicto, qui rerum urbanarum
curam gereret, et si qui sermones seditiosi, quemadmodum
assolet, ex iniinlcis audirenlur, eos oppriiueret, palatiuuique et urbeni
custodiret, simul etiam uiulierum dolorem consolando levaret. quanquam
matrem quod attinet, nnilo eam arbitror solatio indiguisse,
quippe quae et forti esset animo, et ceteroqui in expediendis rebus
dexterrima. interim Pacurianus, epistola lecta, JNicolaum Branam, virum
fortem et niulta rei bellicae experientia, legatum creat; ipse
cuin exercitu universo et nobiliorum ilore Orestiade celeriter egressus,
imperalori se adiungere festinat. iam et hic omnes statim copias
belli more ordinaverat, cumque e delectorum numero homines praefecisset
strenuissiinos, iter eodem niodo facere iussit, ubi locorum
natura permitteretj ut aciei forma perspecta, suo qiiisqiie loco assuefacti,
iu pugnae Uiscrimiae non coufuudereutur, neve facilc ac 

 
 
 
 teroere loco moverentur. excnbitarura agmini praefectus erat Constantinus
Opus, Macedonibuii Antiochus, Tliessalis Alexaniler Cabasilas;
Taticius naagnus tunc primiceriusTurcos circum Achriclonem liabitanteii
ducebat, qui sumina fortitudiue erat et in proeliis aninio inlrepido;
non ingenuae illc quidem a inaioribus conditionis; pater eniin eius
Saracenus cum esset, iuter praedaiulum captus, avo iiieo paterno Iohanni
Comneno servivit. Manichaeis bis mille et octingentis praeerant
Xantas et Culeo, eiusdein ct ipsi haeresis; qui omnes homines
sunt bellicosissiini et ad hostiuni caedem, ubi occasio est, taciendam
paratissimi; ad hoc temerarii insolentesque. familiaribus deniqiie imperatoris,
(vestiaritae vocari solent,) et Francicis cohortibns praeerant
Panucoinites et Constanlinus Ubertopubis, a genere cognomen nactus.
sic conslilutis Alexius ordiuibus, rum universo exercitu iu iioberliiin
movet. ubi ubviaiu factus est cuidam, qui inde vcniebaf, sciscitatus,
quomodo Dyrrbachii res sc habcreut, distinctius cuguuvil: Robertum om- 

 
 
 
 nes, quibus ad oppugnandam urbera opus est, macbinas moenibus
admovisse; quibus cuin Palaeologus dies noctesque obstitisset, desperantem
iam aperuisse urbis porlas, et egressum atrox cum eo commisisse
proelium. graviter euiu ariis corporis partibus sauciatura esse,
praesertira circa tempora, telo transfixo; quod cum eveilere frustra
conatus esset, advocuto medico, teli partem extremam, qua parte
pennulae afligi soleut, incidisse, reliqua sagitta iu vulnere
et obligalo, prout teiupus sivisset, capite, rursus in medios iiostes irruisse
ruisse et usque ad vesperam invictum stetisse. liis imperator auditis,
inaturo auxilio opus esse intelligens, iter acceieravit. cumque thessalonicam
pervenisset, per multos de iis, quae Kobertus ageret, exploratiora
etiani cognovit. is eteuim expeditus, tum strenuis paratis copiis, tum
multa in caJnpo Dyriliachiensi comportata materia, castra posuerat
non longius ab urhc, quam quo telum adiici posset; sed magnam tamen
exerciluo sui partem ia moutibus circa et valiibus cUvIsque collo- 

 

 
 carat. nec vero non Palaeologi in defendentlo industriam ex multis didicit,
iain enim Palaeologus, exstriictani a Hoberto turrim ligneam incensurus,
naplita ct pice aridisqiic lignis una cum ballistis in nioenibus
impositis, hostium impetum expectabat. cum postero die Robertum
aggressurum esse putaret, quam antea exstruxerat intus turrim ligneam,
recta extrinsecus venienti turri opposuit, et trabem suspeusam
superne, quam ianuae turris extrinsecus admotae obiecturi erant, per
totain noctem periclitatus est, niim ct facillime moveretur, et portam
occurrens impediret, (juoniinus aperiri posset. iibi trabem cummoda
moneri, nec rem maic cessissc vidit, magiia iam fiducia iiostium impetum
expectabat. postridie eius diei Hobcrtiis oiiincs arma siimere, et
armalus fere quingentow et pedites et equites turrim ingredi iussit;
qua tiioenibus adiiiota, ciim iam in eo esscnt, ut portain siiperne
aperirent, qua vclut ponte uterentur ad ingredieudam arcem, Palaeologus
intus trabe illa longissima per machinas, quas antea para-

verat, hominesque multos eosque fortissimos mota, inutilem Roberti
machinam reddidit. nam trabs, cjuominus porta aperiretur, plane
impedivit. dein Galios in summa turri stantes lelis continuo petere
iiou destitit; quod illi haud ferentes se occultarunt. tum incendi turrim
iussit: et dicto citius turris in flammas abit. qui in superioribus
tabulatis erant, praecipites sc dant; qui in inferiore parte, ianua turris
infima reclusa, fugam capessunt. qiios cum Palaeologus fugientes
conspexisset, armatos viros fortes per portulam arcis eduxit, aliosque
cum securibus, qui turrim exscinderent. nec id male successit; sed
turrim, superiore parte flammis absumtam, inferiore instrumentis lapicidinariis,
funditus dclevit. 

 Haec qui retulit, cum idem adderet, Robertum operam dare,
tit alteram turrim exstrueret, prius conditae parem, aliasque machinag,
quas Dyrrhachio admoveret, coraparare, imperator celeri auxilio obsessis
opus esse intellexit, instructisque copiis iter Dyrrhachium in- 

 

 
 gressiis est. eo iibi pervenit, et ad fliiviiim Charzanem, vallo ducto,
milites cousidere iussit, jier legatus statiin Robertum interrogavit, cur
advenisset et quid consilii iiaberet. movel iude ad aedem Nicolai,
inter pontiHces summi, quae a Dyrritaciiio qnatiior abest stadia, et
natiirain regionis explorat, utaciei instruendae iocum aptissiinum ante
capereL agebatur tum quinlus decimus mensis Octobris dies. iugum
erat a Dalmatia ad mare usqiic pertincns, qiiud in proinontorium desinebat,
peniutulac ferc forma; ubi etiam aedes, quam dixinius,
coadita crat. cuius iugi declivitas leuiter sc demittens Dyrriiachium
versus, mare a sinistra, ἃ dextra montem excelsum et iinniinentem habet.
ibi exercitu cuntracto univprso positisque castris, Palaeologum
Georgiiiiu arcestiviL at is liarum reriim ex longo iisu peritissimus,
parum e re id eae ratus, urbe egredi recusat, legato ad imperato-
reoi misso. cum vero hic, missis iterum nuntiis, instarct, “mihi
Jtiiderii, respoudil, adiiiodtim prrniciosiim videtur, arce obsessa egrei,
nec uisi annulum manus tuae regiae vidcro, hinc non exibo." 

 
 
 
 
 sit imperator annulum; quo conspecto, Palaeologus navibus bellici
advehitur. ubi eum imperator coaspexit, de Roberto percoutati
est cognitis rebus omnibus, ecquid acie decertaudum cum eo censl
ret, quaesivit. dissuadebat tum ille quidem; nec is solum, veru
etiam alii, rei bellicae peritiam diuturno usu nacti, vehementer de
bortabantiir. perstaret potius atque in id incumberet, ut levibi
jiroeliis lacessendo Robertuui in angustias cogeret, prohibitis milit
bus eius frumentandi vel pabublandi causa castris suis exire. idem (??)
facerent, Bodino et Dalmatis et reliquis adiacentium regionum prae
lectis inqierare eum iubebant. ita iore, nt facili negotio Robertu
stiperaretur. at iuniorum, qiii in exercitu eraut, plerique pugnam ma
lebant, inprimis Constantinus Porphyrogenitus et INicephorus Syna
ilenus et Barangorum dux INampites et ipsi Romani Diogenis quoi
dam imperatoris filii, Leo et INicepliorus. eodem lempore reverij
sunt legati ad Robertum missi, eleius ad imperatorem responsa retulerfli
“ego, iuquit, oequaquam contra tuaiu luaieatatem expeditiouem hano 

 

 
 suscepi, sed nlluriis potiiis ininriani, consocero meo illatani. quodsi
tu pacem uiecnin ciipis, amplector hoc et ipse, inodo ea, quae per
legatos meos significanda ciiravi, perlicere tibi in animo sit." celerum
quae petiit, concedi nulio iiiodo poterant, et peruiciosa imperio Iloniano
erant, quamvis idein pollicerelur, si, cjuae peteret, impetrasset,
se et ipsam Longibardiam pro iinperatoris beneticio habituriim, et
auxilium laturm, quandoque opus Ibret. vcriirn haec simulatio fuit,
ut eo, qiiod peteret, ipse pacein nialle viderelur; repudiatis autem
’quas proposuisset conditionibiis iniqiiis, ad arma progressus, causani
atque invidiaiii belli in Koinanoruin iinpcratorem conferret. lianc igitur
ob rem ad conqiositionem propensi non erant. itaqiic ciim iinmane
quantum postiilasset nec iinpetrasset, convocatis oninibus coinitibiis,
hanc orntionem habuit: “scitis, qiiam ab imperatore Botaniale Nicephoro
iniiirinm passiis sit consocer meus, quaque ignominia fuerit
affecta filia inea lielenn, regno cuin eo expulsa. quae cum ferri non
possent, ad ulcisconda ea adversus Botaniatcin patria sunnis egressi; 

 

 
 quoniam autpm Iiic rcgno cxcidit, nunc cum imperatore uohis res cst
iuveni et milite forti, rerum bellicarum supra aetatem perito. contra
queni non oportet temere bellum suscipere. ubi enim mulli imperant,
ibi ctiam perturbatio est, quae ex diversis muitorum sententiis oritur.
proinde uni alicui nostrum parere ceteros oportet; qui tamen omnes in
consilium adiiibere, nec suam ipsius sententiam inconsiderate ac temere
sequi debet: ceteros autem, quid sibi videatur, libere oportet dicere;
sed ita tamen, ut sententiam eius, qui prae reliquis clectus est, sequantur.
quantur. en, ego unus ante omnes paratus sum obedire ei, quem vos
omnes elegeritis." laudant omncs hoc consilium Roberti, et recte
dixisse affirmantes, prinias partes communi sententia ei cedunt. at
is callide quasi fastidiens, lionorem sibi delatum tmn recusaljal,
quare illi magis etiam instabant id rogare. quornm precibus cum victum
se simulat, quamvis dudum eam rem cuperet, aliud ex alio
intulit; et causas nectendo commode, quo nitebatur, eo invitus animum
haud introspicicntibus pervenire visus est. iamque liaec ad eos
locutus est: “audite consilium nieum, comites niiJilesqne reliqui;

quandoquidein rnlicta patria liuc pervenimus, et pugna adversus fortissimum
instat iinperatoreni, qui iicct nuperrinic inipcrii gubernacula
nactus, ex nuillis taineu beilis suli prioribus iinperatorilxis viclor discessit
et maxinios sedilioniim auctores bello captos adduxit: toto
nobis animo liaec pugna est capessenda. ipiodsi victoriain deiis nobis
annnerit, non ainpliiis pecuniani desiderabiinus. oportet igitur vasa
cnncta coinburere, naves onerarias perloratas deineryere, atqiie sic
proelium cum Alexio inire, tanquam hic natos et morituros." his
assensi sunt oinues. 

 Talia Robertus agitabat consilia; alia rursus imperator moliebatur
magis callida acutioraqiie. contineliant tainen anibo copias
suas, dum secum de belli administrandi ratione deliberant, ut prudenter
munere suo fungerentur. atque imperator quideni ex
subito parte noctu impetum facere in Roberti castra statuit. itaque
a tergo barbarurum copias universas, ora maritima emonia, iussit in- 

 
 
 
 
 vadere, nec, quo certius insidiae laterent, itineris amhage eos
noiuit. ipse a fronte, siniulatque eos, quos niiserat, aJvcnisje a
madvertisset, adoriri Robertum volebat. qui quidem, tabernaculis
cuis relictis, pontem nocte transgressus, (erat deciinus octavus me
sis Octobris dies indictione quinta,) iu templum ad marc Tlieodoro
raartyri olim exstructum se contulit cum universo exercitu; ubi per
totam noctem precibus placato numine, immaculata divinaque mysteria
steria percepere. instructis dein copiis, medium aciei locura ipse tenuit;
cornu, quod ad mare spectabat, Amicetae commisit, viro inler
comites illustri, et manu et consilio prompto; alterum Boomundo
filio, cognomine Sanisco. his iniperator auiinadversis, qua erat aninii
alacritate ad ea, quae facto opus essent, teniporis momento perspicienda,
consilio pro re mutato, in iugi declivitate praeter niaris
oram aciem constituit. divisisque copiis, barbaros ad Roberti castra
invadeuda profectos revocare noluit; qui autem in hiuneris gladio,
ancipites gestant, eos una cum diice Nanipita retinuit ct, relictis 

 
 
 
 
 equis, inotlico anle acipin intcrvallo, ordine procedere iiissil. lola
haec gens clypeis armaU est. reliquo cxercitii in phalanges distributo,
mediam acieni ipsc tenebat, a tlextra et sinistra praelecit legionibus
raesareiii Nicephorum Melisscnuin et Paciirinuuin quem vocabant
magnum domesticum. niediuin inter se ct qui pedilcs incedebant
barbaros locuni milites satis inulli occiipavcrunt, iaciilandi periti,
quos in Hobertuiii pracniittcre volebat. mandaverat itacpie Nampitae,
ut slcubi in Gallos etjuis prorumpere vcllcnt et riirsus se recipere,
Iransilum ipsis statim darent, utroque regressi; luox rursas
coirenl et conrcrtiin progredercnlur. sic instruclo exercilu, ipsc
in frimteiii acici Francicae signa infert, orani transvolans. barbari
ad circumeunduin missi, ubi inaritimum emensi sunt tractiiiii, atque
etiam Dyrrhacliii praesidia iiissu imperatoris aperiierunt porlas, simul
in castra Galloruiu impetukm fecere. diiiii vcro acics utriusque
ducis obniam procedit, Ilobertiis turmas cipiitum iiiisit, qui exercitum
romanum laccsserent, si (juos indc eliccre forle posscnl. nec 

 
 
 
 
 
 imperator quidem supinus erat, quin potius magno numero, qui opposite
errant, peltastas misit. his aliquantum inter se velitantibus, cum
etiam Robertus sensim suos sequeretur, et spatium inter utramque
aciem angustius iam fieret, prosilientes ex Amicetae phalange pedites
atque equites extremum Nampitae agmen invadunt; sed ubi forties
hi resisterent, terga verterunt. quipped non omnes milites errant egregii.
atque in mare se praecipitantes collo tenus, ad naves Romanae
Venetaeque classis confugiebant, quae tamen eos non recipient. ibi
tum Gaïta, Roberti uxor, in bellum coniugem secuta, Pallas altera,
licet non Minerva, conspicata fugientes, torvo vultu, maxima voce
eos increpuit et sua lingua tantum non Homericum illud dicere videbatur
“quo usque fugietis? state, viri estote.” quos ubi fugam
non omittere vidit, longa arrepta hasta, citato cursu fugientes persequitur.
ea re illi animadversa, sui compotes facti, rursus ad pugnam
se revocabant. cum autem bipenniferi et ipse eoru dux, Nampites,
propter imprudentiam et pugnandi ardorem citius progressi, longe 

 
 
 
 a Romanoriim aoic nbessent, cnngreiH properanles cumGallis pari virtute,
(non enim minns illi in proelio fortes sunt, nec Gallis ab ea parte
quidquam concedunt,) Rohertiis, qni eos defatigatow iam et anhelantes
ronspiceret, eiusque rei et celeritas gradus et longitudo spatii et
armorum pondus fidem facerent, peditum manum invadere eos iussit.
atque illi iain defessi, a Gallis snperantur. tum oinnes caeduntur
barhari, et is qui proelio elapsi crant, ii fuga templum Michaelis
archistralegi petebant. qiiorum alii, rpiantiim quidem aedes rapere
potiiit, inlrant, pars tenipli tcctiim asccndunt, ibi tutos se fore rati.
Teriim Latini, ijjne iiniiiisso, ipsos cuni tcmplo concremarunt universos.
inlerea reliqua Homanae aciei pars fortiter cum Iioste pugnabant.
sed Robertiis, velut alatus quidain eques, cum reliquis copiis impetu
in aciem Romanorum facto, urgebat eos dissipanitque. ibi adversariorum
alii in ipso proelio occumbunt, alii fuga salutem petunt. imperator
autem Alexius, veluti turris, immotus stabat, licet multos 

 
 
 
 suorum perderet, tum genere, tura usu rei militaris insignes. cecidit
enira tum Constantinus, Constantini Ducae olim augusti filius,
non privato quidem patre genitus, sed in purpura natus nutritusque
et imperatoria tunc temporis a patre taenia ornatus. cecidit
INicephorus quoque, Synadenus cognomine, vir generosus et forma
praestans, qui omnes iilo die anteire fortitudine gestiverat: cum eo
Constantinus, cuius modo mentionem feci, de nuptiis cum sorore saepe
egerat. ipse etiam Palaeologi pater, Nicepliorus, aliique ex illustribus
occubuerunt. quippe Zacharias letali circa pectus ictu percussus, simul
vulnus acccpit, animam efflavit, itemque Aspietes et mulfi
viri egregii nondum autem proelio finito, cum imperatorem adhuc
locum obtinentem cernerent, tres Latinorum, quorum unus Amicetes
erat, de quo iam diximus, alter Petrus Aliphae filius, ut ipse
affirmavit, tertius alius quidam, illis nequaquam inferior, admissis
equis, longis armati Jiastis, in eum irruere. atque Ainicetes quidera
feriendo aberravit, declinante paululum equo; altcrius hastam impe- 

 

 
 rator gladio repnlit, et vehementem iutorquens ictum, carpum
manumque a reliquo abscidit corpore; tertius imperatoreni recta
in Ironte lerit. veruni ille, quo erat praesenti ac firmo animo,
nihil omuino confusns, ingenii dexleritate celerrime, quid opus esset,
perspexit. itacjne ubi venientem sensit ictuni, snpinum se ia equi
caudam reiecit; quo factum est, nt cule dnmtaxat corporis levilcr
perstricta, ciispidis mncro ad snmmam offensus galeam, lornm, qno
sub mento ea adstringitur, ruperit ipsamqnc in terram deiecerit. tum
Gallus, excussisse se imperatorem equo ratus, praetervehitur; ille
statim erectns, in sciia firmiter insedit, nullis amissis armis. immo
strictum manu tenens gladium, sanguine suo criientatus, undo capite,
coma flava splendidaque oculis circumfusa, non sine inolestia: nam
equns efferatus et freni impalicns exsultando effecit, ut incomposite
crines in frontem defluerent: tamen vel sic, ubi se, quanlnm poterat,
revocavit ad sripsnni, hostibus se obiecit. verum ubi ctiam Turcas

fugientes vklit et ipsura Bodinum, pugna haud tentata, recedentem,
(erat enim hic quoque in armis, et proelii more agmine suorum in-
structo, ita se gesserat hoc die, tanquam auxilium imperatori iam
iamque ex. pacto iaturus; sed morabatur aperte, ut, si victoriaui
ad imperatorera se inclinare cerneret, Gallos et ipse aggrederctur ;
sin minus, puguando abstineret seque reciperet : qui cum talia, ut
re ipsa apparuit, animo agitaret, simulac victoriam in GaUorum ma-
nibus esse intellexit, proeiii oinnino expers, domum se proripuit,)
ubi igitur liaec imperator vidit, seque destitutum piane ab omnibus
cognovit, tergum et ipse tandem hostibus dedit. sicque Latini exercitum
Romanum persequebantur. 

 Postquam Robertus S. INicolai temphim occupavit, ubi praetorium
omniaque Roniani exercitus supellectilia erant, valentissimos
quos habebat milites ail insequendum imperatorem misit, dum ipse
ibidem permanet , fore ut imperator caperetur, sperans. quales cogitationes
spidtus eius alque arrogantiam alebaut. illi strenuissinio 

 

 
 imperatnrem persequebantur usque ad locum, quem incolae Cace-
pleura vocant. cuius loci hic situs est: fluit iufra qui Cliarzaues
appetlatur aiiinis; liine alta imminet rupes. inter utrumque imperatorem
deprehenduat iiustes insectautos; qui quidem laevum eius lalus
faastis percutiunt, (novem oniniuu erant,) et in dextrain partem eum
iuclinant. deiecissentque lortasse eqiio , nisi ensis, quem dextra tenebat,
solo iunisus euui sustinuisset. etiam calcaris laevi aculeus, extremo
strato , quod substrameu dicitur, implicilus , (irniius equo inhaerentem
reddidit. atque adeu ipse, lacva Jiianii eqni correpta iidia, sese
iistiucbat. quanquam servatus cst ope (juadain divina, (piac salutem
ei ab hoslibiis practer speui attiilit. iiniuisit cnim a dextra alios Gallos,
qui cum imperatorem hastis peterent easque dextro eius laleri
applicarent, erigebant repcntc illum et in medio strato collocabant.
ac 3pectaculum erat miraculi plcniim. nam a laeva altcri deilcerc nitebantur,
akterum dextro lateri hastis infixis, dum illis quasi adversantu(??) 

 
 
 
 
 et hastis hastas obiiciunt, iniperatorem erectum constituebant. qui
ubi in sede se certius firmavit et equum pariter ac stratum feminiconstrinxit,
fortitudinid docunientum ab illo editum est. etenini
equus, cuin ceteroquin etperfervidus esset firniisque crurlbus, et plane
aptiis ad belli certamina, (acccperat eum a Bryennio qiiondam cum
purpureo ephippio, cum is in proelio captus esset , Nicephoro Botaniate
etiam tiim imperatore,) divina denique providentia inflammatus,
subsilit repente in altum et in summa rupe, cuius modo memininms,
insistit, velut volucris sublatus atque, ut in fabula est, Pegasi alas
jiactus: Sguritzera hunc equum Bryennius nominaverat. barbarorum
liastae, partira in vanum coniectae, horum manibus excidebant, aliae
infixae vestinientis imperatoris inhaerentesque, sublime una cum equo
ferebantur; qiias ille staliiu excussit. ac licet in tanto discrimine versaretur,
tamen nec pcrturbatus animo erat, nec consilii inops, sed
statim, quod facto opus erat, aggressus, miraculum e medio amolitum 

 
 
 
 
 Galli hiantes stabant, re haud immerito perculsi; mox altrorsiim fugientem
conspicati, rursus insequuntur. verum ille, postquam diu insequentibus
militibus terga dedit, versis habenis, uni instanliutn occurrit,
et pecdis hnsta tninsfixit. is statim supinus humi procubuit. at
imperator, converso rursns equo, eodem quo antea itinere perrexit.
nec paucts obviatn fit Gallis, qui Romanas copias ulteritis persecuti
crant; qui ut prcicul eum conspexere, confertini subsistunt,
ut et equis paullulum quietis darent, et vivum Alexium caperent,
captnmque veluti spolim nd Robertum adducerent. ibi tum
imperator, qui et persequentes tergo hosles fugeret, et obviam a
fronte factos ccrneret, de salute desperavit. sed animo collecto, cum
in hostium globo quetnpiam aniniadvertissct, quem et procerilalc corporis
et armorum fulgore Robertum esse suspicabatur, recta eum
equo petit. idem alter facit, hastam in Alexium torquens. ita in medio
concurrunt ambo seque invicem aggrediuntur. prior imperator, directa
manu, percutit eum nasta, quac illico per pectus in dursum traiicitur.

statim liunii barbarus prostralus, aniinam efflat, gravi accepta vul-
nere. niox divisa imperator phalange, per medios ferebalur hostes,
opportuaitatem ex barbari istius nece nactus. nam illi ut vulneratura
et humi stratuin conspexere commilitonem, accurrebant et in iacente
occupati erant. nec qui a tergo imperatorem persequebantur, cum
hos vidissent, non descenderunt eipiii aguitumque pianxerunt ululantes.
quanquam Robertus non erat, verum nobilium tinus et a
Koberto secundus. sic igitur istis occupatis, imperator iter porra
perrexit. 

 Verura ego, dura haec narro, oblita sum et propter historiao
naturara et propter facinora inaudita, patris me res gestas describere.
etenini ne historiae fidem suspectam reddam, saepe transcurro, quae
de patre narranda sunt, nec exaggerans ea, nec copiose tractans.
quod utinam vacua essem ab hoc erga parentem alTectu et soluta!
certe in amplissimn veluti carapo libere excurrens, quantum oratio
wea io tractaadis rebus praeclare gestis ujum habeat, probassem. nunc 

 

 
 coercet hanc animi propcnsionem nahiralis amor, ne forte multitudini
videar, domesticas τυ celebrandi cnpiditate fabulosae narrationis praebere
suspicioneni. ac si freipienter ea, ijiiae pater meus bene gcssit, commemorarem,
lacrimis confecta esseni in describendis lantis malis, quibus
ille circuniventus esl; nec vero etiain sine lamentis lucluque locum
praetermisissem. veriim ue oratorius quidam fncus illam historiae
partem adulterct, veliiti adamas diirus ant silex, patris inei casus
transcurro; quos quidem etiam ine, ut Homericum illum iuvenem, ad
iusiurandiim (nec enim detcrior sum illo, qiii ait “non per lovem, Agelae,
et per palris inei mala") adbibere oporlebat, quo palris
et essem et dicerer. sed casus paterni inihi soli relinqnanlur et admirandi
et deplorandi; in sequentibus autem historiam enarrare pergam.
postea Galli ad Robertum rediere. qui ubi vacuos eos cnnspexit,
et quae ipsis acciderant audivit, cum omnes veliementer obiurgavit,
tum unum Infer celeros insignem etiarn flagris se caesurum esse minabatur,
iguavum reiquo bellicae imperitum eundem diceas. atque 

 
 
 
 
 is, quod non et ipse in saxum cum equo insiluisset, nec imperatorem
Alexium sive ictu trucidasset, sive vivura adduxisset captum, gravissima
qiiaeque passurus sibi videbatur. erat quippe Robertus cum fortissimus
et uiaxime temerarius, tum praecipue ad saevitiam proclivis,
et naribus quasi insidentem iram habebat animumque iracundiae ac
stomachi plenum, atque ita se in hostes gerebat, ut aut adversariuin
hasla transfigertet, aut ipse sibi raortem conscisceret, Parcarum, ut
aiunt, filo vel contra fatum rupto. sed miles ille, in quem culpam
Hobertus conferebat, quam praerupta atque praeceps rupes illa esset,
clare exponebat; altissime locum exsurgere, rupem summa proclivitate
esse, neque quenquam, nec peditem nec equitem, sine divina
quadam machina ascendere in eam posse, et tantum abesse, ut pugnanti
et hicessito id contingat, ut ue extra quidem proelium rupes
luperari queat. “quod si mihi, inquit, fidem non habes, vel tu ipse
vel alius quidam equitum audacissiinus cum expertus fuerit, id nullo
modo fieri posse senties; sin qnis erit, qui in verticem rupis enita- 

 
 
 
 
 tur , noQ modo alanim expers, sed etiam alatus, non recuso , quin
aupplicium (luantumvis acerbum patiar ignaviaeque condemner." quae
cum mirabundus reiquc novitate stupens barbarus dixissct, Roberti
iram placavit et in admirationcm vertiU at imporafor adiacentiiim
tnontium flexus difficillimo duorum dierum totidemque noctium itinere
emensus, Achridcin pervenit. in quo itinere cum Charzanem fluvium
traiecisset et paullulum in valle invia, quae Rabagora dicitur,
commorarelur, nec clade ceterisque proelii incommodis perturbatus,
nec dolore accepti in fronte vulneris afflictus, qnamvis intimo luclu
suorum, qui in pugna ceciderant , eorum praesertim , qui strcnue ili-
miraverant , premeretur, tamen totiim in Dyrrliacliio urbo animiiin
occuparat sollicitiisque erat, qiiod praeside careret. etenim Palaeologo
proptcr pugnara anussam eo reverli non licuerat. itaqiic, qiiantum poto-
rat, incolas confirmavit , atque arcis cuslodiani Veneloriim qiii ibi
rrant colonoruni primoribiis mandavit, reliquam iirbcm Comiscortae
ex Albanis oriunuo tradidit, et quae facleada videreutur, per littcras
significavit.

Jtl-obertus aniino plane secnro, praeda omni et impcratorio
tabernaculo politus, victoria reporlala exsultans planitiem repetiit, 

 

 
 in qna antea castra posiierat, cuni Dyrrliachinm obsidoret. atque
paulliiliim iliic coiniiiorutiis , deliberavit, nlruin tcntnnda rursus moenia
hiiius iirbis essent, an in ver proxiinuni oppugnatione dilata, in
praesenli (jbibinitzam et lohannina occupare ibifpic hieniare praestaret,
exorcitu universo in vallibus collocato , quae siipra Dyrrliachii
planiticni iacent. veriiin qni Dyrrhachiuin obtinebant, ciiiii pleriijiio
Melphenses et Veneti essent coloni , iit snpra narraviiniis, postquani
imperatoris cladeiu insignem et tantonun honiiniiin caedeni accepernnt,
et cbissein utramque dccessisse, Hobertiiniqiie in ver proximiiin obsidionem
parare, eoruni qiiisqiie. qiiid faciendiini esset, ut incoluines forent,
neve in tanta rursiis pericula inciderent, dispiciebant. concione convo
cata, siiani qnisqiie mentcin aperiiint ac de summa rei consilia agitant;
tandcin diflicultatis cxpediendae eam sibi viam reperisse visi siiiit, ut
Roberto moreni gererent iirbeirirpie dederent. ciiinqne eliain a Melphensium
accolanini qnodain instigati essent, consiliis eius obseciiti,
portis patefactis, aditiiin liobcrto dedenint. iirbc is nccn] ala , copias 

 
 
 
 
 
 eo evocavit perquisivitque, num quis forte vulneratus esset
an cutem leviter gladio perstringente; simul percontatiis esl, quot qualesque
in pugnis superioribus periissent; cogitavit idem, cum hiems
tum iam adesset, per id tcmpus exercitum mercenarium alternm cogere
et peregrinos milites conducere, vere autem ineinite cum omni copiarum
vi imperatorem aggredi. neque tamen solus Robertus, qui victoriam
tropaeaque retulerat, talia in animo habebat, victus autem imperator
et vulneratus, intolerabill ista clade, tot tantisque viris amissis, quasi
formidine perterrefactns, animocecidit. immo nihilse indignum cogitans,
nec omnino deliberandi curam remittens, lota menle nitebatnr victoriam
vere proximo revocare. nam uterque qnidvis prospicere et perspicere facile
poterant, nec bellicae artis ullins rudes erant, sed in oiiini genere oppugnationis
struendarnmque insidiarnm atqne in proellis aperto Marte
committendis exercitati, mann prompti et fortes, et adversarii prae omnibus
ubiqtie dncibus consilio et fortitudine pares. qnanquam eo excelluit
Alexius, quod iuvenis adhuc aetate erat, nec tamen ulla re alteri cedebat, 

 

 
 li in ipso flore erat, et terram tantum non concutere totasque phalangas
solo clamore perlurbare se posse iactabat. verum de his alius
erit dicendi locus: neque enini ista ncgligere oportet, qui laudationem
scribere volunt. sed Alexius imperator, postqunni Aciiridc (lauUu-
lum quicti se dedit corpusque recreavit, Deabolim se contulit. ibi qui e
clade incolumes perveuerant, ex belli laboribus et fatigatione, quantum
poterat, refecit; reliquos undecunque, missis legatis, Thessalonicam
convenire iussit. sed cum Robertum eiusque exercitus audaciam expertus
esset, ob inagnam autcm tenuitatem atque ignaviam parum
fiduciae poneret in suis, (militibus nou addiderim, cum ctiani qui tum
aderant, inexercitati omnino essent et rei miiitaris prortus imperiti,)
hanc igitur ob causam sociis indigebat; at socii sine pecunia
pnrari non poterant; pecunia auteni non aderat, cum acrariuni regium
sine ullo usu esset ab eo, qui antea imperaverat, Nicephoro
Bolaniate, exhaustum, ita ut ne clausae quideni esscnt aerarii forcs,
sed cuivis paterent, qui intrare veiiel: qnippe dircptum erat. quo
factuni est, ut magais in angustiis res publica esset, infirmitate si-

raul et egestate imperiura Romanum urgentibus. in tali tempore quid
imperatori iuveni quique modo ad imperii gubernacula accesserat, faciendum
erat? omnino aut desperata rei publicae salute, imperio abdicandum,
ne quioi eura, cum culpae expers esset, culparet laiiquam
duceni imperitum atque rudem; aut in summa necessitate, quantum
posset, et socii cogendi et quam ipsis solveret pecunia undecunque
conquirenda, et dispersae ubique exercitus reliquiae donis
revocandae, quo ad inaiorem speni erecti, et qui secum essent, perdurarent,
et qui aberant, ad redeundum propensiores fierent, atque
ita fortius Gallorum copiis resisti posset. iam cum nihil, quod a
luilitari sua experientia simul et virtute abhorreret seque indignum
esset, facere vellet, ad Iiaec potissimum duo animum attendit, primum
ut soeios undique cngeret, multorum munerrun spe facile alliciendos;
dein a matre fratreque petiit, ut pecunias undecunque confectas
sibi mittercnt. 

 llli, quod pecuniae parandae viam alteram non inveniebant,
primum omnes res suas, quaecunque auro argentove essent, ad mo- 

 
 
 
 
 netam regian miserunt. ac prima qnidem inter omnes imperafrix,
mater mea, quidquid ex materna et paterna liereditate supererat,
suppeditavit, etiam ceteros, ut idem fncerent, eo incitari rala: siquidem
sollicita erat de imperatore, quem maximis dinicuUatihus circumventum
nosset. dein etiam ex ceteris, quiciinque auiicius erga
imperalores affecti, sponte suppeditare cupiebant, pro suo quisque
studio aurum argentumque partim soriis, partim imperalori conferebant
ac mitteiiant. sed cum ad praesentem usum neqiiaquam pecunia
aufficeret, (nam aiii praemia exspectabant, ut sotii scilicet belli;
mercenariorum autem quantum militum erat, augeri flapjitabat mercedem,)
iteriim inslitit pecuniam poscere, de Homanortim benevolentia
desperans. quare illi in angnstias adducti, multis deliberationibus
privatim publiceqiic babitis, ubi eliain Robertum rursus Bellum
parare aiidicrunt, qniil agerent nescii, ad veteres leges canonesque de
sitpellectilr sacra alienaiida aninnim adverterunt; ciinique praetrr caetera
invenissent, ad redimendos captivos sanctarum dei ecclesiarum 

 

 
 licitum esse vasa sacra alienare, (nec vero latebat, Christianos, quotqout
per Asiarn in barbaroriim servitute clegerent, et quotcunque necem
effugissent, pollui infidelium consuetudine,) pauca quaedam e
vasis sacris dudum otiosis, quippe quae nullum omnino usum haberent,
sed sacrilegii tantum et impietatis sinuil occasionem multitudiui praeberent,
in nionetam danda censebant, quo et mililes et socii mercedem
acciperent. id ubi visum est, Isaacius sebastocrator in magnum dei
templum se coafert, in synodum omnibus ecclesiae sacerdotibus convocatis.
quem cum couspexissent, qui in sacra synodo patriarchae
assidebant, admiratione alFecti, quam ob rem venisset, interrogarunt.
Isaacius “dicturus, inquit, veni vobis aliquid, quod in misera
hac rei publicae conditione iitile erit exercitumque servabit."
canones de supervacanea ecclesiarum supellectile commemorat, et
postquam niulta de ea re dixit, “cogor, inquit, cogere, quos cogere
molo." atque additis generosis sententiis, plerisque videbatur facile
persuadere. at Metaxas obstitit, haud incptis contra prolatis ralio- 

 
 
 
 
 nibus, ipsi eliam Isaacio illudens. vel sic tamen scntentia eius vicit.
ea causa eral maximi in imperatorcs criminis, (nam nnn dubito etiam
Isaacium sine purpura imperatorem dicere,) non tum solum, verum
etiam diu permanens. etenim ecclesiae tum temporis Chalcedonensi
praeiiiit Leo, non ilie quidem admodiim eruditus, ceterum virtiitis studiosus,
moribus dnris atque austeris. is igitur, cum a valvis Chalcopratiorum
aedis auri argentique ornamenta avellerentur, in medium proruens,
audacter intercessit, nec necessitatis, nec legnm de sacra supellectile
latarum rationem ullam habens. quin etiam insolentius et,
Erope dixerim, effrenatius in imperatorem se gessit, quoties in urem
regiam rediret, patientia illius et humanitate abusus. utque imperatore
primum adversus Rubertura urbe egresso, ciim Isaaciiis sebastocrator
ciiis fraler omniiim conseusu ac secundiim leges aequumue
pecuniam undique conficeret, huitis ille irain concitavit, impuentius
in eum invectus. cum autein iinperator aliqiiot a Gallis acceptas
clades sexcentis de illis reportatis victorjis ultus, deo iuvant(??), 

 
 
 
 
 viclor et triiimphans rediisset, ubi aliam rursus hostium nubem,
Scythas dico, iam in se proficisci cognovit, ideoque festinanter pecuniae,
ipso imperatore in urbe comuiorante, similibus de causis conquirebantur,
episcopus iste impudentius imperatorem lacessiyit. cumque
multa hac occasione de sacris disputarentur, absohito a nobis,
non relativo cultu sacras imagines adorari contendit. ac licet in nonnullis
probabiliter et pro dignitute rauneris causam egerit, tamen in
aliis parum recte sensit: quod nescio utrum contentiouis aestui et in
imperatorem odio, an ignorantiae tribuendum sit; nam subtiliter
clareque sententiam enuntiare nonpoterat, quippe litterarum doctrinaeque
omnino rudis. ubi is malitiosis hominibus obsecutus, quales muiti
lum rei publicae procurationem habebant, in iacessendis imperatoribus
audacia etiam processit, atqiie contumeliis et maledictis intempestivis
usus est, licet imperator, ut illam de imaginibiis sententiani
mutaret et in gratiam secum rediret, hortaretur simulque ea, quae e
sanctis ecclesiis demsisset, splendidiora reslituturum et quidquid opor-

teret ad damnum resarciendum facturum promitteret, iamquea nobilissimis
eorum, qui synodo tum intererant, culpa liberatus esset: quos,
qui Cbalccilonensis partibus faveliaut, assentatores dicebaut : munus
ei abrogatuin est. cuiu vero nequaquaiu auimum submilteret, neque
omniuo quiesceret, sed rursus ecclesiam turbaret, liaud exigua sibi adiuncta
faclione, quippe qui pervicax esset uec emendaudus; miiltis annis
praeleritis, oinniuin calculis damnatus, in exilium pulsus est. excepit
euin Sozopolis ad Pontum, ubi prnviderat imperator, ut officiose coleretur;
quanquam nullo modo hac liberalitate uti voluit propter
ὢ ut videtur, quaiu in iinperatorem susceperat tniniicitiaiu. sed de
his hactenus. 

 Imperator autem milites, qui recens advenerant, (coafluxerant
enira satii magno numero, ut salvum eum esse audierant,) sedulo
docuit equum regere et iacuiari certissime et pugnare in armis et insidias
sidias tempore misit etiam denuo ad Alemaniae regem legas,
quorum princeps Rlclliyiiuios qiii diccbatiir fuit, et per lilteras
um hortatur , diutius ne cunctaretur, sed colleclis copiis, celerrime 

 
 
 
 Longibarcliam ex pacto invaderet, quo Robertiim abstraheret, ipse
autem facuitatem nactus, legiones et auxilia rursus cogeret illumque
Illyrico pelleret. in eo si rex Alemaniae ipsi operam commodasset,
maximam se gratiam relaturum et promissam per legatos affinitatem
iuncturum esse affirmavit. his ita dispositis, Pacuriano magno
domestico ibi relicto, ipse Cpolim revertitur, ut et auxiliares undecunque
copias cogeret, et alia quaedara pro tempore ordinaret. Manichaei
autem, Xantas et Culeo, cum iis, quos ducebant, numero ad duo
inillia et quingentos, temere domum revertuntur; saepiusque ab imperatore
invitati, redituros se promiserunt, sed distulerunt reditum.
iustabat ille et dona honoresque pollicebatur: at ne sic quidem reversi
sunt. dum ita imperator adversus Robertum se parat, venit nuntius
ad Robertum, qui Alemaniae regem iam in eo esse nuntiavil, ut
Longibardiam invaderet. qua re ille in angustias adductus, dispiciebat,
quid faciendum esset. postqnam diu deliberavit, quoniam Rogerio
filio, cum ia lUyricum traiiceret, Longibardiae iniperium commi- 

 
 
 
 
 
 serat, Boemundo autem, niio natu minori, nuUnm dum ditionem assignaverat,
cnmitibus oninibiis et lectis ex toto exercilii militibus convocatis
arressitoque Boemiindo filio, Sanisco cognoinine, hanc orationem
pro tribunali habuit. “scitis, comites, Rogerium, carissimum filium
metim natu maximuin, cum in Illyricum traiectiiriis essem, dominum
a me constitutum esse ditionis meac; non enim inde decedentem et
tantum aggredientem opus propriam ditionem sine praeside relinquere
decebat, ut praedam ciiivis paratam. qiioniam vero Alemaniae
rex infesto animo hanc iam invadit, nostrum utiqiie cst, quantiim
possumus, eam defendere. nec enim, aliena qui occupant, propria
negligcre oportet. proinde ego hinc abeo, ut domesticam terram protegam,
bello cum Alemaniae rege suscipiendo. huic autem filio nieo
natu minori trado Dyrrhachium et Auloncm ceterasque urbes et insulas,
quotquot bello ccpi. quem ut mei loco habeatis et tolo corpore animoque
pro eo ptignetis, moneo iiibeorpie. tibi aiitem. fili rarissime carissime,"
orationem ad ëmundum vertit, “commendo, ut omni honore comites
prosequaris, eonimque consilio in omnibus ufaris, nec ut do- 

 

 
 minum te geras, sed oranium eos participes facias. vide, ne in bello
cura Romanorum imperatore patraiulo segniter agas; sed cum gravi
airectus sit clade, qua ipse paene periit, maxima copiarum parte absumta,
(nam ut caperetur, inqiiit, prope fiiit, vixque e manibus nostris
vulneratiis evasit,) noli remittere, ne is forte otium nactus, respiret
et generosiiis qiiam antea obsistat. non enim uuus e niullis est ille;
sed u puero bellis proeliisque innutritus, quam multos per Orieuteni
atque Occidentem seditionum auctores imperatoribus prioribus captos
adduxerit, ipse a nniltls certe audivisti. itaque si quid remittis, nec
omniuin virium contentione eum aggrederis, quae ego multo labore
profeci, perdes, et desidiae luae fructus ipse capies. atque ego iam
abeo, ut Alemaniae regem a fuiibus nostris propulsem, et ditionem
Kogerio (ilio carissimo datam tuear." postquam tali modo valedixit,
CDuscensa navi, in oram adversain Longibardiae pervenit; inde celeriter
Suleruura contendit, in qua urbe antiquitus sedes crat eorum, 

 
 
 
 
 
 qui ducalem dignitatem oblinebant. ibi commoratus, satis
coegit exercitum et niercenariaa copias quam plurimas. interim Alemaniae
rex secundum ea, cjuae imperatori pollicitus crat, invadere
iam Longibardiam festinabat; quo comperto, Robertus Romam
ut exercitu cum papa coniuncto, Alemaniae regem a proposito
arceret. ubi etiam papa assensit, ainbo in Alenianiae regein movent.
at rex, qui adoriri Longibardiam properabat, postquam imperatorem
proelio superatum audivit et, copiis eius partim occisis, partim
fuga dispersis, ipsiim in suniino discrimine, duni lortiler pugnaret,
vnriii corporis partibiis grariter vulneratuni, audacia et forliludine
animi inrrcdibiliter servatum esse: rursus in patriam se contulit, id
pro victoria habens, quod pericula non subiisset nihil profuturus, hic
igitur domum petiit; Robertus autem, ubi castra regis occupavit, ipse
agientem persequi amplius noluit; cetcruin partem militum idoneam
elegit, qui Alemaniae regem persequerentur. ipse praeda omni po-

titus, iina cum papa Romam versus iter direxit; quem cum in sede
confirmasset, ipse vicissim ab eo rex renuntiatur. dein Saieruum se
contulit, ut ex multis belli laboribus se reficeret. 

 Paulo post Boemundus ad eum pervenit, acceptae cladis nuntium
in vultu ferens. quem quomodo fortuna afilixerit, deinceps narrabimus.
nam cum is patris praecepta probe teneret et alioquin vir
esset fortis atque ad pericula promptissimus, pugnae cum imperatore
conserendae occasionem captavit. itaque cum copiis suis, comitantibus
etiam, quotquot Romanorum milites lecti ducesque ex captis a Roberto
regionibus urbibusque transfugerant, (cum enim de imperatoris
rebus omnino desperarent, toto animo obnoxii Boëmundo erant ,)
per Bagenetiam lohannina profectus est. ubi cum valliim in vineis
extra urbem sitis primum iecisset, exercitumque universum idoneis
disposuisset stationibus, ipse intus castra posuit. muros autem postquam
exploravit, et arcem parum firmam intellexit, non niodo iliam
restituere, quantuni posset, studuit, sed et alteram in alia nioenium
parte, ubi magis commodura videbatur, turrim Ormissimam exstruxit: 

 

 
 simnl finitimas nrbcs regionesqne vastavit. his imperator anditis, sine
uila niora copiis collcctis omnibus, Cpoli propere egreditnr, mense
Maio. iibi luhannina pervenit, pngnaudi opportunitate oblata, cum
suum exercitum ne minimam quidem Boomnndi copiarum parteni
explere perspiceret, et vero etiain ex proeiio cnm Roberto ante
commisso cognosset, eqnitatus Gallici primum in liostes impetum sustineri
non posse, primum qnidem, missis peltastis paucis iisqua
lectis, in hostes velitandnm vidpbatur, quo et Bocmundi arleni bellicam
experiretur, et ex parvniis proeliis cognito totins rei statu,
prudentius securiusque Gallo resistere liceret. ita copiis ntrinique pugnare
gestientibus, impprator, qui primum illum haud sustinendum
impetum Latinorum metueret, novum quid comnientus est.
currus paravit leviores pt solitis minores, quorum unicuiqne contos
inGxit quattior liis peditps ioricatos imposuit, ut, cuni Latini habenis
immissis in Romanorum aciem irruerent, currus a militibus sub- 

 
 
 
 sistentibus porro acti Latinorum aciem rumperent. cumque pugnandi
leinpns adesset, sole iam orto, iniperator aciem instruxit, quam
mediam tenuit ipse. Boëmundus autem non imparatus, cum congrederentur,
ad macliinam videbatur iniperatoris, sed tanqiiam praecognito eius
consiiio, aciei ordinem, prout res poscebat, mutavit et, copiis in
duas partes divisis eritatisque curribns, utroque a latere Romanos
aggressus est. iam miscenlur coliortes coliortibiis, viri cuin viris adversa
fronte pugnant. postquam multi utrimque ceciderunt, Boëmundus
victoriam nauciscitur; imperator vero imperterritus ad turris instar
stare, licet ab utraque parle impugnaretur, modo in adversos
vectus Gallos, vulnerare eos trucidareque, vicissim et ipse vulnerari,
modo fugientes suas crebris clamoribus revocare. sed ut copias
iibique disiectas vidit, tandem et ipse sibi praecavendum censuit, non
quo se servaret, nec, qaod lacile quis suspicetur, confusus metu, sed 

 
 
 
 
 cum periculum effugisset seque recollegisset, fortius Gallis pugnantibus
sese obiecturus. cum paucis admodum suorum dum fugit, Gallis
aliquot obviam factus, imperterritum denuo ducem se probavit. nam
postquam suos confirmavit, vehementi impetu facto, veiut moriturus
liodie aut splcndide supcrati superat(??)us, , triicidat ipse Gallorum unum, et
quoqnot ex comitibus erant Martis commilitones, multis vulneratis,
in fugam hostes vertunt, sic innumeris maximisque periculis defunctus,
rursus incolnmis impcrator per Strugas pervenit Achridas. ibi
commoratus, nim miiltos eonini, qni fiigpranf, revocasset, omnes siib
Tnagno domestico reliquit; ipse ad Bardarem perrcxit, non quietis
cansa : regio enim otio atque inertiae nequaquam se dabat: sed rursus
coactis legionibus mercenariisque copiis, contra ëmundum proficiscitur,
alio excogitato dofo , quo Gallos dcvinrerct. muricibiis cnim ferreis
paratis, cum in proximum dicin pugnam exspcctaret. vcspere cos
spatio fjuod interiacebat campi sparsit, ubi vebemcnliorcm coniiciebat
Gallos equites impressionem facturos, ut primus vix sustinendus 

 

 
 Latinorum impetus frangeretur, equorum pedibus murice transfixis.
idem quotquot a fronte stabant Komani hastis armati, modice et
quantum non in tribulos inciderent, jussit progredi, dein acie utroqueversus
divisa, recedere, peitastas autem eminus crebra in Gallos
tela mittere, dum a dextro sinistroque cornu veliementissimus in
Gallos impetus fieret. hoc crat patris mei stratagema, quod tamen
Boemundum non latebat. accidit enim, ut quod imperator vespere
excogitaverat, id mane adGallum perferretur. itaque mutato is pro iis,
quae audierat, consilio, pugnam suscipit, nec iam, ut consueverat, impetu
adoritur; sed imperatoris consilium occupans, ipse ab utroque
latere pugnam ciebat, turma a fronte interim immotam stare iussa.
ubi cominus pugnatum est, Romani terga vertunt, nec intueri Latinos
amplius possnnt, nnpera cLide iam perterriti. tum Romana turbatur
acies, licet imperator intrepidus staret, et manu aninioque for- 

 

 
 titer conlenderet, multis vulnera inferens, interdum et ipse vulneratus.
tandem cum totum dilapsum iam exercitum cerneret seque cum
pancis desertura, temere resistendo periclitari diutius noiuit. nam
ubi quis, multis exanclatis laboribus, per vires non polest adversariis
resistere, temerarius esset, si in periculum certum se proiiceret.
dextro igitur et sinistro aciei Ilomanae cornibiis in fugam versis,
imperator adhuc perstitit ac Beëmundi copias fortiter propulsavil, dum
anus totum impetum sustinet. sed praesenti periculo perspecto, se
servare statuit, ut denuo victorem aggressus, gravissime cum eo contendere
posset, nec victoriam pcrfectam Bocmundus reportaret. tali erat
aniino, victiis sive victor, fiigiens sive vicissim persequeatur; nequo
unquam animum abiiciebat, nec vero etiam desperationis laqueis constringebatur.
erat quippe maxima in deum fide, eunujne palam omni
tempore in ore ferebat, quanquam iureiurando abstiuebat omnino.
cum igilur desperatis, ut modu dixi, rebus, ipse retro cederet, inseuente
Boëmundo cum lectissimis comitum, Gulen (paternus hic
amulus erat) ceterosque, qui cum eo erant, allocutus, “quonam, in-

quit, usque fugiemus?" et converso equo gladioque stricto, in
vulnerat qui qui primus ex insequentibus se obtulit. id ubi Galli
et desperatam ab illo salutem perspexere, cum duclum cognitum
haberent, qui tali animo essent, vinci non posse, metu finem
persecpiendi fecerunt. ita liberatus ab insequentibus , periculo evasit.
nec tamen in fuga animo conciderat, sed fugientes alios revocabat,
alios increpabat; quanquam plerique ignorationm simulabant.
hac igitur ratione cum periculo elapsus esset, in urbem regiam rediit,
ut novis paratis copiis, in Boenumchim moveret. 

 Boemundus autem cura post Roberti in Longibardiam reditum
bellum cum imperatore suscepisset, et praeceptis obsecutus patris,
sine intermissione pugnas et proelia cieret, Petrum Aliphae una cum
Puntese varias urbes oppugnalum diniisit. ac Poiobos quidem duos
statim Petrus Aliphae cepit; Scopia Punteses, quem dixi. ipse ultro
arcessitus ab Achridiotis, celeritcr Achridas occupavit; ubi postcfuam
brevem moram fecit, Ariebe arcem defendente, infecta re Ostrobum
abiit. inde repulsus pariter, per Soscum et Seryia Berrhoeani profe- 

 

 
 ctus est ac multis saepe tentatis locis, postquam nihil profecit, per
Bodeua pcrvenit Moglena ibique castellum olim dirutum restituit. dein,
relicto ibi cum satis inagna militum manu comitc, Saraceno cognominato,
ad Bardaren se in locum contulit, qiii Aiprae Kcclesiae vocatur.
dum tres ibi racnses commoratur, delecta est coniuratio triuin insignium
comitum, Puntesis, Renaldi et Guilelmi cuiusdam, qui ad imperatorem
transfugere decreverant. ac Punteses quidem id odoratus,
fuga ad iniperatorein se subduxit; reliqui duo capti, more
Gallorum certamine se purgare iussi sunt. victus Guitelmus pro convicto
habitus est; queni Boëmundus luce privavit. allerum Benaldum
ad Robertum patrem in Lougibardiam misit, a quo itidem excaecatus
esl. Boomundus Aspris Ecclesiis profectus est Castoriain: quo cognito,
magnus domciticus Moglena contendit, iisqiie politus Saraceniim occidit
ac statim castelluni lunditiis deslriiit. Boemundiis aiitein Castoria egressus,
Larissam venit, ubi hiemare in animo habuit. imperator, postquam
in urbfm regtain, ut diximus, pervenit, quo erat impigro nec 

 
 
 
 quieti iinquatn indulgente animo, illico opus aggressus, a sultano
copias petiit cum ducibus, rei militaris longo usu peritis. misit ille
septeiu miilia Turcarum, quibus cum alii duces praeerant peritissimi,
tum Camyres ipse, qui aetate et usu ceteros superabat. haec
dum imperator parat, Boëmundus, missa copiarum parte, quae Gallis
loricatis tautum constabat, statim Pelagoniam cepit et Tricala et Castoriam.
Bocmundus ipse toto exercitu Tricalis moratus, dimissa manu
lectissimorum ex universo numero militum, illico Tzibiscum occupavit.
inde Larissam, ipsa Georgii magni martyris memoria, copiis omnibus
accessit et obsidione urbem clausit eam qui defendebat, Leo
Ceplialas, paterno imperatoris ministro natus, fortiter Boëmundi machinis
totos sex nienses obstitit. imperatorem idem per litteras de
barbarj adventu certiorem fecit. is licet pugnandi cupiditate arderel,
tamen non extemplo in Boemundum movet; sed plures rndique
milites mercenarios cogens, iter distulitj dein bene inslructis omnibus. 

 

 
 Cpoli egreditur. postquam Larissae finihus appropinquanit ot Celliorum
uiouteni superavit, via publica et monte, quein indigeuae Cissabum
vocant, ad dextram relictis, desceudit Ezeban; oppidum id Vlachieum
est, proximc Androniam situm. hinc cum in alimn rursus pagum
profectus esset, quem Plabitzam vulgo appellant, ad amnem * * *
nomine adiacentem, castra ihi posiiit et qiianta opus erat fossa
munivit. unde movens, ad Jiortos Delphinae se contulit, indeque
Tricala. quo loco litteras ei quidam reddidit Leonis Cephalae, cuius
supra nientio facta est, liberius in hunc modum scriptas: “scias,
aperator, hucusque me, magna adhihita cura, incolumem
servasse. iam cibis, quibus vesci Christianis licet, deficientibus, etiam
quibus nefas est, usi sumus. verum ne hi (juideiu suppetunt. quapropter
is auxiliaturus nobis brevi venies et obsidione libcrare nos 

 
 
 
 
 poteris, deo sit gratia et gloria: sin minus, ego quidem, quod meum
erat, praestiti; et necessitati obsecuti, (quid enim oportet adversus
naturam eiusque imperium niti?) arcem hostibus dedere decrevimus,
qui nos premunt et manifesto suffocant. haec calamitas si nobis
acciderit, ego quidem devovebor; sed libere etiam maiestati tuae
hoc dico: nisi properas periculo nos eximere, qui tanla et belli et
tainis incommoda diutius sustiuere non possimus, tu, imperator noster,
siquldem auxiliuin cum ferre potuisses, non celeriter tuleris, proditionis
crimen effugere vix poteris." at imperator hostes alio
modo debellandos censuil; itaque cura atque soUicitudine tenebatur;
et quo modo insidiae struendae essent, per totuin dispiciebat
diem, dei auxiliura implorans. arcessitum autem senem Larissaeum
interrogavit de situ loci, oculisque intentis, digito simul demonstrans,
percontatus est, ubi fauces essent vel frutices densi. haec ex Laris- 

 

 
 saeo quaesivit, quoniam insidias struere et dolo Latinos debellare volebat.
dudum enim in aperto Marte parum spei ponebat, cum saepe
coagressus succubiiissset et Francorum impetum expertus esset. sole
occaso, cum imperator contentione totins diei fatigatus, somno
se dedisset, somnium ei se obtulit. visus eniin sibi est intra templum
Deinetrii magni martyris stare ct hanc audire vocem: “ne angare, neve
gemas, cras cras vinces." emitti autem ea vox videbatur ex uua in aetle
suspensarum imaginum, qua Denietrius magnus martyr pictus erat.
somtiu experrcctus et siimino gaudio alTectns ob divinam lianc vocem,
supplicavit martyri vovitque, si continjjcret sibi vicloriam de
liottibns reportare, eo se prorcctkirum et stadiis sat miiUis ante, quam
Thessalonicam pervenisset, equo relicto, pcdibus et gradu presso csso ad
eius vencralionem ingressurum. dein convocatis ducibus pracfeclis-
que et propinquis omnibus, consilium instituit, et postquam sententias
interrogavit, qnid sibi visuni essct protulit. nimirum manipulos
omnes propinquis suis tradendos censuit. summum antem imperium 

 
 
 
 Mellsseno Nicephoro cletulit et Curlicio Basilio, cjui et lohannaces
vocabatur; erat hic e numero illustrium, fortitudiue et militari peritia
celeberrimus, Adrianopoli oriundus. nec vero copias tantum illis
Iradidit, sed insignia cjuoque imperatoria universa, praecepitque, aciem
ita instruerent, quemadmodum in prioribus proeliis ipse fecisset;
velitando prius Latinos antecedentes tentarent, dein clamore
sublato, omnibus copiis in eos moverent; certamine autem utrimque
conserlo, terga repente Latiuis darent ac fugam effusam Lycostomium
versus simularent. quae dinn imperator praecipit, hinuitus repente 

 
 
 
 
 omnium, qui in exercitu erant equi, auditus est; quae res cum omnes
admiratione cepisset, taineu injperalori et intelligentioribus quibusque
kouiim statim visum est omen. postqiiain haec mandavit, et ad dextram
arcis Larissae ὃ. reliquit, solis occasu, generosis quibusdam viris sequi
se iussis, per Libotanini angustias perrexit, et Revenicum circumvectus,
per Aliagen quem dicuut lociim ad sinistrum se contulit
Larissae latus. atqiie explorato totius regionis situ, cum depressiorein
invenisset locum, ibi cum iis, qui ipsiiui comitabantur, subsedit. Romanarum
autem copiarum duces, cum iniperator insidias, ut diximus,
collocaturus, in eo easet, ut Libotanini angiistias transiret, exercilus
partem adversiis Gallos miseniut, ul, quo imperalor proficisceretur,
impedireutur oliservare. hi igiliir iu planitiem progressi, Gallus adoriuntur,
et postquam salis pugnarunt, dcstiterunt, intercedente tum
nocte. imperator ubi in locum, quo tendebat, pervenit, descendere
de equis omnes iussit, et genibus uixos, hubcnas manibus tenere.

atque etiam ipse trixagini lierbae, quam forte invenerat, similiter
innisus, habenas tenens manibus, in faciem per reliquam noctem
procubuit. 

 Sole oriente, cum Romanorum copias in acie collocatas Boëmundus
conspexisset et imperatoria insignia hastasque argenteis distinctas
clavis atque equos purpureis ephippiis instratos, et ipse, ut poterat,
aciem instruxit, in duas partes copiis divisis, quarum alteram
ipse duxit, alteri Bryennium praefecit: Latinus hic erat ex illustribus,
quem etiam conostablum vocabant. sic igitur constitutis Boëmundus
copiis, quod consueverat, rursus fecit et in frontem aciei,
ubi imperatoria insignia conspexit, iniperatorem ibi esse ratus, ut
fulgur in fallacias invehitur. Romani, postquam pauliuKim obstiterunt,
terga vertunt; quos ille insequitur summa, quam supra diximus,
vehemenlia. at imperalor nlii copias suas procui fiigientes vidit
et Boemundum veliementissime insequentem, iam satis ionge a castris
stris suis Boëmundum abeise ratus, equo conscenso iussisque snis idem 

 

 
 facere, Boëmundi castra invadit, ac multis, qui illic reperti stint, Latinis
necatis, praeda omni potitur. dein eos, qui persequebantur quique
iugiebant, respicit. cumque suos fugam plane sitnulnre, Boëmundum
autein a lergo insequi et post hunc Bryennium videret, arcessivit
quem vocabant Georgium Pyrrhum, iaculaudi arte celebrem, et alios
fortes viros, eosque cum idonea, quam ipsis attribuit, peltastaruin manu
Bryennium celeriter perscqui iussit, liac tainen cautione, ut, cum propo
accessissent, iion coiuinus puguandi copiaiu facerent, sed eminus tela
in equos crebcrriine mitterent. assecuti igitur Gallos, equos ingenti
telunim vi petunt, ut in magnam equites incurrerent difficultafem.
iiam Gailus roiles oinnis, duin equo veliitur, et inipetii et adspectu
terribilis est; sin descenderit ex equo, tuin magnitudine clypei, tum
propter rostratos calceos cursumque impeditum, facillime superari
potest et alius omnino atque autea est, deficicnte quasi ipsius animi
alacritatc. id, arbitror, perspecliim imperator babens, non equites,
sed equos interfiri iussil. equis autem Gallorum cadentibus, turbabantur,
qui cum Bryennio erant, inaguafpie eoriiin conglidiatione denus
excitatur pulvis ad nubes usque, ita ut aligo tum orirelur instar 

 
 
 
 
 
 lenebrarum illarum palpabillum, quibus Aegyptus olim afflicta est;
nam prospectum adimebat vis pulveris nec explorancli potestatem dabat,
unde et a quibus sagittae mitterentur. tribus autem Latinis
missis, Bryennius rem omuem Boëmundo nuntiavit. Li invenerunt
illuni cum paucis suorum in parva insula fluvii, cui nomen Salabrias,
uvas comedenteni, simuhjue insolentius aliquid iactantem, quod etiamnum
in ore vulgi est. nam saepius repetebat, barbaro ore Lycostomium
efferens, Alexium in hipi fauces a se coniectum esse. adeo superbia
plurimos fallit etiam in iis, quae sub oculis et aute jiedes sunt. sed
cum nuntium Bryenuii accepisset, et dobim imperaloris cognovisset
victoriamque fraude partam, commotus est quidem, ut par erat, nequaquam
tamen, qua erat fortitudine, concidit animo. elecli igitur
loricati aliquot Galli tuiuulum conscendunt e regioue Larissae situm.
quos simulac exercitus Romanus conspexit, inagna poscunt atacritale
cum ipsis congredi. id cum impetator fieri veluisset, lamen varii ex
variis cohortibus magno numero permixti, in collem evadunt Gallos-

que adoriuntur: in quos impetu ilii statim facto, ad quingentos caedunt.
dein cum imperator in locum, ubi Boëmundum transiturum
ecse coniiciebat, inililes fortes una cum Turcis, Migideno duce, misisset,
eos Hoi-mundus, ut prope fuerunt, aggressus vicit atque ad fluvium
usque persecutus est. 

 Postridie eius diei, sole orto, Boëmundus fluvium, cuius
mentionem iam fecimus, una cum comitibus et ipso Bryennio transgressus,
gressiis, cum paliistrein regionein prope Larissam animadvertisset, invenissetque
inter monlcs duos locuin salluosum in angustias, quas
idusuras vocant, desinentem, Denienici palatium dictum, euin ingressus
est ibique castra posiiit- postero die sub diluculum cura universo exercitu
ressit phalnngis dux IMichael Ducas, aviinculus meus, vir pruden-
(??)e laude celeberrimus, forina et inagnitudine corporis non aequalibus
do, sed omnibus omnino, qiii iinquam fiiere, praeslans: ndmiratio
pit omnes, qui adspiciebant hoinincin: idcm de futuris callidissime
niiciebat et praesentia indagabat conficiebatquo unus omnium dex- 

 
 
 
 terrime. huic igitur praeceperat imperator, ut non omnes in angustiarum
fauces introduceret, sed copias extra consistere iuberet turmamatim
dispositas. paucos tantum e Turcis Sarmatisque selectos, qui
iaculandi arte excellerent, intrare pateretur, nec tanien ullo alio armorum
genere quam tells eos uti sineret. verura cum hi ingressi in
Latinos equis inveherentur, qui foris stabant, pugnandi cupiditate
flagrantes, certabant in fauces introire. nam Boëmundus, rei militaris
admodum peritus, suos confertim stare, scutisque tectos subsistere
iussit. at protostrator cum suos paulatim dilabi et fauces ingredi cerneret,
ingressus est et ipse. quos Boemundus conspicatus, sicut leo
gaudet, qui maguam in praedam inciderit, (ita Homerice dixeris),
sic et hic, ubi suis ipse oculis protostratorem Michaelem cum suis ingressum
vidit, vehementissimuni in eos copiis omnibus impetura facit;
illi terga statim vertunt. Uzas autem, nomen a gente nactus,
virtutis laude insignis, ac peritus, ut Homerus ait, clypeum et dextrorsum
et sinistrorsum movere, is igitur, cum ex angustiis egre- 

 
 
 
 diens ad dextram declinaret, celeriter conversus, Latinum occurrentem
percutit; atque is stalira praeceps humi corruit. Boëmundo autem
Honianoj perseqiiente usque ad Salabriam flumen, idcm, cuius
meminimus, Uzas signiferum Bocmundi liasta percussit, signumque de
manibus extortiim aliquantum vibraTit inclinavitque terram versus.
Latini, cum signura inrlinatiim cernerent, trepidanles alteram capessunt
viam ac Tricala perveniunt, quae urbs a nonnullis Boëmundi
militibus Lycostomium versus fugientibus iam occupata erat. illic aliquamdiu
commorati, Castoriam occupant. imperator Larissa reversus
cum Thessalonicam pervenisset, nt solebat in eiusmodi rebus, celeriter
perlegatos Boi-miindi comitibus maximas pollicitationes fecit, si a Boëmundo
stipendia exigerent promissa; et cum solvendo non esset. eum
inducerent, ut ad mare proficisceretur ct pecuniam a Robcrlo patre
requireret, vel adeo ipse traiiceret, quo merredem pararet. quod si

effecissent, omnes honorem atque innumera beneficia capluros, et
quicunque suis sub signis merere velient, eos se in commilitium asciturum
esse et tanlam mercedem soluturum, quantam cuperent. qui
vero redire domum mallent, tutum illis iter per Hungariam se daturum.
eam conditionem comites secuti, stipendia quadrienuii praeteriti
sine ulla indulgentia flagitarunt. hic cum a pecunia laboraret,
differebat diem; sed instantibus illis iusta petere, cum non habcret,
quo se verteret, Bryennium reliquit ad Castoriam defendendam; Poloborum
custodiam Petro Aliphae tradidit; ipse Aulonem petiit. quod
ubi imperator comperit, victor in urbium reginam reversus est. 

 Ibi cum perturbatam ecclesiam invenisset, ne paullum quidem
requievit; sed ut erat disciplinae apostolicae addictus, ubi vexatam
Itali dogmatis ecclesiam vidit, licet proficisci in Bryennium cogitaret,
(Gallum istum Castoriam tenere narravimus,) tamen ne sic quidem doctrinam
evangelicam neglexit. eo enim tempore Itali haeresis succre- 

 

 
 vit, qiiae magiiopere ecclesiam agitanit. hic autem Italus (nam ab
initio repetendum est) Italia oriundus, aliquamdiu in Sicilia commoratus
est, quae est insula prope Italiam. etenim Siculi cum a Romanis
defecissent etbeUnm in eos pararent, Italos auxilio arcessiverunt; inter
quos etiam Ilali pater erat, liliolum secum ducens, qui licet nondum
militari aetate esset, tamen sequebatur patrem titubanti pede et militiam,
ut Italorum mos est, discebat. talis igitur pueritia Itali erat, et tale initium
ac fundamentum eruditionis eius. cum vero celeber ille Georgius
Maniaces, Monomacho Romanorum imperatore, tyrannidem in Sicilia occupasset,
aegre illinc Itali pater una cum filio aufugit; et in Longibardiam
profugi ambo rediere, Romanis etiam tum subiectam. hinc Italus iste, nescio
quo modo, Cpolin venit, cuiusvis eruditionis bonarumque artium
nequaquam tum expertem. nam inde a Basilii Porphyrogeniti principatu
usque ad ipsum Monomachi imperium litterarum studia, etsi fere
iacebant, tamen non plane erant cxtincta, donec imperatoris Alexii
teniporibus excitata, erflorescere coeperunt ac summa diligentia
a philolugis tractari. nam antehac delicati plerique erant nugas- 

 

 
 que agebant ac coturnicum certaminibus et aliis turpioribus ludicris
tempus terebant per mollitiem, litteras et oninem honestarum artium
cultum vilipendentes. ita comparatos cum Italns homines hicce invenisset,
et doctoribus umbraticis durisque atque agrestibus usus esset,
(nam erant tum temporis tales in urbe nonnulli,) cum is igitur
litteris erudiliis ab his esset, etiam Michaelem illum Psellum postea
adiit, qui etsi praeceptorum doctoriim scliolas minime frequentaverat,
tameu naturali ingeuii dexteritate et acumine, ad haec etiam dei auxilium
nactus ob matris preces ardentissimas, crebris vigiliis ad sanctam
deiparae in Cyri templo imaginem non sine lacrimis fervidis pro
filii salute fusas, siunmum omnis sapientiae fastigium assecutus erat, et
cum Graecorum simul et Chaldaeorum litteras apprime calleret, magna
tum temporis doctrinae laude florebat. huic igitur Italus operam dedit,
sed qiioniam nidi et barbaro ingenio erat, in adytum philosophiae
penetrare non potuit, praecipue quod praeceptores, qua erat arro- 

 

 
 antia et harbara stoliditate, ne in discendo qiiidem ferre posset,
innque omnibus se, etiam autequam didicisset, antecellere opinaretur,
ipsi quoque Psello a primo limine se opponere coepit. dialecticae
autem penitus immersus, quotidianos tnmullus in conventibus publicis
concilabat, cum sopbisticas cavillationes sereret ac nibil non ex
dialecliro genere proponeret et rursus eadem ratione probaret. hunc
in familiaritatem receperunt imperator lunc temporis Micbael Ducas
eiusque fralres, et licet secundo post Pselhim loco haberent, tameu
amore cum nmplectebantur, et in doctis certaminibiis eu utebantur.
erant cnim litterarum studiosissimi Ducae, et imperatoris fratres et
TVIichael ipse. Italus vero ardeuti semper et furioso vultu Psellum
iluebatur, et si qnando ille ut aquila perplexis Ilali captiuuculis
uperevolarat, irritabatnr et freraebat, urebatur vel doiebat. quid
postea? cxardescehat Latinorum atque Italoniiu in Komanos bellum;
et Lonmibardiae lotius sinuil atque Italiae occupatio agitabatur. eo
empore imperator Italum, scilicet ut familiaritate sibi coniunctum et 

 

 
 probum hominem, qui Italice bene sciret, Epidamnum misit. sed
(ut rem breviter exponam,) cum res nostras prodere argueretur,
mitteretnrque iam, qui inde eum pelleret, prospiciens id Romam fugit.
dein, ut erat ille, ad poenitentiam versus, supplices imperatori
litteras misit; cuius iussu Cpolin rediit secessitque in nionasterium,
Pege dictum, et ecclesiam Quadraginta Martyrum. ibi, Psello post
tonsionem Byzantio egresso, ipse philosophiam universam docebat docebat,
principis philosophorum dignitatem nactus, Aristoteilsque et Piatonis
libris interpretandis operam navabat. ac plurimarum quidcm habebatur
litterarum cognitione praeditus; re vera tamen peritus modo erat,
si quis alius mortalium, phiiosophia Peripatetica longe gravissima,
praecipue dialectica. ad reliquas litterarum disciplinas nullo modo
aptus erat: in grammatica claudicabat, rhetoricum nectar non gustaverat.
itaque uec oratio eius concinna ac polita erat; et character
austerus et horridus omnino. contraxerat doctrina supercilia, ac totus
redolebat asperitatem. dialecticis autem rationibus plenae eius scriptiones
erant, et oratio redundabat epicherematis, sed in disputando 

 
 
 
 tamen magis quam in scribendo. adeo autera valebat disputando nec
superari poterat, ut qui responderet, ultro ad silentium atque ad angustias
redigeretiir. nam interrogationes faciebat gemina utrimque fovea,
et in puteum difficultatum iniiciebat, quocum disputabat. tanta peritia
dialecticae cum esset, etiain continuls interrogatiunibus praefocabat
adversarios, conliirbans eorum eorum percellens animum; nec
erat, qui semel ciim eo congressus, labyrinthis se hisce expedire posset.
coterum litteris admodum rudis erat, et irae perquain impotens; et
si quam doctrinae laudem assecutus erat, eam irucundia obterebat
obruebatque. disputabat enim tam liugua quam manii; et adversarium
in angustias omnino venire non sinebat, nec sufficiebat ei oppresssisse
os adversario, silereque ipsum coegisse; sed manus in barbain statim
et capillum involabat, et contumelia statim excipicbat contumeliam:
manu iuxta ac lingua homo indomilus erat. hoc unum habebat non
alienum a philosopho, quod, ubi percusserat adversarium, iracundiam

mitteret, obortisque lacrimis poenitentiam profiteretur manifestam.
quodsi quis etiam figuram hominis nosse cupit: magnum ipsi caput,
frons admodura prominens, facies aperta erat; nasus libere spiritum
emittebat. barba rotunda, pectus latum, membra corporis firma,
statura procerioribus minor. pronuntiatio talis eral, qualis exspectari
poterat ab eo, qui adplescens e Latinis huc pervenerat: graeca
qnidem perfecte tenebat, sed non ab omni parte emendata utebatur
pronuntiatione; quin nonnunquam obscurius efferebat syllabas.
qiiae plane vitiosa pronuntiandi ratio ut multitudinem haud latebat,
ita artia dicendi peritiores eum ut rustice loquentem reprehendebant.
itaque scripta eius constricta quidem undique erant locis dialecticis,
ceterum pravae conipositionis vitia ac soloecismi passim
offendebant. 

 Hic igitur cum universae philosophiae praepositiis esset atque
ad eum iuventus conflueret, (namque Proclum et Platonem et phi- 

 

 
 losophorum amborum Porphyrii et Iamblichi placita exponebnt, maxime
vero Aristotelis tum ceteras artes explicabat cupientibus, tum
cuni librum, qui quasi organi usum praebet: quo se potissimum iactabat,
iit cuius inlerpretationi plus operae impenderat,) tameu nihil prodesse
discipulis putuit per iracuodiam et morum importuuitatem. vide mihi
eius discipulos, Salomouem lohaunem et lasitam quendam et Serbliam
aliosque doctriuae, si forte, studiosos. horiim plerosque aulam frequentantes
regiam ipsa postea vidi: uullo elegantiori studio imbuti, dialecticum
agebaut motibus ineptis et membrorum quadam vcrordi iactatione;
sani vero nihil seutiebant: ideas proferebant, ad huc metempsychosin
subobscure, et alia quaedam eiusdem generis deliramenta.
nam quis doctorum honiinum aulam non adiit, cum sacrum
illud par tantopere iu iitteris divinis pcrscrutandis dies noctesque
rUborarel? parenles meos dico imperatores. atque liic breviler
digrediar; permittit enim lex oratoria. iiiemini matrrin Mieam imperatricem
saepe, prandio iam apposito, librnni adhuc manibus tenuisse
et cum aliorum patrum sanctorum, qui de dogmatis scripserunt, tum 

 

 
 praesertim Maximi philosophi atque martyris, opera pertractasse.
delectabatur enim non tam quaestionum naturalium, quam dogmatum
perscrutatione, veram sapientiam percipere cupiens. ac saepe hanc
admirata, aliquando “quid, inquiebam, sponte animum ad tantam sublimitatem
adiecisti? equidem tremo, ac ne summis quidem auribus ista
percipere audeo. nam contemplativa illa et subtilis plane hominis
oratio vertiginem, ut aiunt, affert legentibus." ad haec
“laudabilem, inquit, metum istum scio; neque ipsa sine tremore
ad libros hos accedo. tamen avelli ab iis nequeo. tu vero exspecta
pauUisper: ubi ceteros prius libros cognoris, etiam horum suavitatem
percipies." percussit mihi cor horum memoria dictorum, et
in aliarum rerum narrandarum pelagus incidi. sed cohibet lex historiae;
quapropter ad Itahim oratio redeat. is igitur cum inter illos illos,
qiios dixi, discipulos regnans, omnes per contemtum tractaret, plerosque
male sanorum ad rebellionem concitavil, tyrannosque ex ipsius
disripulis non paucos reddidil; quorum quidcm multos adferre possem,
nisi mcmoriam tempns delevisset. sed haec acciderunt, prius- 

 
 
 
 
 quam pater meus rerum potitus esset; qui cum in hac urbe humanitatem
omnem doctrinaeque cultum iaccre cerneret, litteris procul
exsulantibus, ipse, si quae eruditionis scintillae sub cinere laterent,
eas excitare studebat, et quicunque ad litteras tractandas propensiores
erant, (erant autem pauci iique non ultra vestibulum philosophiae
Aristotelicae provecti,) eos ad sludia impellere non destitit; sed sacrorum
tamen librorum stiidium graecis litteris anteponerent, praecepit.
Italum autem ubi omnia miscere multosque decipere intellexit, hominis
explorandi curam commisit Isaacio seiiastocratori; erat quippe
hic litterarum amantissimiit et in rebus gravissirois exercitatus. cum
is illum talem esse cognosset, palam redarguit eum consessu publico,
ar lic demuni ecclesiastico tribunali tradidit iussu fratris imperatoris.
sed imperitiam suam cum occultare non posset, ibi quoqiie dogmata effuvit
canoni contraria et coram ipsis ecclesiac antistitibus ludificari
alia quaedam facere non desiit, qiiae inculti et barbari iugenii essent,
ijtritio Garida ecelesiae tum temporis praeside. qui quidem in aedifi- 

 
 
 
 ciis magnae aedis eura detinuit, ut ad frugera, si posset, corrigeret.
verumenimvero non multum abfuit, quin ipse celerius opinionum eius
pravitate inficeretur, quam illum in viam reduceret, ut aiunt. nam
totum sibi conciliavit Italus Garidam. quid inde? populus universus
Cpolitanus ad aedem concurrit, Italum deposcensj ac fortasse ex
summo is in mediam aedem deiectus esset, nisi clam tecto sacrae
aedis ascenso, in latebra quadam se abscondidisset. at quae falsa
iste tradiderat, cura aulicorum sermonibus agitarentur, ac nobiles
haud pauci perniciosis istis dogmatis corrumperentur, imperatorisque
animus magnopere hac re morderetur, in uudecim capita pravae istae
Itali opiniones redactae et ad imperatorem delatae sunt; quae ipsa
capita imperator Italum in aede magna ex ambone, nudo capite, anathemati
subiicere iussit, populo universo exaudiente et anatheiua repetente.
quo facto, cum Italiis sibi nequaquam temperaret, eademque
rursus palam multis traderet el, licet admonitus ab impera- 

 

 
 tore, immodeste ac barbare descisceret, anathemati et ipse subiectus
est. quanquam postea, poenitentiam iterum eo profitente, anathematismus
ipse aliquanto levatus est. ac dogmata quidem exiude notantur
anathemate; nomen vero eius oblique dumtaxat et obscure nec plerisque
ad intelligendum aperte ecclesiastico anathemate damnatur. etenim
tempore subsequente mutavit is senteutiam, et errorum, in quibus
olim versatus erat, eum poenituit. negavit etiam animas post
mortem in alia corpora migrare, et venerabiles sanctorum imagines
coli nefas esse; quaeque de ideis tradiderat, ad doctrinae orthodixae
regulam correxit; ut manifestum esset, ipsum sua se sententia
damnare, quod a recto olim aberrusset.

Bryennio Castoriam obtinente, ut supra exposuimus, cum
inde pellere eum arcemque recipere imperator festinaret, exercitum
rursus coegit, et postquam armis, quibus et ad oppugnandum et in
acie opus est, omnes instruxit, eo iler ingressus est. eius loci situs
est talis. lacus est, qui Castoriae dicitur; in eum promontorium excurrti,
in siiinino latins sese explicans et in scopulosos desinens clivos.
in hac peninsula turres et moenia exstrncta sunt in castri speciem,
unde etiam Castoriac nomen est. ibi postquain imperator advenit,
turres murosque primuin machinis tentanda censnit; sed cum
fieri non posset, nt mililes ad moenia accederent, nisi ex statione
quadain, vallum priuinm duxit, dein tnrres exstrnxit iigneas commissurasque
ferreis ligavit clavis; e quibus velut ei castello ad pugnas
cum Gallis committendas prodibat. itaque cum turres atque ballistas
eastro admovisset, dies noctesque instat murosque quatit; sed for- 

 
 
 
 tius, qui intus erant, obstiterunt et ne diruta quidem muri parte
remiserunt. ubi igitur propositum assequi non poterat, consilium
iniit generosum simul et prudens, ut ab utraque parte, a continenti
atque a lacu, navigiis manu militum tortium traiecta, eodem
tempore aggrederetur. deficientibus autem navigiis, scaphulas
curribus advectas per portum exiguum in lacum deduci iussit.
cumque Latinorum eos, qui colles ascendebant, ex una parte
celeriter viara conficere, qui vero ex altera parte descendebant, plus
temporis descendendo consumere animadvertisset, Palaeologum Georgium
cum fortium militum manu, scaphulis conscensis, ad collium
radices appellere iussit, ac simul praecepit, ut, si datum sibi signum
conspexisset, coilem statim ascenderet pone hostes et expedita planaque
via ingrederetur; curaque iraperatorem a contiuenti pugnam
cum Latinis suscepisse vidisset, et ipse, quam posset, celerrime adoriretur.
sic enim haud dubie fore, ut, cum perinde utrisque resistere
non possent, ea parte, qua remissior vis hostium esset, supe- 

 

 
 rarentur. Palaeologus isitur Georgius postquara sub collem, quem
iam commeraoravi, appulit, arraatus substitit et speculatorem in edito
loco posuit, qui signum ab imperatore datum observaret et, simul
atque conspexisset, id sibi rursus significaret. luce iam orta, qui cum
imperatore erant, classico canente, pugnam a continenti conserere
cum Latinis festinant. speculator, ut datum signum conspexit, per
alterum signum Palaeologo id nuntiat. qui statim iugo celerrime cum
suis superato, ibi confertim constitit. at Bryennius, quanivis et extrinsecus
irapetum imminentem et Palaeologum frendentem in se intra
cerneret, famen ne sic quidem nnimo cecidat, sed comites iussit eo
fortius resistere. at hi inverecundius se gerentes, “vides, inquiunt,
ut malum malo acccdat. oportet igitur unnmquemque nostrura in po-
stcrum saluti suae consulere, et vel ad imperatorem transgredi vel
in patriam redire." ac statim rem aggressi, petunt ab imperatore,
signum militare alterum versus templum magni marlyris Georgii, (erat
enim btiir templiim ibi conditum,) alterum Aulonem versus statuere-

tiir, ut “quicunque nostrum sub tua maiestate merere velint, ad signum
martyris aedem versus positum se conferant; qui autem in patriam
suam redire cupiant , ad signum, quod Aulonem versus spectat, accedant."
quibus dictis, statim ad imperatorem transeunt ; Bryennius
autem, quo erat animo generoso, idera facere nequaquara voluit;
iuravit tamen nunquam se in imperatorem arma capturum esse, modo
se, usque ad imperii Romani fines tuto deductum, domura redire sineret.
imperator celerriuie concessit, quod postulavitj ipse iter Byzantium
ingressus est, splendida victoria reportata. 

 Digrediar hic paullulum , ut quomodo Paulicianos quoque
debellaverit , enarrem. nam piiduit eum, desertores istos non devicisse,
priusquam in regiam rediret; sed quasi victoriam ex victoria
serens, etiam Manicliaeorum multitudine deleta, praeclare factorum
orbem implevit. neque enim par erat, illustrem de occiduis hostibiis
reportatam victoriam quasi macula aflicere istos ex Paulicianis profe- 

 

 
 post ἐκέλευσε excidisse videtur τὴν πάροδον aut quid tale.
tos. aperto autem Marte aggredi eos noluit, ne, pugna conimissa,
multi utrarumque partium exstinguerentur; dudum enim summa eos
fortitudine esse norat et icrociain in hostcs spirarc. qnnproptcr id
npcrain dedit, iit aiiclores scclcris lilcisceretur, rcliipios excrcitui adiungeret.
Iiac igitur ratione poenas persecutus est. cum ad perirula eos
promtos indomitique in proeliis impetus esse sciret, vcrilus bst, ne
desperatis rebus ad peiora delalicrcnlur. nain quieti tum tcmporis
terruui incolebant patriam, et ad praedationes et latrocinia nondum
se convertcraut. itaque per lilteras, Byzantium redicns, arcessivit eos
magnis pollicitationibus. isti, cognita eius de Gallis victoria, quanquam
verebantur, ne forte falsa sibi spe litterae subblandirentur, tamen
vcl inviti iter ad eum ingressi sunt. Alexius Mosynopoli substitit,
fictis morandi caussis, re vera adventum corum opperiens. qui
cum adessent, Iustrare cos sc velle simulat ac singulorum nomina
perscribere. itaque terribili considens specie, non promiscue, sed de 

 
 
 
 
 curiatim primores Manichaeorum praetervehi iussit, universos se crastino
(lie lustraturum poUicitus; ac deinile hoc niodo urbem, postquam
in tabulas relati essent, introire. iam qui acl vinciendos eos parati
erant, equis armisque ablatis, in suam quemque custodiam deducunt.
deinceps qui sequebantur, ciim quae fierent piane nescirent, ingrediebantur
ignari, quid cuique immineret. hos igitur sic cepit, bonaque
eornm publicata generosis istis militibus distribuit, qui proeliorum
atque periculorum socii sibi fuerant. cui negotium illud mandaturri
erat, philippopolin profectus, etiam uxores eorum, domibns expulsas,
in arce carceribus incliisit. captis autem Manichaeis brevi post
iinperator crimen condonavil; qui sacri baptismi participes fieri cupiebant,
iis ne lioc (piidem denegavit. omnibus aiitem artibus adhibitis,
iibi auctores pravi illiiis consilii exploravit, in insiilis deportatos
detiniiit; reliqiiis potcstatem dedit, quo vellent, eundi. hi in
patriam, qua nihil carius ducebant, statim reversi, quanlum licuit, res
suas ordinabant.

Imperator in urbem reversus, ubi cognovit, quae in triviis et
angiportis de alienata sacra supellectile in se susurrabantur, moleste
ferebat, quod cum non tantam admisisset culpam, multo plures
se allatrarent calumniatores. etenim urgente is necessitate ac rerum
secularium propter exhaustum aerarium vexatione, ad id animum adverterat,
mntiiatiis potius, quam latrnclnalus vcl tyraniii innre grassatus,
ut maledici criminabantiir. quin etiam statutum habebat, simulac
bella, quae urgebant, prospere finivisset, ecclesiis ornamenta ablata
restituere. itaqne in iirbcm rcdiix, cum calninniandi copiam praecisam
cuperet, niaximam concionem in Blachernarum palatium convocavit,
coram qiia primiim rcum se sisteret, deinde ransam pro se
diccret. convencral. iam senalns iinivcrsus ct principes excrrilns et totus
ordo sacerdotum, exspetantes, quid omnium convcntns siiii vcllct.
atitem noii aliam nb caiisam, nisi ut eorum, qnac iu imperatorem
laclabantur, quaestio institueretur. aderant igitur sacrorum monaste- 

 
 
 
 
 
 riorum curatores, et in medium proferebantur libri, (brevia vulgo vocari
solent,) in quibus aedis cuiusque supellex perscripta erat. imperator
region sedebat in solio, specie quidem iudicis, re vera ipse reus. inibatur
ratio eorum, quae templis olim a multis donate, postea ablata errant
cum ab aliiis, tum ab ipso imperatore. cumque nihil aliud sublatum
esse appareret, nisi tumulo Zoes illius augustae impositum ornamentum
auri argentique et pauca quaedam alia vasa, non ita ad sacri ministerii
usum necessaria, reum se palam profitetur imperator, iudicemque facit,
quisquis vellet. brevi post mutate oration, “ego, inquit, cum imperium
undique invenissem barbaris circumdatum et omni adversus
imminentes hostes auxilio destitutum, scitis, quot pericula subierim,
barbarorum tantum non ipse ferro absumptus. etenim multo plures
erant, qui ab utraque parte nos aggrederentur. Persarum incursions et 
Scytharum impetus haud ignoratis, nec Longibardorum infesta in nos 

 
 
 
 
 arma obliti estis. cum armis deerant pecuniae, orbisque imperii quasi ad
centrum individuum redigebatur. quantum mox creveril tota res militaris,
cnpiis exercitalis et novis undecuuque contractis, recordamini.
nec quenquam vestrum latet, talia a nobis sine magna pecunia non
potuisse praestari, quaeque aldata fuerunt, utiliter, secundum Periclem
illum, atque in vestrum honorem impensa esse. quodis nonnullis ad
vituperandum proclivioribus canoues offendisse visi sunius, mirum non
est. accepimus enim, ipsum prophetam inter reges Davidem, eadem
neccssitate circumventum, sacros panes gustasse iina cuni commilitonibus
suis, iicet uefas esset cibo sacerdotibiis jiroprio vesci. atque
praeterea etiain intelligere licet, sacros canones aliis locis permittere
supellectilem sacram venumdari ad redimendos captivos. ilaque εἰ
quo imperium Romanum urbesque nostras et ipsam Cpolin a praesenti
servitutis periculo liberaremus, paucis quibusdam, iisque nullo
plane sacrorum vasorum cultu habitis, in tanto rerum discrimine iisi
sumus, nullam profecto iustam accusandi causani malignis relinqui-

mus." haec locutus, mutata oratione, quasi reum se profitetur seque
ipse condemnat. brevia rursus replicari iubet, ut quae ablata essent,
palefieret. ac statim secreto Antiphonetae auri summam satis magnam
quotannis a vectigalium curatoribus pendendam constituit; quod et
hucusque constanter servatur. ibi enim imperatricis, cuius mentionem
fecimus , tumulus erat. Chalcoprateis vero tantum auri, quantum iis,
qui in hac sacra deiparae aede hymnos canere solebant, videbatur
sufficere, singulis annis ex aerario pendi iussit. 

 Eodem tempore exorta coniuratio in imperatorem est, conflata
ah senatus principibus et exercitus ducibus nobilioribus. cuins rei ubi
indicium ad imperatorem allatuin est, accusatores producti conscios
sceleris convincebant. patefacto iam eorum consilio, cum poena legibus
praescripta esset gravissima, imperator hanc quidem iis infligi noluit,
bonorum tantum publicatione et exilio coniurationis auctores multavit.
et hactenus scelus ullus est. sed redeat rursus oratio, unde digressa 

 

 
 est. Imperator enim, cum in magni domestici dignitatem a Nicephoro
Botaniate evectus esset, Traulum quendam Manichaeum in familiarium
ministrorum numerum adsciverat, eique sacro baptismate dignato
unam ex imperaturis famulabus in matrimonium dederat. huic quatuor
erant sorores; quas cum in custodiam illu tenipure una cum ceteris
abductas cerneret bonisque omnibus spoliatas, indignabatur nec ferre
poterat. itaque dispiciebat occasiunem e mauihus imperatoris elabendi
quod ubi coniux eius cognovit aufugientemque maritum animadvertit,
rem nuntiavit ei, cui tum Manichaeorum administratio commissa
erat. sensit Traulus consilium proditum, et quibuscum rem antea
communicaverat, vespcre ad se arcessivit; ac congregatis, qui consanguinitate
sihi iuncti erant, Beliatobam occupat; oppidulum id est in
summo nonte positum, qui valli ad Beliatobam adiacet. quod cum
vacuum invenissent, in eo tanquam sibi proprio domicilia collocarunt.
inde quotidianis excursionibus, interdum usque ad suam ipsorum
urbem Philippopolin, factis, multa onusti praeda revertebantur
nec his contentus Traulus foedus cum Scythis Istrum accolentibus

init, ducibus, qui Glabinitzam et Dristram finitimasque regiones obtinebant,
sibi conciliatis et illustris inter Scythas viri filia in matrimonium
ducta; id sedulo agens, ut imperatorem Scytharum irruptione
vexaret. de quibus imperator quotidie certior factus, cum futurorum
curam haberet litteris et pollicitationibus illum reconciliare studebat,
malum inde probenturum suspectans. quin etiam bullam auream,
qua impunitas et plena libertas sancita erat, ad eum misit. verum
cancer recta ingredi non didicit: idem erat homo, qui heri ac nudiustertius,
Scythas sibi conciliabat pluresque semper arcessebat ex
tinibus eorum ac vicinas onines regiones populabatur. 

 Postquam imperator obiter Manichaeos quoque ad frugem corapulit,
rursus in fidem eos recepit. at ëmundus (nam redeat ad eum oratio) Aulone
commorabatur, cumque certior factus esset de Bryennio ceterisque
comitibus, quorum quidem alii sub imperatore stipeudia mereri maluerant,
alii alio dispersi erant: patriam repetiit, et in Longibardiam
traiectus, Robertum patrem Salerni convenit, ut supra iam narravi- 

 
 
 
 
 
 mus, multisque in imperatorem dictis, animum patris adversus illum
irritavit. quem ubi Robertus ipso vultu infaustum illum nuntium prodentem
vidit et magnam, qnam in eo posuerat, spem testulae instar
in contrarium versam , obstupuit aliquamdiu, quasi fulmine ictus.
sciscitatus autem de omnibus, et quae praeter spem accidissent edoctus,
animum deiecit. quanquam ne tum quidem ignavam ac generoso
audacique animo indignam cogitationem suscepit. imo magis etiam ad
bellum incensus, gravioribus, quam antea, curis ac sollicitudinibus
agitabatur. erat enim constans et tenax propositi, nec ab iis, quae
semel statuerat, facile declinabat, imperterriti denique vir pectoris,
et nihil non expugnabile primo statim impetu sibi ratus. simul igitur
animum collegit atque ex magna perturbatione se recepit, statim dimissis
quoquonersum, qui iterum in lllyricum contra imperatorem
traiecturum se esse nuntiarent, omnes convocavit. ac protenus ingens
undique militum conveniebat numerus, tam equitum quam peditum,
qui splendide omues armati erant et pugnandi cupiditate fla- 

 
 
 
 
 grabant. multitudinem Homerus tantam diceret, "quanta apum feruntur
exaamina frequentium." nec magis ex vicinis quam ex longinquis
confluebant oppidis. iamque acriter se paravit ad ulciscendam filii cladem.
exercitu salis magno collecto, filios arcessivit Rogerium et qui
dicebatur Gidus, cui etiam imperator Alexius, ut a patre abstraheret,
legatis clam missis, aflinitatem obtulerat, et honoreia insignem
et pergrandem pecuniae summam pollicitus. quibus ille auditis
aunuerat, sed consilium tum celabat. hos igitur equitatui universo
praefecit, diraisitque cum mandatis, ut Aulonem quam celerrime
occuparent. quod illi, traiecto mari, stalim fecerunt. exiguo
illic praesidio relicto, cum ceteris copiis Buthrotum proficiscuntur,
quod et ipsum facile expugnant. interim Robertus cum classe universa,
oram Buthroto oppositam legens, Brundusium pervenit, in IIlyricum
traiecturus. sed cum Hydrunte breviorem traiectum esse didicisset,
inde solvit. dein litus Aulonem inter atque Buthrotum prae- 

 

 
 tervectus universa classe, cum filiis se coniungit. quoniam vero Corypho
prius occupata deleccrat, filiis Buthroti relictis, ipse classe insulam
petiit. haec Robertus. quae postquam imperator rescivit, nequaquam
oscitabatur, sed bellum adversus Robertum renovans, Venetos litteris
acciil, si classem satis magnam armassent, pecunias largissimas
pollicens. ipse biremes et triremes et varii generis piraticas naves instructas
adversus Robertum misit, militibus impositis pugnae maritimae
peritis, ubi adventum classium Robertus cognovit, quo erat animo,
aggredi occupans, solvit et cum universa classe portum Cassopes insedit.
Veneti tenebant Passarorum portum, ubi comperto Roberti
adventu, celeriter et ipsi in Cassopes portum invehuntur. proelio
atroci commisso et manu conserta cominus, Robertus fugatur. verum
ut pugnandi cupidus erat et bello strenuus, ne victus quidem animum
demisit, sed rursus ad alteram eamque graviorem pugnam se
comparavit. quo cognito, utriusque classis duces, receuti victoria treti, 

 

 
 tertio die rursus aggrediuntur victoriamque splendidam reportant. dein
in Passarorum portum revertuntur. sed sive elati, ut plerumque fieri
solet, victoriis reportatis, sive hostes iam debellatos rati, secure
degebant, tanquam tota confecta re, et Robertum contemnebant. celeres
etiam naves omnes mittunt Venetias nuntiatum, quae evenissent
et quantam de Roberto adepti essent victoriam. quae ubi Robertus
comperit ex Veneto quodam, Petro Contarino nomine, nuper ad
ipsum transfuga, animum etiam magis despondit, nec ferre amplius
potuit. mox tamen prudentioribus rationibus erectus, rursus Venetos
aggreditur. Veneti, improviso eius adventu obstupefacti, maioribus
statim navigiis ante portum urbis Corypbo inter se alligatis et facto
maris portu quem vocant, parvas naves in medium cogunt, armatique
orancs illorum adventum opperiuntur. ille, ut advenit, pugnam con
serit. pugna autem atrox erat et prioribus acrior, cum fortius, quam
antea, pugnaretur. proelio igitur commisso gravi, et nemine ex utra 

 

 
 que parte terga vertente, sed a fronte potius irruentibus, cum Veneti
commeantum antea consumpsissent, neque quidquam praeter milites
navibus inessct, hae autem propter levitatem innatarent quasi
undis sublatae, ne secundum quidem cingulum aqua contingente:
accidit, ut cuncti in illud latus, quod hostes spectabat, confluentes,
immergerentur. erant autem ad tredecim millia. reliquae naves cum
ipsis vectoribus raptae sunt. Robertus post illustrem hanc victoriam
in crudelitatem erumpens, multos eorum, quos ceperat, saevissime
tractanit. alios privavit oculis, aliis nares abscidit, nonnullis manus
aut pedes aut utraque simul. de ceteris misit popularibus eorum nuntiatum,
tiatum, qui suos redumere vellent, iis secure se adire licere. simul de
pace eosdem interrogat. at illi hoc responsum dant. "scito, dux Roberte,
etiamsi nxores et liberos nostros trucidari a te cerneremus, foedus
cum imperatore Alexio non renuntiaremus, neque adiuvare eum et 

 

 
 fortiler pro eo pugnare desineremus." paulo post Veneti paratis dromonibus
et triremibus nonnullisque aliis parvis ac velocibus nanibus,
cum maioribus viribus in Robertum movent cumque in eum circa
Buthrotum stationem habentem incidissent, gravi proelio vincunt, multis
caesis, pluribus demersis. nec multum abfuit, quin ipsum filium
eius germanum Gidum et Gaïtam uxorem caperent. qua victoria reportata
splendida, imperatori rem omnem nuntiant. is multis muneribus
honoribusque eos affecit, ipsum ducem Venetorum protosebasti
dignitate ornavit, salario iusto addito, et hypertimi titulum patriarchae
eorum concessit cum stipendio congruo. quin quin omnibus
apud Venetos ecclesiis auri quanlitatem satis magnam quotannis ex
aerario regio numerari iussit; ecclesiae autein in honorem evangelistae
apostoli Marci exstructae tum vectigales fecit Melphenses omnes,
qui Cpoli officinas haberent, tum donavit officinas, quae a veteri 

 
 
 ἐξουσίας.

Hebraica scala usque ad Biglam quae dicitur pertinerent, item scalas
omnes, qaue intra hoc spatium continerentur; addidit quoque
alias multas res immobiles Cpoli Dyrrhachiique et uhicunque illi
expeterent. postremo, quod maximum erat, mercaturam illorum omni
vectigali immunem lecit in cunctis Romani imperii terris, ut lihere
mercatum possent facere, ac commercii aliusve tributi aerario pendendi
nomine ne obolum quidem darent, sed omni plane exemti
essent Romanorum potestate. 

 At Robertus (nam redeat oratio, unde digressa est et ordinem
sequatur narrationis,) ne post hanc quidem cladem quievit. sed
cum iam antea navigia nounulla, praefecto filio, in Cephaleniam misisset,
ut urbem, quae ibi esl, est, caperet, naves, quas ad manum habuit,
ad Boditzam appulit cum exercitu toto; ipse, monere galea
conscensa, Cephaleniam tenuit. sed priusquam ceteris copiis filioque
suo se coniungeret, commoratus adhuc ad Atherem, quod est promontorium
Cephaleniae, acri correptus est febri, cumque ardorem 

 

 
 non ferret, frigidam petiit. dispersis quoquoversus, qui circa eum erant,
ut aquam quaererent, indigenarum unus "videte, inquit, insulam hanc
Ithacam. in ea urbs olim magna exstructa erat Hierusalem appellata;
quanquam vertustate iam collapsa est. in ea fons erat, idoneam semper
ad bidendum frigidamque aquam emittens." his Robertus auditis,
magno concussus metu est. nempe Atherem et Hierusalem urbem componens,
instare sibi mortein intellexit. elenim dudum vaticinati quidam
ipsi erant, qualia solent adulatores principibus narrare, usque ad Atherem
cuncta eum subiecturum esse, hinc Hierusalem proficiscentem, naturae
debitum redditurum. febrisne eum consumserit, an pleuritidis morbus,
parum compertum habeo. mortuus est sexto die; animam agentem
Gaïta uxor reperit filiumque eius lamentantem. nuntiatur igitur,
acciderat, filio, quem adhuc vivus successorem ipse principatus designaverat.
is, nuntio accepto, gravissimo dolore affectus est; sed prudentioribus
cogitationibus confirmato animo, postquam onmes convocavit, pri- 

 
 
 
 
 mum rem aperit, insolabiliter patris obitum deflens; dein sacramento
adactos in Apuliam traiicit. quo in traiectu, licet aestatis tempus esset,
magnae incidit tempestati, ita ut nanigiorum alia mergerentur, alia
illisa vadis frangerentur. navi, qua mortuus vehebalur, paene confracta,
comites arcam, quae cadaver continebat, vix salvam Vensium
portabant. ac sepultus est in monasterio S. Trinitati olim exstructo,
ubi etiam fratres cius antea depositi erant. obiit anno vicesimo sexto
ducatus sui , aetalis septuagesimo. postquam imperator de repentina
Roberti morte certior factus est, respiravit, tanto levatus onere, ac
statim eos, qui Dyrrhachium adhuc obtinebant, aggressus est, id agens,
ut disscnsionis semina litteris variisque arlibus inter eos spargeret:
sic facillime Dyrrhachium urbem capturum sperabat. etiam eos, qui
forte Cpoli erant Vencti , adduxit, ut Amnlphenis, Venctis et quicunque
coloni crant Epidamni, per litteras suaderent, ut voluntati
suae obsequerentur Dyrrhachiumque sibi proderent. quod quo lubentirs
facerent, ne ipse quidem muncra dare pollicerique desiit. cumque

eo adducti essent, (est enim Latinorum gens nniversa pecuniae amantissima
et asse uno carissima quaeque solet vendere,) magna allecti
spe, coniuratione facta, e medio tollunt tum qui arcis Roberto
tradendae primus auctor fuerat, tum qui cum eo coniuraverant. dein
imperatorem adeunt, deditaque arce, omnis generis immunitatem nacti
sunt. 

 Roberti mortem mathematicus quidam, nomine Seth, qui
astrologiae scientia multum gloriabatur, post eius in Illyricum traiectum
praedixerat, vaticiniumque charta consignatum et sigillo munitum
familiarissimis quibusdam imperatoris tradiderat, rogans, ut scriptum
aliquamdiu servarent. dein mortuo Roberto, iussu illius charta est
resignata vaticiniumque sic se habebat: “magnus hoslis ex
multum tumultuatus repente cadet." admirati sunt omnes viri
ac sane is ad summam perfectionem huius divinaudi scientiae 

 
 
 
 
 
 pervenerat. qnae ars, nt paulisper a narrationis cursu deflectamus, ita se
habet. recentioris inventum est actatis, neque veteres hanc scientiam
toverant. nec enim temporibus Eudoxi, astronomorum snmmi, erat
isla divinandi ars, nec Platoni baec disciplina nota luit; imo ne Manetho
quidem apotelesmaticus perfectam eius rei scientiam habuit.
veteres enim non solebant, cum vaticinarentur, geniturae rationem
habere et cardines figere et totam constellationem observare et si
quae alia inventor disciplinae huius posteris tradidit; quae quidem
nota iis sunt, qui tales nugas agunt. attigimus et nos olim aliquantisper
hanc artem, non ut divinaremus, (avertat id deus,) sed ut vanitate
huius scientiae melius perspecta, eorum qui ei dediti sunt
stultitiam coarguere possemus. neque vero ostentalionis causa haec
scribo, sed ut ostendam, artium plerasque floruisse, Alexio imperatore,
qui litterarum studiosos et litteras ipsas colebat. quanquam
hanc astrologiae disciplinam haud obscuro odio prosequebatur, eam
puto ob causam, quod multitudinem impulit, ut spem in deo integriorem
abiiceret astrisque inhiaret. ea causa erat, cur inimico in 

 
 P 
 
 
 astrologiam animo esset. neque tamen propterea inopia tum temporis
erat astrologorum; sed et Seth ille, cuius modo meminimus, eo tempore
floruit, et Aegyptius ille Alexandrinus multus fuit in pandendis
astrologiae mysteriis. qui etiam a multis interrogatus, accuratissime futura
praedixit; interdum ne astrolabio quidem usns, ex calculorum quodam
iactu vaticinabatur. erat autem ne ista quidem divinatio, sed ars quaedam
Alexandrini. ad quem cum imperator iuventutem confluere cerneret
etquasi prophetae honore eum habere, bis et ipse considuit hominem, et
toties recte Alexandrinus consulenti respondit. veritiis tamen imperator,
ne multis inde dainnum existeret et ad hanc astrologiae vantitatem omnes
inclinarent, Raedestum in exilium eum misit, ceterum diligenter prospexit,
ut quae ad victum pertinerent, largiler ex aerario regio darentur.
etiam Eleutherius, in dialectica versatissimus, patria itidem Aegyptius,
istam artem tencbat et ad tantam in eo genere excellentiam 

 

 
 pervenerat, ut nemini omnino palmam concederet. postea Catananges
quidam nomine, Athenis Cpolin profectus, qui omnibus ante se genethliacis
praestare studebat, cum interrogatus a quibusdam, quandonam
imperator moriturus esset, obitum eius praedixisset ut sibi
videbatur, a vero aberravit. contigit autem, ut eo tempore leo, qui
in palatio alebatur, postquam quaturor dies febre laburavit animam
efflaret: quo Catanangae vaticinium speetare plerisque visum est. tempore
satis magno praeterito, iterum imperatoris mortem praedixit:
nec minus falsus est. obiit tamen Anna augusta, illius mater, eo
die, quem Catananges praedixerat imperator autem, cum quoties ille
de se vaticinaretur, tolies falsus esset, urbe eum pellere noluit, quoniam
semet ipse convincebat, simul ne ira eum hinc eiicere videretur.
sed nos iam redeamus, unde profecti sumus, ne de coelestibus
rebus negari videamur et quaesitis ex astrologia nominibus historiae
corpori caliginem offundere. Robertus igitur, ut fama erat et
nonuulli dicebant, dux belli eximius fuit; sollers, decora facie, ur- 

 

 
 banus in sermone, citata voce, sed plena eadem ac magna, aditu
facillimo, procera corporis forma, capillo aequaliter circum caput promisso,
barba longa, religiosus in servandis patriae moribus; faciei
atque totius corporis decor ad finem usque idem, ipse iis corporis
virtutibus gestiens, propter quas dignus imperio habebatur; oninibus
quidem subditis honorem tribuens, praecipue autem, quorum propensam
erga se voluntatem perspexerat. idem parcissimus erat et avarissimus
ac quaestus faciendi congerendarumque opum quam maxime
studiosus; ad baec etiam gloriae avidissimus. quibus curiditatibus
omnibus cum serviret, in magnam omnium reprehensionem incurrit.
vituperant autem quidam imperatorem ut hominem exigui
consilii, quod aggredi eum praefestinarit. nisi enim ante opportunum
tempus adortus esset, facile aiunt superiorem eum dicessurum fuisse,
prementibus undique et Albanitis qui vocantur et Daimatis a Bodino
missis. at talia censores, qui extra teli iactum stant et in pugnantes
acerbissima obtrectationum tela mittunt. nam Roberti virtutem et in
rebus bellicis dexteritatem et auimi constantiam omues norunt. nec

facile, sed summa difficultate superandus erat, qui post acceptas
clades etiam audacior exsurgeret. 

 Imperator una cum Latinis Bryennii comitis, qui in suas
partes transierant, victor in urbem reversus, ut supra narratum est,
calendis Decembribus indictionis septimae, imperatricem in ea aedium
parte, quae olim augustrarum puerperiis dicata est, parturientem invenit.
eam antem porphyram veleres appellarunt, unde porphyrogenitorum
nomen per universum orbem manavit. diluculum sabbati
erat, cum ipsis nasceretur puella, prorsus, ut dicebant, pari similis.
haec ego fui. ut imperatricem matrem meam narrantem quondam
audivi, triduo ante imperatoris in palatium adventum, (iam
enim reverlebat ex bello cum Roberto gesto et multis istis pugnis sudoribusque,)
cum illa partus dolores sentiret, cruce ventrem consignans,
“mane, inquit, puer, et exspecta patris reditum." sed multum pro- 

 

 
 tovestiaria, eius mater, obiurgavit, ut narrabat, filiam, et cum stomacho
“at, inquit, scisne, num post mensem venturus sit? et quomodo
par eris tantis suslinendis dolorilnis doloribus?" haec mater eius.
quod imperatrix itisserat, factuni est: qua re vel in utero obsequium
erga parentes meum in posterum satis aperte significabatur. nam ubi
adolevi et sapere incepi, matris perinde patrisque amantissinia facta
sum. cuius rei tesles milii sunt multi mortalium, praecipue omnes,
qui res meas norunt, accedeutibus in testimonium multis, quos parentum
rentum causa subii, iaboribus sudoribusque et periculis illis, in quae
propler illorum amorem me immisi, neque honori, nec pecuniae,
nec ipsi vitae parcens: adeo parentum amor me inflammabat, ut etiam
in vitae discrimen eorum causa saepe rne inferrem. sed uondum de
his agendi tempus est: redeat oratio ad ea, quae primo, postquam
nata sum, tempore mihi acciderunt. omniijus enim, quae solennia
sunt in natalitiis imperatoriae prolis, impensius praestilis, acclamationibus
videlicet et donis muneribusque, senatus et exercitus principibus
dari solitis, magis quam unquam gestiebant ovabaulque 

 
 
 
 
 omnes, maxime qui sanguine imperatrici iuncti erant, qui prae laetitia
quid agerent nesciebant. diebus non ita multis inleriectis,
corona etiam me et regio diadeinate parentes ornant. Constantinus
autem, filius Michaelis Ducae, antea imperatoris, cuius saepe mentionem
tionem fecimus, cum regni etiam tum consortium obtineret, et una
cum imperatore patre meo donationibus rubramento suliscriberet, et
in pompis solennibus tiara indutus incederet, postremo in acclamationibus
secundo loco nomiuaretur, quoniam etiam mei in
acclaniationibus meutio facienda erat, Constantinum et Annam simul
pronuntiabant, qiii acclamationes praeibant; id quod satis
longo tempore observatum esse, e consanguineis postea parentibusque
meis saepe audivi. erat autem forlasse hoc augurium eorum, quae
mihi eventura erant aut prospera aut adversa. sed cum etiam altera
imperatoribus filia esset nala, vultu relerens parentes, apparentibus
simul virtutis atque prudentiae vestigiis, quae postea in ea eluxere, desiderium
eos incessit etiam virilis stirpis procreandae, idque in votis
erat. iam indictione undecima etiam puer ipsis natus est. ingenti
de ea re gaudio parentes alfecti sunt, neque tristitiae ullum vestigium 

 
 
ῥηθήσεται τόπον. 
 
 ipsis rellqmim erat, quoniam optata eorum evaserant. populus autem
omnis exsultabat, principesque tanto voluptate affectos cernens, eadem
laetitia perfundebatur atque gestiebat. aulam gaudii plenam
cerneres, nec usquam moeror aut alia ulla cogitatio erat, aliis ex
intimo animo laetantibus, quotquot benevoli erant, aliis fingentibus
iaelitiain. nam sunt fere qui parent infesto in doniinos animo, sed
simulatione plerumque et assentando demereri student prlncipes. nihilominus
tamen communem tum cerneres laetitiam, similiter aflectis
oHiniljus. ceterum pueruhis fusco erat colore, lata froute, aridulis genis;
nasus neque simus erat, neque aduncus, sed fonna inter utrumque
media, oculi nigri ingeniumque alacre, quantum ex infanlis corpore
coniicere licet, prodentes. Iiunc liliolum cum ad imperaloris dignitatem
extollere eique vehit liereditatem Romanorum imperium relinquere
cuperent, in magna dei ecclesia eum sacro baptismate initiandum
et coronandum curant. hacc igilur porphyrogenitis nobis ah
ipsis ortus primordiis contigerunt; quae jiostea acciderunt, suo quidque
narrabuutur loco.

Imperator Alexius, Turcis ex Bithyniae et ipsius Bospori oris
superioribusque regionibus pulsis, cum Solymano pacem fecerat, ut
supra narravimus, tum versis in Illyricum habenis, Robertum filiumque
eius Boëmundum multa perpessus plane devicerat et occidentem
calamilate maxima liberaverat. inde reversus, rursus Turcas, qui Apelchasemo
parebant, noii Orieiitem modo invadentes invenit, sed atl
ipsam usque Propontidem et marifimas circa rejjiones progressos. iam
vero fpioiiiodo Amer Solymas JNicaea proficiscens hiinc Apelchasemum
praesidio urbis praefecerit, Puzanus autem, a Persarum sultano in Asiam
missus, a sultani fratre Tutuse violiis occisusque sit, Tutusen rursus
post superatum Puzanum consobrini eiiis slraiigiilaverinl, narrare incipiam.
vir ex Armenia oriundus, Philaretus nomine, fortitudine ac
prudentia insignis, ad domesticalus dignitatem ab imperatore Romano
Diogene evectus, cum cum quae acciderant Diogeni vidissct, et luce eum
privatum esse certo comperisset, quoniam egreoie eum diligebat, fereudum 

 

 
 illud non existimavit. sed defectionem molitns, Antiochiae urbis imperium
sibi comparavit. Turcis autem omnem circa regionem quotidie
vexantibus, cum quiete frui omnino non liceret, translugere ad Turcas
et cirecumcidendum, ut mos ipsis est, praebere se in animo
filius eius magnopere institit ab insano consilio patrem revocare; sed
auditus non est, meliora suadens. magno igitur moerore affiictus,
octo diebus Nicaeam pervenit, Ameremque Solymam, sultauicii dignitatem
eo tempore adeptum, adiit, ad Antiochiam obsidendam atque
ad bellum patri inferendum concitans. obsequitur Solymas, et cum
Antiochiam profecturus esset, Apelcliasemo custodiam Nicaeae commisit,
qui omnium ducum praestantissimus esset, ducis nomen eidem
tribueus. ipse, Philareti filio comite, post duodecim noctium iter (nam
ut improviso adveniret, diebus quiescebat,) Antiochiam pervenit ur
bemque statim cepit. eo tempore Charatices Sinopem clam occupavi
ubi auri vim satis magnam et regii aerarii pecunias depositas ess 

 

 
 didicerat. sed Tutuses, magni sultani frater, qui Hierosolymis et Mesopotamiae
toti et Chalepo atque adeo ad Bagdam usque imperitabat
et Antiochia potiri expetebat, ubi Amerem Solymam derecisse et
Antiochiae imperium sibi iam comparasse cerneret, copiis omnibus
profectus, Chalepum inter atque Antiochiam conscdit. occurrenle
Amere Solyma, proelium statim exortum est magnum: in quo postquam
ad manus ventum est, Solymae copiae terga dantes effuse fugiebant.
maguopere cohortatus Solymas, cum e fuga revocare eos non
posset, quantum sibi periculum impenderet, perspiciens, declinavit
et ubi in tulo conslitisse sibi visus est, clipeo humi apposito, subsedit.
neque tamen latuit populares. accedentes enim ad eum satrapae
nonnulli, a patruo ipsius Tutuse se missos dicebant, qui eum
accirent; at ille renuit, periculum ex eo metuens. instantibus autem
tatrapis, ubi vi resistere nun poterat, quippe qui solus esset, eductum
e vagina gladium in sua intrusit viscera, transfossoque corpore
malus male periit. statim igitur quae reliquae erant Ameris Solyniae
copiae, ad Tutusem transeunt. his magnus sultanus auditis, cum Tutusem
potentiorem iam factum metueret, Siauso ad imperalorem mis- 

 

 
 so, affinitatem eius ambit, pollicens, si voti compos fieret, abducturum
se Turcas ex cunctis orae maritimae regionibus et casteila ibi
sila traditurum omnique studio auxiliaturum esse. quem ubi conspexit
imperator et sultani litteras legit, afinitatis quidem nullam habuit
rationem; ceterum Siausum, prudentia eius perspecta, interrogavit,
cuias esset et quibus parentibus ortus. eo respondente, matrem
sibi ex Iberis fuisse, patrem tamen Turcam, imperator omnem
curam adhibuit, ub sacro is baptismo se initiandum praeberet. annuit
Siaus fidemque imperatori dedit, se domum non rediturum, ubi divini
parliceps baptisinatis factus foret; cupmue ipsi mandatum esset
scriptis a sultano litteris, ut si imperator ad affinitatem iungendam
paratus esset, omnes qui urbes maritimas tenerent satrapas inde pelleret,
exhibitis sultani litteris, quibus id praescriptum esset, imperator
persuasit Siauso, islo diploinate uteretur et, expulsis hoc modo
satrapis, in urben rediret. itaque libentissime Sinopem primum profectus,
Charaticem, sullani litteris ostensis, inde eiecit, ne ano qui- 

 
 
 προχειρίζεται.

dem obolo ox regia pecunia potitum. accidit enlm tale quippiam. Sinope
egrediens, cum inimaculatae dominne nostrae deiparae templum
violasset, daemoni velut ultori per divinam providentiam traditus,
iacebat spumam agens; atque ita furore agitalus agitatus, urbe exiit. praefecturam
autem Sinopes Constantino Dalasseno Siaus tradidit, qui ab
imperatore ad id ipsum missus erat. dein reliquas urbes circuiens,
sultani scripto satrapis monstrato, eos eiecit imperatorisque satrapis
urbes commisit. haec postquam Siaus perfecit, ad imperatorem reversus,
sacrum baptismum accepit, multisque muneribus ornatus, etiam
Anchiali dux creatus est. 

 Caede Ameris Solymae per totam Asiam vulgata, quicunque
satraparum urbibus et oppidis praefecti erant, suam quisque arcem
detinebant sibique vindicnbant. etenim cum Apelchasemo, Antiochiam
profecturus, Nicaeae custodiam committeret, compluribus satrapis
oram maritimam et Cappadociam omnemque Asiam, ut narravimus,
tradidit, ut quem quisque locum sortitus esset, eum tueretur, quoad
ipse inde redirct. Apelchasem, archisatrapa tum teniporis Nicaeae, 

 
 
 
 
 rnm hanc urbem obtineret, ubi etiam sultanicium erat, et fratri suo
Pulchasae Gappadociam concessisset, securus erat, sultanicii dignitatem
assecuturum se sperans atque in manibus iam tenere ratus:
alacer enim erat atque ad pericula promptus: neque se finibus rerura
suarum continebat, sed missis, qui praedam agerent, Bithyniam universam
depopulabatur usqne ad ipsain Propontidem. iisdem igitur,
quam antea, artibus imperator usus, et praedatores repressit, et
Apelchasemum ad pacem ineundam adegit. sed cum clandestina adversus
se consilia eum semper agitare intelligeret et foedus procrastinare,
validum contra eum exercitum mittendum censuit. itaque Taticium,
cuius sacpe narratio mentionem fecit, cum copiarum vi idonea
Nicaeam misit praecepilque, ut caute atque prudenter hostes
aggrederetur, si quando contingeret, ut extra urbem aliquibus occurreret.
Taticius, cum eo advenisset et aciem muris, nemine Turcarum
tum obstante, adniovisset, Turcae, numero ad ducentos,
portis erumpunt et agmine in eum invehuntur. quos conspicati Galli, 

 
 
 
 
 (erant enim sat multi,) recla in eos vehcmenti impetu, longis nnnati
hastis, feruntur, multisque vulneratis, reliquos in arcem repellunt.
quo facto, Taticius eodem rursus ordine stetit usque ad solis occasum;
cumque nemo Turcarum extra portas conspiceretur, regressus
ad Basileam castra posuit, quae duodecim stadia ab Nicaea abest.
nocte autem rusticus eum adiit, qui Prosuchum cum quinquaginta
millium exercitu appropinquare affirmavit, ab eo qui nuper fuctus
esset sultano Pargiarucho missum. de quibus cum Taticius etiam ab
aliis certior factus esset, quoniam tantae hominum multitudini copias
suas imparcs erant, abiecto priori consilio, satius existimavit, exercitum
totum incolumem servare, nec copiis multesimis adversus longe
plures validioresque pugnantem, summam rei perdere. itaque ad
urbem regiam animo converso, νυ Nicomediam revertere statuit. sed
Apelchasem cum de muro eum Cpolin versus iter iam ingredicntem
cerneret, eductis copiis secutus est, ut si suo eum loco caslra
metatum conspiceret, aggrederetur. Preneti assequitur Talicium, pu- 

 

 
 gnamque fortiter committit. at Taticins, exercitu celeriter in aciem
constituto, Gallos primum in barbaros impetnm atque impressionein
facere iussit; qui hastis correptis longis, effusissimis habenis, velut
ignis barbaros invadunt et, disiecta eorum acie, in fugam effusam
vertunt. sicque in urbem regiam per Bithyniam Taticius reversus est.
verum Apelchasem quiescere omnino noluit. appetebat enim imperii
Romani sceptra, sin minus, totam certe oram maritimam ipsasque
adeo insulas. talia igitur aftectans, primum piraticas naves exstruere
decrevit, occupata Cio, quae urbs Bithynorum est maritima; consiliumque
bene ipsi procedere videbatur, cum naves iam exstnierentur.
neque id imperatorem latebat; qui armatis statim, quas ad manum habuit
biremes et triremes ceteraaue navigia, Manuelem Butumitem
classi praepositum contra Apelchasemum misit mandavitque, ut festinaret
semiperfectas Apelchasemi naves incendere, quocunque in
statu eas reperiret. etiam Taticium terra cum copiarum vi satis magna
adversus eum misit. utroque urbe egresso, ubi Butumitem mari
niagna celeritate iam adveutautera Apelchasem conspexit hostesque 

 

 
 etiam terra appropinquare comperit, cum locum, in quo erat, iniquum
duceret, quod is asper, angustus sagittariisque nequaquam commodus
ad arcendum Romanorum equitatum esset: castris motis, co-
pias loco idoneo collocare slaluit. itaque locum petiit, ab aliis Halycas,
ab aliis Cyparissium dictum. at Butumites mari advectus, celerius
quam dici potest naves Apidcliasemi conibussit; postridie terra
etiam Taticius advenit, et exercitu idoneo loco disposito, a prinia
luce ad vesperam non intermisit modo velitari, modo cominus cum
Apelchasemo pugnam conserere, per totos quindecim dies. Apelchasemo
autem nequaquam cedente, sed forliter resistente, Latini morae
pertaesi, quamvis loci opportunitate parum adiuvarentur, tamen
vel solis sibi ut cum Turcis congredi liceret, instabant. quae res etsi
Taticio non satis probanda videbatur, tamen quoniam quotidie copias
Turcicas Apelchaseino accedcre videbat, Latinis obsecutus, acie
sub ortum solis instructa, pugnam cum Apelchasemo capessivit multi 

 
 
 
 
 tiinc caesi Tnrcarum, multi capti. plurimi terga verterunt, nulla ne
vasorum quiclem supellectilisque cura habita; ipse Apelcliasem Nicaeam
recta contendens, vix evasit. Taticii autem milites, multa
potiti praeda, in castra redennt. his imperator auditis, pro ea qua
poliebat peritia hominum quantumvis pervicaciuin animos flectendi,
litteras ad Apelchasemum cledit, quibus suasit, ut inanibus istis conatibus
desisteret, neve aerem diutius verberaret, sed ad se potiua veniret,
ut et multis superscderet laboribus, et larga munera honoresque adipisceretur.
Apelchasem cum etiam Prosuchum didicisset arces a satrapis
quibusdam occupatas obsidere, iamque obsessum adventare
Nicaeam, necessitate necessitate, ut aiunt, in virtutem versa, quoniam idem
nientem imperatoris perspiceret, animo fidenti pacem amplectitur,
confecta inter utrumque pace, imperator etiam alterum commodum
spectans, cum aliter perfici non possent, quae intenderat, in urbem
regiam eum invitat, ut et dona acciperet et iucunditati se daret,
sicque domum revertertur. obsequitur Apelchasem, et Cpolin pro- 

 

 
 fectus, benignissime habitus est. cum autem Nicomediam (urbs ea
primaria est Bithyniae,) Turcae, qui Nicaeae imperitahant, tenerent,
inde pellere eos imperalor in animo hahens, alteram ad mare arcem
exstruendam interea censuit, dum solennia, quibus illum colebat,
celebrarentur. itaque reluis omnihus ad usum necessariis nna cum
ipsis strtictoribus in naves oncrarias impositis dimisit eas, postquam
Eustathio, classis drungario, cni aedificandi curam commiserat consiliumque
coramunicaverat, praecepit, ut si forte Turcae praeterirent,
rent, eos humanitate prosequeretur et donis ad satietatem impleret,
praeterea significaret, haud inscio Apelchasemo arcem cxstrui,
denique omne navigium Bithyniae ora urceret, ne quae licrent iste resciret.
interim Apelchasemum non destitit quotidianis demereri muneribus,
ad balnea, ad ludos equestres, ad venationes invitare, praeterea
ad lustrandas columnas in plateis positas adhortari. quin etiam
certamen equestre eius gratia aurigas apparare iussit in ihealro, quod
magnus olim struxit Constantinus, atque ut eo quolidie irel equos- 

 
 
 
 
 que probari spectaret, incitavit. id fecit eo consilio, ut dum tempus
hic tali modo tereret, istis spatiura ad aedificandum daretur. exstructa
autem arce, ubi propositum ad finem pervenit, maioribus etiam
donatum muneribus et angusti dignitate affectum, foedere confirmato,
honorificentissime itinere maritimo dimisit. cumque is de arce
exstructa certior factus esset, quanquam animum eius id pungebat,
tamen silentio rem scire se dissimulavit. tale quid etiam de Alcibiade
narratur. sic enim et ille Lacedaemonios fefellit, qui Athenas
refici non permitterent a Persis deletas. postquam praecepit, ut Athenienses
urbem renovarent, ipse legatus Lacedaemonem profectus est;
ubi cum legationis tempus traxisset eiusque aedificandi otium dedisset,
perfecta demum fraude, Lacedaemonii Athenas restitutas esse audierunt,
cuius quidem fraudis egregiaememinit etiam Paeanieus alicubj
in orationibus suis. tale etiam patris mei consilium, vel potius Alcibiade
etiam prudenlius. nam spectaculis aliisque voluplalibus barba- 

 
 
ἀπέλυσε πόλεως.

nim demerens et de die in dieni detinens, arcem exstruxit; atque perperfecto
demum opere, ex urbe eum dimisit. 

 Ceterum Prosucli, poslquam cum ingenti copiarum vi, ut
exspectabaLiir, advenit, Nicaeaiu obsidione cinxit, prout Talicio nuntiaverat,
qui noctu eum paulo anle adierat. tres inenses in obsidioue
urbis perseveravit. in summas autein angustias ubi qui inlus eraut et ipae
etiain Apelchasem se compulsos esse auimadverterunt, ueque resistere
diutius Prosucho potuerunt, legatis ad imperatorem missis, auxilium
petierun, satius satius se putare dicentes servos illius nominari, quam
Prosuclio manus dare. is statim ex copiis, quae forte aderant, praestantissimos
elegit, eosque cum vexillis argentoque clavalis sceptris
suppetias neque tamen tamen aperte auxitiaturus Apelchasemo exercitum
misit, sed ex imperatoris mente auxilium in perniciem Apelchasemi
erat. duorum enim imperii Romani hostium inter se certantium
succurrendum crat imbecilliori, non quo validior fierct, sed ut
alterum depelleret, alteri urbem eriperet eamque extra imperii orbem
tum positam recuperaret, et paulatim inde aliis atque aliis po- 

 
 o 
 
 
 tilus, imperii Romani fines dilataret; qui quidem admodum contracti
erant, praesertim ex quo Turcarum res validiores factae sunt. nam
fuit, cum termini imperii Romani columnae illae eraut, quae orientem
et occidenlem finiunt, aiterae in occidente, quae Herculis dicuntur,
in oriente alterae, quas ad Indorum fines Racchus posuit.
latitudo enim quanta fuerit imperii Romani, dici non potest: quippe
Aegyptus, Meroe , Troglodytice universa et quae zonam torridam adiacent
regiones aii australi parte, ab altera autem Tiiule celeberrima
et quotquot gentes boreales terras incolunt, quorum capitibus axis
borealis imminet, Romanorum imperio parebant. at his temporibus
ab oriente Bosporus vicinus , ab occidente Adrianopolis regnum Romanorum
terminabant. imperator autem Alexius, veluti manibus propellens
barbaros ab ulraque parte instantes atque Byzantio quasi ex
centro circumiens , imperii orbem dilatavit : ab occidente Adriaticum
mare , ab oriente Eupliratem atque Tigridem terminos constituit. atque
in prJslinam saue felicitatem imperium restituissel, nisi bella

rnnlinua et frequenles labores periculaqiie ( nam utrimque impera-
tori et crebra et magna subeunda eraut pericula) a proposito eum
deduxissent. sed, ut initio dixi, exercitum Nicaeae tyranno Apelchamo
non eo consilio misit, ut illum periculo eriperet, sed ut sibi vitoriam
pararet. neque taiuen fortuua coeptis eius adspiravit. ila res
se habuit. qui auxilio niissi crant, ubi ad oppiduluin perveueriint , a
doiuino Georgio vocatuni , Turcae portas exteniplo ipsis aperuerunt.
Jii supra portain orientalem in pinnas niiiroruni asceuderunt, signisque
ac sceptris congestis, clamoreiu sustulerunt continuum. qua re perterriti,
qiii urbein obsidebant, noctu discesserunt, ipsum iniperatorera
advenisse rati. Romanae autem copiae in urbem reverterunt, cum se
non pares esse sentireut excipieudis Persis, quos ex intimis imperii
Turcici regionibus rursus adventuros sperabant. 

 Interim sultaniis , diu cxspectato Siausi reditu , ubi morari
(??)m vidit coinperitquc , illum dolo Cjaratocen Sinope eiecisse, sarumque
baptismum suscepisse , et in occidcnlem ab imperatore mis- 

 
 
 
 
 sum esse , in ducis Anchiali dignitatem evectum , indignabatur atque
aegre ferebat. itaque Puzanum rursus cum exercitu adversus Apelchasemum
raittendum , simulque litteras ad imperatorem eidem tradendas
statuit, in quibus de afllnitate cum eo coniungenda agebatur.
scriptae autem erant in hunc modum. "audivi, imperator, de rebus
tuis, ut accepto Romanorum imperio, statim ab initio in muita certamina
incideris, utque sopito Latino tumultu, Scythae contra te bellum
parent, et ipse Amer Apelchasem foedere, quod cum Solyma
tlbi erat soluto,usque ad ipsam Damalim Asiam vastet. si ergo vis
et Apelchasemum ex istis partibus expelli, et Asiam ipsamque Antiochiam
imperio tuo restitui, mitte tuam ad me filiam, sponsam filio
meo natu maximo mihique nurum futurain. quod si feceris, nullum
libi in posterum impedimentum obstabit, sed oinnia facile perficies ,
me adiuvante, non per orientem solum, sed usque ad Illyricum et
occidenlem universum , auxilio usus copiarum, quas tibi mittemus.’
liaec giitur Persarum sultanus. Puzanus aulcm , admotis Nicaeae copiis
urbeque ilerum atque saepius frustra teutata, cuni Apelchasem 

 
 
 
 
 fortiter resisteret atque auxilia ab Alexio et pelerel et acciperet, ad
ceteras urbes oppidaque expuguanda animum advertit; indeque profectus,
castra ad Lampen posuit, qui fluvius est circa Lopadium. is
ubi discessit, tredecim Apelchasem mulis tantum auri imposuit, quantum
lerre poterant , atque ad Persarum sultanura profectus esl, donum
allatiirus, ne praefectura sibi ahrogaretur. assequitur eum ad
Spacha coinmoranlem; sed cum ne in conspectum quidem ab sultano
admitteretur , intemunciis utebatur; quibus vchementer instantibus,
ille "quoniam semel inquit, inquit, Ameri Puzano provinciam istam
ipsi eam eripi nolo. det ergo Apelchasem aurum atque ad Puzanum
se conferat, quocum, ut volet, de rebus suis agat. quidquid illi visum
fuerit, etiam mihi placehit." diu igitur ihi commoratus, cum multum
sollicitando nihil profecisiel, ad Puzanum iter ingressus, ducentis obvius
fit viris lectis atque satrapis , qui a Puzano adversus eum missi
rant. neque enim hunc latuerat, Apelchasemum Nicaea profetum
esse. isti captum laqueo ex nervo torto strangularunt. quan- 

 
 
 
 
 qnam eius rei auctor ex mea qnidem sententia non Puzanus erat, sed
sultanus ipse , qui insidias Apelchasemo strui iusserat. hactenus de
Apelchasemo. imperator, lectis sultani lilteris , ne advertere quidem
animum ad ea , quae significata sibi erant, voluit. quomodo enim?
regia filiola, quam illius natu maximo filio desponderi epistola postulabat,
sane erat infelicissima, ut apparet, si in Persidem profecta, regni
facla esset consors quavis egestate tristioris. sed neque divina id lex
sinebat, neque imperator liaec ita perficienda censebat, vei si in summas
angustias res suae redigerentur. risit igitur statim, cum primura
litteras legeret, barbari spem, quam a daemone ei suggestam csse
dicebat. sed de affinitale licet ita imperator sentiret, tamen inani spe
suitani animum suspeudi oportere ratus , Curticium cum tribus aliis
arcessivit eosque legatos ad eum misit cum litteris, quibus pacis conditionem
libentissime se accipere postulataque concedere significabat;
expeteus simul et ipse alia quaedam, quibus lempus duceretur. sed
priusquam Byzantio missi legali Ghorasanum pervenisseut , audita 

 
 
 
 
 
 siiltani caede , reverteriint. nam frater eius tutuses, postquam et
Amerem Solymam et generum ex Arabia adversus se profectum occidit,
insolentia inflatus, cum sultanum de pace cum imperatnrc agere
comperisset, ad fralris necem animum advertit. duodecim igitur Chasios,
ut Persarum lingua dicuntur, caedein spiraiites arcessivit et legatorum
nomine nomine ad sultanum statim misit, simul fraudis rationem
indicans, "ite, inquit, atque primum prae vobis ferte arcana quaedam
sultano vos nuntiattiros esse : adinissi, quasi ad aurem loqui velitis,
accedite et statim fratrem meum " legati igitur vel potius
sicarii, ut ad convivium seu eptilas missi, alacres ad sultani caedem
properaruut. ebrium cum eum invenirent, quoniam omni libertate
utebantur, iis, quibns custodia sultani credita erat, procul stantibus,
aiccdebant ad eum gladiisque, quos sub ala gestabant , eductis,
infclicem illico interficiunt. talis enim est ista Chasiorum gens,
quae sanguine delectetur et voluptuosissimum ducat gladium in homi- 

 

 
 num visceribus figere. ceterum, si forte eo ipso momento alii aggressi
eos discerpunt, summo honori talem mortem habent, velut paternam
hereditatem cruentum istutl artificium alius ah alio accipientes
atque rursus tradentes. illorum quidem nenio ad Tutusen reversus est,
cum mercedem quasi sceleris contrucidati darent. Puzanus, ut haec
andiit, in Chorasanum cura copiis omnibus movit; appropinquantem
excepit occisi sultani frater Tutuses. pugna statim cominus commissn,
postquam strenue uterque exercitus pugnavit, et neuter neutri victoriam
(loncessit, Puzanns etam lethali vulnere percussus cecidit, fortiter pugnans
et universos conturbans ordines, milites eius fuga salutem pertierunt,
alii alio dispersi. Tutuses autem victor inCliorusanum rediit, iam
sultanicii dignitatem adeptum se ratus. sed periculum capiti eius impendebat.
etenim occisi Taparae sultani filius, Pargiaruch. obviain ei factus,
velut leo gavisus est, qui magnum in corpus inciderit, ut
poeta ait, atque omnium virium contentione eum aggressus, Tutusis
copias disiecit, disiectasque sumina vi persecutus est. cecidit et ipse
Tutuses, ad Novati instar inflatus. Apelchasemo cum pecuniis ad 

 
 
 
 
 Chorasani sultanum profecto, ut supra narravimus, frater eius Pulcliases
Nicaeam occupavit, de qua re imperalor cerlior factus, largissima
ei dona pollicitus est, si urbe sibi tradita decetleret. Pulchases
conditioneni non aspernabatur quideni, sed Apeicliasemum repiciens
cunctabatur, et alias atque alias morae causas adversus imperatorem
praelendebat, suspendens quasi eiim, re vera fratris reditum
operiens. interim tale quid contigit. trucidatus a Chasiis Chorasani
sultanus Aineris Solyinae filios duos ceperat. hi post illius
necem ex Chorasano aufugientes, Nicaem celeriter se conferchant ;
quos conspicati, qui Nicaeae erant, tumultuantes ingenti gauilio exceperunt;
eperunt atque Puchases Pulchascs ut paternam hereditatem Nicaeam sine
nora ii3 tradidit. eorum natu maior , Clilxiasthlan nomine , sultanus
creatus, uxores et liberos eorum , qui tum Nicaeae degehant , arcessivit
eamque urbem incolere iussit, in qua urbo sultanorum, ut dixerit
aliquis, domicilium rursus collocavit. ita Nicaeae rebus constitutis,
Pulchasen praelectura movet, et archisatrapae Muchumeti princi-

patu tradito satraparuin, qiii Nicaeae erant, ipse liunc ibi relinquens,
adversus Melitenein profectus est. 

 Elclianes auteiu arcliisatrapa, occupatis Apolloniade et Cyzico,
quae urbes niari adiacent, inaritimain orain universani infestam
habebat. qtio iinperator aiidito, navigiorum, quae ad manus erant,
(nain classis nonduin erat parata,) satis niulta expedivit, et luachinis
niilitibusque fortibus inipositis, Eupliorbeno Alexandro, qui et genere
et virtute ciarus erat , iinperiuin eoruin tradidit, atque adversus Elclianein
euin misit. is ubi Apolioniadein pervenit, urbein statim adortiis,
post oppugnationem sex ilieruin, ne noctu quideni plane omissam,
exteriorem arcis circuitum occupavit, quod proinurale liodie vocari
solet. Elclianes autein lortiter obstitit, auxilia mox adventiira
sperans. cumque revera barbarorum exercitum satis magnuin subsidio
Elcliani venire Alexander aniinadverteret , suos autein ne multesimam
quidem advenientiuin copiarum partem esse ; satius duxit, quamvis 

 
 
 
 
 victoria non reportata, suos incolumes servari. sed res suas in summas
angustias adductas esse cernens, neque ullam salutis viam superesse,
ad mare tendere statuit , et navigia ingressus, secundo fluvio eo
traiecit. odoratus Elclianes Alexandri consiliiim, praeoccupavit lacus
ostium et fluminis pontem, in quo etiam templum dudum a sancta
Helena in honorem magni Constantini exstructum erat , unde appellationem
pons iste hodieque habet. ad istud igitur ostium et in
hoc ponte milites fortissimos ab utraque parte dispositos navigiorum
transitum exspectare iussit. iam cum omnes naviculis illis , quas dixi,
per lacus ostium vecti , in insidias ab Elchane structas inciderent ,
imminentis periculi metu nescii quid agerent, navibus ad littus appulsis,
in terram egrediuntur. quos ubi Turcae assecuti sunt, gravis
committitur pugna. multi nobilium hominum capti, multi etiam fluvii
orticibus hausti sunt. quibus cognitis, imperator cladem inultam non
erens, Opum cum idoneis copiis terrestri itinere adversus eos misit. qui
ostquam Cyzicum pervenit , statim urbem cepit. electos autem e co 

 
 
 
 
 piis suis viros fere trecentos , munitionibus accedere paratos atque
ad pericula promptos , adversus Poemanenum misit; qua arce illico
occupata, qui intus erant partim trucidnntur, parlim capti ad Opum
mittuntur; hic ad imperatorem celeriter eos misit. ipse inde profectus,
Apolloniadem pervenit eamque irbem obsidione clausam tentare
non destitit. Elclianes, deficientibus tum quidem copiis , oppidum
ultro tradidit atque una cum consanguineis ad imperatorem transiit.
a quo cum alia innumera, tum quod maximum est , sanctam
evangelii lucem consequitur. qui Opum sequi nolnerant, Scaliarius
et qui postea hyperperilampri i. e. clarissimi titulo ornatus est * * *,
(archisatrapae hi quoque erant ex illiistribus) cum audissent, quanta
humanitate ac munificentia ab imperatore exceptus Elchanes esset,
accesserunt et ipsi et quae vellent consecnti sunt. quippe erat imperator
religiosissimus, atque virtute et rognitione, ut ita dicam, omnis
pietatis sacerdos summus. paratissimus idem ad praecipiendum dogma
nostrum, atque apostolicus et volnntate et oratione, fidei nostrae con-

ciliare cupiebat non nomados tantum istos Scythas , sed etiam Persidem
universam et quotquot Aegyptum Libyamque incolunt barbari ,
Moamethis sacris initiati. 

 Sed de his satis. graviorem autem et maiorem supfriora in
imperium Romanum impetum cum enarratura sim, ab initio rursus
repetenda res est: nam alii ex aliis ciebantur fluctus. gons quaedam
Scythica, a Sauromatis quotidie vexata , relictis sedibus, ad Danubium
descendit. cumque necesse ipsis esset cum iis, qui Danubium
pacisci, pacisci, consentientibus omnibus, conveniunt principes,
Tatum et Chalem et Seslhlabum et Salzam, (nam oportet nominatim
laudare viros inter barbaros nobilissimos, licet historiae elegantiam vocabla
deforment,) quorum ille Dristrae praeerat, reliqui Bitzinae ceterisque
oppidis. cum his igitur ubi pacti sunt , secure Danubio traiecto,
finitimas rogionos depopulbatur oppidaque nonnulla occupabant.
sed Traulus iste Manichaeus cum iis , qui eum secuti erant, et
qui oppidum, in Roliatobes colle positum, tenebant ipsi obnoxii, de 

 

 
 quibus supra pluribus egimus, ubi de Sytharum rebus audiere, quod
dudum jiarturierant, enixi sunt. occupatis enim viis asperis et angustis,
Scythas arcesserunt, Romanorumque dehinc ditionem universam
infestam habebant. siquidem Manichaei natura bellicosissimi ac
sanguinis, veluti canes, cupidissimi. haec ubi imperator Alexius accepit,
domesticum occidentis Pacurianum, quem exercitus ducendi
disponendique et aciei instruendae quaui maxime peritum cognorat,
una cum Brana, qui et ipse fortissimus erat, coactis copiis,
adversus eos proficisci iussit. is cum ad Scythas pervenisset, qui superatis
angustiis citra Beliatobam castra posuerant, eosque innumeros
esse cerneret, proelio statim abstinuit, satius ducens copias suas,
in praesenti pugna non commissa, servari, quam proelio inito acceptaque
clade multos perire. sed Branae, qui ad pericula promtissimus
atque audax erat, haec non placebant. domesticus, ne pugnam
differendo ignaviae suspicionem subiret, Branae importunitati 

 
 
 
 
 cedens, poslquam arma capere omnes iussit atque in aciem collocavit,
Scythas aggressus est, mediam ipse obtinens aciem. sed quoniam
ne multesimam quidem hostium parlem Romanus exercitus aequabat,
solo aspectu perculsi sunt omnes. tamen congressi cum Scythis, muiti
in pugna occisi sunt; ipse Branas morlifero vulnere ictus cecidit;
domesticus autem strenue pugnans et saepius in hostes invectus, ad
fagum offensus, animam exteinplo efflavit; reliquus exercitus alii alio
dispersi sunt. quo nuntio accepto, impcrator qui in proelio occubuerant,
et singulos lugebat et universos simul; domestici autem mortem magis
etiam deplorans, lacrimarum vim effudit; quippe quem praecipue
diligeret, etiam ante imperium acceptum. neque tamen propterea
animo concidit, sed Taticium arcessitum cum pecunia multa Adrianopolim
misit, qui et annua militibus stipendia solveret, et coactis
undecunque copiis, exercitum satis magnum rursus pararet. Uberto- 

 

 
 pulum autem, relicto Cyzici praesidio idoneo, cum solis Gallis ad
Taticium celeriter pergere iussit. hic cum Latinos atque Ubertopulum
videret, confirraato animo, (nara idoneum ante exercitum conscripserat,)
statim adversus Scythas profectus est. Philippopolin ubi pervenit,
in ripa fluvii ad Blisnum fluentis castra metatus est; cumque
Scythas a pabulatione redeuntes cum praeda multa atque captivis
videret, licet nondum vasa intra vallum deposuisset, iustam in eos
militum partem immisit. ipse, armis captis omnibusque se comparare
inssis, aciem instruxit et praemissos milites secutus est. ubi Scythas
cum praeda et captivis sese reliquo Scytharum exercitu in Euri ripa
considentium adiunxisse vidit, bifariam exercitu diviso, classicum
utrimque cani iussit, et magno cum clamore barbaros invadit. pugna
couserta acri, Scytharum plurimi occubuere, multi dispersi fuga
servati sunt. Taticius praeda omni potitus, victor Philippoplin
perrexit. ibi cum exercitum omnem collocasset, circuraspiciebat, unde 

 
 
 
 
 et qua ratione barbaros itenim aggredi posset. verum ciim iunumeras
eorum copias esse intelligeret, exploralores dimisit, qui de Scytharum
rebus crebro certiorem se facereut. reversi speculatores, maguam
barbarorum multitudinem circa Beliatobam versari finitimamque
regionem diripere nunliarunt. Taticius, qui adventum Scytharum exspectaret,
nec tanlo numero pares haberet copias, plane consilii inops,
in angustiis erat. tainen ferrum eacuit atque ad pugnam milites
cohortatus est. interim advenit, qui barbaros adventare unntiavit iamue
prope adesse contirinavit. Taticius statim in armis erat, et exercitu
omni arnia capere iusso, Euroque illieo traiecto. coliortcs turmatim
disposuit ipse mediam aciem tenuit. barbari, qui suo more
aciem instruerant copiasque suas proelio paraverant, videbantnr quidem
pugnae occasionem quaerere et adversarios provocare. sed uterque
exercitus timore congressum differebat; Romani enim innumeram 

 

 
 Scytharum multitudinem metuebant, Scythae percellebantur, cum
omnes loricis viderent instructos et signa et vestes splendidas et relucentem
inde nitorem, siderura radios referentem. soli oninium Latini
audaces atque temerarii pugnam occupare poscebant, dentes simul
atque gladios exacuentes. Taticius autem eos coliibuit. erat enim
animo prudenti et sagax in suspicandis rebus futuris. postquam uterque
exercitus, diun alter alterius impetum exspectat, sed ne ullus
quidem ex militibus neutra ex parte in medium equitare audet, ad solis
occasum constitit, dux uterque in castra revertit. idem duobus factum
est diebus. verum licet ad pugnam duces se pararent et aciem utroque
die instruerent, quoniam neuter pugnam capessivit, tertii diei
diluculo Scythae retro cedunt; qno animadverso, Taticius statim eos
sequitur; sed pcdes, ut aiunt, ad Lydium currum. nam occupantes
Scythas Sidoram (vallis id nomen est) cum assecutus non esset, 

 
 
 universas copias Hadrianopolin rednxit, Gallisque ibi relictis, militibus
autem in suam quoque patriam dimissis, cum parte aliqua
cxercitus ipse in urbem revertitur.

Ineunte vere Tzelgu, angiistias Danubio superiacenfes transgressus,
(dux hic erat supremus Scythicae militiae,) exercitu octo- 

 

 
 pinta fere millium, ex Sauromalis Scythisque coiiflalo, nec exiguo
Dacorum numero, quorum Solomo qui dicebatur dux erat, urbes Chariopoli
vicinas devastabal; atque ipsa etiam Chariopoli occupata praedaque
multa abducta, in loco consedit, qui Scotinum dicitur. quibus
cognitis, Nicolaus Maurocatacalo et Bebetziota, nomen a patria sortitus,
cum copiis, quibus praeerant, Pamphyium profecti sunt. cumque
eos, qui vicos adiacentium regionum incolebaut, in urbes viderent
castellaque summa trepidatione festinantes, Pamphylo quod dicitur
relicto, oppidulum Cule petunt copiis omnibus. Scythae, scopum
qui dicitur exercitus Romani (vocabuluin hoc iisitatuin est militibus)
odorati, pone sequuntur, vesligiis quasi exercitus Romani insistentes.
die iam illticescente, copias Tzelgu in aciem collocavit, el pugnam
cum Maurocatacalone committere in animo habuit. sed hic cum lectis
nonnullis centurionibus iugum, quod supra planitiem incehat, ascendit,
barbarorum copias speculaturus ; couspectaquo Scytharum multi- 

 

 
 
 tudine , flagrabat quidem dimicandi cupiditate, sed cunctabatur
cum Romanum exercitum ne minimo quidera barbarorum numero
parem esse videret. reversus cum centurionibus totius exercitus
et ipso lohanniace deliberavit, anne aggredi Scythas conduceret. quibus
proelium suadentibus, cum et ipse ad hoc potius propensus esset
copiis in tres partes divisis , bellicum cani iussit et barbaros
adortus est. multi eo tempore vulnerati sunt, nec pauciores caesi;
quin ipse Tzelgu, postquam fortiter pugnans totas conturbavit phalanges,
lethali vulnere accepto, aniinam efflavit; plerique fugientes
in rivum Scotino qui dicitur et Cule raedium prolapsi, suffocantur,
a se invicem conculcati. splendida igitur de Scythis victoria reportata,
Romani urbem repetierunt. ubi cum munera atque honores pro
merito ab imperatore accepissent, cura magno domestico occidentis
nuper creato, Adriano Comneno, imperatoris fratre, redierunt.

Illi hoc raodo ex Macedonia atque Philippopoli vicinis regioni- 

 
 
 
 
 bus propulsi, ad Istrum reversi consederunt et tanquam suam Romanorum
ditionem finitimam summa licentia incursabant. quod cum audisset
imperator, intra Romani imperii fines non perferehat Scythas
hahitare; simul etiam verehatur, ne angustias montium denuo
transgressi, peiora etiam quam antea perpetrareut. itaque exercitu
instructo beneque armato, Adrianopolin profectus est; unde hardeam
movit, locum inter Diampolin et Goloen situm. ibi gregorium Euphorbenum
ducem creatum Dristram mari tendere iussit; imperator ipse
quadraginta dies illic commorans, omnes undecunque copias contraxit.
idoueo autem collecto cxercitu, deliherahat expediretne, angustiis
superatis, pugnam cum Scythis committi, otium omnino iis
dandum non osse censens. nec iniuria. neque enim uno ex quatuor
anni temporibus coephtae Scytharum incursiones sequenti desiuehant,
ut vel a verc usque ad aestatem vel etiam ab hieme ad autumnum
lurarent; neque unius orbis hanc claamitatem circumscribebat, sed 

 
 
 
 
 
 per annos multos Romanornm res perturbabatur, quanquam e mnllts
pauca tantum memoravimus. neqne in diversas trahi puterant partes,
licet imperator saepe vario modo eos tentaret, sed ne clam quidem
ad eum quisquam transiit, cum firmo adhuc et constanti animo essent.
Nicephorus igitur Bryennius et Gregorins Manrocatacalo, qnem
imperator a Scythis captum qnaciraninta millium pretio redemerat,
ad Istrum cum Scythis acie decertari neutiquam probabant; Palaeologus
autem Georgins et Nicolaus Manrocatacalo, et si qui alii inventute
florebant, imperatori obnoxii Haemi valles transire alqne ad
Istrum pugnam cum Scythis committere suadebant. quibus accedebant
etiam Diogenis imperatoris duo filii, Nicephorns atque Leo, qui patre
imperinm iam adepto, in purpura nati, porphyrogeniti appellabantur.
purpura autem aedificium est in regiis acdibiis, ab ipsa basi
usque ad tecti initium quadrata exstructum forma, hinc in pyramidem
desinens, mare versns ad portum spectans, in quo lapidei sunt boves
leonesqne. marmore autem et solum constratum est et parietes inducti
sunt: non vulgaris quidem generis, nec quale ex pretiosiore marmore 

 
 
 
 facilius parari potest; sed ex eoriim est lapidum niimero, quos Roma veteres
imperatores deportarunt. estis lapis purpureus fere totus, nisi quod
puncta quaedam candida ad arenae instar inspersa sunt. ab huius
igitur marmoris colore purpuram, aridtror, aedificium maiores vocaruntsed
redeo ad rem. cum igitur tubae cantus iter ad Haemum utpote
adversus Scythas omnibus indiceret, Bryennius, ut imperalorem ab
incepto revocaret, multam dedit operain; cumque non persuaderet,
ad extremum" “scito, inquit, imperator, Haemum si
uorum qui velociores sint, experiere." quae verba, quid sibi
percontanti cuidam, “fugientibus nimirum omnibus"
it hic vir, licet ob defectionem luce privatiis, rerum bellicarum et
ercitus in aciem collocandi peritissimus atque prudentissimus. quo
tem casu excaecatus sit, cuius mentionem modo fecimus, Bryennius
defectionem vel potius rebellionem adversus imperatorem Botanian,
utque a Commeno Alexio magno tunc temporis occidentalium 

 

 
 atque orienlalium copiarum domestico captus, Borilo traclitus sit integris
etiam tum oculis, id qui accuratius cognoscere cupiunt, ad summum
remittimus Caesarem. nam Caesar hic et Alexii Romanorum sceptra
iam adepti gener erat, et Bryennii illius nepos. verum haec
memorans confundor animo luctuque afficior, praestans enim consilio
is erat et eloquentia praestantissimus; robur, agilitas, forma, postremo
quaecunque sunt animi corporisque bona, ea coniuncta universa
hominem ornabant; unum enim illum in omnibus rebus praestantissimum
et natura edidit et deus finxit; et qualem Achillem Homerrus
antiquitus celebravit, talem dixerit quispiam Caesarera meura
inter omnes, qui sub sole sunt, extitisse. hic igitur Caesar cura rei
militaris peritissimus esset, litterarum non erat expers; sed omnes
libros evolverat, omnibusque artibus imbutus, magnam sibi prudentiam
comparaverat et nostrarura rerura et exteruarum; postea etiam
ad historias scribendas animum appulit opusque iussu dominae
ac matris meae, imperatricis Irenes, exaravit laude et lectione di- 

 

 
 gnum, quo rerum a patre meo ante sumptas imperii habenas geslarum
historiam contexuit. in quo libro Bryennii res accuratius enarrat simulque
et avi calamitates verissime tradit, et soceri praeclara lacinora
refert, neque quidquam mentitur, licet utrique, affinitate alteri, alteri
sanguine iunctus. horum mentio etiam in prioribus huius historiae
libris facta est. ubi igitur Euphorbenum Georgium cum exercifu
satis magno et classe per Istrum proficiscentem contra se Scythae viderunt,
(fluvius hic ex occidentalibus regionibus decurrit, atque per
cataractas et dein per quinque ostia in Pontum Euxinum effunditur,
summa aquae copia, per vastas planities fluens tamque navigando
aptus, ut vel maxima et valde onusta navigia ferat. nec tamen unum
ei est nomen, sed superior et fonti propior pars Danubius, inferior
et ostiis propinqua Ister, mutato nomine, appellatur,) per hune igi- 

 
 
 
 
 tur fluvium ubi adventantem Euphorbenum Georgium Scytharum pars
vidit, terrestri autem itinere etiam imperatorem exercitum maximum
contra se iam ducere audiverunt, cum utrique impares se intelligerent,
circumspiciebant, qua ratione subito periculo evaderent. itaque
mitlunt legatos centum et quinquaginta Scythas, qui pacera peterent,
simul minas quasdam orationl intexerent: sin postulatis atque optatis
responderet , triginta miilia equitum imperatori se, quando vellet,
auxilio missuros pollicerentur. imperator autem cum fraudem
Scytharura perspiceret, eosque imminentis pericnli evitandi causa de
pace agere , et facultate data , mox occultam odii favillam in magnam
flammam excitaturos esse , legationem non admisit. de qua re
dura disceptant, Nicolaus , scribarum unus , ad imperatorem accessit
inque aurem insusurrans, "hoc, inquit, die solera defecturuni esse
exspecta;" quo fidem denegante , iureiurando se non mentiri confirmavit.
tum imperator , qua erat ingenii dexteritate, ad Scythas conversus,
"deum, inquit, iudicem facio : ac si quidera signum coelo hoc

ipso die apparet, intelligetis sane , snspectam me legationem vestram
inerito noa admisisse , quod non vere atque ex animo duces vestri
de pace agunt; sin minus , non recuso , quin temere conceptae de
voltis suspicionis arguar." nondum effluxerant horae duae, cum sol
ita defecit , ut tolns eius orbis absconderetur luna subeunte. subuerunt
tum Scythae , imperalor autem Leoni ISiceritae (eunuchus
ic erat a puero innutritus castris et virtutis spectatae,) eos cum
raesidio idoneo in urbem deducendos tradidit. hic alacri animo Cpoin
iter ingressus est; verum barbari in occasionem recuperandae libertatis
intenti, ubi Nicaeam parvam pervenerunt, custodibus, qui
iiegligentius vigilias agebant , noctu obtruncntis , per obliquas semitas
ad eos redeunt, a quibus missi erant. Nicerita cum tribus aegre
servatus, Goloen ad imperatorem pervenit. 

 His auditis imperator, veritus ne legati , universis Scythis
instigatis , se adorirentur, non somnio egebat, quo ὢ Atrei quondam 

 
 
 
 
 Cliiis Agamemnon, acl pagnam concitaretur, sed pugnandi cupiditate
flagrans, Sideram cum legionibus transgressus , castra ad Bitzinam
collocavit: fluvius hic est ex adiacentibus fluens montibus. tum mnlti
pabulandi gratia castris egressi lougiusque profecti , trucidati sunt a
Scythis , multi etiam capti. imperator autem primo diluculo Pliscobam
celeriter occupat, indeque in iugum , Symeonis dictum, ascendit,
quod etiam Buleuterium Scytharum ab indigenis nuncupatur.
cadem hic iis , qui pabulandi causa lougius progressi erant , acciderunt.
postridie ventum ad flumen est , quod prope Dristram fluil,
stadia fere viginti quatuor distans. dum ibi, positis sarcinis , imperator
castra munit, irruentes subito Scythae ab altera parte in imperatoris
tentorium, magnam stragem edidere levis armaturae militum,
quosdam etiam animosius repugnantes cepernnt Manichaeos. multus
inde ortus tumultus est atque perturbatio , ut ipsum imperatoris tabernaculum
corrueret, equis temere currentibus : quod iis, qui non 

 

 
 amico in impcratorem animo crant , infaustum omen vndebatur. at
imperator , posfquam invectos Scythas cxercitns sui parte procul a
fentorio propnlit tiimnltumque sedavit , ne sni iterum perturbarentur,
motis inde castris, hono orcKne Dristrain pervenit, (nrbs ea est
inler oppida ad Islrum sita admochnn celehris,) niailiinis eani oppugnaturus,
rem igitur aggressus, nrbe nndicpie circiinulata, per minani
unius lateris cum universo exercitu ingreditur. dnas aulem urbis arces
tenebant adhuc consanguinei Tati qui dicebatur; ipse paulo ante eo
consilio inde profectus erat, ut Comanos in auxilium Scytharum arcesseret.
qui cum discederet, valedicens suis, "non dubito, inquit, quin
imperator oppugnaturus hoc castrum sit. itaque cum planitiem istam
ab eo obsessam videritis, vos quidem festinate imminens praeoccu- 

 

 
 pare iugum inter celera opportunissimum ibique castra collocate ; ne
otiose vacare oppugnationi imperator queat, sed ea simul , quae a
tergo fiunt, respectet metu impendentis a vobis periculi. vos aulem nec
diem nec noctem praetermiltite , quin milites per vices adversus eum
succedere iubeatis." imperator cum quid facto opus essetvideret, arcium
oppugnatione utpote difficili et longinqua omissa, hinc digressus, ad
rivum, qui ab Istro non multum aberat, castrametatus est, ecquid aggredi
Scythas expediret , consultans. Palaeologus et Maurocatacalo
(iregorius pugnam cum Patziuacis putabaut differendam ; armato instructoque
exercitu Peristhlaham magnam proficiscendum censebant.
"sic enim, inquiebant , ubi paratos nos et integris ordinibus euntes
Scythae viderint, nequacpiam pugnare nobiscum aiidebunt. sin forte
equites sine curribus temere aggredi nos conentur, scilo eos victum
iri; nobis autem praesidium iam munitissimum fore magnam Peristh - 

 
 
 
 
 labam." urbs haec illustris, ad Istrum sita, olim non harharum habebat
nomen, sed graeco appellata vocabulo, Megalopolis i. e. magna
urbs et erat et dicebatur. ex quo autem Mocrus, Bulgarorum rex,
quique eo orti erant, et post hos Samuel , qui ultimus Bulgaris imperavit,
ut Sedecias ludaeis, Occidentem incursarunt , nonmen nacta
Mt partim ex Gracco, partim ex Slavorum genere ductum, ut Peristhlaba
magna passim audiat. "ex hac igitur urbe, tanquam tuto perfugio,
inquiebat Maurocatacalo, quotidie velitautes, lacessere Schythas
non desistemus, nec omnino pabulandi quaeque opus sunt comportandi
causa castris egredi eos sincmiis." talia dum pertraclantur, Diogenis
filii iuvenes et pugnae discriminum ignari , equis desilientes,
fraenis eos demtis, in milii segetem propelhint , simulque "noli , inquiunt,
imperator timere; ipsi enim acinacihus strictis concidemus
os." imperator ciim ad pericula promptissimus atque ad proelia
propensus esset, nulla dissuadentium ratione habita, Auguile
taheniaculum et vasa omnia, Cutzomitae Georgio commendata, 

 

 
 Betrinum misit ; exercitui edixit, ne igaem neve lampadem illo uspiam
verpere accenderent , sed paratis ad manum equis , ad solis ortum
vigilarent. ipse primo diluculo castris ogreditur, divisisque copils et
in aciem collocatis, obiens exercitum iustrat. dein mediam ipse tenuit
aciem , ubi consistebant , qui vel sanguine vel affinitate iuncti
eraut, frater eius Adrianus , qui Latinis tum praeerat, aliique viri
fortissimi. sinistro cornu prawefectus erat Nicepliorus Gaesar Melissenus,
qui sororem imperatoris in matrimonio habebat; dexlri cornu duces
erant Castamonita et Taticius; sociis praeerant Uzas et Caratzas Sarmatse.
sex autem numero elegit, quibus sui costodiam crederet, quos
sibi solum adesse nec ad alium quenquam animum advertere iussit:
filios dico Homani Diogeuis et Nicolaum Maurocatacalonem , magnam
longa militia rei bellicae experientiam adeptum, et lohannacem Nampitemque
Barangorum ducem , postremo Gulen quendam nomine, famulum
paternum. berum etiam Scythae, qui naturalem quandam pu 

 
 
 
 
 gnandi ordineique instniendi artom habent, ubi aciem institiienint et
siiitsidia in occiilto collocarunt, ordinesque copulis, quae ex arte adhiberi
solent, devinxerunt, ac velut vallum plaustra obiecerunt, turmatim
in imperatorem invecti, iacula eminus miserunt. at imperator,
um turmis exercitum coniunxisset, gravis armaturae mililcs prosilire
cutorumque contextum rumpere vetuit, donec Scythis appropinquassent;
quodsi medium inter exercitum utrumque spatium iam non
latius quam in unam equorum admissionein patere cernerent, tunc
cum hostibus congrederentur. sic igitur imperatore parato, procul apparuerunt
Scythae cum ipsis plaustris et mulieribus liberisque invadentes;
proelioqiie commisso a prima luce iisque ad vesperam inagna
utrimque cacilps facta est. quo tempore eliam Leo, Diogenis quon
dam imperatoris filius, vehementius in Scythas invcclus seque ad
plaustra eorum propius, quam par erat, ferri passus, gravi vulnere
accepto cecidit. Adrianus autem, imperatoris frater, qui Latinis
pracerat, cum Scytharum impetum iam non sustinendum cerneret, 

 
 
 
 
 admisso equo usque ad plaustra processit, et postquam fortiter pugnavit
cum septem tantum comitibus reversus est, ceteris omnibus
a Scythis aut interfeetis aut captis. erat anceps adluic belli fortuna
et ab utroque exercitu pari alacritate pugnabatur, cum duces nonnulli
Scytharum cum triginta sex millibns procul conspiciebantur. tum
enimvero Romani, tantis hostinm copiis non amplius pares, terga
verterunt. at imperator ante aciem suorum stricto stabat gladio, altera
manu Matris verbi divini humerale tanquam vexillum tenens,
equitibus viginti fortissimis, Nicephoro Diogenis filio et Michaele
protostratore Duca, Augustae fratre, paternisque servis adstantibns,
cumque Scythae tres pedites inveherentur, quorum duo utrirnque frenos
corripiunt, tertius tibiam prehendit dcxteram, rmperator unius
statim abscidit manum, alterum acinace obiecto, graviter interminans,
in fugam vertit; eum denique, qui tibiam prehenderat, pulsavit
in galea. sed ictum levioreni inlulit, nec tola manu in plagam 

 
 
 
 
 
 incubuit, veritiis ne ictu gladii vehemenliori, quod fit plerumque, in
irritnm cadente, alterutrum accideret, percuteretque aut suum ipsius
pedem, aiit equum, quo veheLatnr, ac tali modo ab hostibus caperetur.
qiiare aiterain celeriler plagam intulit, cautissinie manum moderans.
in omnibiis enim actiunibns verbisque et inotibus rationem habuit
quasi doininatricem, nec ira se efTerri, nec cupiditafibus rapi passns.
galea autem priore iani ictu deiecta, nudum Scytliae capiit gladio
percnssit, ut inutiis Jiic in terram statim procideret. sed effusam ordinnum
diiiuin fugani cum protostrator cerneret, (acies enim sohila iam erat,
fngieutibus sine respectu copiis,) “quid tu, inquit, imperator, diutius
hic morari conaris? quid vitam profnndis, nec ullam salutis tuae
iiionem " cui iilc “praestal, generose pugnantem niori, quara
iKiva fiipa saiuieni " sed pioloslrator “si unus aliqiiis de mulinquit,
ila diceres, laude sane digniis esses; niinc cum in tuo
pite publicum agitur discrimeu, cur meliora non pracfers? nam sertus
ubi fueris, renovalo Lelio vinces." itaque cum morlem 

 

 
 sibi imperator cerneret, Scythis insolenter irruentibus, omni spe abiecta,
“tempus, inquit, iamiam est, saluti ope divina consulere;
neque tamen eandem, cpjam fugientes copiae, viam ingredi debemus,
ne qui nostros persequuntur, redeuntes occurrant nobis; sed
in " manu ostendebat eos Scythas, qui in prima acie stabant,
“invehi nos oportet, tanquam hodie natos et morituros, ut deo iuvante,
perruptis Scytharum ordinibus, aliam capessamus " his
dictis, ubi ceteros adhortatus est, primus ipse ignea celeritate in Scythas
involat, primumque obvium percutit atque de equo statim proturbat.
ita interrupta Scytharum acie, cum comitibus in aversa pervenit.
haec quidem imperator; protostratori autem accidit, ut equo lapso,
in terram decideret. sed cum eidem servorum unus suum îco equum
ultro suppeditasset, cito imperatorera assecutus, ab eius latere ne
unguem quidem latum discessit: tanto eius amore tenebatur. pertur-
batione autem orta maxima et fugientium et insequentium, alii rursus
Scythae consequuntur imperatorem. qui repeate conversus, instan 

 
 
 
 
 tem barbanira percntit, neque hunc solum, setl et alios non paucos
intopenjit, iit qui praesenteg tuni fuere, enarrarunt. Scytliarum unus
Nicepliorum Diogenem, a tergo assecutus, giailio petebat; quo conspecto
imperalor, alte voce Diogenem appellans, “vide, inquit, etiara
retro, " celerrime liic conversus, barbarum in facie percutit;
ac memini imperatorem postea narrare, nullius se unquam tantam
velocitatem dexteritatemquc viilisse. “atque ego, addebat, nisi
vexillum tenuissem illo die, plus, quam pili in copite sunt, Scytharum
" neque tamen gloriosins liaec de se praedicavit; quis
liin eo humilitatis atque modestiae processit? sed et narrationis
lie et reriim gestaruni natura cogebatur, ut etiam sua interdum facinora
in privatis noslris lamiliarium circulis enarraret, idque vehementer
instantibiis nobis: adversus alieniores nemo unquam mngnifice
ioqiipntom iniprratorem audivil. veuto autein vehementi perflante irruentibusque
Patziuacis, iinperalor vexillum vexillum vix polerat: cumque
Scytharum unus, haslam lunguni utraque impeileus mauu, clunes

eius percussisset: tametsi cutem non perforavit, gravissimum inussit
dolorem, qui multos deinceps annos duravit. taiulem hac re coactus,
vexillum complicatum in trixagine posuit, ut a nemine iam conspiceretur.
ipse nocturna fnga Goloen incolumis pervenit; unde etiam
cives ἁ Dristra fugienti bellum diversoriura Goloe, Comnene."
orta, Beroen pervectus, captivos redimendi gratia ibi permansit. 

 Palaeologus autem, inter fugiendum, ordinibus dissipatis, eo die
ecjuo deiectus, hunc amisit; cumque in summis angustiis esset periculumque
capiti impendere cerneret, circumspiciens, si forte ille appareret,
videt ecce Chalcedonensem praesulem Leonem, cuius supra
meminimus, sacerdotali indutum stola, equiun ipsi ultro offerentem;
quo ilie conscenso, fugere perrexit: sanctum istum hominem
non amplius conspexit. erat is sane animo vel maxime ingenuo veramque
sacerdotis speciem praestabat; quanquam simplicioris erat mentis,
zelumque nonnunquam haud secundura scientiam ostendebat, ac ne
canonura quidem sacrorum exactam habebat notitiam. hinc etiam, quae 

 

 
 supra narravimus, mala sibi contraxit tlironoque excidit. Palaeologus
utem perpetuo amplevus est hominem et praecipue propter summas,
quibus excellebat, virtutes coluit. utrum igitur propter ferventissimam
Palaeologi erga hunc viriim fidem divinae apparitionis compos
farlns sit, au aruul fuerit providentiae cousilium arcanum, quod in
lioc sacerdote eluxit, non habeo dicere. Patzinacis igitur insequentibus,
cum Palaeologiis in paiustrem ac fruticosum lociim delatus eset,
milites ibi offcndit ccntum et quinquaginta. hi circumventi a
cythis, cum in angustias adductos se esse cernerent, quod tanto
Scytharum nuoiero inipares erant, ex Palaeologi consilio pendebant,
cuius dudum fortitudinem animique praescnliam cognoverant. is ut
ua quisque salute neglecta in Scythas inveherentur, talique modo
tam redimerent, suasit. sed iureiurando, inquit, connrmari hoc
nsilium oportet, (quod etiam factum est) ut eodem ab omnibus conilio
inito, nemo in impetu adversus Scythas faciendo desit, sed
mnium et snlutem et periculum ducat suum. vehementi igitur impresne
facta, Palacologiis prinium qui occurrit percutit, ut vertigine
rreptus, statiin corrueret; ceteri, contractu auinio aggressi, alii

ceciderunt, alii in densae siivae latebras reversi sese occultarunt. cura
Palaeologus collem ascenderet, iterum Patzinacis insequentibus, accidit,
ut equus vulneratus caderet: ipse montem adiacentem subiit.
inde viam, qua se reciperet, quaeritans, quuui facile reperiri non
posset, undecira dies in saltu oberravit: tandem a vidna militis hospitio
per aliquot dies exceptus est, cuius filii, pcriculo et ipsi perfuncti
milites, viam ipsi monstrarunt. haec quidem Palaeologo acciderunt.
Scytliarum autem duces cum captivos interficere in animo habehaec
multitudo id nequaquam permisit, sed venumdari eos iussit.
haec ubi vicit sententia, imperatori res nuntiata est Melisseni litteris,
qui, licet ipse captivus, niultum Scytiias ad hoc consilium adhortatus
est. imperator, Eeroae adhuc comraorans, pecunia sat multa ex
urbe apportata, captivos redemit. 

 Eodem tempore Tatus ad Islrum pervenit cum iis, quos collegerat,
Comanis. qui ubi tantam praedam caplivonimque multitudinera 

 
 
 
 
 
 conspexerunt, cum ducibus Scytharnm ita egerunt. “sese clomihus relicits,
longani einensos viam, eo animo ipsis aiixilio venisse, nt et
periculi et victoriae participos lorent. iani cum pro sna parte niliil
I elifjui fecissent, non decere vacuos se diinitti. neqne enim data
opera, bcllo iam finito, advenisse, nec sna id culpa facluin esse, sed
iiiiperatoris proolinni occupantis. itaque nisi praedam secum omnem
partirentur, pro sociis se liostcs fuluros. id cum Scylliae reciisassent,
a Comanis indignabiindis atroci proelio fiindilus devicti, ad Ozolimnam
quae dicilur aegre evasenint. ubi circumsidcutibiis Comanis,
itis diii commorati sunt, prodire metu iiostium non aiisi. est liaec,
uae nunc a nobis Ozolimna norainatur, palus amplissima, sive latitudinem
sive circuitiiin spectas, ncc ulli earum, quae iispiam a
geographis cclcbrantur, magnitudine inferior. sita osl supra Ceutuin 


 
 
 
 colles, maximique et pulcherrimi in eam confluunt fliivii; merldiem
versus multas magnasque et onerarias fert naves, ut vel ex liac re,
quanta sit altitudo eius, appareat. ceterum Ozolimnae uomen non ex
eo cepit, quod malum pestilentemque emittat halitum; veriim cuai
Hunnorum aliquando exercitus ad lacum pervenisset, (hi aiitem lliinni
vulgari lingua Ouzi appellantur,) positis ibidem castris, Ouzolimnam
lacum nuncuparant, addita nimirum littera vocali. veteriim quidem historiae
nusquam traduut, Hunnorum exercitum eo veriisse. nemjie id
Alexio imperante accidit. tunc universa natio, undique ad lacum
advecta, nomen ei dedit. quae res nunc primum a nobis refertur,
quo demonstremus, imperatoris Alexii multis variisque expeditionibus
saepe factum esse, ut loca modo ab ipso, modo ab hostibus, qui confluxerant,
nomina nanciscerentur sua. tale quid etiam de Alexandro,
Macedonum rege, accepimus: a quo et quae iu Aegypto, et quae iu
India sita est, Alexandria appellaiionem traxit; quin etiam a Lysimacho,
comitum eiusdem uno, Ljsimachiara dictam esse scinius.
quid igitur niirum, si etiam imperator Alexius, aemuiatione Alexan-

dri ductiis, modo ex populis aut coortis in ἑ aut auxilin arcessitis
nova locis noiuina deuerit, modo ex iis, quae ipse gesserat, suuni
locis nomen communicarit? de Ozolimna, quaiii supra ineinoravimus,
ad cognitionem rei satis dictum. Comani, comnioatus penuria coacti,
domuin redierunt, ul re iruineutaria parata, rursus adverius Scythas
expeditioneni susciperent. 

 Interea imperator Beroae captivos, quos redemerat, et ceterum
omnem exercitum armat. codein lempore etiam Flandriae coines,
Ilierosolymis rediens, imperatorem convenit et quo solent Latini, sacramento
se ohstrinxit, pollicitiis insuper, simulac domuiii rediisset,
’piingentos eqnites nuxiiio se tiiissurum. Iionorifice igitur acceptum
iiiiperator eum in patriain dimisit; ipse cum iis, quas collogerat, copiis
inde profectiis, Adrianopolin pcrvenit. at Scythie, siiperatis vallibus
mediis, Goloen inter et Diampoiin ad Marcellam, quae dicitur,
castra posnerunt. imperator de Comanorum cxpeditione certior 

 

 
 factus, cum reditum eorum exspectaret, in metu erat. mislt igitur
Synesium acl Scytiias, aureis inslructum buliis, cum his mandatis, ut,
si foedus inire vellent obsidescjue dare, curaret, ne ulterius tenderent,
sed in eo, quem occupassent, loco manerent, atque ita rerum necessariarum
largajn copiam suppeditaret. habebat enim in animo, iis
adversus Comanos uti, si ad Istrum isti reversi, ulterius procedere conarentur.
sin autem Scythae abnuerent, statim illis ibi relictis, reverti eum
iussit. Synesius ubi adScythas pervenit, disseruit, quae res postulabat,
persuasilque, ut foedus cum imperatore inirent; ac diutius ibi commrans,
officiis coluit omnes, causasque oiTensionura prorsus sustulit. reversi
autem Comani, ad belium cum Scythis gerendum parati, cum eos non
invenissent, sed clusuras transisse et, postquam Marcellam pervenerint,
pacem cum imperatore pepigisse clidicissent, petunt, ut clusuras
transire Scylhasque aggredi sibi liceret. id ille, foedere paullo
ante cum Scythis icto, abnuit dicens, in praesenti auxilio sibi opus
non esse; quare muneribus cunnilali, domum redirent. itaque legatos
laute acceptos, donis sat muUis additis, cum pace dimisit. hac
re Scythae metu liberati, foedere laeso, eadcra qua autca immani- 

 

 
 tale nrbes terrasque vicinas depopulabantur. nam inquieti plerumque plerumque
barbnri sunt, nec foedera servare soleut. quod ubi Synesius viclit, ad
iinperatorem reversus, ultro improbitatem Scytharum atqiie perfidiam
nunliavit. Philippopolin aulem ciiiii iinperator perveuisse eos comperisset,
gravi affectus est ciira; nam adversus tantam multitudinem non
ita iustriictus erat, ut acie decertare posset. tamen, ut erat animo
praesenti, quem diflicultates nec fraugercnt uUo modo, nec conturbarent,
velitatiunibus atque insidiis attenuaudas hoslium coplas censebat.
ilaqiie odoratus, qiiem locum quamve tirlieui nianc isti adituri
essent, ea ipse praeoccupabat vespera; sin vespere eos comperit locum
occiipatiiros, eo ipse maue ae couforebat. ad iioc, quaulum poterat,
velitationibus insidiisqiie eminus aggrediebatiir, ne arcibus potirentur.
ila pervenernnt titrique, Srylhae atqne imperator, usque ad
cypsella. iilii cuin qui exspectabantur, mercenarii inililes nondum adessent,
ssent, imperator, qui celeritatein Scytharum probe nosset videretpue
eos iamiani ad ipsara urbera regiaui prnperanles, quid ageret

nesclebat. ac quonlam adversus tantam multitudinera non sat magna
copiaruni vi iustrnctus erat, quod deterius non est, ut aiunt, pro
iiieliore habens, ad pacem riirsus aniraum advertit, eaque de re legatos
ad Scytlias mittit, qui statlm imperatoris voluntati satisfaciunt.
prius autem quam pax facta erat, transfugerat ad Roraanos Neantzes.
mittitur ergo Migidenus, ut ex reglonibus locisque
conventus educeret. cuius filius, contracta delnde pugna ad locum
* * * * * nominatum, cum in Patzinacas fervide inveheretur, a rau-
liere Scythica captus est, falce ferrea intra plaustra tractus; cuitis
amputatum caput imperator, rogante patre, redemit; pater ipse, dolore
amens, cum per tres dies noctesque continuas saxo pectus pulsasset,
animam efflavit. ceterum haud diuturna pax fuit, Scythis
rursus canum instar ad proprium vomitum redeuntibus. Cypselils
igitiir profecti, Taurocomura se conferunt, ibique hiemantes vicos
adiacentes popuhibantur. 

 Orto iam vere, Inde Chariopolin veniunt. at imperator, Bulgarophygi
commorans, non amplius cunctabatur; sed electos e militibus
primores onmes alque ipsos etiam, qui archontopuli dicuntur 

 
 
 
 iavenes, tenera quidem laniigine, sed virtule invicta, a tergo iiissit
Scythus in siiminis plaustris stanles adoriri. qiiae quidein archontopulorum
cohors constitiita primuin ah Alexio est. nam cum militum
peniiria propter imperatorum, qui antecesserant, desidiam imperiiiin
Ronianum lahoraret, collectos undique (h-functorum inilitiim (ilios
exercuit ad militiam et archontopulos nomiuavit, id est arrlioutnm
ἑ filios, ut ipso noinine pateriiae lortiludinis virtutisqiie admoniti, strenuos
se praeherent ac generosos, si quaiido νυ postnlaret. ea erat
ἡ archontopiilorum cohors, duobus fere millibus hominum constans:
K quale olim etiam Lacedaemonioriim sacrum, quod dicchatiir, agmen
erat. hi ugutyr recens lecti archontopuli in Scythas, ut iussi erant,
ἑὰ annali pergunt. scd barbari depresso loco prope iugum subsidentes,
impetum eorum observabant; cumque in plaustra eos invectos cernerent,
vehementi impetu adorli, conserto proelio, archontopulorum 

 

 
 fere trecentos generose pugnantes caedunt; quos diu gemitu lacrimisque
Alexiiis prosecntus est, nominatim unumquemque inclamans,
tanquam abessent. victoria igitur potiti Patzinacae, transita Chario-
poli, Apruiu tendunt, cuncta devastantes. imperator iisdem, quibus
antea, artibus eos praevenit Aprumque occupat. neque enim satis
insto ad proeliandum, ut saepius diximus, copiariun numero instructus
erat. quare cognito, prima luce pabulandi causa castris eos egredi,
arcessito, cuius identidem mentio facta est, Taticio mandavit, strenuioribus
ex epheborum cohorte et famulorum, quos haberet, fidissimis
Latinisque omnibus assumtls, diluculo Scytharum excursiones
observaret, ut cum eos, qui pabulandi causa exisseut, procul iam
abesse a castris coniireret, vehementissimo invaderet impetu. cjuae
mandata ille exsecutus, trecentos cecidit, nec paucos cepit. quid
postea? adveniunt missi a Flandriae comite cgregii equites fere quingenti,
muuus imperalori offerentes equorum centum quinquaginta

prapstantium. quin et ipsi, quotquot habebant equos supra usum,
eidem vendidere. imperator benevole eos excepit gratiasque magnas
retulit. cum autem ex Oriente nuntiatum esset, Apelchasemum Nicaeae
praefectum, quem Persae satrapam vocare solent, Turcae autem,
Persis nunc obnoxii, amiram appellant, expeditionem in Nicomediam
parare, equites illos ad tuendam regionera misit. 

 Eodem tempore Tzaches, de variis imperatoris in Occidente
difficultatibus atque de crebris Patzinacarum cum eo proeliis certior
factus, hac occasione oblata, classem ornare decrevit. cumque Smyrnaeum
quendam invenisset, piraticas naves aedificandas ei tradidit,
utpote harum rerum imprimis perito. multis igitur navilbus, praeterea
scaphis tectis quadraginta paratis classiariisque impositis, Clazomenas
solvit ac statim urbem occupat. inde Phocaeam appulsus, et
ipsam capit primo adventu. ex hoc loco litteras dat ad Mitylenensis
ditionis curatiorem, Alopum, quibus atrocissima quaeque minitatus 

 
 
 
 
 est, nisi celrrime decederet, bene se ei velle addens ideoqtie praemonuisse,
quas capturus esset calamitates, nisi inde abiret. his territus
curator, noctu navi conscensa, Cpolin petiit; quo Tzachas audito,
sine mora Mitylenen profectus, extemplo eam cepit. Methymna
autem, in promontorio huius insulae sita, cum ad Tzacham non deficeret,
imperator ca de re certior factus, illico navibus idonea praesidia
misit, quibus hoslis repelli posset. at Tzachas, nulla Methymnae
ratione habita, Chium recta profectus, statim ea quoque potitur.
quod ubi imperatori nuntiatum est, classem sat magnam cum idonea
militum manu contra eum misit, duce Niceta Castamonita. verum
hic, proelio cum Tzaclia commisso, statim victus, multas naves,
quibus praeerat, amisit. ad eius cladis nuntium imperator alteram
rursus classem armat, eique ducem praefecit Constantinum Dalassenum,
fortissimum virum et materna ipsi cognatione iunctum. is
simulatque ad Chii oram pervenit, nulla arcis oppugnandae mora facta,
strenue adnitebatur, ut priusquam Tzachas Smyrna adveniret, 

 
 
 
 
 bem caperet. itaque multis arietibus et ballistis moenia quatit: tandem
muri inter duas turres spatium diruit. eo Turcae, qui intus
erant, animadverso, quoniam Romanis nulla vi resisti posse intellirent,
communis omnium domini misericordiam, Romana usi lingua,
ililorabant. at Dalasseni Opique milites desiderio flagrabant arcis
ingrediendae. obstabant duces, qui timebant, ne comportatam eo a
Tzacha praedam praedam omnem opesque ingressi diriperent. “auditis, inquiebant,
ut manifeste iam imperatori Turcae acclament, seque in ditionem
tradant; quid igitur crudeliter eos trucidatum itis?" sic
die, cum nox adesset, Turcae deiecti muri loco alterum exstruunt,
cuius exteriore in parte culcitas, pelles omnisque generis
centones suspendent, ut missorum lapidum vis infracta paullulum imminueretur,
interim Tzachas classe, quae ad manum erat, armata,
atque in continente octo fere millibus Turcarum collectis, Chium
iter ingressus est, classemque secundo mari se sequi iussit. iil ubi
Dalassenus didicit, solvere navium praefectos iussit, idoneo militum 

 

 
 numero imposilo, duce Opo. mandaverat, si forte obviam fieret traiicienti,
pugnam committeret. Tzachas, relicta terra, recta in Chium
cursum dirigit. cui Opus media nocte obviam factus, cum nova quadam
ratione classem hostium dispositam cerneret, (nam catena parata
longissima, omnes naves colligaverat, ut nec retrocedentes fugere,
nec si qui procurrere vellent, ordinem perrmnpere possent,) is
igitur percuistis et ne accedere quidem ausus propius, versis gubernaculis,
Chium repetiit. Tzachas prudenter secutus, non destitit remigare;
cumque Chio appropinquarent, Opus portum urbis, quem
Dalassenus antea occupaverat, prior ingressus est; Tzachas autem
praetervectus hunc, cuius memini, Chii portum, moenibus arcis naves
admovit. quarta dies hebdomadis erat. postridie eductos e navibus
omnes numeravit atque in tabulas retulit. Dalassenus, oppidulum
quoddam portui propinquum conspicatus, avulso priori vallo,
nova ad illud metatus est castra fossaque iusta altitudine munivit. eo
copias universas transtulit, sequente die uterque exercitus armatus in 

 

 
 ciem prodit. ac Roinani quidem loco se non movebant, a Dalasseno
ie excedere vetili; Tzachas autem maximam barbarorum partem in
manos promovit, equitibus sequi iussis paucissimis. quo Latini conecto,
cum hastis longis in barbaros invadunt. hi vero non in Gals,
sed in equos eorum iacula mittunt et hastis quoque nonnullos
riunt. ita plerisque cacsis, caeleri in fugam versi intra vallum comlluntur,
unde praecipiti cursu in naves sese iniiciunt. Romani,
lusa Gallorum fuga perterriti, paullulum recedunt atque ad muros
us, quod diximus, oppiduli consistunt. tum Turcase ad littus usque
provecti, naves nonnullas ceperunt. quod conspicati classiarii, solutis
funibus, naves pellunt a littore, atque in ancoris cousistentes
exspectant, quid futurum esset. iubet eos Dalasscuus insulae oram,
1 qua occidentem spectaret, praetervectos Bolissum tendere ibique adventum
suum praestolari; Bolissus oppidulum est in proniontorio insulae
istius situm. at Scythae nonnulli Tzacham adeunt, eique consilium
Dalasseni produnt; quo audito, tum quinquaginta is misit spe- 

 

 
 culatores, qui cito sibi nuntiarent, quando classis Dalasseni solvere
pararet; tum ad Dalassenum de colloquio misit, pacis conditiones
propositurus, diffisus puto rebus suis, cum fortitudinem Dalasseni
audaciamque consideraret. promisit dux Romanns, postridie extremis
castris se proditurum, ut audiret proponeretque, quae utrique placerent.
accepit conditionem barbarus. itaque conveniunt mane duces
ambo, atque Tzachas colloquium exorsus est, nomine Dalassenum
appeilans. “scito, iuvenem me esse illum, qui olim Asiam incursavi
et, postquam fortissime pugnavi, imprudentia circumventus, captus
sum a Cabalica illo Alexandro. a quo cum imperatori Nicephoro Botaniatae
oblatus essem, protonobilissimi statim dignitate honestatus
donisque magnis affectus, obsequium ipsi promisi. verum ex quo Comnenus
Alexius imperii habenas accepit, rescissa sunt omnia. atque
ego iam adveni, ut inimicitiarum causam exponerem. nuntietur istud
etiam imperatori, qui si sublatas inimicitias velit, quibuscunque
privatus sum honoribus debilis, cumulale restituat. quodsi tibi etiam 

 

 
 nuptiis iungi liberos nostros placet, scribantur modo sponsales tabulae,
qui Romanis nobisque barbaris mos est. ubi cuncta praestita illa
fuerint, tum vero insulas, quas Romanae ditioni subiectas bello
per te vicissim imperatori redilam, sicque foederis conditionibus impletis,
in meam me patriam conferam." haec cum Dalasseno,
dudum fraudem ac fallaciam barbarorum nosset, simulata viderentur,
sentiri cunctatus est declaravitque simul suspicionem de eo suam
neque tu, inquiebat, insulas mihi trades, ut affirmasti, ueque ego
uperatore inconsulto, quae ab illo atque a me postulas, annuere
essum. verum quoniam magnus dux lohannes, imperatricis frater,
m in eo est, ut cum ingentibus terra marique copiis huc adveniat,
gnoscat is conditiones, quas proposuisti. illo intercedente, mihi
ede, pax cum imperatore componetur." etenim hunc Ducam Iohanem
em Epidamnum imperator cum exercitu magno miserat, ut et Dyrrhachium
diligenter tueretur et cum Dalmatis bellum gereret. nam 

 

 
 Bodinus qui dicebatur, cum bellicosissimus esset et perfidiae plenus,
non continuerat suis se finibus, sed quotidie propinqua Dalmatiae
oppida incursans, accessiouem adiecerat ditioni. Ducas autem Iolannes,
undecim annos Dyrrhachii commoratus multas Bolcano arces
eripuerat, multosque etiam captos Dalmatas imperatori miserat; tandem
gravi cum Bodino proelio commisso, ipsum ceperat. huius igitur
Ducae lohannis cum imperator multis ex rebus egregiam cognosset
virtutem reique bellicae peritiam atque in exsequendis mandatis
fidem summam, quoniam tali homine adversus Tzacham opus erat,
arcessivit eum istinc ac multis terrestribus atque maritimis copiis
praefectum adversus Tzacham misit. qui quot cum barbaro pugnas
commiserit quotque in periculis victor discesserit, infra narrabimus.
huic igitur adventanti Dalassenus in colloquio cum Tzacha habito
omnia reservare se velle significavit; Tzachas autem Homericum illud
dicere videbatur “nox iam adeat; bonum etiam nocti parere."

misit postridie se copiam commeatus magnam missurum; sed haec
erba erant; nec Dalassenum opinio fefellit. nam dilucuio Tzachas
1(1 littus dam progressus et ventum nactus secundum, Smyrnam naigavit,
ut pluribus coactis copiis, Chium reverteretur. sed nec Dalassenus
lassenus anteveniri se Tzachae consiliis passus est. navigia enim, quae
forte aderamt. cum copiis ingressus, Bolissum proficiscitur; ubi postquam
naves collegit machinasque comparavit alias, praeterea milites
refecit et plures etiam collegit, rursus, unde discesserat, rediit. instauratra
acriter oppugnatione moenibusque dirutis, urbem cepit,
Tzacha Smyrnae adhuc commorante. cumque mare esset tranquillum,
recto cursu universa classe Mitylenen profectus est. 

 Sic rebus adversus Tzacham constitutis imperator, cura Scythas
Rusium tendere rursus didicisset atque ad Polybotum castra posuisse,
Constanlinopoli, ut erat, profectus, Rusium occupavit. sequebatur
Neantzes transfuga, perniciosa secreto in eum cunsilia coquens; ad- 


 

 
 erantque etiam Cantziis et Catranes, viri fortes et flagranti in imperatorem
studio. manum Scytharum non ita parvam ubi procul conspexit,
pugnam conseruit, in qua multi Romauorum caclunt, alii capti
a Scythis trucidanlur, reliqui satis magno numero Rusium incolumes
evadunt. verum hoc cum pabulatoribus Scytharum proelium
erat; postero die, cum Maniacatae qui dicuntur Latini advenissent,
aucto impcrator animo, ipsa acie depugnare cum Scythis constituit.
quoniam exercitus non magno intervallo distabant, classicum canere
ausus non est; quippe inopinatos opprimere voluit. arcessivit igitur
Constantinum, qui curam regiorum accipitrum habebat, eique mandavit,
ut tympanum a vespere per totam noctem castra circumiens pulsaret
militesque ad pugnam se accingere iuberet; nam sole orto imperatorem
signo non dato Scythas aggressurum. at Scythae Polyboto
profecti, locum Haden dictum praeoccupant, ibique castra ponunt.
tali igitur modo postquam imperator ab ipso vespere pugnam paravit,
oriente sole distribuit ordines, acieque instructa in hostem pro- 

 
 
 
 
 cedit. priusquam exercitus congrederentur, ordinibus iam constitutis,
Neantzes collem vicinum ascendit, quo Scytharum, ut aiebat, exercium
specularetur referretque imperatori, quomodo acies eorum intructa
easet. sed contraria omnia fecit. Scythis enim lingua ipsorum
suasit, ut plaustra ordine collocarent, neve imperatorem metuerent,
tuerent, ex nupera clade iam trepidum fugamque meditantem,
lippe qui nec suos nec auxiliares idoneo numero haberet. haec lotus,
ad imperatorem descendit. semibarbarus autem quidam, linguae
Scythicae peritus, cum intellexisset, quae Neantzes cum Scythis
locutus erat, omnia imperatori nuntiavit. quod ubi Neantzes sensit,
lisquisitionem rei postulat; ibi tum audacter semibarbarus prodit,
iminisque eum argnit. at ille, stricto confestim gladio, caput hominis
abscidit, imperatore cernente ipso ordinibusque utrimque adstantibus.
ita quam amovere a se proditionis suspicionem Meantzes volebat
nece accusaloris, auxit potius atque confirmavit. cur enim non
exspectabat disquisitionem criminis? veruin enimvero cum linguam
effutientis fallaciam suam, ut apparet, extinctam cuperet, etiam au- 

 
 
 
 
 dacius designavit facinus, barbaro vere dignum et tam suspiciosum,
quam temerario ausu. neque tamen imperator statim in barbarum,
quemadmodum oportebat, animadvertit, nec in ius eum vocavit; sed
exardescentem ira atque indignatione animum repressit, ne proterreret
praedam ordinesque turbaret. ac licet procbtionem Neantzis
alque dcfectionem mox futuram tum ex iis, quae admiserat, tum ex
aliis colligeret, tamen iram in hominem tenuit dissimulavitque. cum
enim res in ipso discrimine versaretur, nec imperator, quid ageret,
haberet, effervescentem iracundia animum cohibuit. Neantzes autem
brevi post adiit ad eum, et suo desiliens equo, alium ab imperatore
poposcit. dari confestim imperator eximium ipsi atque regio ornatum
strato iussit. quo conscenso, cum exercitus in se iam vaderent, et
ipoe velut infestus in Scythas equitavit, sed hastae mucrone in nostros
verso, suis se immiscuit popularibus, quibus multa de acie imperatoris
praecepit. his consiliis barbari usi, gravi pugna commissa, imperatoris
copias plane fundunt. qui cum disiectos ordines cerneret 

 
 
 
 
 omnesque in fugam datos, inops consilii, temere periclitari diutius
noluit; versisque habenis usque ad fluvium prope Rusium fluentem
recedit. tum vero equum sistens, cum primoribus nonnullis persequentes,
quantum poterat, propulsavit, invectusque in eos, multos caedit,
interdum et ipse vulueratur. ubi autem ex altera parte Georgius
cognomento Pyrrhus, fugiens ad fluvium pervenit, graviter hunc increpatum
imperator ad se arcessivit. sed cum temeritatem Scytharum
unimadverteret, augerique in horas numerum eorum, aliis super alios
tuxilio venientibus, Georgio cum ceteris ibi relicto mandavit,
modice Scythis obsisteret, dum ipse revertertur. dein eleriter equo
converso, amnem traiicit, Rusiumque ingressus, quotquot fugientes
illic milites invenit, indigenasque omnes Rusiotas, quicunque militari
erant aetate, ipsos insuper rusticos cum plaustris suis prodire confestim
atque ad ripam fluminis consistere iubet. quibus dicto citius
factis, postquam ordine quodam istos disposuit, ad Georgium recur-

rit, licet frigore quartanae ita affectus, ut dentes colliderentur. Scytharum
copiae ibidem congregatae, cum duplicem conspicerent Romanorum
aciem atque contentionem imperatoris, cuius promtum ad
pericula et in victoriis iuxta cladibusque immutatum animum nossent,
impetum eius sustinere se posse desperantes, invadere non audebant.
imperator autem, cum frigore correptus, tum maxime, quod
dispersi fuga nondum omnes convenerant, stabat et ipse, circuiens ordines
crebroque obequitans et hostibus ostentans aninium. quo factum est,
ut usque ad vesperam uterque exercitus loco non moveret; nox autem
ubl adfuit, in sua uterque castra reversus est: metu enim acie decernere
non audebant. interim dispersi prima pugna alius alio, paulatim
Rusium revertebant; plerique eorum certamini omnino non interfuerant.
Monastras autem Uzasque et Synesius, homines bellicosissimi,
Aspro, qui dicitur locus, transito, proelii et ipsi expertes, Rusium
perveniunt. 

 At imperator febri, qua aegrum eum fuisse docuimus, coa- 

 
 
 
 ctus, decubuit paullulum, quo se reficeret. verum ne tum quidem
otiosus plane erat, sed circumspiciebat, quid postero mane faciendum
esset. talia meditantem adit Tatranes, (Scytha hic erat, qui cum
saepius ad imperatorem transiisset, atque ad suos rursus reversus
esset, toties venia dclicti et impunitate ab imperatore impetrata, ob
hanc clementiam magno eum amore prosequebatur,) hic igiter imperatori
toto pectore studens, “suspicio, inquit, inihi est, imperator,
crastino mane Scythas nobiscum circumventis proelium inituros esse.
itaque oportet nos antevertere, et prima luce aciem ante moenia
truere." laudavit virum imperator, probatoque consilio eius,
le, quae suadebat, facere constituit. Tatranes autem, postquam ita
ad imperatorem locutus est, Scytharum duces adiit, et “ne efferamini,
inquit, propter victorias, quas de imperatore reporlastis: neve quod
exiguo nos numero videtis, vincendi fiducia proelium incipiatis. nam
invicti roboris imperator est et multi auxiliarii milites iamiam exspectantur.
nisi pacem cum eo complectamini, cadavera vestra vulturibus
epulas dabunt." haec Tatranes ad Scythas. imperalor autem
qui in campo pascebantur, Scytharum equos quotidie agrum 

 

 
 nostrum noctu devastantium capere in animo habens, Uzam Monastramque
arcessivit, eosque cum lectis equitibus hostium terga circumvectos,
primo diluculo planitiem occupare, atque omnes equos
cetcraque iumenta cum ipsis pastoribus capere iussit. addit “nolite
metuere; nobis enim a fronte pugnantibus, vos facile mandata
poteritis." nec spes eum fefellit; nam quod dixerat, statim
habuit. ipse Scytharum impetum exspectaus, somnum illa nocte
non vidit oculosque ne connivere quidem passus est. sed tota nocte
milites, iaculatores maxime, arcessitos confirmavit ac multa ad usum
pugnae postero die committendae edocuit, praecepitque, quomodo arcum
tenderent et tela mitterent, subinde etiam equum vel refrenarent vel
admitterent, vel, si opus esset, desilirent. haec nocte agebat; quiete
autem modica sumta, cum prima luce duces omnes Scytharum traiecto
fluvio proelium capessuri viderentur, iamque coniectura impera- 

 
 
 
 
 toris evaderet, (nam acutus erat in praecipiendis futuris magnamque
sibi experientiam ex proeliis quotidie commissis paraverat,) equo
statim conscenso, signum dari iussit, instructaque acie, in fronte stetit
ipse. cumque Scythas vehementius quam antea irruere animadverteret,
confestim iaculatores descendere equis iubet et pedibus procedere,
nnila iaculandi intermissione facta. quos sequebantur reliquae
copiae ipseque imperator in media curans acie. audacter illi Scythas
aggrediuntur; ac postquam acriter pugnatum est, barbari, et propter
telorum multitudinem, et quoniam confertam Romanorum aciem imperatoremque
ipsum fortissime pugnantem videbant, metu terga vertunt
flaviumque iterum traiicere festinant, carraginem repetentes, insequebantur
loto impetu Romanorum ordines, partim hastis terga
pulsantes, partim iaculis ferientes. itaque multi, priusquam ad fluvii
ripam pervenirent, percussi cecidere; multi sine respectu fugientes,
amnis gurgitibus hausti, misere perierunt. fortissime omuium illo die

imperatoris domestici pugnaverunt; erant enim omnes ipso aetatis
flore. imperator autem, qui heroem sane virtute excellentem hoc die
se probavit, victor in castra reversus est.
 

 Trium ibi dierum quiete capta, Tzurulum proficiscitur;
unde cum non ita cito movendum censeret, castra idonea magnitudine
copiis, quae tum aderant, ad orientalem oppidi metatus partem,
tabernaculum regium vasaque omnia ibi deposuit. Scythae et ipsi
Tzurulum adibant; sed ut praeoccupatum oppidulum ab imperatore
audiverunt, traiecto amne, qui per planitiem haud procul fluit (Xerogypsum
indigenae eum appellant,) castra amnem inter et oppidulum
posuerunt. atque hi quidem urbem illam circumsidebant; imperator
intus quasi obsessus tenebatur. nox ubi adfuit, ceteri quidem dii ac
proeliatores, ut Calliope Homeri ait, dormiebant, at imperator Alexius
dulci haud declinavit lumina somno, sed vigil dispiciebat ani- 

 
 
 
 mo, quomodo audaciam barbarorum arte superaret. itaque Tzurulum
oppidulum cum in eminenti colle situm esset, barbarorum autem exercitus
totus planitiem obtineret, quoniam non satis copiarum habebat,
ut adversus tantam multitudinem cominus pugnaret, astum excogitavit
callidissimum. plaustra incolarum cogit; tum rotas et axes, a
reliquis plaustrorum partibus seiunctas, extrinsecns e summo muro
ordine continuo suspendit, funibus ad murorum pinnas alligatis. quod
contilium simul ut cepit, statim exsecutus est, uniusque horae spatio
suspensae erant circa axibus connexae rotae, veluti orbes inter se
contingentes. diluculo imperator surgens sese ipse armat. celerosque
armari iussos moenibus mox educit in hosles. accidit autem, ut qua
parte rolarum orbes pendebant, ibi Romana explicarelur acies, atque 

 
 
 
 
 exaclverso hostilis exercitns staret. ipse mediam tenens aciem, snis
eclixit, ut, quum primum classicum cecinerit, omissis equis, lento
gradu in Scythas vaderent eosque eminus lacessendo in se elicerent.
iam si hos cernerent, equis incitatis, irruere, in fugam se coniicerent;
sed paullulum dextrorsum sinistrorsumque discedentes, hostibus locum
darent tantisper, dum ad inuros accessissent. quod ubi conspexisseut,
qui in moenibus stabant, gladiis funes dissecare rotasque cum axibus
deorsum praecipitare iubentur. fiunt imperata. Scythae conferto
agmine, truci sublato claniore, eqiiis aggrediuntur, dum nostri pedibus
lente proceduat, solo imperatore eqno vehente. dein hi ex imperatoris
consilio genua presso gradu alternanles et quasi recedentes,
in duas partes discedunt praeter exspectationem, ita ut aditum ad
oppidum barbari haberent amplissimum. qui ubi per hoc aciei quasi
ostium penelrarunt, rotae impetu ultra cubitnm a muro ablatae, (nam 

 
 
 
 
 
 orbes earum, repercussi muro, tanquam machina emittebantur,) in medios
equites barbarorum devolvebantur; ac nartim sua praecipitantes
mole, partim declivitate loci vim nactae, vencmenter in barbaros incurrebant
ab omnique parte eos affligebant, crura equorum quasi
demetentes; cumque anteriora aliis, aliis posteriora frangerent, procumbere
equos, qua parte ictus acceperant, et deiicere equites cogebant.
quorum cum alii post alios magno numero cadcrent, utraque
insuper ex parfe milites nostri advolarent, acri undique certamine
orto, alii sagittis obtruncanlur, alii hastis; reliqui plerique irruentium
rotarum impetu ad amnem compulsi, fluctibus obruuntur. postridie
cum superstites Scythas proelium repelere, suos autem bono onmes
animo esse animadverteret, armari hos iussit; sumtisque et ipse ar- 

 

 
 mis, ubi aciera instruxit, in declivitatem collis descendit. dein ordnibus
fronti Scytharum oppositis, constitit, ut pugnam, quantum posset,
committeret. ipse niediam tenuit aciem. pugna atroci commissa,
Roinani praeter spem victoria potiti, barbaros acriter persequebantur.
verum ubi satis longe hos insecutos imperator vidit, veritus, ne forte
insidiae repente in Romanos coortae non solura fugam Scytharum
sisterent, sed adiunctis etiam, qui fugiebant, magnain exercitui
cladem inferrent, crebro obequitans suos, ut subaisterent equisque
requiem darent, admonuit. sic illo die uterque disiunctus est
exercitus, Scythis fugientibus, imperatore victoriae compote manifestae
in castra redeunte. Scythae funditus victi, Bulgarophygum inter
et Nicaeam parvain castra posuerunt. hieme autem iam ineunte, imperator
in urbem revertendum statuit, quo et se et maiorem exerci- 

 

 
 tus partem ex multis laboribus reficeret. copiis igitur bifariam divisis,
qui alacriores erant lotius exercitus milites, eos, ut hostem propulsarent,
selegit. his praefecit Iohannacem et Maurocatacalonem Nicolaum,
quorum saepius supra mentionem fecimus, mandans, ut idoneis
oppida praesidiis firmarent, pedites autem ex universa regione
cum plaustris eapue trahentibus bubus abducerent. nam vere insequente
bellum adversus Scythas maiori vi instauraturus, providit iam
et paravil, quae sibi profutura opinabatur. tali modo rebus probe
dispositis, Byzantium revertitur.

I. Imperator ubi didicit, Scytharum duces selectam copiarum
partem adversus Choerobacchos misisse, earumque iamiam instare
ut erat alacer atque in subitis etiam periculis nunquam non
paratum se praebens, licet septimum nondum diem in regia transe 

 
 
 
 
 gisset otiose, nec lavatione usus esset, nec pulverem bello collectum
excussisset, tamen e vestigio et praesidiarios urbis milites et quicunque
recens conscripti erant, convocat numero fere quingentos; quos
cum nocte armasset tota, circa diluculum exit. tum demum adverus
Scythas se proficisci palam ostendit, missis, qui cognatis afliniusque
suis et ceteris, qui nobili loco nati militiae erant adscripti,
(erat autem feria sexta ante dominicam carnisprivii,) haec nuntiarent:
“equidem ego de repentina Scytharum in Choerobacchos
certior factus, eo iam proficiscor; vos tyrophagi hebdomade
um copiis auxilio mihi veniatis; quod enim temporis inter carnisprivii
feriam sextam et secundam tyrophagi interest, id ad quietem
vobis indulgeo paullulam, ne severior atque importunus " itaque
ilie recta Choerobacchos lendit, ingressusque oppidum obserat,
clavesque ipse sumit. dein quos habuit fidos famulos, omnes in muri
puinnis disposuit, cohortatus, ut segniter ne agerent, sed intente circumspiciendo
caverent, ne quis civium muro ascenso colloquia cum 

 

 
 Scythis sereret. oriente sole exspectatae Scytharum turmae collem
muro Choerobacchorum adiacentem occupant. ex quibus ad sex
selecti, pabulatum in omnem circa regionem excurrerunt, usque
ad Decaton locum, decem fere stadia ab urbe distantem, unde etiam
nomen traxit. ceteri in eo, quod dixi, iugo remanserunt. imperator,
conscensis murorum pinnis, campos collesque lustrabat oculis,
si forte et aliae Scytharum copiae adessent dispositisve insidiis eum eum,
qui aggressurus esset, capere in animo haberent. tale quid ubi non
animadvertit, (secunda diei hora Scylhas vidit, nihil minus quam pugnam
cogitantes, cibo se atque quieti dedere,) cum ingenti multitudine
acie decernere non ausus, lurpe existimabat, si omni late regione
direpta, ipsis regiae urbis moenibus appropinquarent, praesertim
cum ipse ad arceadas eorum incursiones inde egressus esset. con- 

 
 
μένος, ἔφη· “o 
 
 vocatis igitur militibus, animum eorum exploraturus, “non decet, inquit,
despondere animum, conspecta mullitadine Scytharum, sed deo
confidentes, pugnam committere; modo in eadem omnes sententia
simus, certo spero, fore ut funditus eos vincamus." ad ea illi
renuereque. tum imperator etiam maiorem suis iniecit metum,
ac periculo eos excitans, “ad pabulandum, inquit, qui egressi sunt,
si redierint, seque cum his, qui adsunt, coniunxerint, certum sane
praesensque periculum erit. nam aut expugnabunt castellum, nobisque
mors erit parata, aut pro nihilo nos putantes, ad ipsa urbis moenia
accedent atque ab aditu nos intercludent, portis circumsessis.
quare nil restat, nisi ut exdperiamur ultima et fortiter moriamur. ego
certe iam egredior, et qui volet, praecurrentem me et in medios Scythas
irruentem sequatur; quicunque id non potestis ant non vultis,
nec porta egrediamini." itaque extemplo porta, quae ad lacum
armatus exit, murosque celeriter praetergressus, postquam paullulum
declinavit, a tergo iugum conscendit. nam ad apertum cum

Scythis proelium suos secuturos se non esse intellexerat. primus ipse
stricto gladio in raedios Scythas invehitur, et qui primus sibi obviam
fit, prosternit; nec qui eum sequebantur milites, non omittunt pugnare.
quo factum est, ut plerosque caederent, nonnuUos etiam caperent.
dein ut solebat dolos intendere, Scytharuin vestibus suos induit,
equosque Scythicos conscendere iussit; suorum equos et signa militaria
una cum praecisis capitibus Scytharum hominibus certis asportanda
in oppidum tradidit, dato negotio, ut se ibi praestolarentur.
haec postquam ita conslituit, ipse cum siguis Scytharum militibusque,
Scythicas indutis vestes, ad amnem prope a Choerobacchis
descendit, qua traiecturos putabat Scythas istos a pabulando revertentes.
qui cum hos ibi stantes conspicerent, Scythas et ipsos esse
rati, incatile incurrunt: pars trucidantur, alii capiuntur. 

 Sub vesperam (erat autem sabbatum) cum captivis revertitur
Choerobacchos, ubi posterum diem commoratur. illucescente altero die 

 

 
 oppido egressus, bifariam divisis copiis, in primo agmine locat eos, qui
Scytharum signa tenehant ; quos sequebantur captivi Scytharum, ab
indigenis quisque ducti; capita atitem praecisa Scytharum alios rursus
hastis fixa gestare sicque viam ingredi iussit. modico post hos
intervallo ipse eum suis signisque Romanorum usitatis agmen claudebat.
carnisprivii autem dominica Palaeologus, ut erat ad bellum impiger,
ante ceteros Byzantio exierat; cumque celeritalem Scytharum
probe nosset, non sine cura iter faciebat. ilaque aliquot ex
famulis, quos comites habebat, intervallo praecedere, et canipos saltusque
et vias circumspicere iussit, ut, si forte Scytharum aliqui apparerent,
statim reversi nuntiarent. tali modo iter facientes, ubi in
planitie, quae Dimylia vocatur, illos Scytharum vestibus indulos milites
Scytharumque signa conspexerunt, reversi Scythas iam advenire
edixerunt. Palaeologo e vestigio arma expediente, statim alter adest
nuntius, qui affirmat, hos, qui Scythae viderentur, internallo modico, Ro- 

 
 
 
 
 manorum subsequi signa et milites properantes. quod qui nuntiabant,
partim assecuti errant rem, partim aberrarunt. nam id quod sequebatur
agmen, ut habitu et specie, ita re ipsa Romanum erat, et imperator
id ductabat; qui vero praeibant milites, ii quidem omnes Romani
errant, sed verstibus induti Scytharum, quoniam partim eodem incedebant
habitu, quo se imperatoris iussu ornaverant, cum Scytharum
speciem ementiti verso Scythas fallerent, ut supra exposuimus; partim
etiam imperator tum Scythico ornatu abutebatur ad fallendos nostros
eludendosque, ut qui istis occurrent, perterrefierent, in Scythas
sese incidisse rati, simulque militarem iis sine priculo moveret
iocum, terrore mixtum. nam priusquam timerent aperte, animum
rentibus terrorem iniecit. ac certeros quidem pavor invasit propter ea,
quae simulate erant; Palaeologus autem, qui omnes rerum usu superaret
Alexiumque in fingendis dolis sagacissimum cognosset, intellexit
statim, fraudem hac Alexii esse, animumque et ipse receipt,
et ceteros confimavit. iam vero etiam consanguineorum af- 

 
 
 
 finiumque turba omnis, quae remanserat, nrhe exibaf, imperatorem
ex pacto, ut sibi vidchatur, propere secuta. quippe adventus eorum
post carnisprivium, quemadmodum supra diximus, tyrophagi hebdomade
constitutus fuerat. sed priusquam urbe egressi essent, imperator
victor iam revertitur; atque in ipso reditn obviam ei facti, non
persuasissent sibi, imperatorem ipsum victorem esse, tam brevi partis
tropaeis, nisi Scytharum capita hastis infixa conspexissent, ceterosque,
qui ferro nondum occiderant, vinctos et manus post tergaligatos,
alium post alium duci trahique. nam ceieritas expeditionis
movit admirationem; praeterquam quod Georgium Palaeologum comperi,
(nam qui praesentes tum erant, mihi enarrarunt,) conquestum
esse, seque ipsum vituperasse, quod sero urbe profectus esset, neque
bello una cum imperatore interfuisset, tantam ploriam inexspectata
de Scythis victoria consecuto. nam particeps et ipse tantae landis
esse magnopere cupiebat. in imperatore autem dixerit aliquis illud
Deuteronomii tum quidem et perfectum et conspectum esse: “quomodo
persequatur unus mille et duo fugent decem millia?" nam tantun non

solus illo tempore imperator Alexius, cum ingenti barbarorum multitudini
sese obiecisset, totam belli molem ita sustinuit, ut ipsam erportaret
victoriam. etenim si quis commilitones eius quot qualesque
fuerint, reputaverit, et sic demum artes imperatoris et solertiam,
cum virtute audaciaque coniunctam, barbarorum multitudini ac robori
composuerit, solum hunc victoriam confecisse reperiat. 

 Ita tum temporis deus inopinatam hanc imperatori victoriam
concessit. quem cum ingredientem Byzantii cernerent, admirati celeritatem,
audaciam, dexteritatein moliminis victorianique subitam, laetari,
laudibus efferre, exsultare ac deo gratias agere, qui hunc ipsis
salutis auctorem defensoremque concessisset. Melissenus autem Nicephorus
moleste haec ferens atque, ut sunt homines, laude aliena
dolens, “ista, inquit, victoria gaudium quidem sine lucro nobis, at
hostibus clolor sine damno est." ac sane Scythae, cum innumeri essent
et per totum Occidentem dispersi, omnia depopulabantur depopulabantur, nec
quidquid iis acciderat, impotentem eorum audaciam refrenavit. nonnunquam
etiam oppida expuguabant, ne iis quidem vicis temperan- 

 
 P 
 
 
 tes, qui urbi regiae adiacent, usque ad locum Bathyn Rhyaca dictum
progressi; quo loco etiam Theodori, summi martyris, aedes est. multi
eam adorandi sancti causa frequentabant quotidie; dominicis autem
diebus tota piorum multitudo ad sacram illius poregrinabatur aedem,
noctem diemque vel circumcirca vel in vestibulo vel in
templi parte permanentes. tum vero haud sustinendus Scytharum
imperus in tantum creverat, ut qui martyrein colere vellent, ne
portas quidein Byzantii aperire auderent propter crebras Scytharum
incursiones. haec a continente occidentali impcratori adversa contigere.
nec vero mari res secure habebant, in summo versabantur
discrimine, cum Tzachas, classe rursus parala, totam maritimam oram
infestaret. his rebus imperator angebatur et dolehat, curarum undique
quasi telis ictus. cumque nuntiatum csset, Tzacham iam, maiore
classe ex maritimis oris coacta, et reliquis, quas ante ceperat, insulis
devastatis, etiam ad occidentales regiones animum adiecisse, Scythisque
missis legatis suasisse, ut Chersonesum occuparcnt, praeterea 

 
 
 
 
 etiam Turcas, qui ex Oriente imperatori auxilio venerant, magnis
pollicitationibus tentasse, ut foedus cum imperatore pactum violarent
ad seque, iilo deserto, accederent, simulatque copiam pabuli comparasset,
— haec igitur postquam imperator audivit, quoniam terra marique
res admodum erant afflictae, hiemeque gravi occlusi plane exitus,
ita ut aedium fores ne aperiri quidem possent propter vim nivis,
(nam plurima tum delapsa erat et quantam nemo antea vidit ,)
per litteras, quantum poterat, mercenarios undique milites cogere
nitebatur. sole autem ad verni aequinoctii cardinem progresso, ubi
et pax a coelo fuit et maris ira deferbuit, optimum factu duxit, hostibus
ab utraque parte instantibus, loca maritima petere, quo simul
et mari advectis hostibus et qui a continente urgebant, faciie obsistere
posset. statim igitur Nicephorum Melissenum caesarem missis
legatis dicto citius Aenum petere iussit; nam per lilteras iam antea
ei mandaverat, ut quam plurimos posset milites conscriberet, non 

 

 
 veteranos, quippe quos in praecipuis Occidentls urbibus disposnlsset,
ut praesidio iis essent, setl partim tirones colligeret cum ex Bulgaris
tum ex nomadibus, quos Blachos vulgari lingua vocare solent, aut si
qui alii aliunde se oirerrent equites peditesqne. ipse, arcessilis e
Nicomedia quingentis illis Gallis efiuilibus, a Flandriae comile missis,
una ciim necessariis Hyzantio egressiis, Aeniim conteudit. ibi
Daveni conscendit, et urbeni praetervectus, Euri fluvii situm totumque
alveum exploravit ab utraqne parte, et postqiiam cognovit, qui
lociis castris metandis aptissirnus esset, rediit; deiu noctu convocalis
centurionibus, de fluinine et utraque eius ripa exposuit, significavitque
cupere se, ut postridie secum ipsi, traiecto fluvio, omnem viserent
campuin; fortasse qnem monstratunis esset locum, haud ineptum
castris visum iri. assentientibus cunctis, ipse, simul illuxit, primus
fluvium traiecit; copiae mox seculae siint universae. postquam
una cum centurionibus itcrum ripas fluvii et cainptini iinmineuteui

histravit, locnmqiie castris delectum ostendit, (prope aberat ah op-
pidulo, quod Choereni indigenis appellatur, una ex parle fluvio,
altera palude munitus,) quoniara omnibus simul ducibus satis Grma
munitio videbatur, fossa quam primum ducta, totum illic
collocat. ipse cum peltastarum numero idoneo Aenura revertitur, ul
Scytliarum ab ista parte invadeutium impetus reprimeret. 

 Sed qui in castris ad Choerenos erant, cum innumerabilia
Scytharum agmina appropinquare comperissent, id imperatori nuntiant,
Aeni adhuc commoranti. is statim navigium conscendit, et maritimam
praetervectus oram fluviumque per ostia ingressus, ad castra
suorum pervenit. quos cura ne minimae quidem parti Scytliarum
pares sensisset, consilii inops erat et timore affligebatur, quoniam
non habebat, qui sibi subveniret, quantum horaines prosnicere possunt,
neque tamen animo concidit ignavumque se praestitit, sed
mulla secum cogitationum aestu volvebat. quarto abhinc die ex altera
parte procul vidit Comaaorum exercitum quadraginta fere mil- 

 
 o 
 
 
 lium iam adventantem. nempe veritus, ne et ipsi, Scythis coniuncti,
exitiosum Romanis bellum inferrent, (nec sane quidquaiu nisi internecio
hinc exspectari poterat.) eos sibi conciliandos statuerat; nam
ipse eos arcessiverat. duces Coiuauoruin erant cum multi alii, tum
primi omnium Togortac, Maniac ceterique viri fortissimi. multitudine
vero adventantium iam Comanorum conspecta, cum, quam mobili essent
animo, dudum nosset, veritus est, ne ex sociis hostes atque
adversarii facti, maximam sibi cladem inferrent. itaque cum tutius
arbitraref tir, hinc cum exercitu toto revcrsuin fluvium rursus traiicere,
tamen prius duces Comanorum arcessendos statuit. qui continuo ad
imperatorem se contuleruut, ipse etiam Maniac, licct serius reliquis,
ut qui initio colloquium detrectasset. luagnificum iis convivium parari
iussit, lauteque epulatos ubi beuigne salutavit ac variis ornavit
muneribus, iusiurandum et obsides poposcit, fraudiilcntiam eorum
Buspicatus. lebenter, quod iussi sunt, faciunt, fideque data, petunt,
ut sibi cum Patzinacis confligere tribus diebus liceret; quodsi deus 

 
 
 
 
 
 victoriam sibi concederet, praeda omni bifariam divisa, alteram partem
imperatori se redditnros. imperator non tribiis solum, sed decem
integris diebus Scythas, utcunque vellent, vexandi potestatem
fecit, et quam capturi essent praedam, victoriam deo annuente, eam
iis concessit universam. ceterura Scytharum et Comanorum exercitus
loco non movebant, Comanis iaculando Scythicas copias lacessentibus.
triduum nondum abierat, cum imperator arcessitnm Antiochum,
virum nobilem et stronuitate animi plerisque antecellentem, pontem
aedificare inssit. pons ubi celeriter navigiis per Jongissimas trabes
coniunctis factus est, Michaelcm Ducam protostratorem, uxoris fratrem,
suumque fratrem Adrianum, magnum domesticum, arcessivit, iisque mandavit,
ut ad ripam fluvii consisterent, neve sinerent promiscue equites
peditesque transire, sed pedites prius ab equitibus segregatos, et plaustra
cum sarcinis mulosque clitellarios. transgressis igitur peditibus,
Scytharum et Comanorum copias metiiens eorumque clandestinas
incursiones suspectans, fossam summa celeritate duxit, intra quam 

 

 
 omnes collocavit; dein equites quoque traiicere inssit. ipse in ripa
fluvii traiicientes liistrabat. Melissenus autein secunduin niantlata,
qnae ab iniperatore per litteras antea acceperat, ciim copias iindique
collegisset, et ex vicinia poditcs abduxisset, qui plaiistris, a bubus
tractis, impedimenti alque ad victuin necessaria oninia apportarent,
eos diligenter ad iniperalorein miserat. qui cum tantum accessissent,
quantum oculi prospicere possunt, Scytharum pars plerisqiie in imperatorem
invehi videbatiir; atque erat etiam, qui digito adventantes
commonstrans, quovis piguore eos Scythas esse contenderet, quod
im imperator pro certo haberet, neque tantae multitudini par eset,
consilii iuopia laboravit. itaqiie Rodomerum, nobilem hominem
ex Bulgaris oriundum et materno genere ipsi Augustae matri meae
propinquum, exploratum misit, quinam isti essent, is celeriter re
perfecta, redux missos a Melisseno esse dixit. summo indc affectus 

 
 
 
 
 
 gaudio imperator, ubi advenientes paulisper praestolatus est, fluvium
cum iis traiecit, vallique circuitu celeriter aucto, reliquo exercitui recentes
copias adiunxit. Comani autem in euin extemplo locum, unde
imperator toto exercitu traiecerat, accesserunt ibique castra posuerunt.
postridie iniperator inde movens ad vadum fluvii inferius,
quod Philocali indigenae appellant, cum in Scytharum copias haud
exiguas incidisset, acrem commisit pugnam. licet multi utrimque occubuissent,
palmam tamen imperator reportavit, Scythis funditus victis.
tali modo pugna (inita et exercitibus ad castra reversis, ibidem
Romani pernoctarunt; sole orto inde profecti, ad locum Lebune nominatum
minatum pervenerunt. collis est planitiei imminens. eum imperator
conscendit. quoniam vero exercitui toti capiendo collis non erat,
ad radices eius fossam duxit vallumque idoneum, ibique copias collocavit.
eo tempore Neantzes transfuga imperatorem rursus adiit paucis
cum Scythis. quem conspicatus imperator, prioris perfidiae eum

admonuit, aliisque quibusdam exprobratis, in vincula una cum ceteris
coniecit. 
 5.Atque haec quidem imperator; Scythae autem ad ripas Mauropotami,
qui dicitur, subsidentes, Comanos clam aggrediebantur inque
societatem vocabant; iidem tamen missis ad imperatorem legatis
pacem petere non desistebant. hic cum dolosa eorum consilia
perspiceret, responsa eiusinodi dedit, quibus animos eorum suspenderet,
quoad, quos Hoina exspectabat mercenarios mililes, advenirent.
Comani autem, cum ambiguae Patzinacarum promissiones essent, nequaquam
in partes eorum transierunt, sed vespere haec imperatori
gnificarunt: “quo usqne pugnam differamus? scito, diutius nos expectaturos
non esse; sed oriente sole ant liipi carnein aut agni
" quibns auditis imperator, cuiu proinpttiin Coiiianornm
animnm perspiceret, proelium diutius non distulit; sed armis plane
decernendum ratus, illis proximo die cum Scythis conilictnrnni se esse 

 
 
 
 promisit. ipse convocatis statim centurionibus ceterisque ordinum
ductoribus mandavit, ut per castra universa proeliuni in posterum
diem indicerent. verumeninivero licet haec ita constituisset, tamen
innumerani Patzinacarum Coraanorumcjue multitudinem reputans metuebat,
ne utrique arma coniungerent. haec cum imperator animo versabat,
advenerunt ad eum montanarum regionum incolae bellicosi ac
fortes, numero quinque fere millia, qui operam ultro suam offerebant.
cumque procrastiuare proelium diutius non posset, dei opem imploraturus,
occideute soleprecationem praeivit pompa facibus ardentibus hymnorumque
cantu; nec universum exercitum quiescere passus est, sed
prudentiorihus, ut idein facerent, suasit, agrestioribus praecepit. ibi tum,
etsi sol occiderat, aerem cerneres illustratum, non unius quasi solis
lumine, sed innumeris aliis sideribus lucem fundentibus. omnes enim
milites faces candelasque cereas, pro eo ut cuiusque facultates fere- 

 
 
 
 
 
 bant, summis hastis fixas accentlrrant. preces autem, ab exercitu
sursum missae, ad coeli, arbitror, verticem vel, ut verius dicam, ad
ipsuni deum peueir-irunt. atque hinc meo quidcm iudicio probari
potest imperatoris religio, quod hostes sine divino auxilio aggredi
noluit. non enim in viris ille, non in equis, non in machinis bellicis
fiduciam coilocabat, sed in divino nuinine oninem spem positam
habebat. haec igitur usque ad raediain acta sunt noctem. dein
postquam paullulum quietis cepit, surrexit levemque armaturam gravioribus
instruxit armis; nonnullis etiam, quoniam ferruin non suppetebat,
thoracem et galeam, ex sericis eiusdcni coloris confecta,
induit. prima luce armatus, postquam signum tuba dari iussit, e
vallo procedit; et infra Lebunium, quoddicitur, (locus hic est * * *)
diviso exercitu, turmatim milites constitnit. ipse in fronte aciei stabat
imperator, Martem spirans; dextro laevoque cornibus Palaeologus
Georgius et Constantinus Dalassenus praeerant. a dextra Comanorum
Monastras cum suis in armis stabat: siquidem Comani imperatorem
ordines explicantem conspicati, suas itidem copias armarant et arbi- 

 

 
 tratu suo aciem instruxerant: a sinistra eoriindem Uzas; occasum
versns Ubertopulus cum Gallis. ita postquam exercitum imperator
plialangihus quasi muniit tnrmisque constrinxit, classicum iteriim cani
inssit. Hoinani, cuin infinitam Scytharum multitndinem et innumera
plaustra, quae raoonium loco ipsis essent, metuerent, deo omnium
rerum domino uno ore invocato, veheinentissimo impetu pugnam capessiverunt,
imperatore ante oinnes praecurrente. iunata autem cum
Romana acies esset, totusque exercitus et ipsi etiain Comani velut
signo dato eodem oinnes momento in Scjthas irruerent, iniminens
exitinm auguratus unus e ducibus Scytharuin, siiae prospicere salnti
statuit, paucisque assumtis, Comanos transfugit, ut qui eadem
uterentur lingua. nam licet et ipsi strenue contra Scythas pugnarent,
tanien fidenti animo, potius quam Romanos, hos adiit, quos apud imperatorem
precatores fore speraret. quo imperator animadverso, veritus,
ne ad Comanos alii quoque transirent iisque persuaderent,
secum ut facerent, ac mutata voluntate, in Romanam aciem invehe- 

 
 
 
 rentiur: statini, qua erat celeritate in perspicipndis iis, quae conducerent,
signifero regio praecepit, iit ctiiu vexillo, quod manibus tenebat,
ad castra Comauorum consisteret. Scytharum autem acie iam
soluta, ubi coninnctim uterque exercitus conflixit, tum vero caedem
cerneres, quantam nemo unquam vidit. itaque magna Scytharum
strage facta, ut qui destituti plane essent divino auxilio, nostri, vehementi
et assidua armorum vibratione defessi, impotum remiserunt.
imperator in niedios invectus hostes, totas conlurbabat phalanges,
caedens obvios, procul stantes minacibus percellens vocibus. sed ubi
animadvertit, solem supra vertices pugnantium radios fundere, cum
meridies iam esset, tale quid providit. misit, qui rusticos iuberent
utres aqua implere, iumentisque impositos apportare. quos conspicati,
etiam qui non iussi erant accolae, idem faciebant iisque, qui
Scytharum vexationibus se liberabant, aquam utribus alii, amphoris
et quae forte ad manum erant vasis ministrabant. milites, aqua 

 
 
 
 
 hansta, proelium repetebant. ibi tum novum cerneres spectaculum,
cum gens non decem quidem millium hominum, sed omnem excedens
numerum, eo ipso die cum mulieribns liberisque ad internecionem
tota deleretur. fuit hic vicesimus nonus Aprilis dies, hebdomadis tertius.
hinc carmen Byzantiis iactatum : “unum ob diem Scythae Maium
non viderunt.” solis occasu, cum essent omnes ferro interemti, ne
liberis quidem matribusque exceptis, multi etiam capti, imperator
receptui cani iussit inque castra reversus est. ac mirabilis sane hic
exitus erat, praesertim reputantibus, quam qui olim in Scythas profecti
sunt Byzantio, funes loraque emercati, quibus captos Scythas
vincirent, contraria passi sint, ipsi a Scythis capti vinculisque constricti.
verum id illo tempore accidit, quo ad Dristram cum Scythis
pugnatum est: tum spiritus Romanorum fregit deus. postea autem,
in quibus dicendis nuuc versamur temporibus, cum summo eos affe-

clos timore cerneret ct de saltite sua desperantes, quippe tantae multitudini
impares, praeter exspectationem victoriam dedit, ita ut et
vincirent Scythas et trucidarent et captos ducerent, immo etiam (nam
tale quid etinm in minoribus proeliis haud raro usuvenit,) universam
gentem multitudine innumerabilem funditus delerent uno isto ac
solo die. 

 Digressis in suas quibusque stationes Comanicis Romanisque
copiis, cum imperator prima face ad coenam iturus esset, indignabundus
quidam, Synesius nomine, adstitit et “quid hoc, inquit, sibi vult,
et quae isla nova agendi ratio est? unusquisqne militum ad triginta
et amplius Scythas captivos tenet; Comanorum multitudo prope adest.
quid si indormierint milites, ut par est, tantis exantlatis laboribus,
et Scythae alter alterius vincula solverint , strictisque gladiis eos
confoderint? quamobrem plerosque barbarorum quamprimum trucidari
iube.” at imperator truci vultu “etsi Scythae, inquit, tamen sunt ho- 

 

 
 mines ; etsi hostes, tamen misericordia nostra digni. tibi vero, ne-
scio, qiiid in nientem venerit ita deliranti?" instantem nlterius ira-
tus dimisit ; tum edicto per castra promulgato admonuit milites, ex-
iierent Scythas armis, eaque coUecta omnia uno in loco deponerent,
captivos ipsos diligenter custodirent. his ita provisis, securus reli-
j quum transegit noctis. circa mediam autein noctem, divino impnlsu,
αν qno alio casu, incertum : eodem momento veluti signo dato ferme
iiniversos Roniani trucidant. quod ubi imperator exorta luce audi-
vit, suspectuin extemplo habet Synesium. arcessitum de scelere com-
pellat, et atrociter rainitans, "huius quidem, inquit, tu auctor es φαψινορις."
hic licet iuraret, se inscio id factum esse , tamen vinculis
eura constringi iussit; nam "discat, inquit, quautum mali vei sola ha-
beant vincula, ne posthac de hominibus isto modo statuat." et fortasse
etiani castigasset eum , nisi cognati et affines imperatoris, lumines
nobilissimi, intercessissent pro eo coniunctis precibus. Conianorum
.autem plerique veriti, ne quid mali etiam sibi imperator noctu strue-
ret, praeda oraai sumta, Danabium versus iter ingressi suut. ipse 

 
 
 
 
 illucescente die, cadaverum foetorem defugiens, inde profectus, in
locum se contulit, cui Caladendra nomen est, qui octodecim stadiis 
a Choerenis distat. eo tendentem Melissenus convenit; neque enim 
pugnae tempore adesse potuerat, multitudine illa recens lectorum ad 
imperatorem mittenda occupatus. ambo amplexibus ac gratulationibus, 
ut assolet defuncti, in reliquo itinere de iis, quae in pugna cum
Scythis commissa acciderunt, confabulati sunt. ad Caladendra ubi 
perventum est, imperator de fuga Comanorum certior factus, quae 
ipsis concesserat pacto, iumentis imposita ad eos misit, mandans, ut 
itinere accelerato vel ultra Danubium, si possent, eos assecuti, munera 
traderent. quippe grave ipsi semper videbatur, non solum mentiri,
verum etiam in mendacii suspicionem incidere: de cuius turpitudine 
orationem sat longam ad omnes habuit. sed haec de fugientibus; 
ceteros, qui remanserant, per diem reliquum accepit lautissime. 
neque tamen praemia debita tum temulentis danda censuit, sed cra- 

 
 
 
 pulam edormire sivit, quo mente recepta beneficii sensum haberent. 
itaque postridie eius diei convocatis omnibus, non ea solum, quae 
pollicitus erat, sed multo plura persolvit. sed cum domum eos dimittere 
vellet, veritus, ne in reditu praedabundi oppidis viam adiacentibus 
haud parvam calamitatem inferrent, obsides iis imperavit; 
vicissim et ipsis securitatem itineris petentibus, Iohannacem comitem 
dedit, fortitudine ac prudentia praestantem, cui omnium rerum procurationem 
incolumitatemque Comanorum commendavit, usque dum 
ad Zygum pervenissent. atque ita quidem imperator divina plane 
providentia. omnibus igitur abunde persolutis, ipse triumphans Byzantium 
revertitur, Maio mense. hactenus de bello Scythico; licet 
ex multis pauca tantummodo narraverim, Adriaticum quasi mare 
summo digito tangens. nam splendidas imperatoris victorias ac leviores 
hostium clades singulaque ab eodem praeclare gesta et quanta 
arte, quae interim acciderant, malis se expediverit, haec omnia verbis 
aequare nec Demosthenes alter posset, nec universus oratorum

chorus, neque si Academia tota Stoaque ad celebrandas Alexii res gestas 
convenirent. 

 Non multi dies effluxerant ab imperatoris in palatium reditu, 
cum detecta in eum coniuratio est Ariebis Armenii et Ubertopuli 
Galli, nobilissimorum fortissimorumque hominum, qui multitudinem 
non contemnendam in partes suas traxerant. aderant testes et rem 
libere profitebantur. convicti cum essent insidiatores, bonorum publicatione 
et exilio multati sunt, capitis poenam, legibus praescriptam,
remittente imperatore. iam cum imperator fama Comanos irruptionem 
fecisse accepisset, ab altera autem parte Bodinum et Dalmatas, foedere 
rupto, incursionem in fines nostros meditari, incertus erat animi, 
utri prius adversariorum occurreret. tandem satius duxit, contra Dalmatas
primum arma parare, vallesque nostros inter et illorum fines 
sitas occupare et, quantum fieri posset, munire. convocavit igitur 
primores omnes aperuitque consilium; quod cum probatum esset 
omnibus, urbe egressus est, Occidentem placaturus. celeriter Philip- 

 
 
 
 
 
 popolin pervectus, a Bulgariae, qui tunc erat, archiepiscopo de Dyrrhachii 
duce, Iohanne, sebastocratoris filio, litteras, accepit, quae hunc 
defectionem moliri affirmabant. quo nuntio allato, diem noctemque 
laboravit, partim propter illius patrem detrectans inquisitionem rei, 
partim veritus, ne, quod fama ferebat, evaderet. cumque iuvenis 
esset Iohannes, qua aetate impotenti plerosque animo esse norat, 
metuebat, ne seditione is mota, intolerandi doloris utrique, et patri et 
patruo, auctor foret. itaque omnem statuit operam dare, ut consilium 
illius impediret; nam iuvenem diligebat quam maxime. arcessivit 
igitur magnum tum temporis hetaeriarcham Argyrum Caratzam, genere 
quidem Scytham, sed prudentissimum hominem et virtutis verique 
studiosum eique duas tradidit epistolas, quarum altera ad Iohannem 
in hunc sensum scripta erat: “maiestas nostra certior facta, 
barbaros per clusuras in imperium irrupisse, Cpoli egressa est, ut 
Romanorum fines turaretur. itaque opus est etiam te ad me pervenire, 
ut de provinciae, cut praees, statu referas. vereor enim, ne 
Bolcanus infesta adversus nos moliatur. praeterea de Dalmatiae re- 

 
 
 
 
 
 bus certiores nos facias velim atque de ipso Bolcano, num stet pacis 
conditionibus. siquidem haud laeti de eo quotidie ad me perferuntur 
nuntii. cuius consiliis, ubi certi aliquid ex te cognoverimus, melius 
poterimus occurrere; te vero, mandatis instructum, in Illyricum 
remittemus, ut ab utraque parte impetu in hostem facto, victoria, deo 
iuvante, potiamur.” haec ad Iohannem perscripta erant; alterius epistolae, 
ad nobiliores Dyrrhachii cives datae, argumentum hoc erat. 
“de Bolcano bellum in nos rursus parante certiores facti, Byzantio 
egressi sumus, ut montium angustias, quae nostros Dalmaticosque interiacent 
fines, praesidiis firmemus, simul etiam probe cognoscamus, 
quid ille et Dalmatae agant; cumque eam ob causam opus 
esse duxerimus, ducem vestrum, carissimu, nostrae maiestatis nepotem, 
isthinc ad nos evocare: hunc, qui nostram vobis epistolam reddet, 
ad vos misimus ducemque creavimus. itaque accipite eum et 
ipsi, atque in omnibus, quae praescripserit, obsequium ei praestate.”
has epistolas cum Caratzae tradidisset, mandavit, ut, eo advectus, prius 
Iohanni epistolam redderet; quem, si sua sponte obtemperaret, cum

pace dimitteret; ipse curam provinciae susciperet usque ad reditum 
illius. sin recusaret et parere nollet, primoribus Dyrrhachiensium ad 
se vocatis alteram epistolam ostenderet, ipsorumque auxilium exposceret 
ad Iohannem comprehendendum. 

 His cognitis sebastocrator, qui Cpoli degebat, sine mora
urbe profectus, duorum dierum totidemque noctium itinere Philippopolin 
pervenit. dormiente imperatore, in tabernaculum regium sine 
strepitu ingressus, in altero lecto somno se dedit, postquam manus 
signo imperatoris cubicularios, ut quiescerent, monuit. experrectus 
imperator, ubi fratrem praeter opinionem vidit, quietus tum quidem 
mansit, quique aderant, vetuit et ipse strepere. tandem cum sebastocrator,
somno itidem solutus, imperatorem fratrem exsomnem cerneret, 
atque hic vicissim alterum, ambo se invicem amplexi et osculati 
sunt. dein rogante imperatore, quae causa eius adventus esset, 
Isaacius “tua, inquit, causa veni.” tum ille: “fraustra tantum itineris 
laborem suscepisti.” ad haec sebastocrator tum quidem nihil respondit; 
sed exspectavit, quid nuntius, quem Dyrrhachium miserat, refer- 

 
 
 
 ret. nam sparsos de filio rumores ut audiit, brevi exarata epistola
eum illico ad imperatorem tendere iusserat; se quoque Byzantio festinare
Philippopolin, ut, quae res postularet, imperatorem fratrem
doceret crimenque dilueret. ibidem eius se adventum praestolaturum.
itaque digressus ab imperatore, in assignatum ipsi tabernaculum se
contulit. brevi post missus ad Iohannem tabellarius accurrit, Iohannis
adventum nuntians. tum vero Isaacius, e suspicionis sollicitudine
ad maiorem erectus fiduciam, iraque incensus in eos, qui primi nomen
filii detulerant, magno animi motu imperatorem adiit. is conspicatus
fratrem, quanquam causam statim intellexit, tamen quomodo
haberet, percontatus est. “male, respondit ille, idque propter te."
nempe cohibere iracundiam prorsus non didicerat; immo efferebatur
vel simplici, si forte, verbo. praeterea addit: “neque tamen tuae
maiestati tantum succenseo, quantum huic (Adrianum digito monstrabat)
calumnianti.” ad haec mitis ille ac suavis imperator nihil
omnino reposuit; norat enim, quo modo exardescentem fratris iracun- 

 
 
 
 
 diam sedaret. considentes igitur ambo, una cum Melisseno Nicephoro
caesare nonnullisque aliis, sanguine et affinitate iunctis, soli
de crimine Iohannis colloquebantur. ubi autem Melissenum fratremque
suum Adrianum oblique in filium invehi sensit, effervescenti iterum
impar comprimendae irae, Adriano truci vultu comminatur, vulsurum
se ipsi barbam atque ita tractaturum, ut in posterum non conaretur
propalam mentiendo talibus imperatorem propinquis orbare.
interea Iohannes advenit, et statim in regium tabernaculum admissus,
quae in eum dicta erant omnia, audiit. neque tamen in quaestionem
adducitur; sed reus adstat liber, imperatore haec ad eum verba faciente:
“patrem tuum, meum fratrem, respiciens, ne audire quidem
sustineo, quae in te coniecta crimina sunt. esto igitur animo securo,
ut antea.” haec omnia intra regium tabernaculum acta sunt, solis
propinquis praesentibus, extraneo nemine. tali modo sopitis, quae vel
falso insimulata vel meditata etiam fuerant, Isaacium fratrem sebastocratorem
una cum Iohanne filio arcessivit, multaque cum utroque

Iocutus, sebastocralori “tu quidem, ait, salvus in urbem revertere, et
quo loco res nostrae sint, matri renuntia. hunc vero (Iohannem digito
monstrabat) rursus, ut vides, Dyrrhachium dimitto, ut provinciae
suae curam gerat." ita discedentes, alter Byzantium postridie iter
iniit, alter Dyrrhachium missus est. 

 Extitit etiam alia tunc in imperatorem conspiratio. etenim
Theodorum Gauram, Cpoli commorantem, cuius imperator animum
audacem et promptum norat, ut urbe exterminaret, ducem Trapezuntis
creaverat, quam is dudum Turcis eripuerat. oriundus hic e Chaldaea
superiori, eximiam in militia landem tulerat, quod et consilio
et virtute omnes superabat, neque unquam vel minimam rem susceptam
ptam non feliciter perfecerat; cumque omnes semper hostes deviciset,
atque adeo ipsam Tripequntem expugnatam fanquam propriam
sibi vindicasset, invictus plane habebatur. huius fitio Gregorio Isaacius
Comnenus sebastocrator filiarum unam collocaverat; sed cum
ambo impuberes essent, non ultra pacta nuptialia res processerat.
tum tradito Gauras Gregorio filio sebastocratori, ut cum legitimam 

 
 
 
 
 aetatem illi attigissent, nuptiae perficerentur, imperatorem salutavit
domumque reversus est. ibi defuncta haud multo post eius uxore,
cum alteram ex Alanis nobilissimam duxisset, contigit, ut sebastocratoris
coniux et quam Gauras sibi adiunxerat, fratrum duorum filiae
essent. quo patefacto, quoniam et civilibus et ecclesiasticis legibus
filiorum nuptiae probiberentur, diremta illa sponsalia sunt. verum
imperator reputans, quam esset Gauras bello egregius quamque efficax
turbandis rebus, sponsalibus solutis, reverti ad patrem Gregorium
noluit, sed detinere ipsum Cpoli duabus de causis decrevit, primum
ut fidei Gaurae obsidem haberet, dein ut benevolentiam eius sibi
conciliaret; propter quae ille, si quid machinaretur, coeptis absisteret.
itaque sororum mearum unam connubio ipsi iungere volnit. eam
ob causam pueri reditum distulit. at Gauras Byzantium reversus, cum
nihil eorum, quae imperator meditabatur, intelligeret, filium clam
abducere in animo habuit. sed celavit tum conilium, licet imperator
obscuris verbis ei significaret, quid in animum induxisset. quae 

 

 
 ille sive non intelligens, sive ob dirempta nuper sponsalia parum curans,
filius ut secum domum rediret, postulavit. id imperatore recusante,
Gauras non invitum se facere simulans, ut filium relinqueret
et imperatoris tutelae committeret, cum valere hunc iussisset
iamque Byzantio discessurus esset, a sebastocratore propter affinitatis
coniunctionem et natam inde familiaritatem hospitio acceptus
est ad magni martyris Phocae, in suburbano pulcherrimo ad Propontidem
sito. ubi cum opipare essent epulati, sebastocrator Byzantium
revertitur; alter dari id sibi petiit, ut filius postero quoque die secum
una esset. statim annuit sebaslocrator. at Gauras, quem saepe
diximus, cum postridie iam discessurus a filio esset, paedagogos pueri
rogavit, ut comitarentur se usque ad Sosthenium; ibi enim diversurus
erat. annuentes illi una ibant. cum et hinc discedendum fuit,
idem paedagogos rogavit, ut filium ad Pharum usque se sequi paterentur.
id illi recusare. verum alter amorem paternum obtendere et
itineris longigquitatem et eiusmodi alia addere. ita fregit paedagogo- 

 
 
 
 
 rum aninios, seqne ut comitarentnr, evicit. Pharum sic provectns,
quid vellet, patefecit. nain arrepto puero et in onerariam navein
coniecto, niaris fluctibus se filiumque commisit. quod simulatque
imperator cognovit, dicto citius celoces niisit, vectoribus mandaus, ut
Gaurae litteras ad eum datas redderent, puerumque sine mora ab eo
repeterent; siri negaret, utiqne niiuarentur hostem ipsi imperatorein
fore. assequuntur Gauram citra Aeginum urbem, ad oppidum ab
indigenis Carambim ajipellatum. statim reddunt imperatoris litteras,
quibus se sororum mearum unam puero in matrimonium daturum
significabat, et multis ad eum verbis factis, tandem persuadent, ut
filium remitteret. quem ut imperator vidil et legilimis solum pactiionibus
continuo nujjtias firmavit, paedagogo puernrn tradidit, famulorum
imperatrjcis uni, Michaeli eunucho. ac multa deliinc eum in
palatio conunorantem cura complexus, et mores adolescentis ad humanitatem
informavit, et universae rei militaris scientia enndem im-
huit. veruni ut sunt puerorum ingenia, cnm parere prorsus nollet,
indigaabatur, quod iusti scilicet sibi honores non haberentur. huc 

 

 
 accedebat, nt offenso in paedagogum aninio esset. itaqiie fugam ad
patrem meditabatur, cum tam diligentis instittitionis gratiam potius
referri oporteret. neqne in ineilitando constilit; inimo rem aggressus
est etiani. comninniravit igitnr consilium cum Georgio Decani, et Eustathio
Camytza et Mitliaele a poculis, quem pincernam vnljjo aulici
voiant, fortissiniis viris iisdemqne imperatori familiarissimis. ex quibus
Michael totius rei indicium ad impeeratorem detulit. is nullam
oinnino rideiii diclis lialiuit. acriiis aiitem (jaiira ad ftigain urgente,
qui animo erga imperatorem fideli crant, “nisi iure iurando, inquiunt,
consilio tuo fidem addideris, non sequemur te." quod cum ille
non recusasset, locum ipsi ostendunf, ubi sacra lancea, qua salvatoris
mei latus impii pupugerunt,, recondita erat. hanc indo anferret,
suadent, ut per eum, cuius latus illa percussum esset, iuraret, paruit
adolcscens, sacrariumque ingressus, lanceam surripuit. tum vero
eorum unus, qui rem imperatori prodiderant, accurrens, “ecce, inquit,
Gauras, sacram lanceam in sinu " slatim imperatoris 

 

 
 inssu Gauras inclucltur, et lancea sinu educitur. alqne cnncta ad
simpliceni interrogationein confessus est, et consciis editis et consiliis
omnibus. damnatum Philippopolis duci Georgio Mesopotamitae
traclidit in arce custodiendum; Georgius Decani cum litteris acl Leonem
Niceritam, qni tunc regionum Danubio adiacentium dux erat,
missus est, tanfjuam cum illo scilicet custodiam horum finium acturus,
revera ut ipse potius a Nicerita custodiretur; Eustatliium denique
Caniytzae reliquosque, ex urbe itidem expulsos, carcere inclusos
habuit.

His ita de Iohanne et Gregorio Gaura constitutis, imperator
Philippopoli profectus, quae Dalmatiam Romanamque ditionem interiacent
valles occupavit. cumque totas emensus esset angiistias Zygi, 

 
 
 
 
 quod viilgo vocant, non eqno vectus, (nani id per locinn praeruptiim
et salebrusum fruticiliusfjue tectum ac fere invium non ubicjue licebat,)
sed pedibus seniper incedens et snis ipse oculis dispiciens oninia,
ne quid praesidio destitutum lateret, unde facile irrumpere hostos
possent: fossas hic duci iussit, alibi ligneas exstrui turres et, sicubi
id locus sivit, oppida e latere aut saxo aedificari, cjuorum inter se
distanliam magnitudinemque ipse diraeticbatur. nonnunquam etiam
ceisissimas arbores, radicibus excisas, prosterni humi iussit. ita cum
hostium aditus intercliisisset, Cpolin revertitiir. ceterum opera haec
ex narratione mea levior fortasse auditoribus videtur; at qiianti sudoris
iiiiperatori fuerit, multi eius comites liodieque testari possunt.
non muUo post imperator de Tzacha certior fit, nihil eum de priori
spe remittere ob ea, quae iiii terra niarique accidissent; quin potius
insignibus ornatum regiis, regem se ipsum nominare; Smyrna velut
regni metrojioli facta, classem ibidem parare, qua et insulas rursus
vastaret et ad iirbem usque progressus, imperio ipso, si posset, potiretur.
his quoLidie nuutialis, impcrator uou socordi, uec demisso ad 

 

 
 ea animo osse oportere ralus, pcr aestatis quod snpercrnt tempus et
per sequentem hiemem eos belli apparatus facere decrevit,
non tantum consilia, spes moliminaque Tzachae irrila redderet, verum
etiam ipsa Smyrna eum depeHeret et quidquid antea locorum
occupaverat, ipsi eriperet. hiberno igitur tenipore praeterito, cum
ridens iam ver adesset, Iohaunem Ducam fratrem Augustae, Epidamno
arcessitum, magnum classis creavit diiceni. cui insuper terrestres copias
attriluiit lectissimas, cum iisque Ipsuin iubet pedcstri ilinere in
Tzacham prolicisci, classis autcni praefectiiram Constanlino Dalasseuo
darc, qui sic oram legeret, ut ambo eodem tempore Milylenem pervenirent
et terra marique bellum cum Tzacha capesserent. itaque
iibi primiiin Diuras Mitylenein pervenit, ligneas turres exstruxit, undc
quasi ex arce quadam fortiler cuin barbaris contendit. Tzachas Mitylenes
custodiam fratri suo Galabatzae conuniserat; quem ubi tanto
advcrsario haudquaquam parem cognovit, non distulit ipse Ducam 

 

 
 invadere. committitur proelium grave, quod nox diremit. dehine
per trium mensium spatium Ducas non desiit quotidie Mitylenes muros
quatere atijue cum Tzaclia acriter congredi a primo mane ad vcsperani
usque. neque tamen ullum tanti laboris fructum tulit. quo imperator
comperto, indigne molesteque reni ferebat. cumque reducem
e castris militeni percontatus audivisset, niliil aliud loliannem quani
proelia commitlere, item interrogavit, quonam diei tenqiore ista cum
Tzaclia certamina inirentur. “sub solis ortum, " respondit miles. tum
imperator: “utri pugnantium in ortum versus spectant?" “noster exercitus,"
miles ait. perspexit ille causam statim et, qua erat ingenii
alacritate in excogitando eo, quod facto opus esset, litteras ad
Ducam exaravit, quibus monebat, ne aciem strueret solis radiis adversis,
neve unus pugnaret contra duos, solem nimirum et Tzacham
ipsum; sed cum sol, superato meridiano circulo, in ocrasum vergeret,
tum hostes adoriretur. militi igitur ubi litteras tradidit verbisque
eadem praecepla identidem dedit, ad extremum asseveranter edi-
xit: “sole in occasuni inclinanle, si pugnam cum liostibus iniverilis, 

 
 
 
 
 statim vincetis.“ haec Ducas per militem accepit, cumque quodvis
imperatoris vel in minimis rebiis consiliuni magni semper faceret, postera
luce hostibus more solito ad pugnam paratis, nemo ex Romanorum
exercitu apparuit; siquidem omnes ordines quieti manebant ex
praecepto imperaloris. itaque barbari, pugnam eo die desperantes,
armis positis, consideiiant secure. at Ducas haud quievit. nam subvecto
sole in coeli verticem, ipse ciiin toto exercitu in arinis erat;
et ad occasum solis aciem instructam magno cum clamore subito admovet.
sed nec Tzachas quidein imparatus erat. immo statim copiis
bene armatis, pugnam iniit cum Romanis. quoniam autem ventus
lum erat vehemens, ubi ad manum res venit, ingens excilatus est
pulvis. cumque barbari partim adversos haberent solis radios, partim
etiam pulvis, vento actus, oculis caliginem quodammodo offunderet.,
Romani autem fortius quam unquam instarent, victi terga verterunt.
ita cum Tzachas neque oppugnationem amplius ferret, neque cominus
pugnando esset, pacem petiit, hoc unum rogans, ut sibi tuto Smyr- 

 
 
 
 
 nara solvere liceret. obsequitur Ducas, et postquain duos e praecipuis
satrapis obsides accepit, ut barbarus Mitylenaeos iniuria discedens
ne afliceret neu queinquain secum Smyrnam aveheret, Tzaciiae,
itidem obsides securi reditus poscenti, Euphorbenuin Alexandruin et
Manuelcin Butumitem, viros fortissimos, tradidit. ita lide inutuo
data, nec alter iam verebatur, ne abiens Tzachas molestiae quidquam
Mitylenaeis inferret, et alter traiectum sibi tutum fore a Romana
classe confidebat. vertimenimvero cancer recta ingredi non didicit;
nec Tzachas a prava consuetudine recessit. omues eniin Mitylenaeos
cum uxoribus et liberis conabatiir secum abducere. hacc dum
geruntur, Dalasseuus Constanlinus, qui Roinanae classi praefuit neque
dum advenerat, classe ad promontorium quoddam, ut Ducas iusserat,
appulsa, ubi ista comperit, accurrit magnoque opere egit, ut m
Ducas bellum cum Tzacha gerenduin sibi permitteret. verum is, iurisiurandi
memor, abnuebat. cui Dalassenus instans, “nempe tu, 

 
 
 
 
 
 inquit, iurasti; ego non adfiii. ergo tu quam dpclisti ficlem, inviolatam
serva; at ego, qiii nec adliierim, nec iuraverim, nec quicquam eornm,
quae inter vos convenere, norini, in certamen cum Tzacha descendam."
iam ubi Tzachas, soluta nave, Smyrnam sine mora vela dedit, Dalassenus
assecutus eum celeriter, inqietu facto, in fngam verfit. sed et Duis,
reliqua eius classe, priusquam solveret, oppressa, navibns potitus
est caplivosque inibi repertos a barbarorum potestate liberavit uniersos.
Dalassenus autem praedatorias naves magno numero cepit,
quarum vectores cum ipsis remigibus iiissit occidi. atque etiam ipse
’Jzjchas captus foret, nisi caiite proviso periculo, naviciilam ingressus,
lalendo evasisset. cuin enim, quid sibi eventurum esset, praesagivisset,
a continente ad promontorium quoddam Turcas iusserat in
statione esse ibiqiie observare, dum atit Smyrnam pervectus esset in-
rolumis, aiit liostibus obviam ractiis, nave appiilsa, ad ipsos confugisset.
nec fefcllit consilitim. eo enim postquam naveni applicuit, comitantibus
Tiircis, qui opperti cum crant, Sniyrnam celerrinie se re-

cepit. Dalassenus, victoria reportata redux, magno se duci iunxit.
qui, idoneis praesidiis tirmata Mitylene, quando inde Daiassenus rediit,
magnam Romanae classis partem segregatain adversus insulas, quas
Tzaclias ditioni suae additas sat multas obtinuit, misit. ac
occupata Samo aliisque nonnullis insulis, Cpolin reversus est. 

 Non multi dies praeterieraut, cum imperator, cognito defecisse
Carycem Cretainque occupasse , Rhapsomatem autem Cyprum
ingenti classe lohannem Ducam adversus utrumque misit. quem cura
Carpallium pervenisse Cretenses comperissent, freti eius Carycem
adoriuntur ingenti clade. ita Cretam magno duci dedunt.
constitutis ibi omnibus idoneoque praesidio relicto, Ducas Cyprum
versus tendit, appulsuque ibi primo Cyrenem cepit. qua re Rhapsomates
comperta, valide sese in eum armavit. ac postquain Leucosia
profectus, iuga collium Cyrenae imminentium occupavit, castris loca- 

 

 
 tis, proelium defugit, rei bellicae artisque imperatoriae plane ignarus.
cum enim imparatos hostes oporteret improviso opprimi, pugnam defugit,
non modo ad eam se adornaturus, ulpote qui imparatus esset,
(immo optime se paraverat, ac dummodo voluisset, proeliuin illico
committere poterat,) sed confligere omnino veritus, quemadmodum
pueri colludentes solent, bellum tractavit, missis prae ignavia legatis,
qui pollicitationum illecebris illos in partes suas traherent. atque
ita, opinor, sive ob imeritima rei bellicae, (audivi enim, heri eum
ac nudiustertius tractare hastam ensemque coepisse, equum autem ne
conscendere quidem scivisse, aut si forte consceudisset velletqne equitare,
tare, perturbatione plenum vacillasse: adeo rei militaris imperitus
erat Rhapsomates,) sive igitur eam ob causam, sive repentiuo nostri
exercitus adventu perculsiis, animo nnctnabat. belluin dein cum quadam
desperatione aggresso non prospere res cessit. Butumites enim
quosdam ex eius militibus, ad defectionem pellectos, suis copiis adianxit.
postridic vero cum Rhapsomates, Ducae pngnaudi facultatem 

 
 
 
 
 daturus, aciem inslructani de collibus per declive tardo gradu deduxisset,
angusto iani inter utriimqne exercitum spatio, Rliapsomatis
equites numero fere centuni, cirusissimis Ducam versus, veiut ad pugnandum,
gnaudum, liabeuis progressi, hastarum cuspidibus conversis, ad eum
transeunt. quo viso Rliajisomates, terga statim dedit, citatoque equo
aufugitNemesum; ubi navigium se inventurum sperabat, quo
delatus, salutem sibi pararet. instabat Manuel Rutumites fugienti, qui
cum ad incitas redactus esset speque excidisset, ad montem, in altera
parte silum, accessit ibique in aedem sanctae cruci ollm structam
confugit. ibi Butumites, cui inseqiiendi curam Ducas commiserat,
eum cepit ac, securitate data, ad magnum ducem secum abduxit.
hinc omnes Leucosiam petnnt et postquam totam insulain subiectam,
quantum licuit, praesidiis firmarunt, imperatori per litteras, quae acciderant,
nuntiarunt. imperator, laudata ipsorum virtute, iam id sibi
faciendum putavit, ut Cyprum insnlam tutam praestaret. quapropter
iudlcem et peraequalorem constitnit Calliparium, viruni nobilem ac

miilla iiistitiae, abstinentiae niodestiacqno lande cominendatum. quoniam
aiiteni praeterea instila, qui praesidio esset, postularet, Philocalem
EiiuKitliium ducem creavit eique naves beUicas et equites tradidit,
quibus Cyjiriiui terra mariqiie tiieretiir. ceterum Butiiinites Rhapsomaten
et qui cuin eo defecerant inimortale, ad Ducani deduxit.
dcin Cpolin revertitur. 

 iiactenus tle insulis Cypro et Crcta. at Tzarhas, inquicti
ir animi et belii amans , quiescere noluit, sed paulo post Sinyrnaiu
lortus cejjit. ac riirsus piraticas naves studiose paravit, droiiioues ,
iiireines, triremes aliasque id geniis leviores, in eodeiu consilio perseverans.
sensit imperator, nec otiauduin cunctandiimve ratus, terrestribus
eum maritiiuisque dcbellare copiis statiiit. itaque Constantinum
Dalassenuin , cui classis pracfccttiram dederat, cum omiiibus copiis maritimis
in Tzacham misit. ad hoc e re videbattir, stiltauiun pcr littcras
iitra ciiiii concitare. quae liiinc ferme in niodiim scriplae erant. “scis,
10 bilissime sultan fililzinslhlan , sullanicii dijjnitateni hcreditario iure 

 
 
P. 251 
 
 
 ad te pertinere. tuus autem affinis Tzachas etiamsi in imperium
Romanum se armet , imperatoris nomine assumto, tamen ista reapse
simulatio est. non enim praeterit euin, quo est rerum usu ingeniique
acumine, Romanorum iiiiperiuin ad se nihil pertinere, nequfc unquam
fieri posse , ut regno illo potiatur. immo tibi omnes parantur insidiae.
proinde nou aecjuum est eum pati, nec vero etiam remisso
animo esse, sed advigilare potius, ne imperio privere tuo. ego certe
istum finibus Romauae ditionis, deo opitulante, expellam; tibi
timens auctor suui, ut et ijise tuendi principatus tui curam geras illumque
vel pace vel , si eam respuerit, armis " his ita ab
imperalore provisis, Abydum Tzachas , per continentein cum exercitu
profectus, balistis omnisque generis machinis oppugnabat. naves enim
piraticae ei praesto non erant , quippe nondum perfectae. Dalassenus,
vir ad pericula strenue subeunda promtissimus, cum copiis recta
Abydum tcndit. at sultan Clitziasthlan , accepto imperatoris nunlio. 

 

 
 rem statiin aggressus, in Tzacham movct copiis omnibusf sic est barbarorum
ingenium ad caedein et bella jiroclive. quo adventante , cum
Tzachas a terra inarique hostes videret instantes, navigium autem
nusquam, (quae enim naves exstruebantur nondum perfectae
nec satis copiarum haberet ad Romanum simul et affinis sui exercitus
sustinendos, inopia consilii conflictabatur. cumque etiam Abydi
incolas et praesidia formidaret, optimum factu putavit, sultanum adire,
ignarus eorum, quae imperator adversus ipsum machinatus erat.
quem ubi sultanus vidit, vultu statim ad hilaritatem composito, excepit
eum comiter. et cum epulas, ut fit, instruxisset, unaque accumbens,
merncius Tzacham bibere invilasset, postquam vino plenum eum
vidit, eductum gladium in eius latus impulit; quo ille vulnere iacuit
exanimis. tum sultanus inisit, qui cum imperatore de pace agerent.
nec frustra. accepit enim conditiones imperator; foedereque rite
icto, ora maritima in tranquillum rediit.

His curis imperator vix soliitus necdiim incommodis inde natis
einersiis, (etenini is earuiu etiain rernni, quibiis praesens, ciiin gererentur,
non intererat , solllcitudinein haud niinorem sustinehat absens,)
ad aliud rursus certainen properavit. Bolcanns enim, vir et consilio
et manii stremius, qui Dalmatiae dilionem oblinejjat, post alterum a
Scytharum interitu anniim suis finibus egressus, finilimas urbes regionesque
iufestavit atque ipsuin Lipenium igne deievit. ea nequaquam
tolerabilia imperator ratus, coiitractis idoneis copiis, in Serbos jnovit
rectaque Lipeniuni pctiit, (ojjpidulum id est sub Zygum monteni situm,
qui Dalinatas a nostris discludit,) ut cuin Ijolcano, si torte, acriter confligeret
ac, deo victoriani annuente, tum Lipenium tum reliqua loca onmia
in pristinum statum restiliieret. verum Polcanus, adventu imperatoris
cognito, Spiientzanium inde se conlulit. est id oppidinn exiguura,
supra Zygiiin, qiiod diximus , in ipsis Romaniae Dalinatiaeque confiniis
situui. sed quuin Scopia veuisset iniperator, uiissis legatis, Bol- 

 
 
 
 canus de pace egit omnemqne malorum culpam in Romanos duces
derivavit, qui excursionibus crebris ultra fines suos factis, hand parnam
calamitatem Serbiae attulissent. addebat se nihil eiusmodi posthac
ausurum, sed simulac domum rediisset, obsides missurum ex consanguineis
suis, nec ultra limites amplius egressurum. his imperator
annuit; relictisque illic, qui destructa oppida reficerent obsidesque reciperent,
ciperent, ipse Cpolin est reversus. neque tamen Bolcanus obsides
petentibus dedit, sed diem de die distulit. tandem, anno nondum
pracferito, rursus finibus excessit, Romanam ditionem vastaturus. ac
licet crebris imperator litteris eum ad foederum pactorumque memoriam
excilaret , tamen conventis stare noluit. itaque imperator lohannem,
sebastocratoris fratris sui filium, adversus eum misit iusto
militum numero. is, quippe inexpertus belli et pugnandi cupiditate
iuveniliter ardens, amne prope Lipenium sub Zygum montem
ex adversu Sphentzanio caslra posuit. neque hoc latuit Bolcanum, 

 

 
 qui riirsiis de pace etiain ciim illo egit, obsides, quos ante Promisisset,
redditiiruni se pollicens pacenique cum Romanis integram in posterum
servaturum. verum liaec mera tantura promissa; aggredi necopinantem
parabat. iamque Bolcano adversus lohannem proficiscente,
monachus quidam praecurrens rem Iohanni
iam adveutare affirmat. quem ille cum stomacho facessere abs se
iussit, ut mendacem ac fraudulentum; sed mox fidem nuntio res ipsa
addidit. Bolcanus enim per noctera invadens, plerosque militum in
ipsis castris concidit ; alios trepida ruentes fuga fluminis infra labentis
undae hauserunt. qui autein fortiore erant animo, tabernaculo
lohannis occupato, strenue pugnantes locum vix obtinebant. sic dissipatis
maximam partem Romanis, Bolcanus cum suis reversus, supra
Zygum ad Sphentzanium constitit. quos conspicati, qui cum Iohanne
erant, cum numero essent exiguo nec tantis hostium copiis pares,
trans flumeu recedeudi consilium ceperunt. quo faclo, Lipenium perveniut,
duodecim fere stadia inde distans. cumque plerisque amis-

sis, Iohannes amplius resistere non posset, viain Cpolin versus ingressus
cst. tum aucta Bolcanus confidentia , tanquam nemine, qui
prohiberet, reliquo, ex finitimis oppidis pagisque praedas egit. ac
Scopiorum quidem agrum suburbanum igni ferroque vastavit; neque
ibi subslitit; sed usque ad Polobum Braneasque progressus, cuncta latrociniis
inlestavit, praedaque onustus domum rediit. 

 Haec cum imperator comperisset, non amplius ferenda dnxit,
sed extemplo rursus ad bellum se accinxit, nihil prorsus, ut quondam
Alexander, indigens Timotheo tibicine , qui orthium modularetur.
postquam igitur et se et reliquos, qui praesto tum erant, armis instruxit,
recta in Dalmatiam contendit, ut tum caslella repararet destructa
atque in integrum restitueret, tum iniurias multo gravius reponeret.
Cpoli igitur profeclus Daphnutium, (oppidum id vetus est,
ab urbe quadraginta stadiis dissitum,) ibi substitit, qui nondum adnvenerant
e consanguineis, oppericns. co postridie se contulit Nice- 

 
 
 
 phorus Diogenes, qui cum ira arrogantiaque plenus esset, quasi vulpina
pelle induts, veterem gratiam vultu referebat ac liberaliter imperatore
uti simulabat. tabernaculum non solito intervallo, a cubiculo regio,
verum proxime eum locum posuit, unde ad imperatorem aditus
erat. id ubi vidit Manuel Philocales, quasi fulmine ictus, (quippe
compertum habebat, quid ille pararet,) illico obstupuit; mox revocato,
ut potuit, animo, imperatorem adiens, “hoc, inquit, consilium
mihi non expers fraudis videtur ; sed vereor , ne quid mali per noctem
contra maiestatem tiiam moliatur. quare conveniam eum efficiamque,
ut inde se amoveat." at ille, iniperterrito plane animo
sivit id fieri. Philocali autern instantius flagitanti, “desine, inquit;
non enim oportet nos odii praotextum ei dare ; si quid molitur, deus
hominesque sciant illum in culpa esse." discessit Philocales
complodens manus et imperatorem temerilatis incusans. non
multo post imperalore cum ipsa Augusta secure dormiente, circiter
mediam noctis custodiam, ascendit Diogenes in cubiculum, ensem sub 

 

 
 ala geslans, atque ipso in limine stetit. etenim hic impcralor ita
decumbere solebat, nt nefjue fores clauderentur cubiculi, nec ulla
extra excubaret custodia. caeterum cacterum Nicephorum a perpetrando scelcre
divina quaedam vis tum avertit. cum cnim ancillam viderct, cui ventuli
facicndi culicesfjue ab imperatorum facie abigendi negotium erat,
extemplo tremor occupat artus pallorque eins capit genas, ut cum
poeta loquar, caede in crastinum diem prolata. nec vero imperatorem
quicquam eorum, quae Nicephorus aperte machinatus erat, late
bat; statim enim ancilla expergefacto, quid accidisset, narravit. itinere
taincn postridie continuato, dissimulavit se id nossc, quanquam
ita se gessit, ut et a Nicephoro sibi cavcret, ncc ullam offensionis
causam probabilem ei daret. itaque cum in fines Serrarum ventum
esset rogassetque impcratorem Constautinus Ducas Porphyrogenilus,
qui itineris comes eral, ut ad villam suain diverleret peramoenam
aquisque abundantem salubribus atque ita amplam, ut commondum
imperatori hospitium esset, (Pentegostis huic nomen erat,) imperator
roganti obsecutus, ibi diverlit. sed ne postridie quidem, cum in viam 

 

 
 se tlare vellet, idPorphyrogenitus sivit; immo petiit, ut diutius etiam
ibi maneret, quo recrearet se ab itinere pulvereraque abstergeret lavando.
quippe lautitiarum apparatus iam provisus ab eo erat. quare
iterum iniperator precibus Porphyrogeniti cessit. cum autem Nicephorus
Diogenes eum e balneo prodisse comperisset, quonlam regnum
dudum affectans illius interimendi tempus aucupabalur, acinace cinctus
ingreditur, tanquam e venatione, ut solebat, rediens. quem ut
vidit Taticius, consiliorum eius haud ignarus , repulit hisce verbis:
“quid insolenter sic cum telo intras? tempus balnei est, non
itineris, nec venationis aut " ille re infecta se subduxit. quia
autem iam deprehensus sibi videbatiir, (tanta enim conscientiae vis
est,) fuga salutem quaerere parabat atque in villas imperatricis Mariae,
quae ad CliristopoUn erant, vel Pernicuin vel Peritzum discedere, unde
pro re nata rursiis sibi prospiceret. liunc enim iain ante sibi adiunxerat
Maria imperatrix, quod is coniugis nuper regnantis Michaelis Ducae
frater erat , eadem cum illo matre natus, sed patribus diversis.

ceterum imperator tridtio post inde proficiscitur. Constantinum autem 
ibi, ut otio frueretur, reliquit, tenero timens adolescenti, qui tum
primum domo in bellum profectus erat. unicus enim matris erat
filius, quem etiam imperator ipse non minus, quain filium, carum habebat. 

 Verum, ut ordine narratio procedat, Nicephori Diogenis memoria
ab ipsis originibus repetenda est. pater eius Romanus quoiuodo ad imperrium
sit evectus quemque exitum habuerit, a variis scriptoribus traditum
est; unde historiam eius cognoscere, qui volet, poterit. hoc unum monebo,
decedentem euin duos reliquisse filios, Leonem et Nicephorum,
quos imperator Aiexius initio imperii sui privatos ex imperatoribus invenit.
etenim cum Michael, frater ipsorum, rerum potitus esset, et rubris
calceis et diadeiuate ipsis interdixerat; quin etaim exsuiare eos
cum matre Eudocia imperatrice in monasterio Cyperudae iusserat. movit
Alexii misericordiam tum tristis iuvenum casus, tum quod eos vide- 

 

 
 ret forma ac robore corporis ceteris praestantes. ambo malas prima
flavescebant lanugine; statura erant procera et magnitiidine ad amussim
pares, ipso iuventutis flore; vultus ipse fortitudinem generositatemque
animi tam aperte prodebat, ut nisi qui odio obcaecatus esset,
leonis catuloruin instar eos baberet. cumque praeterea imperator,
bomo et mentis acie pollens ad cernendum verum, nec pravis impeditus
peditus affectibus, quominus iustum aequa conscientiae lance pensitaret,
id quoque reputasset, quanto ex fastigio rerum iuvenes cecidisseut,
eos velut proprios lilios amplexabatur, et verbis et re amorem curamque
ipsis probans. quanquam invidia non desinebat tela in eos iaculari. sed
quo plures imperatoris iram adversus eos concitare studebant, tanto
ipse maiori eosdem praesidio dignabatur, cum blando semper vultu
iuvenes exciperet iisque quasi superbiret et rationibus ipsorum omni
modo prospiceret. alius fortasse suspectos illos babuisset omnibusque
artibus de medio lollere iam ab ipso initio studuisset; at liic imperator,
contemtis delatorum calumniis, eximie caros babebat. ac matrem
quidem eorum Eudociain et douis prosequebatur et nulla hono- 

 
 
 
 ris parle, qui imperatricibus dcbelur, defraudabat; Nicephoro autem
ipsi principatum insulae Cretae prorium dedit. ita quidem imperator.
iuvenum autem alter, Leo, bona indole ingenuoque praeditus
auinio, cum imperatoris in se caritalem perspiceret, sorte contentus
erat fortunaque, qua utebatur, acquiescebat, secudum illud: “quae
lihi Sparta obtigit, eam orua." sed Nicephoriis, natura impotcns ct
iracundus, consilia adversus imperatorem agitare tyrannidemque affectare
non dcsistchat. consilium tamen celabat. tandein rcm iain
aggediens, familiariter cum quibusdam colloquebatur. id continuo
palam factum est; unde res brevi ad imperatoris quoque notitiam
pervcnit. verum ille, nova quadam usus ratione, postquam suo quemque
tempore arcessivit, non indicavit quidem, quod audiverat, sed
salubria dcdit consilia et quae res postulare videbatur, admonuit. et
quo certiorem conspirationis connitionem nactus erat, eo liberallius
cum iis agchat; ita sibi eos conciliare studens. sed Aethiops non
albescit. mansit enim idem Nicephorus et contagione, quoscunque

accedebat, contaminavit, alios iuramentis sibi adiungens, alios promissis.
sis. vulgus quidem militum, non tantum operae dedit, ut pelliceret:
iam enim omnes in ipsura se inclinabant: sed totus in eo erat,
ut civitatis principes, tam exercitus duces quam qui in senatu plurimum
auctoritate pollebant, omni cura sibi devinciret. habebat enim
mentem ancipiti gladio acutiorem, constantem autem minime, praeterquam
quod tyrannidis occupandae tenax esset. dulcis sermone,
consuctudine comis, modestiae se plerumque specie tanquam pelle
vulpina tegebat, sed idem non raro iracundus, ut leo, apparebat. corporis
robore Gigantibus parem se gloriabatur, triticeus color oris,
latum pectus. totis humcris eminebat supra eos qui tunc erant homines.
iam vero cum vel pila luderet, vel equitaret, vel iaculum
mitteret, vel hastam quateret, vel equestris pugnae specimen daret,
admirationi spectantibus erat, qui tantum non attoniti adstabant. ea
res maiorem etiam multitutlinis favorem ipsi conciliavit. ac tam
prospere inceptum succedebat, ut ipsum imperatoris ob ductam sororem
rem aflinem, Michaelem Taronitam, panliypersebasti dignitate ornatum,
in partes snas traheret. 

 Sed redeundum est, unde deflexit narratio. imperator igitur, igitur,
ex quo Diogenis adversus se odium perspexit, inde animo repetens, 

 
 
 
 
 
 cum repularet, quemadmodum ab ipso imperii sui initio se erga
utrumque adolescentem gessisset quantamque iis tot annis benevolentiam
curamque praestitisset, licet nihil ista profccissent ad deliniendum
Nicephori aniuium, consilii inopia alFectus est. ad lioc consideravit,
ut Nicepliorus post irritum caedis consilium rursus ad se irrupisset,
ut repulsus essct a Taticio; cumque intellexisset, illura cruentum
ferrum acuentem insonti sanguine manus pollutum properare,
ct qui insidiis modo noctuque ipsius vitam appetivisset, eundem iam
aperte caedem festinare, inter varia fluctuabat consilia. noluit quidem
gravius aliquid de Diogene statuere ob eximium, quo bomiuem
prosequebatur, amorem. tamen cum omnia secum perpenderet universa
'et quo evasurum esset malum, quoniam vitae periculum sibi
imminens cognovit, timore perculsns, Nicephorum comprehendendum
statuit. is fugam, quam meditabatur, parans ac noctu Christopolin
versus contendere cupiens, misit sub vesperam ad Constantinum Porphyrogenitum,
ut sibi equum celerem, qucm imperator ei dedcrat,
coucederet. at hic renuit, dicens, non posse se tale impcratoris mu- 

 
 
 
 nus eodem, quo accepisset, die alteri donare. postridie autem imperatore
inceptum iter continuante, etiam Diogenes sequitur, a divino
numino, quod hominum cogitationes pervertit et gcntium consilia
irrita reddit, in perniciem datus. cum enim fugam cogitaret, tamen,
iit sunt dei consilia, horam ex hora trahebat. itaque dum prope
Serras, ubi et ipse imperator erat, commoratur, eadem quidem consilia
agitabat, utpote qui iam deprehensus esset futuraque timeret.
imperator autem arcessivit fratrem suum Adrianum, magnum domesticum,
illa ipsa vespera, qua magni martyris Theodori celebrabatur
memoria; cumque rursus huic, qui nec ca ignoravit, quae antea acciderant,
exposuisset, ut gladio armatus introisset, ut ab ostio repulsus
esset, ut consilim dudum agitatum, si posset, exsequi properaret,
domestico mandavit, evocaret Diogenem in suum tabernaculum
eique blandis verbis et promissionibus omnis genoris persuadere niteretur,
ut omnia aperiret consilia; quorum si nihil celasset omnesque
etiam coniurationis socios edidisset, impunitalem et criminum in
posterum oblivionem polliceretur. Adrianus sollicitudine plenus, 

 

 
 tamen quod iussus est, exsequitur. verum nec minando, nec pollicendo,
nec suatlendo Dioyenes adduci poluit, ut vel minimam consiliorum
partem detegeret. quid postea? magno domestico, qui bene
nosset, quo malorum Dioqenes rueret, gravem ea res doiorem attulit.
siquidein Diogenes sororem germanam natu minimam ei in matrimonio
collocaverat. quapropter etiam lacrimis eum obsecrare non
desiit. nihil tamen quidquam profecit, etsi veteris memoriae recordationem
repeteret. ludenle enim aliquaudo iniperatore pila in magni
palatii area, barharus (piidam ah Armeniis et Turcis oriundus,
gladio sub vestibus ahdito, cum illum frenis adductis a ceteris sociis,
quo equo anhelanli respirandi spatium daret, segregasse se animadvertisset,
accidit ad pedes imperatoris, petentis specie. is, equo
stalim retento, conversus ad eum percontatur, quid vellet. tum ille,
qui sicarius potius quam mendicus eral, submissa manu gladium e
vagina educere parabat. cumque, semel itenimque facto conatu, frustra
esset, mendaci verborum supplicatione, humi prostralus, veniam
orabat. imperatori ad eum convcrso percunctantique, cuius rei pe- 

 

 
 leret veniam, gladium isle vaginae affixum monstravit; simul pectus
tundens reique miraculo perculsus exclamavit: "nunc te verum dei
servum cognovi, nunc deum maximum tueri te hisce oculis vidi; etenini
cum huc advenissem, ut ensem hunc, ad tuam caedem paratum, iu
viscera tua conderem, semel iterumque ac tertio eum stricturus, neutiquam
manui meae parentem habui." imperator, quasi nihil eiusniodi
audiisset, eodem habitu imperterritus stetit. concurrunt repente omnes,
alii rei cognoscendae cupidi, parlim admiratioue affecli. qui benevolentiore
erga imperatorem animo eraut, eliam discorpere istum aggrediebantur;
verum ipse nutu manuque ac multis minis inceptum repressit.
quid postea ? omnino venia sicario statim datur, nec solum venia,
sed larga etiam rnunera; ad hoc libertas concessa , ac licet complures
enixe flagitareut, ut sicarius urbe pelleretur, tamen non obsecutus
ille, "nisi, inquit, dominus custodierit civitatem, frustra vigilat
qui cnstodit eam. proinde ad denm precemur oportet, nostram inde
expetentes salutem " susurrabant tum nonnulli, Dioge-

ne haud inscio hominem aggressum esse caedem. at Aagtistiis, sermonibus
hisce spretis, graviter eliam succensebat, eo usque illum perferens,
ut licet ipsum iugulum admoto mucrone peteret, tamen
id simularet. his igitur in memoriam revocalis, cum magnus domesticus
animum Diogenis flectere non possct, reversus imporatori
rontumaciam eius renuntiavit et quod negando omnino perstarel, etsi
multum (??)e, le, ut aiebat, admonitus. 

 Tum imperator accersitum Muzacen cum armatis praesto
esse iubet et Diogenem ex tabernaculo magni domestici in suum
ipsius transferre ibique ciistodire, nullis tamen adgibits vinculis
aliave contumelia. fecit ille extemplo, quod imperatum
erat, comprehensumque in tabernaculum suum abduxit. ubi vero
per totam noctem adhortando et admonendo non solum eum non
movit, venim etiam insolenter tractatum se vidil, ira incensus,
quae non erat iussiis, facere properavit. etenim decrevit tormentis
eum exquirere; cumque iam exquireret Diogenesque ad primum do- 

 
 
 
 loris sensum omnia fassurum se esse polliceretur, statim remissis
fidiculis, scriba atlvocatur, stilo instructus. Gregorius is erat Camaterus,
qui nuper imperatori ab epistolis factus erat. Diogenes omnia
confessus est ac ne caedem quidem reticuit. mane igitur Muzaces,
quibus confessiones iliius perscriptae erant, tabulas et quas indagaverat
litteras, a quibusdam ad Diogenem datas, ex cjuibus apparebat,
imperatricem quoque Mariam defectionem Diogenis non ignorasse, sed
caedis tamen consilium minime probasse, quin etiam operam dedisse,
ut eum non a caede tantum, sed ab ipso consilio revocaret, haec igitur
scripta imperatori delert. quae cum is legisset, magna alfectus est
sollicitudine. quippe plures, quam suspicatus erat, litteris consignatos
reperit, et eos quidem principes civitatis omnes. Diogenes enim non
aihnodum studuit demerendae multitudini, cuius egregiam erga se
voluntatem studiuinque dudiun nosset, sed quidquid castrensis atque
urbanae nobilitatis erat, conciliare sibi nitebatur. imperator. quae
quidein imperatricem Mariam attinebant, sempiterno silentio premi
voluit; ac sane nihil quidquam eorum se scire assimulavit ob amicitiae
focdus, quod inierat cum illa, antequam imperii potitus esset. 

 
 
 
 
 quod autem vulgo ferebatur, Diogenis coniurationem a filio eiusdem
Mariae Constantino Porphyrogenito, imperii insignibus ornato, detectam
esse iinperalori, id secus erat. ab ipsis enim Diogenis familiaribus
consilia eius paulatim erant divulgata. ceterum cum Diogenes,
sccleris compertus, in custodiam iam dalus esset atque exsilio
multatus, qui uondum capli erant coniurationis participes, quoniam
in suspiciouem se venissse intclliscbaiit, conturbabantur metu nec,
quid agerent, habebant. quos ubi imperatoris familiares ita anxios
animi sollictosque viderunt, ipsi difficultatibus circumventi sibi videbantur,
cum in summas anguslias imperatorem adductum cospicerent,
quippe cuius salus, imminente periculo, paucorum tantum praesidio
niteretur. atque hic animo reputans omnia inde ab initio et quolies
Diogenes, insidiis sibi structis, diviuo numine frustratus, vitam
suam ferro appetivissct, magno cogitationum aestu fluctuabat. tandem,
multum re secum dclibcrata, cum senatus exercitusque principes
omnes Diogcnis blauditiis corruplos nosset, destitusque esset copiis,
quibus tot custodiendos traderet, nec vero etiam multitudinem in-

gentem poena afficere vellet, Diogenem et Cecaumenum Catacalonem
coniurationis auctores Caesaropolim mittendos ibique in custodia citra
noxam habendos statuit, quamquam omnes, ut excaecari eos iuberet,
suadebant. quipped amantissimus erat Diogenis eademque, qua
antea, cura eum prosequebatur. relegavit quoque sororis suae coniugem,
Michaelem Taronitam et * * * *, bonaque eorum publicavit.
reliquos e re videbatur ne in examen quidem vocare, sed ignoscendo
potius sibi conciliare. sub vesperam igitur Diogenes Caesaropolim
et alii alio, quo relegate erant, perrexere; ceterorum nemo
loco summotus est, sed eodem omnes statu mansere. 

 In hac tanta difficultate rerum imperator convocare postridie
concionem et quae sibi viderentur, exseque cogitabat. quicunque
cupiebant ex cognatis affinibusque, et quotquot paterni ministr aderant,
viri fortes nc minus acres in coniiciendis futuris, quam in iis,
quae usui erant, exsequendis promtissime: hi igitur metuebant, ne
postridie, multitudine confluente, nonnulli eum adorti in ipso solio 

 
 
 
 
 
 concidcreiit, gladios fortasse vestibus tegentes, sicut ille, qui quondam
mendici habitu ludentem eum pila adierat. cui rei cum non
aliter occurri posset, quam si omnium spes, in Diogene posita, ita praecideretur,
ut etini clam excaecatum esse in vulgus spargerent, miserunt,
que hoc omnibus secreto renuntiarent, quamquam id ne in mentem
quidem imperatori venerat. etsi is tune quidem rumor erat merus,
tamen in rem mox evasit, ut narratio infra docebit. lucc igitur orta,
quotquot ex imperatoris familiaribus Diogenis scelere selere non
erant, atque ipsi illi ad imperatorum praesidium olim constituti milites,
ad regium lahernaciiliim priiiii lciidiint, ensibus partim, parlim
hastis armali, alii rhompliaeas ferreas magno pondere humeris gestantes,
nec procul procul imperatorio solio lunata acie turmatim consistunt
imperatoremque quasi cingunt, strenui omens et, si non tela, cerle
animos exacuentes. quidquid sanguinis aut affinitatis necessitudine
eum contingebat,, proxime solium stahat utrimque; a dextra laevaque
ceteri collocati erant milites. imperator in throno terribilis adspectu
sedebat, non regio magis quam militari ornatu, nec admodum 

 

 
 excelsus, ut statura haud procera erat. quaraquam auro erat solium
circumdatum, et ipse supereminebat capite. supercilia eius contracta
erant, geuae ob animi contentionem solito rubicundiores, oculi ia
cogitatione defixi animumque consiliorum plenum prodentes. concurrebant
cuncti pariter conterriti et prae metu tantum non exanimes,
quippe qui partim conscieutia aculeo acrius pungerentur, partim
novam timerent suspiciouem. nec ulla vox a quoquam audiebatur, sed
pavidi stabant, intentis in tabernaculi portae custodem oculis. erat is
Taticius, vir et cousllio prudeus et manu strcnuus: quem cum nutu
iussisset imperator eos, qui foris essent, iutro admittere, intrandi iis
continuo potestatem dedit. illi, quautumvis tiepidi, tamen introiere,
confuso vullu et pede cunctabundo. mox ordine collocati, quid futuram
esset, exspectabant animo anxio, tanquam de vita periclitaturi.
nec vero impcrator ipse plaue vacuus erat metu, (humaaitus dico. 

 
 
 
 
 
 sine fuluciae respectu, qua in deo acquiescere solebat,) verebatur
enim a multitudine omnis generis, ne quid gravius contra sc moliretur.
tamen cum se animo obfirmasset semelque periculum subisset,
verba facere hune in modum coepit, dum illi ipsis piscibus mutiores
adstant, tanquam linguis excisis. “scitis, inquit, nulla unquam
in re laesum esse a me Diogenem. non enim ego patrein eius imperio
privavi, sed alius, nec omnino iniqui eum eum moleative quicquam feci ;
immo imperio dei voluntate ad me translato, non modo ipsum eiusque
fratrem Leonem eodem in statu manere sivi, verum etiam paterno
amore, acsi filii essent mei, amplexus sum. Nicephorum autem,
saepius in insidiis mihi struendis dcpreiiensum, nunquam non venia
donavi, et cum parum ad bonam frugem proficeret, sustinui tamen
plaeraque ab eo scelerate suscepta negligere, commune in istain familiam
odium reputans. quamquam nihil eorum, quae bene illi feci,
subdolum eius animum frangere potuit, scd pro his omnibus ipse
mihi nccem inferre " ad haec cuncti nolle se alium principem
clamabant, etsi plerique non ita sentiebant, sed adulabautur 

 
 
 
 
 tantum, quo praesens pericnluni effugerent. imperator vero, hac opportunitate
usus, gratiam se facere plerisque criminis dixit, quod coniurationis
principes essilio damnati iam essent. ibi tum ingeus oritur
tumultus, qualem nemo eoruni, qui tum aderant atque etiamnum superstites
sunt, audire se meminit, aliis quidem laudantibus imperatorem ac
propter patientiam clementiamque admirantibus, aliis exsules lacerantibus
morteque dignos contendentibus, ut hominum mos est. quem
euim hodie beatum praedicant, cui pompam faciunt, quem omni prosequuntur
honore, simulac vitae sortem conversam viderint, nullo
pudore prohibentur, quominus contraria omnia faciant. imperator,
nutu silentio indicto, “non decet, inquit, tumultuari et propositam
causam interrumpere. ego enim, ut dixi, ceteros omnes indulgentia
dignatus, erga vos rursus, qualis antoa, ero." interea dum hi venia
donantur, consilii illius auctores, imperatore invito, mittunt, qui
Diogeni oculos eruereut. eodem supplicio et Cecaumenum Catacalonem,
quippe eius participem consiliorum, affecerunt. dies erat princi-

pum Apostolorum memorlae sacratus. atqne liaec quidem fama ex illo
tempore etiamnunc teuet. utrum etiam imperator, edoctus ab illis,
assenserit, an totum ipsius fuerit consilium, deus sciverit: ego certe
ea de re nihil prorsus halieo comperti. 

 Tali modo a Diogene insidiae structae erant imperatori,
quem mirum in modum invicta summi numinis vis ex praesenti periculo
eripnit. ipse oh ea, quae sibi accideraut, nihiio deinissiore
erat animo, sed vel sic recta in Dalmatiam contendit. quem ubi Bolcanus
Lipenium advenisse cognovit, quoniam Romanorum aciem
omnemque bellicum apparatum ne intiieri quidein contra sustinuit,
slatim lepatos de pace misit, pollicens se et proinissos obsides redditurum
et ab omni deinceps iniuria temperaturum. accepit perlibemter
barbarum imperator, bellum exosus civile ; quanqnam enim
Dalmatae, Christiani tamen erant. ille statim magna fiducia se ad
cum confert, comitantibus cognatis zupanorumque electis. ac lubenti
animo cdisides imperatori tradidit consobrinorum suorum filios, unum
Uresin uomine, alterum Stephanum Bolcanum, praeterea alios, nu- 

 
 
 
 
 
 mero viginti. neque euim alia conditione pacisci ei in posterum licuit.
at imperator, quae bello armisque armisque soient, pace consecutus,
in urbeni rediit. Dioijeuis aulem rebus non desiit consulere
eiusque casum lacrimis et gemitu prosequi. ac niagnam omnino benevolenilam
homini praestitit consolarique eum studuit et pleraque
bona, quibus multatus erat, eidera restituit. at Diogenes, aegritudini
iudnlgens. urbanae vitae odio iu praediis suis degebat et in veterum
scriplis omne studium coliocabat, aliis ei praelegentibus. eteniui luminibus
privatus, alienis ad legendura utebatur oculis. atque bic vir
tanto erat ingeuio, ut, cum caecus esset, taraen ea facile perspiceret,
quae oculis praediti vix perspiciunt. universuui exinde disciplinarum
orbem emensus est atque ad ipsani, quod raaxirae mirere, geometriam
illara accessit, duce philosopho quodara, quem sibi ex solida materia
figuras efformare iussit. manuum enira contrectatione omnia geometriae
theoremata atque figuras coinprehendebat, sicut Didymus ille,
qui oculis captus iugenii quadam vi summam artis musicae et geo- 

 

 
 nietriae nactus est scientiam; quamquam is quidem ex harum rerum
cognitione in absurdam haeresin incidit, cum mentem eius obcaecaret
siipcrbia, quemadmodum morbus oculos. scio haec audientibns
mira visum iri. ego vero Diogeneni et vidi et admirata sum et de
eiusmodi rebus dissserentem audivi; cumque ipsa in co genere non
plane rudis essem, accuratam eum theorematum cognitionem habere
inlellexi. quamvis aiitem litleris vacaret, a veteri tamen in imperatorem
odio non destilit, sed gliscentem seniper tyrannidis cogitationnem
habuit; quin etiam nounullow rursus clandestini huius consilii
participes fecil. e quibus unus rem ad imperatorem detulit, qui Diogenem
arcessivit eumque et de iis, quae ipse moliretur, et de coniurationis
sociis interrogavit. atque hic omnia quaotocius confessus,
veniam statim impetravit.

Interea extitit Nilus ille, qui non multo post condemnationem
Itali dogmatum tamquam flumen quoddam malitiae ecclesiam inundans
magnum omnium animis aestum iniecit multosque errorum

 
 
suorum haustos vorticibus mersit. is callidus virtutis simulator nescio
unde tum Constantinopolin venerat ibique abditus degebat deo uni
sibique assidue intendens sacrisque libris vacans. ac licet Graecae
eruditionis plane rudis esset nec haberet ab initio qui ipsi intimum
divinae scripturae sensum aperiret, tamen in sanctorum opera irruperat,
cumque omni ratiocinandi arte careret, ab intellegentia scripturarum
aberravit. nec ignobili tamen turba congregata in magnas
aedes doctor suis suttragiis declaratus se insinuavit partim ob eximiam
virtutis speciem victusque asperitatem, partim ob sublucentis
ex arcano scientiae fucum. itaque cum uec hypostaticam mysterii
nostri unionem intellexisset nec, quid esset ipsa unio quidve omnino
hypostasis, sciret nec separatim hypostasin unionemve neque rursus
coniunctim hypostaticam unionem cogitare posset neque. quomodo
assumpta natura divinitatis particeps facta esset, a sanctis didicisset,
factum est, ut longe ultra veritatem evagatus humanitatem illam

 h B 
natura deificatam fuisse profiteretur. nec vero id imperatorem
fugit; sed ubi rem rescivit, celeriter medicinam quaerens hominem
arcessivit obiurgataque admodum eius audacia imperitiaque multis
eum rationibus convicit hypostaticam dei et hominis in verbo unionem
aperte demonstrans exposuitque, quomodo proprietates communicatae
essent et assumpta natura gratia superna deificata. at
ille falsam suam doctrinam tenaciter servavit et ad tormenta,
vincula, corporis mutilationem, quodvis denique malum paratior
erat quam ut Christi humanitatem natura fuisse deificatam docere
desineret. erat tunc Constantinopoli multitudo Armeniorum,
quibus impictatis incitamentum Nilus ille evasit. inde crebra colloquia
cum Tigrane illo et Arsace, quos prae cetoris Nili dogmata ad
impietatem trahebant. tum imperator, quia et multorum animas
improba doctrina corruptas videbat et Nili Armeniorumque res
sociatas claraque undique voce doceri, humanitatem natura faisse
deificatam, ita ut abrogatis sanctorum patrum testimoniis hyposta-

 
 
 
 
 
 tica unio fere ignoraretur, nimiam improbitatis vim profligare cupiens
ecclesiae proceres convocavit synodumque de his fieri constituit.
convenit universus episcoporum coetus cum ipso patriarcha
Nicolao. Nilus in medio cum Armeniis constitutus est atque edita
dogmata eius. tum ille clara voce ea docuit et strenue pluribus
firmare conatus est. quare synodus, ut multorum animas a corrupta
eius doctrina tueretur, perpetuo eum anathemate damnavit, hyposticam
unionem secuudum sanctorum traditioues mauifestius praedicans.
post hunc vel potius una cum hoc etiam Blachernita damnatus est,
qui, licet sacerdos esset, impia et ab ecclesia aliena sentiebat. is
enim Enthusiastarum consuetudine usus et lue eorum contactus
multos fallebat magnasque Constantinopolis domos subruens impia
dogmata promulgabat; cumque saepe ab imperatore arcessitus
edoctusque minime tamen ab erroribus suis desisteret, ipse quoque
ad ecclesiam delatus est. hunc patres diligenter examinatum, ubi
non posse eum mutari intellexerunt, et ipsum et dogmata eius perpetuo
anathemati subiecerunt.

Ita imperator ut gubernator bonus crebros undarum incursus
quasi eluctatus vastosque mundi aestus emensus ecclesiasticis
rebas insuper bene constitutis in alia rursus bellorum tumultuumque
maria defertur. continuo enim aliud post aliud successit et
mare mari ut dicunt flumenque malorum flumine excipiebatur, ut
imperator ne respirare quidem vel conivere posset. atque licet nos,
ut dicet iure aliquis, parvam modo stillam e mari Adriatico hauserimus
paucas rerum ab imperatore tunc gestarum adumbrantes potius
quam describentes, omnibus tamen ille fluctibus undisque restitit,
donec regni navem secundo vento usam ad tutos portus appelleret.
nec profecto Demosthenis vox vel torrens Polemonis oratio vel omnes
Homeri Musae illius instituta digne celebrarint; immo ne ipse qnidem
Plato, nec si stoa cum academia conspiret, philosophari quidquam
quod eius menti consentaneum sit queant. etenim nondum procellis
illis variisque bellis compositis fluctibusque sedatis ingruit in eum alia

 
 
tempestas nulli superiorum vehementia cedens. extitit enim non
ex nobilibus quidem sed infimae sortis e castris homo, qui se Diogenis
filium affirmabat. attamen hic interfectus erat eo proelio,
quod cum Turcis Isaacius Comnenus imperatoris frater ad Antiochiam
commisit; de quo qui accuratius scire volet, adeat commentarios incliti
Caesaris nostri. is igitur, quamvis a multis refrenatus, neutiquam
tamen cessavit. namque ab Oriente pauper et sisyra tectus
venerat praeditusque versuto et callido ingenio urbem ostiatim vicatimque
circumibat praedicans de se excelsa, nimirum Diogenis superioris
imperatoris filium se esse Leonem: qui, ut dixi, ad Antiochiam
sagitta ictus ceciderat. hunc igitur impostor ille a mortuis excitarat
usurpatoque eius nomine imperium aperte affectabat levioresque
in fraudem inducebat. fuit hoc imperatori ingens aerumnarum
augmentum, tamquam si Fortuna post tragoediam novum draraa adiunxerit
nefario illo in scaenam dato. ac, puto, velut asoti saturi
liba mellita, ut tragemata, sibi apponere solent, sic etiam Romanorum

 
 
Fortuna, postquam multimodis imperio insultavit, ad satietatem adducta
per tales pseudoimperatores imperatorem illusit. at hic quae
iactabantur plane contempsit. cum vero gregarius ille miles per trivia
et vicos ita nugari non desineret, eomperit id Alexii imperatoris
soror Theodora, uxor interfecti Diogenis filii: quac indignata fraudem
eius non tulit. ea enim post viri caedem monastica professione
suscepta religiosam vitam diligentissime colebat deo soli dedita.
taudem imperator, cum nugatorem istum frustra iterum atque tertio
monuisset, Chersonem eum relegavit et in custodia haberi iussit. ibi
nocte in muro ambulans et prospectans cum Comanis ob commercium
parandumque victum eo ventitantibus saepius colloquebatur,
donec tandem fide utrimque data noctu se fune vinctum de muro
demisit; quo excepto Comani in suam terram abeunt. ibidem cum
aliquamdiu esset commoratus, eo provectus est, ut adeo imperator ab
ipsis iam appellaretur. atque hi, quia hominum sanguine carneque

 
humana satiari ac multam praedam e nostra terra agere cupiebant,
nancti probum praetextum expeditionem in Romanos parabant, illum
scilicet in paternum regnum restituturi. quod consilium etsi celarent
tamen imperatorem non ftigit. itaque is quam plurimos milites armabat
omniaque ad proeliandum cum barbaris parabat. valles enim angustas,
quae vulgari lingua clisurae vocantur, ut diximus, praesidiis iam ante
firmaverat. interiecto autem tempore, cum Comanos una cum pseudonymo
in adiacentes Istro regiones venisse cognosset, praecipuos
duces et cognatos necessariosque suos convocat cum iisque deliberat,
ecquid eos aggredi e re foret. oranibusque id negantibus, sibi non
confisus suam unius sententiam sequi noluit, verum dei arbitrio
totam rem permittendam putavit. itaque cum omnes sacerdotali
et militari laterculo adscriptos congregasset, vespere in magnam dei
ecclesiam se confert ipso praesente patriarcha Nicolao. is enim
iam patriarchicum thronum ascenderat indictione septima anni

 
μης ἔτους ςφABBREV 
 
sexies millesimi quingentesimi nonagesimi secundi post Eustratii
Garidae abdicationem. ibi descriptara in duabus tabulis interrogationem,
num obviam Comanis exiret necne, tradit omnium coryphaeo
in sacra mensa deponendam. totaque nocte hymnis transacta, diluculo,
qui deposuerat chartam, recipit delatamque et coram omnibus resighatam
legit. unde exhortationem tamquam divino editam oraculo
imperator accipiens totum se dedit expeditioni copiasque undique
litteris datis contraxit. satis igitur omnibus paratis iter in Comanos
moliebatur. cunctoque exercitu arcessito Anchialum profectus Caesarem
Nicephorum Melissenum affinem suum et Georgium Palaeologum
atque sororis filium Ioannem Taronitem Beroen dimisit, ut
et urbi et finitimis regionibus essent custodiae et praesidio. ex ceteris
vero ducibus Dabatenum, Euphorbenum Georgium et Constantinum
Ubertopulum delegit: quos traditis cuique copiis misit ad
Zygi fauces custodiendas. tum ad Chortaream, quae est una ex Zygi

 
clisuris, processit Zygumque universum lustravit, explorans, num
omnia sua mandata qui ea susceperant iam perfecissent, ac, si quae
inperfecta et mutila essent, correcturus, ne facile his locis Comanis
penetrare liceret. itaque omnibus e sententia dispositis revertens
inde ad Sacram quae dicitur Pahidem haud procul ab Anchialo
castra posuit. quo cum nocte Pudilus quidam e praecipuis
Blachorum venisset Comanos Danubium traiecisse nuntians, primo
mane proceribus cognatorum ducumque convocatis consultandum
putavit, quid facto opus esset. cum vero Anchialum occupandam
omnes censerent, confestim Cantacuzenum et Taticium misit ad
Therma, quae vocant, una cum Scaliario Elchane aliisque eximiis
sociorum, qui illas regiones custodirent; ipse Anchialum abit. at
cognito Comanorum in Adrianopolin impetu primores omnes Adrianopolitanorum
ad se evocat; e quibus eminebant Catacalo ille
Tarchaniota et Bryennii olim tyranni filius Nicephorus, qui et ipse

tyrannidem arripuerat oculisque privatus erat. quibus civitatis custodiam
enixe commendans, ne ignave cum Comanis pugnam committerent,
verum clausis plerumque urbis portis ad scopum eminusque ut tela in
eos mitterent, admonuit, multa pollicens beneficia, si mandata sequerentur.
quibus praeceptis imperator Bryennium ceterosque bene
animatos Adrianopolin remisit; ac praeterea Catacaloni Euphorbeno
Constantino litteris imperavit, ut assumpto Monastra (qui erat vir
mixti e Graecis barbarisque generis, magnam rei militaris peritiam
nanctus) et Michaele Anema una cum eorum cohortibus, simulac
penetratas a Comanis clisuras cognosset, ipsos subsequeretur subitoque
invaderet. 

 Sed ubi Comani Blachorum Ope clisurarum vias edocti Zygo
facile superato ad Goloen accesserunt, statim urbis incolae praefectum
praesidiorum vinctum Comanis tradunt eosque faustis acclamationi-

 
 
 
bus exceperunt. tum Constantinus Catacalo memor mandatorum imperatoris
Comanis pabulatum exeuntibus occurrit fortiter centumque
circiter ex iis cepit; quem statim ad se vocatum imperator nobilissimatu
ornavit. interim Diampolis ceterarumque finitimarum
urbium incolae, ubi occupatam a Comanis Goloen viderunt, ultro
accesserunt laetique eos excipientes urbes dediderunt, pseudonymum
Diogenem Augustum acclamautes. qui tota regione potitus collecto
universo Comanorum exercitu Anchialum pergit eius urbis expugnationem
experturus. imperator vero, qui in illa erat, magnam rei
bellicae scientiam a puero nanctus, cum loci natura Comanos ab
impetu arceri et muri firmitatem augeri perspiceret, divisis copiis
portisque urbis apertis foris * manipulatim in acie collocavit,
circa vero frontem Comanorum exercitus * clamoribus incitante
parte Romanae phalangis * fusos usque ad ipsum mare persecuti

 
 
 
sunt. id Augustus conspicatus, cum adversus tantam multitudinem
parum copiarum haberet nec resistere posset, iam omnes
in acie consistere nec quemquam ultra ordines procurrere
iussit. Comani vero, qui acie instructa ex adverso Romani exercitus
stabant, ne ipsi quidem sunt aggressi. atque sic per tres dies a
mane usque ad vesperam manserunt, cum et barbari loci natura a
proelio absterrerentur et nemo e Romana phalange adversus eos procurreret.
arx autem Anchiali eiusmodi sita est: habet dextra mare
Poaticum, sinistra solum asperum et invium ac vitibus consitum ideoque
minus equitabile. quid tum? constantia imperatoris perspecta desperatoque
successu, barbari mutato itinere Adrianopolin petunt decepti
a pseudonymo, qui iactabat: “si Adrianopolin me advenisse Bryennius
Nicephorus audiverit, apertis portis me summa laetitia excipiet
ac pecuniis adiuvabit omnique benevolentiae genere augebit; licet
enim non genere, voluntate tamen cum patre meo fraternam necessi-

 
 
 
tudinem colebat. urbe vero potiti proximum ad imperii caput iter
habebimus”. ac patruum nominabat Bryennium rei veritatem
sane parte edoctus. namque Romanus Diogenes, quondam imperator,
qui Bryennium norat eumque omnium tunc hominum prudentia
praestantissimum maximeque sincerum ac dictis factisque
veracissimum esse sciebat, fratrem eum adoptare vohvit; idque illo
consentiente factum est. quae res et vera et nota omnibus est.
iste igitur pseudonymus tam impudens erat, ut etiam patruum
revera illum vocaret. talibus scilicet utebatur artibus. verum Comani,
levi mutabilique ut barbari ingenio praediti, eius sermoni
obsequuntur et Adrianopolin profecti extra urbem castra locant;
pugnatumque est ibi per octo et quadraginta dies, cum iuventus
pugnacissima cotidie erumperet manumque cura barbaris consereret.
at Nicephorus Bryennius, ubi e loco inferiore a pseudonymo vocatus
e turre prospexit, quoad ex hominis voce collegit, negat se illum

 
agnoscere filium Romani Diogenis, qui pro benevolentia fratrem se
nominaverat, ut dictum est, qualia saepe fieri solent, verumque filium
eius apud Antiochiam interfectum esse. his verbis explosum simulatoρrem
amandavit. sed incolae urbis, cum procedente tempore inopia
urgerentur, litteris ab imperatore auxilia petierunt; qui extemplo
Constautinum Euphorbenum idoueo numero comitum, qui sub ipso
essent, selecto noctu Calathadorum parte Adrianopolin inire iussit.
statim Catacalo ingressus viam, quae Orcstiadem ducit, optima spe
elatus se Comanos falsurum putavit, sed errore deceptus est. nam
barbari, simulatque id cognoverunt, magno equitum numero adorti
recedere coactum acriter persccuti sunt. quo tempore filius eius
Nicephorus, qui postea cognatus meus factus Mariam Porphyrogenitam,
sororem meam natu minorem, in matrimonium duxit, hastam
longam protendens subitoque conversus insequentis Scythae pectus
percussit: hic vero ilico mortuus concidit. erat enimvero peritissimus
lanceam vibrandi tegendique se clypeo; ac qui equitantem illum
vidit. nou Romanum putavit. sed e Normannia venisse: adeo mi-

 
 
rabile fuit spectaculum iuvenis equitantis. et revera natura ipsa ambitiose
eum exornaverat; maxime etiam erga deum fuit religiosus,
erga homines suavis et amabilis. necdum interiectis quadraginta
octo diebus, iussu Nicephori Bryennii, penes quem omnis Adrianopolis
potestas erat, patefactis repente portis strenui milites in Comanos
erumpunt; acerrimoque proelio conserto multi quidem Romani
fortiter certantes nec vitae parcentes occubuerunt, plures tamen
trucidarunt. ibi Marianus Maurocatacalo, cum Togortac summum Comanorum
ducem conspexisset, hastam longam vibrans datis equo
habenis confestim eum incurrit occidissetque, ni circumfusi Comani
interfecto paene Mariano mature eum subduxissent. hic Marianus,
licet iuvenis ac vix pubertatem ingressus, saepe ex Orestiadis
portis erumpens cum Comanis pugnabat hosteque aut percusso aut
interfecto victor semper redibat. nam fortissimus certo bellator
erat ac virtutem quasi hereditatem paternam sortitus, fortissimorum

virorum fortior proles. is igitur e praesenti periculo servatus et
ira fervens Pseudodiogenem petit; quem cum stantera in ulteriore
ripa fluminis, ubi Marianus cum Comanis certaverat, cocco regioque
ornatu indutum eiusqne comites dispersos videret, flagelli verbere
caput eius inclementer percussit falsum ipsum appellans principem. 

 Tandem imperator Comanorum ad Adrianopolin pertinacia
ac frequentibus ibi pugnis cognitis faciendum sibi putavit, ut eo ipse
Anchialo proficisceretur. arcessivit ergo principes ducum civitatisque
proceres eosque quid faciendum esset consuluit. tunc quidam nomine
Alacaseus accedens “Pater” iuquit “meus huius pseudonymi patri
olim familiaris fnit; quare, si placet, eum adibo deductumque in aliquam
arcem comprehendam”. quaeritur deinde, quonam id modo
posset. at is Zopyrum Cyri aequalem imitatus rationem, qua ille usus
erat, imperatori proposuit. nam se ipsum deformaturum esse pollicebatur
et barba pilisque rasis, tamquam haec ab imperatore passus

 
 
esset, illum accessurum: quod quidem et dixit et fecit, et pollicitus
est et promissis stetit. etenim consilio imperatori probato Alacaseus
se totondit usque ad cutem et corpore lacerato ad personatum
illum Diogenem confugit eique cum alia tum praecipue veterem
amicitiam in mentem revocaus “Multa”, inquit, “acerba ab imperatore
Alexio passus ad te venio patris mei cum tua maiestate
amicitia fretus, ut tibi in his rebus in quibus nunc versaris
subveniam.” utebatur enim talibus blandimentis, ut
eum ad se traheret. atque ut copiosius de eo narrem, acceptis imperatoris
Alexii mandatis et ad Putzae arcis praefectum litteris,
in quibus erat: “quidquid, qui has litteras reddet, tibi dixerit,
id sine mora exsequere” (nimirum eo profecturos esse imperator
Adrianopoli discedentes bene coniciebat), his igitur sic dispositis
Alacaseus usque ad cutem, ut diximus, sponte tonsus pseudonymum
adiit et “Tua”, inquit, “causa multa acerba passus sum, tua

 
 
 
causa contumelias et vincula tuli, tua causa per multos dies,
postquam Romanorum fines ingressus es, carcere tenebar, imperatori
suspectus ob patris mei erga te amicitiam. clam igitur ad te, dominum
meum, confugi vinculis mea ipsius opera liberatus, ut tibi
salutaria cousilia suppeditarem". atque hic quidem benevolentissime
eum excipiens quaesivit, quomodo quae sibi proposuisset assequenda
putaret. tum ille “Vides” ait “arcem hanc et latam hanc
planitiem praebentem affatim pabuli equis, quotquot dies vel te vel
exercitum tuum quieti daturus es. nec ultra nobis progrediendum
est, sed aliquautisper ibi commorandum, ut et arcem recipias et
Comani egressi quae ad victum necessaria sunt apportent ; tum regia
urbs petenda est. quodsi voles, arcis custodem plane mihi olim
addictum visam atque efficiam, ut sine pugna eam tibi tradat." placuit
consilium Diogeni. quare Alacaseus imperatoris epistulam sagittae
illigatam nocte in arcem mittit; qua lecta eius praefectus
ad dedendum castrum paratus erat. postero mane Alacaseus primum
ad portas accedit seque cum praesidii praefecto colloqui simu-

 
 
 
lat signo dato Diogeni, ut, sinmlatque id conspexisset, coafestim
castrum intraret. itaque cum praefecto sermone ficticio diu producto
datoque tandem pseudonymo signo quod modo indicaverat Diogenes,
id ubi vidit, cum paucis militibus audacter ingressus ab iis qui
intus erant blande excipitur et a gubernatore Putzae invitatur ad balneumq;
ad quod ab Alacaseo quoque impulsus statim morem gerit.
copiosae dein epulae et ipsi et Comanis apponuntur; qui mox omnes
sat epulati impletique vino, quod e plenis utribus hauserant, stertentes
iacebant, superveniunt autem statim et ipse Alacaseus et
praefectus cum nonnullis aliis omniumque armis et equis subductis
ipsum stertentem ibi relinquunt; at ceteros, quorum dux erat, necant
atque in voragines quasdam velut in sepulcra natura parata
statim coniciunt. interim Catacalo ex imperatoris mandato Comanorum
exercitum subsequens, cum in arcem illum ingressum videret
Comanosque pabulatum circumsparsos, prope urbem quam modo di-

 
εἱστείκει Ρ, correxi. 22. διακειμένην scripsi: διακειμένου P.
ximus castra posuit. sed Alacaseus effusis ubique Comanis rem ad
imperatorem referre non audebat, sed cum captivo illo Tzurulum
recta petiit Constantinopolin reversurus. quo audito mater imperatoris
et domina, quae in palatio regio degebat, sine mora drungarium
classis Cyminianum Eustathium spadonem celeriter misit,
qui istum acciperet atque in urbem duceret. is secum habebat Turcam
quendam Camyren, cuius opera ad eum excaecandum usus est.
at imperator commorans etiamtum Anchiali, cum Comanos ad depraedandas
adiacentes regiones dispersos audivisset, castris motis
parvam inde Nicaeam petiit; ibique cognito Citzen, qui erat unus e
Comanici exercitus ducibus, cum duodecim fere millibus barbarorum,
quibus ad pabulandum sparsis ingentem praedam collegerat, ad fauces
Taurocomi consedisse, copias suas contraxit et ad ripas amnis, qui
per planitiem fiuit istis faucibus subditam, descendit. erat ea regio
plena trixaginum arbornmque novellarum. ibi subsidere copias iussit

 
 
et sufficientem Turcarum turmam, iaculandi peritissimam, in Comanos
immisit, ut manus cum ipsis consererent et equitationibtis aliquot
factis in loca declivia elicerent. at Comani eos adorti effuse usque
ad Romanam phalangem persecuti sunt, ubi frenis equorum paululum
adductis instructisque ordinibus ad invadendam Romanorum aciem
sese pararunt. imperator vero, cum audaciorem quendam Comamum
equitem ultra aciem prosilientem ordinesque praetercurrentem
videret ac tantum non provocantem ad certamen singulare, nullum
e dextro sinistrove cornu contra eum egredi minime tulit;
ipse vero ultra omnes habenis remissis evectus barbarum pugnandi
avidum hasta primum vulneravit, tum ense transfixum de equo
deiecit, eo quidem die militem potius quam imperatorem se
gerens; ac magnum statim et Romanis legionibus animum et
metum Scythis iniecit, quorum aciem turris instar se admovens
discidit. ita phalangis contextu perrupto dispersi barbari ubique

 
effuse fugerunt; ac septem tunc millia Comanorum ceciderunt captaque
tria millia sunt. cum vero omenm praedam cepissent Romani.
imperator, quia rapta erat ex ’is finitimis, eam solito more
dividi haud permisit, sed reddendam incolis decrevit. et avis instar
regis edictum per circumiacentem regionem volat congregatique ad
castra qui rapinas tuleraut sua quisque recipiunt pectora tundentes
supplicibusque manibus ad caelum sublatis fausta omnia imperatori
precantes: audiebatur mixta virorum mulierumque vociferatio
usque ad lunarem circulum assurgens. imperator vero laetus copias
convocavit parvamque Nicaeam reduxit; ubi cum biduo substitisset,
tertio die Adrianopolin pergit et complures dies in Silvestri aedibus
habitavit. iam praecipui quiqne Comanorum, qui e reliquo exercitu lecti
erant, imperatorem decepturi tamquam suapte sponte ad eum veniunt
pacemque statim se inituros esse simulant, eo quidem consilio, ut tempore

 
 
quietis usus Comanorum exercitus longius progredi posset. commorati
igitur per tres dies post tertium diem noctu domum redire coeperunt.
sed imperator cognita Comanorum fraude per cursores eos
quibus Zygi callium custodia credita erat certiores facit, ne dormirent,
sed assidue excubarent, si forte eos comprehenderent; ipse,
cum Comanorum exercitum procedere comperisset, statim sumptis
militibus qui forte aderant locum occupavit, quem Scutarium vocant,
octodecim stadia ab Adrianopoli remotum. postridie Agathonicam
venit, ubi cum Comanos castra ad Abrilebum (locus is est
prope urbes quas memoravi) locasse cognovisset eoque profectus innumerabiles
eorum ignes e longinquo animadvertisset, Nicolaus Maurocatacalo
ceterique delecti exercitus duces ut venirent misit cum iisque,
quid facto opus esset, deliberavit. placuit auxiliorum duces
arcessere, Uzam Sarmatam, Caratzen Scytham, Monastram semibarbarum
eosque iubere ad quodvis tabarnaculum quindecim pluresve

 
 
τὰ βασίλεια. 
 
 ignes accendere, quo Comani tot ignes conspicientes Romanorum
copias innumeras putarent eoque perterriti minus fortiter in posterum
confligerent. ac magnum id Comanorum animis metum iniecit.
mane igitur armatus iraperacor cum copiis suis adversus eos proficiscitur
congressuque facto Comani terga dant. divio exercitu imperator
leviter armatos iubet praecurrere; ipse effuse fugientibus acriter
instat; quos cum ad Ferream quae dicitur Clisuram deprehendisset,
multos interfecit, plurimos in servitutem abduxit. qui vero praemissi
fuerant. omni Comanorum praeda potiti reverterunt. sed imperator,
cum per foedam tempestatem in vertice Ferreae Clisurae pernoctasset.
primo diluculo Goloen se recepit, ubi in laudandis donisque maximis
remunerandis iis qui fortiter puguarant diem noctemque consumpsit.
denique rebus e sententia perfectis ac laetis militibus domum dimissis
duobus diebus totidemque noctibus in regiam urbem pervenit.

At vix paululum e multis his laboribus refectus, cum Turcas
comperisset infestare Bithyniam ac praedari omnia, ex altera parte
rebus occidentalibus imperatorem ad se trahentibus, plus laboris
his quam illis impendens (maioris enim contentio adversus pericula
urgentia erat) longe maximum consilium concepit suoque ingenio
dignissimum atque ad Bithyniam tutandam illorum incursiones hac
ratione arcebat: paucis enim libet eam exponere. ac Sangaris quidem
fluvius et ora maritima quae recta usque ad Chelen oppidum
tendit eaque quae ad septentrionem flectitur magnam amplectuntur
regionem; quam in praesidiariorum paucitate, qui mali nostri
vicini iam ex diutino tempore facti erant, Ismaëlitae
et eorum, qui ultra Sangarin habitant, fines facile depraedabantur
inprimisque Nicomediam amne traiecto premebant. repulsurus igitur
istuin barbarorum impetum huiusque regionis incursionem et praecipue
Nicomediae securitati consulens imperator, longissima infra
Baanen lacum fossa animadversa atque ad extremum explorata,

 o 
 
ex positione et specie coniecit, locum nec sine causa effossum neque
natura excavatum, sed manuum opus esse. eiusque originem perquirens
comperit a quibusdam, fossam istam Anastasii Dicuri iussu
excavatam esse; cur vero id factum esset, dicere non potuerunt. putabat
autem imperator Alexius, imperatorem illum e proximo lacu
aquam in hanc manu factam fossam emissurum fuisse; atque hac
cogitatione ductus imperator Alexius altissime alveum effodi iussit;
sed tamen veritus, ne fluinina propter aquarum confluentiam navigabilia
fierent, arcem firmissimam struxit, quae undique munita cum ob
amnem tum ob altum latumque murum capi non poterat ; unde etiam
ferreae nomen accepit. atque nunc ferrea haec turris urbis suburbium
est ct propugnaculum muri. huic arci extruendae ipse imperator
a primo mane usque ad vesperum praefuit nec solis aestivum
tropicum obeuntis calore et ardore nec pulvere deterritus. ac multos
omnino sumptus impendebat, quo firmiasima arx et inexpu-

 
 
gnabilis fieret, amplaque mercede ad quemque lapidum trahendum,
sive quinquaginta sive centum viri erant, provocabat. quare non
vulgares mercennarii, sed milites omnes et apparitores cum indigenae
tum aliunde allecti ad tantos lapides trahendos incitabantur,
cum et amplam mercedem et ipsum imperatorem velut praemiorum
arbitrum viderent; idque sane artificium fuit, quo facilius multis
accurrentibus ingens lapidum moles traheretur. sic igitur ille ad
deliberandum sollertissimus, ad agendum efficacissimus erat. atque
hunc in modum usque ad indictionem * anni ** res ab Alexio gestae
sunt. necdura inde recreatus innumeros Francorum exercitus appropinquare
fama audivit; quorum incursionem timebat, cum nosset et
vehementissimos eorum impetus et facilitatem in mutanda sententia
et mobilitatem et cetera, quae Gallorum naturae tamquam propria aut
consectanea quaedam ubique inhaerent, eosque divitiis inhiantes semper
quavis causa oblata foedera facile rumpere. semper enim in mente

 
 
habebat haec ut decantata ita sane verissima. qnocirca minime socors
fuit, sed cuncta paravit, ut postulante tempore ad pugnam expeditas
esset. atque omnia profecto tunc fama maiora terribilioraque erant.
universus enim Occidens et quotquot barbarae gentes ultra Adriaticum
mare usque ad Herculis columnas incolunt, mutatis sedibus
deinceps per Europam in Asiam cum omnibus suis iter faciebant.
tantae vero commotionis haec fere fuit causa. Gallus quidam
Petrus cognomento Cucupetrus ad sanctum sepulcrum adorandum
peregrinatione snscepta gravissimis Turcarum et Saracenorum
totam Asiam depraedantium iniuriis vexatus vix in patriam redierat.
sed rem irritam fuisse minime tulit, verum denuo idem iter
suscipere decrevit; cumque intellexisset, ue quid peius accideret, non
soli sibi iterum viam ad sanctum sepulcrum ingrediendam esse, prudens
sane consilium iniit. nimirum per universas Latinorum regiones
haec promulgabat: “Divino oraculo iussus sum nuntiare omnibus
Franciae comitibus, ut patria relicta cuncti pergant ad sancti sepulcri
adorationem omnique vi totoque animo Hierosolyma ex Aga-

 
renorum manibus eripere studeant.” nec infeliciter rem gessit.
omnium animis quasi divinam vocem immittens effecit, ut undique
Galli alius aliunde cum armis equis reliquo belli apparatu
affluerent: tanta fuit illorum alacritas atque impetus. omnes adeo viae
publicae ab iis terebantur; ac proficiscebantur uua cum Gallorum militibus
inermes quoque, mulieres puerique patria sede relicta, qui
multitudine harenam astraque anteibant rubras in humeris gestantes
cruces. atque instar amnium undique confluentium per Daciam
imprimis ad nos omnes veniebant. tot populorum adventum locustae
praecedebant, quae segetibus parcentes solas in vineas saeviebant.
quae res significabat, ut vates praesagivere, hos Gallicos exercitus
temperaturos a Christianis, barbaris autem Ismaelitis ebrietati ac vino
Bacchoque deditis graviter nocituros esse. ea enim gens Baccho Venerique
obnoxia maximeque ad cuiusvis generis concubitus prona cst nec libidinem
cum carne circumcidit, verum perditissima est Veneris vitiorum
serva. hinc Astarten quoque et Astaroth adorant coluntque; tum astri

 
effigiem maximi faciunt aureamque suam Chobarem. at frumentum
de Christianis syrabolorum periti interpretabantur ob temperantiam
et nutriendi vim. ita igitur vineas frumentumque vates
acceperunt. atque haec de vatibus ita se habeant: barbarorum
autem de adventu haec adnotanda sunt. sane uovi aliquid prudentiores
intellegere sibi videbantur. nam cum tot homines non una nec
eadem via pergerent (qui enim istae copiae ex diversis locis profectae
Longibardiae fretum una transicere poterant?) certis intervallis
deinceps transgressi omnes continentem peragrarunt, praecedente,
ut dixi, quodvis agrnen infinita multitudine locustarum, quae re
saepius observata praecursores Francicorum exercituum vulgo vocabantur.
cum vero iam quidam passim Longibardiae fretum traicerent,
mittit imperator duces quosdam Romani exercitus Dyrrachium
et Aulonem versus, qui traicientes ibi benigne exciperent
iisque largos commeatus ex omnibus regionibus, qua forte iter esset,

 
congererent: ipsi vero clam subsequerentur et cum eos in obiacentes
pagos praedatum via devertere cernerent, modicis iaculationibus
summoverent. erant cum iis periti quidam linguae latinae, ut,
si quid rixae oriretur, omnia componerent. sed ut rem accuratius
exponam et de siugulis distinctius dicam, divulgata ubique illa fama
primus Gotofredus propria terra vendita iter propositum erat ingressus,
qui erat vir ditissimus maximeque generositate fortitudine nobilitate
elatus: Gallorum enim alii alios praevenire studebant. nec
a quoquam tanta virorum mulierumque commotio commemorata est;
e quibus simpliciores quidem domini sepulcrum venerari sanctaque
loca religiose visere cupiebant, callidiores vero ac similiores ëmundi
qui eadem atque ille sentiebant spem Constantinopolis, tamquam
si hoc corollarium esset, obiter occupandae clam conceperant.
ëmundus vero vetere in imperatorem odio flagrans animos plurimorum
procerum conturbabat. interim Petrus, postquam praeconis instar
illa promulgavit, primus omnium profectus cum octoginta peditum

millibus et centum millibus equitum Longibardiae fretum traiecit et
per Ungriae fines caput iniperii petiit. nam Celtarum gens, ut facile
hinc concluditur, cum semper perfervida acerrimaque est, tum
maxime in facienda expeditione effrenata. 

 Imperatori autem, cum quae a Turcis Petrus perpessus erat
cognosset eique suasisset, ut ceterorum comitum adventum expectaret,
ille fretus insequentium multitudine non oboedivit traiectoque
freto ad Helenopolin oppidum castra posuit. iam ad decem millia
lia Normannorum, qui hunc sequebantur, a reliquo exercitu segregati
circumiacentem Nicaeae regionem tanta crudelitate vastabant,
ut puerulos partim discerperent membratim, partim lignis transfixow
igne assarent, adultos vero omnis generis suppliciis afficerent.
quo cognito incolae urbis apertis portis in eos erumpunt, sed atroci
proelio conserto a Normannis fortiter repugnantibus urbem repetere
tere coguntur. illi cum omni praeda Helenopolin redierunt. ibi
cum invidia, ut fit, reliquorum qui remanserant animos accendisset,

 
αὐτῶν μετὰ ἀποχρo 
exorta disceptatioue et rixa feroces Normanni rursus secedunt Xerigordumque
facile capiunt. quo sultanus audito mittit in eos cum idoneis
copiis Elchanem, qui recepta Xerigordo Normannorum alios gladio
cecidit, alios in captivitatem abduxit, simul in eos qui cum Cucupetro
remanserant consilia moliens. nam et idoneis locis posuit insidias,
in quas qui Nicaeam peterent improviso incidentes interficerentur,
et Celtarum avaritia perspecta duos homines strenuos in Petri
castra submisit, qui Nicaeam Normannos cepisse omniaque quae inessent
inter se dividere nuntiarent. movit ea fama incredibiliter
Petri milites; nam praedae opumque mentioae facta statim sine ullo
ordine Nicaeam versus ruunt omnis peritiae militaris et in proelia
euntium disciplinae paene inmemores. Latinorum enim natio cum
omnis lucri, ut supra dictum est, avidissima sit, tum etiam, ubi ad
invadendas regiones se convertit, nulla ratione refrenari potest. ita-

 
que nec ordine nec manipulatim procedentes, ad fluvinm, qui Draco
dicitur, in Turcarum insidias incidunt ac misere trucidantur, tantaque
Gallorum Normannorumque multitudo Ismaelitico gladio
periit, ut collatis undique occisorum cadaveribus non tumulus vel
collis speculave, sed instar montis et altitudine et latitudine
et crassitie eximii acervus existeret: tantus erat ossium agger.
postea quidam ex eodem illo barbarorum genere, cum murum in
civitatis formam aedificarent, multa pro caemento caesorum ossa
lapidibus miscuerunt, quodammodo, ut illis sepulcrum pararent, condentes
urbem. manet ea adhuc cincta moenibus saxorum ossiumque
mixtura confectis. omnibus vero ad internecionem deletis solus se
Petrus cum paucis Helenopolin recipit, iterum Turcis ad intercipiendum
eum machinas tendentibus. sed imperator tantae caedis
certo nuntio allato non committendum ratus, ut Petrus quoque caperetur,
statim Catacalonem Constantinum Euphorbenum, cuius saepe
supra meminimus, cum idoneis copiis, quas in naves bellicas impo-

suit, per mare suppetias ei misit; quem appulsum cernentes Turcae
se fugae dederunt. is non diu ibi moratus Petrum cum sociis non
multis periculo ereptum ad imperatorem ducit; a quo et prioris
imprudentiae et quod contra saum consilium in tantas calamitates
incidisset, admonitus ille ut Latinus superbus tantam cladem respondit
haudquaquam sibi, sed illis imputandam, qui sibi non oboedientes
suum ipsorum consilium secuti essent; ac praedones eos
raptoresque vocitabat nec dignos, qui a salvatore ad adorationem
sancti sepulcri admitterentur. nonnulli igitur Latinorum, Boëmundus
scilicet quique eadem sentiebant, iam pridem Romani imperii desiderio
flagrantes idque sibi vindicare cupienteo Petri, ut dixi, promulgatione
praetexta tantum motum fecerant simpliciores decipiendo simulantesque
se ad sanctum sepulcrum ulciscendum in Turcas proficisci
terras suas vendiderant. 

 Ubus (Hugo) autem quidam, frater regis Franciae, nobilitate
divitiis opibus Novati instar praetumidus, cum patria relicta vellet ad

 
 
 
sanctum sepulcrum pervenire, ut splendida sibi occursatio fieret,
ad imperatorem hunc amentiae nuntium misit; “Scias, imperator,
esse me regem regum et maiorem cunctis, qui sub caelo sunt. itaque
adventanti mihi istuc decet obviam iri meque excipi magnigice
et ut nobilitati meae consentaneum sit.” quo audito, cum
Dyrrachii dux esset Ioannes Isaaci sebastocratoris filius, de quo supra
diximus, classi vero circa Dyrrachii portum certis intervallis collocatae
praeesset Nicolaus Maurocatacalo, qui crebris inde excursionibus
mare observabat, ne praeternavigantes piraticae naves sibi laterent,
imperator ad utrumque epistulis datis mandavit Dyrrachii
duci, ut a continente littoreque Galli adventura opperiretur eiusque
nuntium quam celerrime ad imperatorem mitteret, Ubum ipsum
exciperet magnifice ; ducem vero classis nec cessare aut languescere,
sed perpetuo vigilare iussit. interim Ubus, postquam ad Longibar-

 
diae litus feliciter pervenit, legatos ad ducem Dyrrachii mittit quatuor
et viginti aureas loricas ocreasque indutos una cum comite
Tzerpenterio et Elia, qui Thessalonica ab imperatore profugerat. qui
ad ducem in hunc modum verba fecerunt: “Notum sit tibi, o dux, dominum
nostrum Ubum quam primum adventare sumpto Romae aureo
sancti Petri vexillo. hunc vero scias summum esse ducera universi
Francorum exercitus. ergo te para ad ipsum exercitumque eius pro
dignitate excipiendum occursumque debitum ei reddendum.” talia
duci dicentibus Ubus Roma in Longibardiam, ut commemoravi,
profectus et per Barium Illyricum versus navigans ingenti tempestate
plerasque naves suas cum nautis militibusque amisit; una dumtaxat
scapha, qua forte ipse vehebatur, fluctibus et ipsa semilacera
ad litus inter Dyrrachium et locum, qui Palus vocatur, eiecta est. ita
mirabiliter servato ipsi obviam fiunt duo quidam eorum, qui eius adventum
observabant, eumque compellantes “Dux” aiunt “expectat tuum

 
 C

adventum videndi te cupidus.” statim illo equum poscente alter
desiliens suum perofficiose tradit. itaque dux, cum Ubum honorifica
salutatione excepisset, quo et unde percontatus audito infelicis
navigationis periculo faustis eum pollicitationibus cousolatur lautasquc
deinde apponit epulas. post cenam liberaliter eum quidem, at
non plane libere apud se detinet, confestimque impcratori hac re
nuntiata. dum ab eo accipiat quid faciat, expectat. omnibus vero
cognitis Augustus Epidamnum, quam urbem Dyrrachium saepe vocavimus,
mittit celeriter Butumitem, ut Ubum exciperet neve recta
cum co procederet, sed deflectcns per Philippopolin eum in regiam
urbem duceret: metuebat enim subsequentes Francorum copias
et exercitus hunc imperator insigni honore exceptum multaque
affectum benevolentia magnis pecuniis datis statim commovit, ut
sacramento Latinis nsitato ipsius se hominem profiteretur. 

 Haec de Ubo velut prooemii causa dicta sunto. at
Boëmundus, cuius supra saepe mentio facta est, quindecim diebug

 
 
interiectis cum clarissimis comitibus innumeroque exercitu ad Cabalionis
litus transiit. qui locus prope est Bousam. sunt ea nomina
locorum istius regionis: quibus barbaris nominibus utentes iisque
historiae contextum contaminantes nemo nos vituperet. nam
ne Homerus quidem indignum putabat, nominare Boeotos et quasdam
barbarorum insulas ob historiae diligentiam. iam Prebentzae
comes Boemundi vestigia premens et ad Longibardiae litus progressus,
cum et ipse traiecturus esset, sex millibus aureorum staterum
piraticam navem maximam trium velorum ducentorumque remigum
conduxit; quae tres quoque naves remulco trahebat. nec Aulonem
versus, ut reliqui Latinorum exercitus, navigavit, sed Romanam ticlassem
classem solutis funibus modica declinatione usus Chimaram
secundo vento tetendit. fumum autem fugiens incidit in ignem.
neque enim in nauticos disperse in Longibardico freto excubias agentes
incidit, verum in ipsum universae classis Romanae ducem, Nicolaum
Maurocatacalonem, qui iam dudum de piratica ista nave certior

 
factus omnibus triremibus biremibusque et nonnullis celeribus assumptis
locum ad Cabalionem adversus Asonem ceperat, raagna Asone,
ubi fuerat, classe relicta. is mittit secundum quem dicunt comitem
cum sua triere, quae Excusata a nauticis vocatur, eumque, si navis
ante commemoratae nautae funibus solutis mare ingrederentur, facem
accendere iussit; idque statim ille profectus peregit. conspecto
signo alias naves Nicolaus dux velis ad navigandum parabat, alias
multis quasi pedibus remorum instruxit. quo facto adversus transfretantem
comitem navigat eumque assequitur vix tribus a continenti
stadiis profectum Epidamnumque urbem in adversa ripa sitam
cum mille quingentis armatis et equis egregiis octoginta petentem.
hunc conspiciens navis gubernator Prebentzae comiti “classis”
inquit “e Syria nobis infesta fit obviam caedisque ac necis periculum
adest.” tum comes extemplo omnes indui loricis et
pugnare iubet; ac licet media hiems esset (celebrabatur enim memoria
summi antistitis Nicolai), tamen omne mare tranquillum

 
erat noxque magis quam vere plenilunio splendebat. quocirca silentibus
ventis piratica navis, cum agi non posset, immota in
aquis constitit. hoc autem narrationis loco velim admittere orationem
ad celebranda Mariani facinora. qui statim a classis duce
patre suo levioribus navigiis impetratis recta illam navem petiit et
a prora aggressus est. confluunt eo extemplo armati, cum instructissimum
eum ad proelium vidissent. at Marianus Latinos ipsorum
lingua admonebat, ne metuerent aeu in eiusdem fidei homines pugnarent.
sed Latinorum quidam tzangra eius galeam petiit. tzangra
vero apud barbaros est arcus, Graecis plane ignota; nec tenditur
dextra nervum, laeva arcum in contrarium trahente: sed qui bellicam
hanc longissimeque iaculantem machiuam iutendit, hunc oportet
paene, ut ita dicam, resupinatum et utroque pede ad curvaturam arcus
anuisum utraque manu strenue chordam attrahere; qua in media
tubus est forma cylindri dimidiati suspensus ex ipso nervo, longitu-

 
 
dine vero magni teli pertinet a nervo ad medium arcum. in hoc
multa ponuntur tela, quae quidera brovia, sed crassissima ferroque
satis gravi praemunita sunt. ea autem laxato nervo omni vi impetuque
eiecta, ubiubi tangunt, non repelluntur, sed clipeum ferrique
gravissimi loricam penitus perforant, ut per adversam partem
evadant: adeo vehemens et indomitus talmm telorum niissus est.
quin etiam eiusmodi telo signa aenea transfixa sunt; ac si maximae
urbis moenibus impingitur, aat mucro ab interiore parte eminet aut
totum in muro manct abditum. talis machina est tzangra, daemonicum
plano inventum, si quidem qui eius ictu pulsatur, miserrimus sine
plagae quantacumque est sensu moritur. Mariano igitur in summam
galeam tzangrae iaculum incidit eamque pcrforavit, sed providentia
arcente eius ne capillum quidem strinxit. at celeriter ille aliud telum
iaciens brachium comitis icit, ita ut clipeo loricaeque laminis

 
 
 
perforatis sagitta eius lateri inhacreret. forte quidam sacerdos Latinus
erat decimus tertius commilitonum comitis, qui e puppi haec
animadvertens multis telis Marianum petiit. nec vero Marianus cessavit,
sed et ipse fortiter pugnabat et suos ad dimicandura excitabat,
donec Latini sacerdotis socii vulnerati fessique tertio mutandi
erant. ipse tamen sacerdos quamvis multis plagis saucius ac cruore
proprio circumfusus perstabat intrepidus. neque enim eadem apud
nos Latinosque cleri condicio, cum nos canonibus et legibus evangelicoque
dogmate iubeamur “ne stringas, ne hiscas, ne prehendas: es
enim sacerdos”. at barbarus Latinus, dum primitias
clipeum laeva, dextra lanceam sumit et dum divinum corpus sanguinemque
communicat, caedem spectat atque, ut est in psalmo Davidico,
vir sanguinum fit. sic barbarum id genus non minus sacerdotale
quam belli studiosum est; quare hic non tam sacerdos, quam
bellator stohim sacerdotalem induit simulque remo prenso ad
navale bellum proeliumque intendit, pugnans eodem tempore et cum

 
mari et cum viris. nostri enim clerici, ut modo dixi, Aaronem et
Mosen et primum nostrum archisacerdotem imitantur. pugna autem
a vespera usque ad medium diem posterum strenue commissa vel
inviti Latini, postquam expetitam incolumitatem impetrarunt. Mariano
cedunt. verum puprnacissimus ille sacerdos ne pace quidem faeta
pugnando destitit, sed pharetra telis exinanita saxum in Mariani
caput impegit, cumque is scuto caput tegeret, lapis scuto in quatuor
partes diffracto galeam percussit; quo ictu perculsus statim
Marianus sensu amisso diu vocis expers iacuit, ut Hector ille lapide
ab Aiace tactus animam propemodum efflavit. sed ubi
primum aegre se recreavit restituitque, perculsorem telis petitum
ter vulneravit. at iste imperator potius quam sacerdos pugna satiari
nunquam poterat, verum saxis omnibus manu emissis, cum
telis lapidibusque vacuus nec quid faceret nec quo hostem repelleret,
haberet, iactabat se et aestuabat et bestiae instar se ipsum
contorquebat. itaque cum quidquid ei forte ad manum erat ca-

peret, saccam panibus refertuin conspicatus tamquam lapides ex eo
panes iecit, velut sacerdotis munere fungens mysteriumque celebrans
et bellum cum saoris consocians; arrepto ig-itur pane totiusque
nianus vi in Mariani vultum coniecto in gena eum percutit. sed haec
de sacerdote deque nave illa et militibus in eam impositis. ceterum
Prebentzae comes cum se suamque navem ac suos dedidisset, libenter
Marianum secutus est. dum vero ad terram appulsi exeunt,
saepe multumque sacerdos Marianum quaerebat, a vestium coloro,
quod nomen nescivit, eum vocitans; quem ubi invenit, amplexatus
salutavit; simul glorians “si terra mihi”
utique vestrum meis manibus cecidissent.” tum ei
pretii centum triginta staterum donat. his dictis datisque
expiravit. 

 Interim Gotofredus comes itinere cum aliis comitibus et cum
exercitu, in quo equitu mdecem, peditum septuaginta millia erant,

 
confecto ad Constantinopolin pervenerat copiasqiie ad Propontidem ita
collocavit, ut a ponte prope Cosmidium sito nsque ad sanctum Phocam
extenderentur. instante autem imperatore, ut Propontidis fretum
transiret, diem ex die ducens causasque alias ex aliis texens
moras nectebat: nempe Hoemundum ceterosque comites opperiebatur.
namque cum inde ab initio Petrus ad sancti sepulcri adorationem
tantum iter suscepisset, reliqui tamen comites. inprimis Boëmundus,
ob vetus in imperatorem odium occasionem quaerentes ulciscendae
praeclarae illius victoriae, quam ad Larissam is de Boëmundo reportaverat,
conspiraverant ititer se atque ipsam Coastantinopolin occupaturos
se somniantes in eandem convenerant sententiam; cuius
rei supra saepe mentionem fecimus. nam specie quidem adversus
Hierosolyma proficiscentes re vera imperatorem regno privare regiamque
urbem capere studebant. sed imperator versutia eorum
perspecta ethnicorum copias cum ipsis ducibus datis litteris
ab Athyra usque ad Phileam, qui locus in ripa Ponti situs

 
 
est, turmatim consistere ibique, si qui aut a Gotofredo ad Boëmundum
comitesque insequentes aut lursus ab his ad ipsum mitterentur,
observare iisque commercium intercludere iussit. interea
contigit hoc. aircessiverat imperator aliquos Gotofredi comites,
quos moveret ut ipsum ad ius iurandum impellerent; tritoque
tempore ob loquacem et multiloquam Latinornm naturam falsus
ad eos rumor percurrit, comites ab imperatore in custodia teneri.
multae confestim legiones in Byzantium ruuut statimque
eversis plane palatiis, quae ad Argenteam Paludem iacent, etiam
moenia Byzantii temptant. quamquam enim idoneis quidem urbis
expugnandae machiuis carebant, tamen multitudine sua freti eo impudentiae
processerunt, ut vel ignem admovore auderent portae, quae
est sub palatio nec procul a summi antistitis Nicolai templo, olim
a quodam imperatore extructo. nec solum quicumque ex sordida
Byzantina plebe et imbeciUes bellique insueti erant, conspicientes
Latinorum phalangas suspirabant eiulabant pectora plangebant, quia

 
 
 
quid agerent, prae metu non haberent, sed vel potissimum amici imperatoris,
qui feriam illam quintam, qua urbs capta fuerat, secum reputantes
metuebant, ne praesente illo die eorum quae tum facta erant ultio
fieret. quotquot autem rei militaris peritia praediti erant, sine ordine ad
regiam confluebant; neque tamen imperator se armavit, cum neque loricam
indueret nec clipeum hastamque arriperet nec gladio se cingeret,
ὢ securus in imperatorio solio considens et omnes hilari vultu excitabat
iisque animum iniecit et propinquis ducibusque exercitus quid facerent
suadebat. ac primum quidem vetuit quemquam exurbe adversusLatinos
exire partim ob praesentium dierum religionem (erat enim feria quinta
maximae sanctaeque hebdomadis, qua salvator ignominiosam pro omnibus
necem subiit) partim quod a civium caede abhorrebat. itaque crebros
per nuntios iis suadens, incepto ut desisterent, “Veremini” ait
“occisum hodie pro nobis omnibus dominum, qui nec crucem nec cla-

 
 
 
vos lanceamve, maleficorum supplicia, propter nostram salutem recusavit.
sin vero pugnandi cupido vobis est, et nos post diem dominicae
resurrectionis parati erimus.” at his non commoti Latini
densatis etiam ordinibus iactus telorum frequentabant, ita ut adeo aliquem
ex iis qui soliuni Augusti circumstabant pectore percuterent ; quo
viso plerique imperatori ab utraque parte adstantium recessere. ipse
interim immotus sedebat confirmans eos placideque increpans; quae
res omnibus admirationi erat. sed ubi Latinos impudenter appropinquare
muris neque utilia sibi suadenti obsequi vidit, primum
generum suum Nicepborum, Caesarem meum, cum viris fortissimis sagittandique
peritis summa moenia obtinere iussit addens, ut multa in
Gallos tela mitterent nec tamen destinata petentes, sed ita ut plurima
aberrarent solaque densitate missilium eos perterrefacerent, caederent
autem neminem ; nam, ut supra diximus, et diei religionem et civilem
caedem metuit. alios electos duoes assumere plurimos arcubus, nonnullos
longis lanceis armatos et subito porta, quae est iuxta sanctum Ro-

 
P 
 
 
manum, prodire vehementemque impetum hosti ostentare iussit ; quos
ta disposuit, ut hastatorum quisque iret inter duos clipeatos, per
quos protegeretur, simulque edixit, acie sic instructa ut lento
pede in hostem vaderent, paucis interim sagittariis ad Gallos eminus
lacessendos, qui crebro huc illuc se verterent, praemissis ; ubi
ngusto iam intervallo acies distarent, comitantes sagittarii parcerent
quidem rectoribus, equos tamen crebris telis peterent, ipsi remissis habenis
in Gallos inveherentur partim ut equis vulneratis formidabilis ille
Gallici equitis impetus languesceret nec facile in Romanos incurrerent,
partim, quod maximi erat, ne Christiani interimerentur. hi igitur
valvis patefactis libenter regia mandata perfecerunt equis modo admissis
modo reductis, ita ut multi eo die caderent hostium, ex
nostris pauci dumtaxat vulnerarentur. verum nunc hos mitto ; dominus
autem meus Caesar, ut dixi, cum peritis sagittariis in barraros
iaculans turres insidebat; omnesque arcubus et bene col-

 
liniabant et bene iaciebant; erant enim cuncti iuvenes nec Teucro
illi Homerico sagittandi arte cedebant. at Caesaris arcus plane
Apollinis eiat; neque enim, ut illi apud Homerum Graeci, nervum
mammae arcuique sagittam admovebat et aptabat, venatoriae artifi
ut illi edens specimen, sed veluti Hercules quidam tela immortali
letalia destinat arcu, quibus quidquid petiit, dum vellet, attigit;
namque et alias, cum certaminis proeliique tempus adesset, quemcumque
pro scopo sibi proposuit, statim percussit, et quam partem
iaculabatur, eam celeriter semper figebat: tanto robore tendebat arcum
tantaque celeritate tela misit sagittandi arte ipsum Teucrum et
Aiaces superare visus; sed tamen metuens diei religionem imperatorisque
mandatorum memor, cum audacter cos et temere se moenibus admoventes
et clipeis tantum galeisque se tutantes videret, arcum quidem
tendebat, sed voluntarie ictum perdebat modo infra modo supra
eos iaculaus. quamvis autem eo die caveret, ne Latinos telis feriret,

 
tamen cum audax quidam et impudens Latinus non modo eos, qui
pro muris stabant, multis sagittis lacesseret, sed sua etiam lingua
multa probra iactare videretur, in hunc Caesar arcvim intendit:
nec frustra sagitta e manu emissa est, sed per clipeum illius
et thoracis laminas penetrans lateri brachium affixit. qui, ut ait
poeta, humi statim mutus iacuit. it autem clamor ad caelum, cum
nostri Caesari gratularentur, hostes vero istius casu dolerent. illic
vero fortiter equitibus nostris adversus hostem pugnantibus eademque
fortitudine his in muris resistentibus orta est utrimque gravis
terribilisque pugna: ad extremum imperator suas copias submisit ac
Latinorum phalanges in fugam vertit. postero die Ubus ad Gotofredum
profectus suasit, ut imperatoris vohmtati cederet, nisi denuo
eius scientiam bellandi experturus esset, fidelemque ei se fore iure
iurando sponderet. at multis verbis eum vituperans ille “Tune” inquit
“regis instar cum tot opibus et copiis domo egressus, postquam nunc

 
ex tanta altitudine in servi te condicionem abiecisti, venis etiam
velut praeclarae rei conscius, ut haec mihi suadeas?”
vero” inquit “nostra in terra manere nec aliena appetere oportebat:
huc autem profectis, ubi sine magna principis benovolentia salvi esse
non possumus, nisi si dictis eius obtemperabimus, nobis haud prospera
evenient.” infectis rebus Ubo dimisso certior
de subsequentium comitum adventu electos duces cum copiis ipsorum
ad Gotofredum delegavit iisque praecepit, ut ad transfretandum
eum hortarentur cogerentque; quos ubi conspexere Latini, neque
expectantes nec quid vellent quaerentes armis eos proelioque excipiunt.
gravi deinde pugna coorta multi utrimque cadunt vulneranturque
*** imperatorii, quotquot impudentius adversus ipsum ruebant;
iam fortissime his dimicantibus Latini dant terga. ita Gotofredus
non ita multo post imperatori obsecutus est ad eumque profectus
iure iurando, quod exigebatur, promisit, quascunque urbes et terras
arcesque capturus esset, quae imperii Romani antea fuissent, eas se

P 
 
duci ad hoc ipsum ab imperatore misso traditurum esse. his ita
firmatis Gotofredns magnis ab imperatore muneribus auctua exceptusque
eius palatio et ad mensam regiara adhibitus lauteque epulatus
freto transmisso ad Pelecanum castra posuit providente imperatore,
ut frequens cibariorum copia iis suppeditaretur. 

 Post hunc advenit comes, quem Raul vocabant, cura equitum
peditumque quindecim millibus; qui postquara cum comitibus,
qui sub eo erant, ad Propontidem circa Patriarchae quod dicitur
monasterium consedit, reliquos usque ad ipsum Sosthenium disposuit.
quod vero eodem quo Gotofredus consilio transitum differebat
sequentium copiarum adventum opperiens, imperator futuri providus,
cum horum adventum timeret, hos quoque omni raodo ut
celeriter traicerent adducebat. arcessit itaque Opum, virum strenuum
nec rei militaris scientia cuiquam cedentem, illumque, cum adesset,
cum aliis viris fortibus terrestri itinere ad eum tendere et ad transfretandum
iubet eum cogere. quem ubi nequaquam imperatori obsequentem
vidit, quin etiam impudentem et valde in eum inve-

 
hentem, acie instructa barbarum perterrere studuit existimans, hac
eum re ad maturandam traiectionem adactum iri. sed is dicto citius
Gallis, quos secum habebat, instructis gaudens ut leo magni
corporis praeda oblata vehementi impetu Opum aggressus est. advenit
vero Pegasius illos transportaturus : qui ad litus pugnam
conspicatus Gallosque flagrantius in Romanum exercitum ruentes
excensione facta Gallos a tergo invadit. multisque caesis ac pluribus
etiam vulueratis superstites poscunt traiectionem. at imperator, ut
fuit prudentissimus, ne Gotofredum assequerentur rebusque adversis
enarratis hunc in se excitarent, petitioni eorum libenter annuit impositosque
in naves maritimo itinere ad salvatoris sepulcrura, ut ipsi valde
cupiebant, misit ; delegavitque etiam ad comites, quos expectaverant, qui
benevolentiam suam significarent, magnamque iis spem ostendit, ita ut
statim, quodcumque iussi erant, exsequerentur. hactenus de Rauleomite.
insequente eum innumerabili multitudine ex omnibus fere Galliae
provinciis collecta cum iis qui eos ducebant, regibus ducibus comi-

 
 
tibas ipsisque adeo episcopis, misit obviam suos imperator, qui benigne
iis exceptis, quod et futuri praevidendi et commodi occupandi
peritissimus erat, operam ipsius non defore nuntiarent; quin etiam cibaria
ab iis quos ad id ipsum miserat in via suppeditanda iis curavit,
ne quis omnino iis ex ulla causa praetextus esset. petunt illi Constantinopolin.
ac dixerit aliquis, caeli eos esse stellas aut harenam ad
maris litora effusam; nam quot folia floresque ver parturit, ut ait
Homerus, tot Constantinopoli festinantes iam appropinquarunt. ipsorum
autem ducum nomina, etsi libenter faciam, edere nolo respuente
id nostro sermoue. nam cum barbaras illorum voces, quippe
absonas, efferre non possum, tum nimiam earum copiam submetuo.
et quid enumerandis tot hominum nominibus operam perdam, quos
videndi taedio qui tum aderant afficiebantur? horum igitur exercitus,
simul ad magnam urbera pervenerunt, iussu imperatoris prope
Cosmidium monasterium usque ad Hierum castra locarunt; nec,

 
ut olim Graecos, novem eos praecones clamore coercuerunt, sed
idonea fortium militum copia, qui eos sequebantur, suasit, ut
imperatoris iussis oboedirent. iam imperator ad Gotofredi iuramentum
eos impulsurus, postquam singulos ad se seorsum vocavit, otiose
cum iis disseruit facilioresque ad duriores flectendos adhibuit. cum vero
Boëmundi adventum expectantes obsequi nollent, sed excusandi causa
multa oxcogitarent, qnae ab imperatore peterent, is celeriter quidquid
simulabant disiecit variisque eos modis aggressus tandem ad Gotofredi
iuramentum adegit arcessito hoc ipso a Pelecano, ut iuramenti
celebritati interesset. itaque omnibus cum ipso Gotofredo congregatis,
ubi ius iurandum ab omnibus comitibus iam datum est, nobilis quidam
in imperatoris sella sedere ausus est; cumque imperator iamdudum
superba Latinorum natura perspecta nihil contra diceret, Balduinus
comes accessit manuque prehensum excitavit ac multum obiurgans
“Tibi vero” inquit “postquam servitutem imperatori promisisti,

 
 
 
agere non licet; neque enim Romanorum imperatores consueverunt,
dicioni suae subiectos solii participes habere: oportet autem iuratos
servos regionis consuetudines tenere”. ac Balduino quidem is
respondit, sed acribus oculis imperatorem intuens patriaque lingua
voces quasdam miirmurans “En” ait “qualis rusticus sedet solus
talibus ducibus adstantibus”. nec latuit Augustum motus
Latini: advocatoque aliquo ex Latinae linguae interpretibus, cum dicti
sensum rescivisset, nihil tum quidem Latino respondit, at verba animo
servavit; ac cum omnes imperatori vale dicerent, inflatum istum
impudentemque Latinum arcessivit eumque, quis et unde esset quoque
genere ortus, interrogavit. tum ille “Purus ” inquit “sum
Francus ex nobilibus. unum autem scio: esse in trivio regionis,
unde prodii, olim aedificatum templum, in quo, qui solus cum solo
certare cupit, armis ad talem pugnam instructus numinis auxilium
iraplorat moraturque expectans, qui manum cum eo conserere
audeat. ad id trivium diu ego mansi adversarium expectans;
nemo vero fuit, qui hoc ausus esset,” his imperator auditis

” inquit “bellum quaerens non invenisti, tempus imminet sat
bellorum suppeditaturum. tibi vero suadeo, ne aut in postrema aut
in prima acie te coUoces, sed medium hemilochitarum locum teneas.
novi enim iamdiu Turcarum morem bellandi.” nec hunc solum
monuit, sed reliquis omnibus, quaecumque in itinere eventura essent,
praedixit suadens, quando dei nutu barbaros vicissent, ne effusius
eos sequendo in insidias inciderent perirentque. 

 Sed haec de Gotofredo, Raule ceterisque eos sequentibus.
Boëmundus autem cum aliis comitibus cum Aprum pervenisset, quod
neque a nobilibus se oriundum sciret nec propter pecuniae inopiam
magnum exercitum haberet, ut et imperatoris sibi favorem conciliaret
et sua consilia occultaret, cum decem modo Gallis ceterisa
comitibus praecurrens properavit Constantinopolin. imperator, quod
viri machinas fallacemque eius et insidiosam naturam diu norat,
priusquam ceteri comites adessent, convenire eum voluit et audire,

 
 
 
quae diceret, eumque, ne cum illis coniunctus animos eorum perverteret,
ante horum adventum ad traiciendum commovere. simulatque
intravit, statim eum renidens et de via et ubi comites reliquisset,
interrogavit ; quo ad omuia, prout opus esse putabat, respondente
familiariter imperator eorum qaae is ad Dyrrachium Larissamque
olim ausus esset et inimicitiarum illarum memoriam refricavit.
sed ille "Tunc" inquit "hostis et infestus fui, nunc vero ultro veni
tui imperii amicus". verum imperator leviter eum variis sermonibus
pertemptans, cum ad iusiurandum eum paratissimum videret, "Nunc
vero" inquit "via te fessum oportet quiete frui; nam de iis, quae
volumus, postea disseremus". ita cum in Cosmidium abiisset, ubi
hospitium ei paratum fuerat, mensam reperit omnibus carnibus et
cibis opipare structam; dein crudam quoque terrestrium volucrumque
carnem exhibent coqui his verbis: "Nos quidem, ut vides, ex
more nostro obsonia coximus; quae si minus tibi arrident, en incoctas
escas, quae, prout iusseris, parabuntur." sic ab imperatore pa-

 oὖv 
 
 
rare ac dicere iussi erant. nam cum pro magna sua facultate hominum
mores perspiciendi et in arcana mentium penetrandi et consilia
iudagandi Boëmundi malignum pravumque ingenium cognovisset, ne
suspicionem ille in se conciperet, etiam crudas illas ei carnes simul anteponi
iussit suspicionem sublaturus. nec fefellit eum opinio. etenim
Boëmundus non modo nou gustavit, sed ne summis quidem digitis
cibos tetigit statimque eos a se amovit nec cuiquam suspicione sua
aperta adstantibus distribuit, simulans quidem iis se gratificari, re
vera, si quis recte consideraverit, mortis cratera ipsis miscens. nec
eum dolum dissimulabat (adeo suos contempsit), sed crudis carnibus
more patrio a suis coquis paratis postridie eos, qui obsonia illa
ederant, rogavit, num valerent. qui ubi valde sibi bene esse nec
ullum se incommodum sensisse dixerunt, arcanum detegens "At ego"
inquit "cum belli in eum gesti pugnaeque illius memoriam repete-

 
rem, metui, ne veneno cibis insperso interitum mihi pararet”.
Boëmundus. ego veronumquam vidi improbura, quin a recte faciendo
in omnibus verbis et actionibus suis procul discesserit: nam ubi quis a
mediocritate excessit, utrumcumque in extremum declinat, multum semper
ab honesto abest, Boemundum vero imperator arcessivit consuetumque
Latinis iuramentum et ipsum rogat. is rebus suis cognitis, cum
se nec maioribus nobilibus ortum nec magnas habere opes sciret ideoque
exiguis viribus parvoque se comitatu Gallico instructum esse,
cumque alioquin natura esset periurus. libentissime imperatoris voluntati
oboedivit. tum hic in palatio conclavis cuiusdam pavimentum
omnis generis divitiis stravit cellamque * vestibusque et nuramis
aureis argenteisque et rebqua divitiarum materia ita iraplevit, ut
ob illarum rerum copiam ne ingredi quidem quisquam posset. cui
vero Boemundo ea monstrandi negotium fuit, eum valvas repente
patefacere iussit. at is improviso adspectu percussus “Si tot mihi”
inqait “opes essent, multarum iam terrarum imperium olim mihi

 
parassem”. tum ille “Haec omnia” ait “hodie
laete beneficio accepto magnisque gratiis actis quieturus in
suum diversorium abiit; ubi vero illa sibi afferri vidit, mutata priori
admiratione “Numquam” inquit “tantam mihi ab imperatore ignominiam
fore credidissem: sumite haec et, qui misit, ei reportate.”
sed imperator, quod innatam Latinorum levitatem norat, vulgare
illud verbum protulit “mala res ad proprium auctorem redeat”.
ubi Boëmundus audivit baiulosque munera studiose coUigere vidit,
mutata sententia, qui ante ea repudiaverat et aegre tulerat, hilari
vultu ut brevi se transformans polypus baiulos spectavit. erat enira
natura versutus et ad omnia, quae accidebant, praesens; tantumque
astutia ac fortitudine omnibus, qui tunc trausiere, Latinis excelluit,
quantum opibus copiisque cessit. sed ut fraudum abundantia
omnes fere superavit, ita innataeLatinorum animis inconstantiae expers
non fuit. quas autem divitias ’ecusaverat, tunc laetus accepit:
tristi enim animo, cum ne terrae quidem uUius dominus patria

 
exiisset, speciem dominici sepulcri adorandi indutus re vera sibi
regnum quoddam parare atque adeo, si fieri posset, ex patris consiliis
ipsum Romanorum imperium occupare decreverat: sed omnem, ut
aiunt, funem moturo multis erat opus divitiis. verum imperator,
cum triste eius et malignum ingenium nosset, quae ad arcana eius
consilia accommodata erant, ea scite disicere studuit. quare deposcenti
ei Orientis domesticatum Creticamque artem in Cretensem experienti
imperator non est obsecutus timens, ne potestate accepta
cunctos ille sibi Latinorum comites subiceret facileque ad omnia
quae vellet in posterum impelleret. at ne Boemundus deprehensura se
sentiret, comnioda eum spe lactans “Nondum” inquit “eius rei tempua
adest; mox autem aderit virtute tua et consilio atque ”. postquam
igitur ita cum iis egit donisque et honoribus omnis generis eos auxit,
postridie in imperatorio solio consedit vocatisque Boemundo et
cunctis comitibus multa de iis, quae in via evenirent, disseruit

 

 
utiliaque suadens, qua pugnandi ratione consuetudineque Turcae
uterentur, docuit eosque monuit, quomodo acies instruere ordinesque
instituere deberent neu effuse Turcas fujyientes persequerentur:
ita asperis eorum moribus largitionibus coUoquioque flexis benevolisque
datis consiliis, ut traicerent, auctor fuit. Isangelen autem propter
probatara prudentiam veramque animi sinceritatem ac vitae munditiam
ex omnibus praecipue amabat; quem quidem adeo veritatis
studiosum esse novit, ut nihil umquam ei anteponeret: nec minus
supra omues Latinos eminuit quam sol supra stellas. quo
factum est, ut tunc eum Alexius apud se retineret. itaque imperator,
postquam ceteri ei valedixerunt ac per Propontidis fretum
ad Damalium processerunt, molestiis quas ipsi creaverant levatus saepe
Isangelen advocat distinctiusque docet, quae Latinis in via eventura
crederet; quin etiam suspicionem, quam de Francis conceperat, ei aperuit.
his saepe cum Isangele communicatis eique animi quasi ianua
pansa ac rebus omnibus enarratis opem eius custodiamque adversus

 
 
Boëmundi malitiam rogavit, ut et a pactis laedendis eum detineret
et quovis modo eius machinas dissolveret. tum is imperatori
“Cum a proavis periurium ac dolum veluti hereditatem quandam
Boëmundus acceperit, maxime mirum sane sit, si ius iurandum servet.
tamen, quantum in me erit, ego isti tuae voluntati numquam deero.”
salutato dein imperatore toti se Gallorum exercitui adiuncturus abiit.
verum imperator cum una cum Gallis in barbaros proficisci
voluisset, veritus tamen innumerabilem eorum copiam Pelecanum
eundum ibique manendum censuit, ut propter Nicaeae viciniam,
quae et Gallis acciderent et Turcae intra Nicaeam forisque gererent,
resciret. neque enim dignum se iudicans, si nihil ipse interea bellicae
gloriae sibi pararet, occasione oblata ipse studuit Nicaeam recuperare
nec a Gallis, prout iurati erant, accipere. id autem consilium
omnes celavit unoque Butumite conscio usus ipse solus quae ageret

 
 
 causamque cur ea fierent norat. hunc igitur misit ad deliniendos
Nicaeae barbaros cuni pollicendo inter alia multa tutam impunitatem,
tum exponendo, tot tantaque mala eos subituros esse omnesque
trucidatum iri, si urbem Galli caperent. iam pridem enim Butumiten
sibi fidissimum et in rebus talibus gerendis maxime strenuum
esse intellexerat. haec igitur ita ab initio successerunt.

lam Boemundus comitesque omnes cum Gotofredo cociuncti
ibi, unde Cibotum versus traiecturi erant, Isangelis adventum expebant.
ingentes autem numero cum propter ciborum inopiam ibi

 
 
manere non possent, etsi imperatoris cum Isangele adventum opperiri
constituerant, ut coniuncti cum eo Nicaeam pergerent, diviso
agmine illi per Bithynos Nicomediamque se contulerunt Nicaeam,
alii Ciboti freto traiecto ad eundem locum convenerunt. atque ita
Nicaeae appropinquarunt turresque urbis moeniumque inter eas
loricas inter se partiti, quo acrior singulorum aemulatione oppugnatio
esset, ordine quodam muros quatere statuerunt; quod vero
moenium Isangeli sorte evenerat, id vacuum reliquerunt adventum
eius opperientes. eodem tempore imperator Pelecanum petiit cogitans,
ut modo dixi, de capienda Nicaea. sed qui Nicaeam obtinebant barbari,
cum saepe per nuntios cunctantis sultani auxilium implorassent,
oppugnatione multis diebus a solis ortu ad occasum usque
continuata magna omnium rerum inopia coacti quid faciendum
esset deliberaverunt; tandem melius censuerunt ad imperatorem
accedere quani a Gallis capi. quare Butumiten adeunt, cuius
litteris tot tantaque imperatoris praemia ostentantibus saepe ad

 
deditionem provocati erant. is imperatoris benevolentiam planius
affirmans ostendensque scripta eius promissa, si urbem tradidissent,
benigne a Turcis excipitur, qui iam desperantes se tot copiis
amplius resistere posse urbem imperatori sponte tradere malebant
atque opes honoresque accipere quam hcstium gladio interire.
necdum illic tertium diem Butumites exegerat, cum adveniens quoque
Isangeles paratis ante machinis murum trmptare coepit. divulgata
interim adventantis sullani fama animati Turcae statim Butumiten
eiecerunt. sultanus vero partem exercitus, quae Isangelis
iter exploraret, praemisit mandans, si qui Galli occurrerent, ne pugnam
detrectarent. eos igitur Isangelis milites procul conspicati
proelium conseruere. iam vero reliqui comites et ipse Boemundus nuntiato
barbarorum impetu, cum ex cuiusque comitis militia ducentos
milites elegissent, numerosissimum ita exercitum Isangeli auxilio mittunt;
fuganturque barbari Gallis ad vesperam usque insequeutibus.
nec tamen sultanus animo frangitur, verum primo mane armatus

 
maximo impetu planitiem Nicaeae suburbanam occupat. cognito
sultanum ipsum adesse Galli bene armati leonum instar adversus
Turcas involant collidunturque acies gravi et atroci proelio, quod
pari utrimque fortuna toto fere die constitit. sub solis tamen occasum
fugantur Turcae nocte proelium dirimente; multique ex utrisque cadunt [nec pauciores trucidantur], plerique vulnerantur. sic
splendidae victoriae compotes Galli in castra revertuntur multorum
capita hastis infixa velut signa ferentes, ut rem procul conspicientes
barbari primaeque congressionis clade perturbati certaminis pertinaciam
remitterent. talia igitur Latini et gesserunt et excogitarunt.
at sultanus innumerabilem eorum multitudinem conspicatus invictamque
audaciam in congressu expertus Nicaeam defendentibus
Turcis hunc nuntium misit: "Agite dehinc utut vobis optimum videtur.”
detur." erat enim iam diu ei cognitum, imperatori eos urbem
quam a Gallis capi malle. ceterum Isangeles instans sus-

 πάλαι, ὁπηνίκα M 
 
cepto operi turrem ligneam rotundae formae extruxit eamque corio
undique tectam ac circa medium viminibus adstrictam omnique ex
parte communitam admovit turri, quae Gouates vccabatur id ea
turris nomen olim obtinuerat, cum Manuel ille Isaaci Comneni imperatoris
et Ioannis fratris eius, paterni avi mei, pater ab imperatore
Basilio universae orientali militiae praefectus esset, eo quidem
consilio, ut vel pugnando vel pacificis foederibus inimicitias, quae illi
cum Sclero intercedebant, componeret. at Sclerus, vir bellicosissirous,
cum sanguine semper gauderet pugnamque paci praeferret, gravia
proelia cotidie commisit, ita ut non solum pacem nollet. sed machinis
etiam fortibus admotis Nicaeam capere studeret. muro autem perrupto
cum turris pars inferior percelleretur, accidit, ut subsideret
turris ac velut in genua procumbere videretur; unde nomen illud
accepit. haec igitur est historia Gonatae turris. Isangeles vero. ubi
ligneam turrem, quam machinarum peritiores testudinem vocant. scite
plane extruxit, in eam armatos viros admisit, qui contra muros rue-

rent et praeterea alios, qui turris fundameuta instrumentis ferreis
concuterent; ut illi cum propugnatoribus certarent, hi tranquilli
nec observati turrem perfoderent. qui etiam trabes pro lapidibus
effossis immiserunt; cumque tantum profecissent, ut interiorem muri
superficiem tangerent lucemque inde penetrantem viderent, igne iniecto
lignea subsidia incenderunt; quibus combustis evenit, ut magis
etiam Gonates inclinaretur ideoque nomen non perderet. reliquam
muri partem arietibus testudinibusque circumdederunt fossaque
extra moenia sic terra summa vi ruente oppleta, ut in unam superficiem
cum campis utrimque adiacentibus coniungeretur, pro viribus
oppugnationi operam dabant. 

 Sed imperator re saepe accurate perpensa, cum intellexisset,
nequaquam Latinos quamvis copiis incredibiliter abundantes Nicaeam
capere posse, machinas omnis generis interim confici iussit, quarum
plures non usitato mechanicorum, sed alio, quem ipse excogitarat, modo,
quae res omnibus mira videbatur, extructae erant. has misit comibus:
ipse transfretans cum militibus, quos forte secum habuit, ut

 
iam ante dixi, circa Pelecanum prope Mesampela morabatur, ubi Georgio
magno martyri templum olim aedificatum erat. voluit scilicet imperator
una cum Latinis contra impios Turcas proficisci; verum deliljerata re, cum
et innumerabilem castrorum Francicorum multitudinem, cui Komanae
copiao ne comparari quidem possent, et Latinorum in mutandis consiliis
levitatem iamdudum nosset, ab incepto tlestitit. nec ob id solum
ita fecit, sed quod instabiles etiam et infidos eorum animos iam praevidit,
qui Euripi modo in contraria saepe se vertebant ductique avaritia
uno obolo oblato ad uxores liberosque vendendos parati erant.
his igitur causis imperator consilium tum temporis omisit; ipseque
Gallorum exercitibus adesse noluit, sed nihilo fere minus iis opis
ferre, quara si adesset. itaque cum et firmitatem Nicaeae murorum
nosset frustraque Latinos Nicaeae moenia quatere intellegeret et
per adiunctum lacum facile sufficientes Sultanum copias omniaque ad
victum necessaria in urbem importare sciret, hoc lacu potiri studuit.
ad id naviculas parari iubet, quales aqua illa ferre posset, easque a
parte quae Cium spectat curribus deportatas in lacum egit impositis

 
militibus, quibus Manuelem Butumiten praefecit, utque maiores numero
viderentur, signa iis plura tribuit, quam opus erat, ac praeterea
bucinas tympanaque. haec de lacu ab Augusto provisa. Taticium
dein et Tzitam cum strenuis peltastis numero duorum fere millium a
continente accitos misit adversus Nicaeam imperans, ut facto exscensu
ad divi Georgii castellum sagittas, quas plurimas habebant, mulis
imponerent proculque a moenibus desilientes ex equis lento gradu
adversus Gonaten turrem irent ibique castra ponerent: tum communicato
cum Gallis consilio cum iis muros succederent. quod ubi
Taticius cum copiis suis perfecit, edoctis de imperatoris consilio Latinis
ferro omnes armati cum magno claraore ac vociferatione in muros
irruunt. itaque Taticianis crebras tum mittentibus sagittas, Gallis
alibi muros perforantibus, alibi lapidum ictus catapultis multiplicantibus,
barbari, cum a lacu regiis vexillis bucinisque terrerentur a

 
Butumite, qui simul nuntios ad eos misit, ut regiarum promissionum
eos commonefaceret, ita perturbati sunt, ut ne eminere quidem de Nicaeae
propugnaculis auderent desperantesque sultani auxilium urbem
imperatori tradere eaque de re cum Butumite agere melius ducerent,
hic quae consentanea erant dicens litteras aurea bulla insignes ab
imperatore ante sibi traditas ostendit; quibus auditis, quod non modo
impunitatem, verum etiara amplas pecuniarum honorumque largitiones
et sorori et uxori sultani, quam Tzachae filiam dicebant, omnibusque
Nicaeae barbaris pollicebatur, illi imperatoris promissionibus
erecti urbis ingressum Butumiti permittunt, qui Taticio id confestim
his litteris indicat: “iam praedam in manibus habemus: vobis nunc
murorum aggressio paranda est. fac ut etiam Galli hoc faciaut neve
quid aliud iis committas nisi ut urbem ubique aggrediantur et moenia
circumdantes expugnationem oriente sole experiantur.” suberat
hic dolus, ut Galli urbem a Butumite bello captam putarent proditionisque
actio, quam imperator meditatus erat, in occulto esset. decreverat

 
enim imperator, ut quae instituerentur a Butumite Galos celarentur.
itaque cum postridie magnoclamoreutrimquesublatoGalli aterramuros
acerrime temptarent, ecce Butumites subito in propugnaculis apparuit
sceptraque et signa Romana in muris ubique figens bucinarum tubarumque
concentu imperatorera acclamavit: sicqueuniversusRomanorum
exercitus Nicaeam intravit. sed Butumites cognita ingenti Gallorum multitudine,
quia propter levitatem impetusque vehementiam eos suspectos
habuit, cavebat, ne ingressi arcem occuparent; cura vero Turcarum satrapas,
quiNicaeae erant, tot copiis instructos animadverteret, ut, modo
vellent, facile Romanos, qui parvo numero erant, vincire mactareque
possent, sumpsit sibi claves portae, quae aliis ob Gallorum metura
occlusis una tunc patebat. cuius igitur portae claves cum haberet,
satraparum numerum arte minuere adortus est, ut facile eos superare,
ne quid niali contra se meditarentur, posset. quibus arcessitis auctor
fuit, ut imperatorem adireut pecuniasque multas acciperent et honores
summos praemiaque annua impetrareut. id persuasit Turcis

 
portisque noctu apertis per lacum subinde simul paucos emisit ad
Rodomerum et Monastram mixobarbarum, qui morabantur circa
oppidulum a divo Georgio nominatum; quibus mandarat. ut statim
eos navibus egressos ad imperatorem mitterent ac ne paululum quidem
temporis retinerent, ne couiuncti insequentibus Turcis scaevi
quid in ipsos temptarent. fuit haec plane prophetia quaedam atque
inrefragabile magnae viri exercitationis testimonium. quoad enim qui
advenerant confestim ad imperatorem mittebantur, in tuto erant nec
periculum iis imminebat; at languescente diligentia a barbaris, quos
retinebant, pericula iis struebantur. qui nuraerosiores facti deliberarunt,
noctu eos trucidarent an captos ad sultanum ducerent. hoc
cum omnibus melius videretur, noctu in Romanos insurgunt vinctosque,
ut inter sese convenerant, abducentes decedunt perveniuntque
ita in verticem Azalae (qui locus a Nicaeae muris . . . . . . stadiis
remotus est), ubi ex equis deailientes hos recreaverunt. sed

 M 
Monastras et Rodomerus Turcarum linguae periti, cum ille mixo-
barbarus esset, hic diu olim inter eos captus fuisset multumque tem-
poris cum eis commoratus esset, blandis sermonibus saepe eos temp-
tantes "Cur" inquiunt "letale nobis poculum sine ulla vel minima
utilitate vestra miscetis? vos vero omnibus illis magnis imperatoris
muneribus annuisque pecuniis ipsos spoliatis, quibus ceteri, qui iam ad
imperatorem praecesserunt, fruuntur. ne ita vobis faciatis neu, cum
penes vos sit, sine periculo vivere florentesque divitiis domum redire
praediorumque fortasse dominos fieri, proicite vos in periculum non
dubium. etenim iu Romanorum insidias incidentes" digitis autem
monstrabant rivos et palustres locos "peribiiis vestramque vitam
vanae spei inhiantes perdetis; neque enim plurimi solum Galli bar-
barique yobis insidiantur, sed innumera quoque Romanorum copia.
quare, si nobis creditis, flexis habenis una ad imperatorem tenda-

 
 
 
 mus. sic deo teste iuramus fore ut innumerabilibus ab imperatore
donis cumulati, quocumque lubebit, recedendi potestatem ut liberi
habeatis.” quibus verbis Turcae confisi data acceptaque fide
ad imperatorem; qui Pelecanum eos appulsos laeto omnes intuitus
vultu dissimulata in Rodomerum et Monastram indignatione abire,
ut requiescerent, iussit. postridie qui Turcarum ei servire volebant,
eos innumeris beneficiis affecit; qui autem redeundi desiderio tenebantur,
multis et ipsi cumulati muneribus, ut suam quisque voluntatem
sequeretur, permissi sunt. tum demum Rodomerum et Monastram
multum de imprudentia obiurgat; sed cum verecundia victos
ne intueri quidem se videret, mutata oratione conciliare eos sibi
rursus studuit. hactenus de Rodomero et Monastra. sed Butumites
Nicaeae dux ab imperatore declaratus, cum a Gallis rogaretur, ut
intrare eos sacrasque urbis aedes visere et venerari sineret, non cunctis
una Gallis, quia mentes eorum, ut iam dictum est, norat, aditum
concessit, sed per decadas apertis portis eos intromisit.

Interim imperator etiamtum circa Pelecanum commorans
cupiensque ut qui comites nondum sibi obstricii essent, sacramentum
sibi dicerent, per litteras Butiimtae praecepit, ut comitibus communiter
omnibus auctor iieret, ne prius Antiocbiam versus proficiscerentur,
quam imperatori vale dixissent: qnod si fecissent, fore, ut
etiam plura ab eo dona acciperent. primus omnium Boemundus pecuniis
donisque auditis statim Butumitae oboediens, omnes ut Augustum
adirent, suasit: tanta eum lucri cupiditas tenuit. hos omnes
Pelecanum advectos magnifice imperator excipit ac multa dignatur
benevolentia, congregatisque iis “Scitis” inquit “quo mihi vos sacramento
devinxeritis. quodsi transgressores non estis, eos vestrum,
quos nondum fidem nobis suam obstrinxisse scitis, ut idem ius iurandum
praestent, suadete.” statim convocantur iniurati
atque omnes venerunt et sacramentum dixerunt; Tancredus vero,
Boemundi consobrinus, liberrimi ingenii iuvenis, uni se Baimundo professus
est fidem debere, quam ad mortem usque servaturus esset.

 
obiurgatus vero et a suis, qui adstabant, et ab imperatoris cognatis
quasi fastidiens fixis in tabernaculum oculis, in quo imperator sedebat
(tam magnum vero erat, quantum nemo umquam viderat), “Si pecunia”
inquit “id mihi refertum dederis aliaque omnia, quae singulis
dedisti, et ego ius iurandum praestabo”. non tulit
pro suo in imperatorem studio exaggeratam Tancredi orationem et
cum contemptu se ab eo avertit. at is audacissimus in illum irruit;
quo imperator animadverso propere exsurgens intercessit. etiam
Boëmundus ab impetu eum retinens "Non decet" inquit “in
cognatos impudenter invehi”. tandem Tancredus pudore
suae in Palaeologum violentiae, Boëmundi etiam aliorumque
consiliis victus et ipse iuramentum praestitit. deinde imperator ab
omnibus salutatus magnum tunc primicerium Taticium copiis instructum
ire cum iis iussit, partim ut auxilio iis esset periculaque
averteret, partim ut, quas urbes deo iuvante cepissent, imperio vindicaret.
postridie iterum transfretantes viam, quae Antiochiam ducit,
Galli omnes capessivere. sed imperator reputans non omnes

 
 
una cum comitibus, ut deberent, abiisse mandat Butumitae, ut, quotquot
Galli discedente exercitu remansissent, ut Nicaeae praesidio essent,
conduceret. at Taticius cum proprio exercitu comitesque universi
cum innumerabilibus Gallicis copiis ubi biduo Leucas attigerunt,
Boëmundo, quemadmodum poposcerat, praeeundi partes tribuerunt:
ceteri eum sequentes acie instructa lente progrediebantur. hunc vero,
cum celerius pergeret, Turcae in Dorylaei campis speculati ratique
universum Latinorum exercitum adesse paucitate contempta
statim proelium ineunt. ibi iactator ille Latinus, qui imperatoris
soliuni insidere ausus erat, eius consilii oblitus in prima Boëmundi
acie stetit et levitate abreptus ceteros praecurrit. at quadraginta
suorum trucidantur; ipse graviter vnlneratus dato tergo
in mediam aciem properat vel tacente voce re ipsa imperatoris
consiliorum prudeutiam praedicans. at fortiter Turcis pugnantibus
misit Boëmundus ad Gallicas copias arcessendas; quae celerrime ad-

 
 
 volant, gravique commisso proelio Romanorum Gallorumque exercitus
victoriam reportavit. sed turmatim procedentes Gallos ad
Hebraicam offendunt Taniscan sultanus et Asan, qui solus octoginta
millia armatorum ductabat; proelioque acri in tanto militum numero
facto ac neutro exercitu terga vertente Boëmundus, qui dextro cornu
praeerat, cum fortius Turcas certare videret, a reliquo exercitu seiunctus
in ipsum sultanum Clitziasthlan taroquam leo robore fretus,
ut est apud poetam, ferociter invehitur. hac re Turcae perterriti
Gallis dant terga; qui tamen memores mandatorum imperatoris haud
longe eos sequebantur, verum castris expugnatis, ubi paulisper se
refecerunt, Turcas rursus ad Agrustopolin offendunt congressique
summa vi fugant. ibi Turcarum vires ceciderunt atque superstites
alius alio sparguntur relictis uxoribus liberisque, ita ut in fuga
salutem suam sitam esse arbitrarentur nec ab eo die Latinis obsistere
auderent.

Post haec Latini una cum Romano exercitu Antiochiam perveniunt
a parte, cui a pernici cursu nomen est; neglegentesque obiancentem
utrimque regionem vallo prope muros fixo sarcinas deponunt
urbemque per tres menses obsident. at Turcae hac necessitate
perculsi petunt a sultano Chorosanis, ut sat sibi auxiliorum mitteret
cum ad tuendos Antiochienses, tum ad foris oppugnantes Latinos
pellendos. erat inter obsessos Armenius quidam, qui eam muri partem
tem custodiebat, quam oppugnare Boëmundo obvenerat. hunc saepe
de muro despectantem ita Boëmundus deliniverat totque promissis
temptaverat, ut urbem se ei proditurum promitteret. ille vero
“Quandocumque” inquit “voles, si signum mihi dederis,
tibi turrem tradam; modo tum et ipse sis paratus et copias tuas
omnes expeditas scalisque instructas habeas. nec solum te paratum
esse, sed totum quoque exercitum armari expedit, ut Turcae
murum vos asoendisse conspicati clamoreque perterriti statim in fugam
vertantur.” quae convenerant alto Boëmundus premebat

 C 
his igitur ita constitutis advenit nuntius, appropinquare cum maxime
a Chorosan ductu et auspiciis Curpaganis ingentem Agarenorum
exercitum. quo cognito Boëmundus, cum Antiochiam, ut
iuratus imperatori promiserat, Taticio dedi nollet, verum ipse
eius principatum atfectaret, pravum excogitavit consilium, quo
quamvis invitum illum ab urbe cedere cogeret. itaque Λὰ Taticium
accedens “Arcanum” inquit “aliquid tibi detegam saluti tuae consulens.
etenim ad comitura aurer, rumor pervenit eorumque animos
perturbavit, barbaros a Chorosane proficiscentes impulsu imperatoris
in nos ruere. id comites pro certo habent tuamque mortem meditantur.
quod me attinet, officio meo satisfeci, cum imminens periculum
nuntiarim. nunc tuum est, et tuae et tui exercitus saluti
providere.” tum Taticius magna etiam penuria animadversa
bubulum caput tribus aureis stateribus venibat), cum de Antiochiae
expugnatione desperaret, movit inde Romanaque classe ad
Sudi portum conscensa Cyprum tetendit. post huius discessum celans

 
 
Boëmundus etiam nunc verba Armenii bonaque spe ductus, ut Antiochiae
possessionem sibi pararet, ad comites haec verba facit:
“Videtis, quantum hic temporis sine ullo laborum fructu
contriverimus, nosque fame iam perituros esse, nisi quid melius de
salute nostra excogitemus.” quaerentibus tunc illis, quidnam
esset “Non omnes” inquit “victorias deus ferro ducibus
nec pugna semper talia parantur; sed quae bellum non dedit,
ea sermo saepe praebuit; blandoque amicitiae ambitu maiora
saepe tropaea statuuntur. itaque ne tempus opportunum frustra
conteramus, sed, priusquam Curpagan huc venerit, prudens aliquid
et strenuum nostrae salutis causa experiamur et, quos quisque barbaros
in urbe oppositos habet, studiose nobis conciliemus; quin etiam
qui primus id perfecerit, ei, si placet, praemium decernamus urbis
huius custodiam, quoad, qui eam a nobis accipiat, imperator miserit.
sed fortasse ne sic quidem quicquam utile assequi poterimus.”

 B 
vafer Boëmundus regnandi cupidus non tam Latinis neque in commune
quam suo honori consulit; nec sic meditando dicendo decipiendo
a fine aberravit, ut deinceps demonstrabo. omnes igitur comites
his annuentes operi incumbebant. ac prima luce statim Boëmundus
ad turrem adit Armenioque ex composito portam aperiente
dicto citius cum suis irrumpit et de pinnis turris in obsessorum
obsidentiumque conspectum eminens pugnae signum tuba dari iussit.
tum vero admirandum spectaculum factum est. territi enim Turcae
per adversam portam fugerunt paucique dumtaxat iique fortes ad arcis
praesidium remanserunt: Galli contra Boëmundi exemplo foris scalis
muros ascendunt subitoque Antiochensem civitatem capiunt. tum
Tancredus idoneo ccpiarum numero assumpto premit vestigia fugientium, 
quorum multi cadunt, multi vulnerantur. Curpagan autem
cum innumeris barbarorum millibus Antiochiae auxiliaturus, ubi
captam eam reperit, castris locatis munitisque fossa sarcinas depo-

 
 
suit urbemque obsidere constituit. at nondum incepto opere erumpentes
Galli eum aggrediuntur atrocique inter utrosque proelio facto
Turcae victores evadunt, Latini coguntur in urbem, ita ut utraque
parte et ab iis qui arci praesidio erant (eam enim barbari etiamtum
obtinebant) et a foris obsidentibus Turcis urguerentur. sed vafer
Boëmundus, cum Antiochiae principatum sibi asserere vellet, rursus
consilium comitibus dare simulans “Non expedit” inquit “uno
tempore in duplicem et internum et externum hostem pugnare;
sed pro hostium copia, qui ab utraque parte nos invadunt, in duas
divisos partes inaequales proelium nos conserere oportet. equidem
in eos, qui arcem custodiunt, vultis, certabo: vobis erit curae, strenue
contra externos dimicare”. consentiunt omnes Boëmundi
confestim re suscepta, quo arcem ab urbe separaret, murum illi ex transverso
oppositum, ut esset munitissimum diuturni belli praesidium, extruxit.
cuius muri ipse vigilantissimus custos extitit et quavis occasione
oblata contra eos qui arcem tenebant fortissime pugnabant, nec minus

ceteri comites partes suas curabant urbem continuo custodientes ac
propugnacula moeniumque fastigia inspicientes, ne ab extera parto
barbari nocte scalis applicitis urbem occuparent neu quis civium
clam de muro cum barbaris de proditione ageret urbemque proderet. 

 Ita res erant ad Antiochiam. imperatorem autem, cum
magno auxiliandi Gallis impetu agitaretur, prohibuit tamen
quamvis cupientem maritimarum urbium regionumque vastatio
ruinaque extrema. Tzachas enim Smyrnam ut propriam sortem
tenuit, Tangripermes autem qui dicebatur urbem quandam Εphesiorum
prope mare sitam, in qua templum olim S. Ioannis apostoli
et theologi dedicatum erat; alii satrapae alias arces invaserant
et Christianis ut mancipiis usi omnia populabantur; quin et Chium
Rhodumque ac plerasque ceteras insulas temiere ibique piraticas
naves extruxerunt. primum omnium igitur, ut Tzacham coerceret,
imperator maritimarum rerum curam gerere et idonea terra

 
marique praesidia disponere constituit, quibus barbarorum incursiones
repelleret eosque lacesseret. tum cum reliquo exercitu Antiochiam
versus proficisci et contra barbaros in via quoad iam fieri posset
dimicare voluit. quamobrem arcessito Ioanni Ducae, uxoris suae fratri,
tradit et collectas e diversis regionibus copias et classem ad littorales
urbes oppugnandas validam; praeterea etiam Tzachae filiam,
cum aliis nuper Nicaeae captam, uti Nicaeae expugnationem ubique
divulgaret, ac, nisi crederent, Turcarum satrapis barbarisque in maris
littore degentibus eam monstraret. ea enim conspecta speravit Turcas
de Nicaeae deditione sibi persuasuros et desperantes, quas obtiuebant
urbes, sine pugna tradituros esse. ita bene omnino instructum Ioannem
dimittit: qui quas de Tzacha victorias reportarit utque eum illinc expulerit,
iam hoc loco memorabo atque is quidem dux, avunculus meus,
imperatore salutato e magna urbe profectus cum Abydum traiecisset,
Caspaci, qui vocabatur, classis praefecturam ac totam expeditionis
maritimae curam mandavit eique, si strenue pugnasset, ubi capta

 
 
foret Smyrna, eius civitatis et finitimarum omnium regionum principatum
promisit. itaque dimisit eum, classis, ut dixi, imperio ornatum:
ipse terrestribus copiis praefuit mox autem, qui Smymam
tenebant, cum et Ioannem Ducam a terra appropinquantem nec procul
a muris castra munientem et Caspacem a mari portui cum classe
applicantem vidissent, vulgata iam captae Nicaeae fama nequaquam
his obsistere voluere, sed de pacis condicionibus agere cupiverunt.
cumque promitterent, si Ioannes Ducas securam iis domum reditionem
iure iurando confirmasset, Smyrnam se sine cruore ac pugna dedituros
esse, Ducas Tzachae condiciones non aspernatus quidquid petierat
pollicitus est. quibus sine bello expulsis omnem Smyrnae
custodiam Caspaci commisit. forte autem accidit hoc. redeunti a
Ioanne Duca Caspaci occurrit Smyrnaeus quidam querens sibi a Saraceno
quingentos aoreos stateres per vim ablatos esse; quo Caspax

 
audito utrumque duci causam dicturum iubet. comprehensus tum
Syrus trahique so ad supplicium ratus ac salutem suam desperans
strictum per Caspacis viscera gladium adegit et conversus etiam
eiusdem fratrem in femore percussit. hinc multa perturbatione orta
Saracenoque elapso classiarii omnes cum ipsis remigibus urbem sine
ordiue intraverunt cunctosque crudelissime trucidabant; licebatque
tunc lugubre spectaculum videre, cum ad decem millia hominum
uno impetu obtruncarentur. Ducas, ubi Caspacis iacturam sat
luxit, denuo ad arceni custodiendam totus attendit lustratisque ob
id muris ac civium sententia per peritos homines explorata, quoniam
viro forti opus erat, Hyaleam, quem omnium optimum sciebat, Smyrnae
ducem declaravit; vir enim erat bello fortissimus. ipse navalibus copiis
omnibus ad Smyrnam tuendam. relictis in Tangripermen et Maracen
satrapas, qui Ephesios continebant, cum ceteris pergit. quem conspicati
barbari in se proficiscentem acie statim instructa pugnam
ei in planitie arci subiecta offerunt. ac nihil Ducas cunctatus agmine

 
διά τε M 
peritissime structo in eos movet; inde exortum proelium maximam
diei partem absumpsit, donec post dubiam fortunam tandem Turcae
pede relato acriter fugantur. trucidantur tunc multi capiunturque
non gregarii solum milites, sed plerique etiam satrapae, ita ut ad
duo millia captivorum numerus adscenderet; de quibus cousultus imperator
spargi eos per insulas iubet. residui Turcae per Maeandrum
amnem Polybotum profecti secure illic morabantur nulla Ducae ratione
habita. verum haec eos fiducia fefellit. is enim relicto Petzea
Ephesi duce omnique exercitu assumpto statim nou tumultarie sed
ordine, ut peritissimum ducem in hostes movere decebat, obsequens ille
imperatoris monitis eos persequebatur. Turcae cum per Maeandrum
adiacentesque urbes, ut diximus, Polybotum petiissent, Ioannes eos
eadem via insequi noluit, sed breviore profectus Sardes et Philadelphiam
in transcursu occupavit earumque custodiam Michaeli Cecau-

meno credidit. inde Laodiceam progressum statim cives omnes
adierunt; quos quidem, ut qui sponte venissent, humaniter accepit ac
securus suo ipsos iuri arbitrioque nullo imposito praefecto permisit.
hinc per Choma Lampen nanctus, cum Camytzen Eustathium ei ducem
praefecisset, in Polyboto ingenti Turcarum numero occurrit; quos
in ipsis deponendis sarcinis occupatos acri impetu fundit caeditque
plurimos et pro tanta multitudine ingentem praedam facit. 

 Quo nondum reverso sed contra Turcas proeliante imperatorem
Gallis auxilio Antiochiam profecturum, ubi Philomelium
cuncto exercitu pervenit multis in transcursu barbaris caesis vastatisque
urbibus, quae antea ab iis occupatae fuerant, conveniunt ab
Antiochia Guilelmus Grantemanes Stephanusque Franciae comes et Petrus
Aliphae, qui funibus ex Antiochiae muris demissi facto per
Tarsum itinere Gallorum res in angustiis esse confirmaverunt atque
adeo supremum iis exitium imminere iurarunt. quo nuntio impe-

 
rator eo magis ad auxilium maturandum accendebatur, quamquam
omnes quidem a tali eum impetu revocabant. sed cum ubique fama
percrebruisset, adventare immensam copiam banbarorum, quos Chorosanis
sultanus de imperatoris pro Gallis expeditione certior factus
partim ex Chorosane partim ex ulterioribus regionibus arcessitos et
duce Ismaele filio armatos adversus Romanorum copias, priusquam
Antiochiam pervenissent, festinare iusserat, imperatoris impetum liberandi
Gallos delendique Turcas contra illos furentes cum Curpagane
duce et nuntius quem Francorum legati attulerant et appropinquantis
Ismaelis fama cohibuerunt. iam de. futuro veri similia
expendens intellexit urbem a Gallis nuper captam servari non posse,
praesertim cum nondura firmata ea oppugnataque statim extrinsecus ab
Agarenis desperantes Galli muris relictis hosti cedere atque in fuga
salutem suam quaerere cogitarent. Gallorum enim natio nec leges
aliorum nec consilia sequitur neque ipsa ulla in bello utitur disci-

 
plina et scientia, sed instante bello et proelio ira ferventes et milites
et ipsi quoque duces indomiti sunt, ita ut in medias impetu
non ferendo hostium phalaugas insiliant, si quidem ei qui obstant
paulisper cedunt; sed si arte militari hostes iis insidias posuerint
eosque subdole circumierint, in contrarium omnis eorum impetus
vertitur. nam ut brevi praecidam, in primo impetu sane Galli sustinendi
non sunt, post autem ob armorum onus et vecordem praecipitemque
furorem facile domari possunt. itaque imperator, cum neque
sufficientes in tantam multitudinem copias haberet neque Gallorum
sententias mutare aut meliora suadendo ad ipsorum eos utilitatem
adigere posset, haud ulterius proficiscendum duxit, ne in Antiochiae
auxilium progressus ipsi Constantinopoli exitium pararet. timens
autem, ne adventantibus innumeris Turcarum copiis partium Philomilii
incolae barbarorum gladio interirent, Agarenorum expeditionem
instare tota regione nuntiandum decrevit. simul edixit ut,
priusquam illi appropinquarent, utriusque sexus homines ad ipsum

 B 
recederent nec corpora solum, sed opes etiam, quotquot ferre possent,
exitio eriperent. nec cunctabantur statim omnes et viri etmulieres
imperatorem sequi. *** hac igitur ratione captivos tractare iussit.
partem vero exercitus selegit eamque rursus in plures particulas divisam
misit contra Agarenos, ut si quos Turcarum in excursione
offenderent, audacter eos invaderent fortiterque pugnando viam iis
adimerent imperatoris persequendi : ipse cum reliquo exercitu et cum
Christianis profugis captivisque barbaris in regiam urbem rediit. iam
vero Ismael archisatrapa, ubi imperatorem Constantinopoli profectum
magnam caedem fecisse, multas in transcursu diripuisse urbes
insignique rerum captivorumque praeda facta in regiam urbem rediisse
cognovit, cum nihil ipsi relictum esset, de praeda capienda
desperavit. itaque, cum hic nihil facere posset, alio se vertens
Paipertum oppugnare constituit, quod paulo ante ab inclito illo
Gabra Theodoro occupatum erat, ibique ad praeterfluentem fluvium
castra posuit. id Gabras intuens nocte in eum invadere mo-

 
liebatur; quod vero consilium quomodo evenerit simulque unde ortus
Gabras qualisque fuerit, exponere in aptiorem locum differam: nunc
propositum persequamur. ac Latini quidem fame et continua οbsidione
graviter pressi Petrum illum adeunt, qui, ut supra narravi,
ad Helenopolin victus fuerat, episcopum ipsorum, eumque uti sibi
consilium det rogant. at ille “Fidem” inquit “fefellistis
cum, quoad Hierosolyma attigissetis, castos ac puros vos mausuros
promiseritis. hinc deus nunc non, ut antea, vos adiuvat; quare conversos
ad dominum deflendis peccatis in sacco et cinere lacrimisque
uberibus ac noctibus pervigilandis paenitentiam agere vos oportet.
sic et ego intendam, ut deum vobis reddam propitium.”
pontificis monitis. interiectisque aliquot diebus pontifex divino oraculo
afflatus primores comitum convocat iisque mandat, ut a dextra
altaris fodiant ibique sanctam lanceam reperiant. mox vero, quod
iussum erat, facientes, cum fodiendo lanceam non reperissent maestique
infelicem exitum renuntiassent, iutentius ille deum precatus eos

 
 
scrutationem diligentius instituere iubet. parent denuo repertamque
lanceam celeriter cum gaudio quidem, sed et cum horrore ad Petrum
deferunt. deinde Isangeli omnium castissimo sanctam νenerandamque
lanceam in proeliis gestandam committunt. postero die eruptione
in Turcas per portam non observatam parata Flantras qui vocabatur
a ceteris ducibus id unum petiit, ut sibi in Turcas cum tribus modo
sociis invehi liceret. quo impetrato cum structae utrimque acies starent
ac milites se ad congrediendum accingerent, ipse equo desiliens,
dum ter humi procumbit, deum invocat opem eius implorans;
tum omnibus illud “deus nobiscum” clamantibus missis habenis in
ipsum Curpaganem in tumulo stantem invehitur. ibi, quotquot Turcae
ipsis occurrunt, hastarum ictibus perfossos sternunt; unde perterriti
ceteri dei numine manifesto Christianis auxiliante, antequam
proelium inirent, in fugam vertuntur. ac plerique barbarorum in fuga
trepidantes fluvii vorticibus capti demersique sunt, ita ut coacervata

 
 
 
 cadavera quasi pontem quendam insequentibus praeberent. ita fugientes
satis persecuti redeunt ad barbarorum castra, cumque eorum
opes et praedam omnem ab iis congestam reperissent eaque quantocius
exhaurire cupivissent, tamen tanta erant, ut vix triginta diebus
in urbem Antiochiam comportare ea possent. dein ibi commorabantur
aliquantisper Galli, ut ex certaminum laboribus se reficerent
simulque Antiochiae providentes quaererent, qui eam custodiret. is
fuit Boëmundus, ut qui iam ante captam civitatem id sibi munus
petisset; cui permissa omni urbis potestate ipsi Hierosolyma iter
intendunt. multisque in transcursu ad mare arcibus occupatis, omissis
autem interim firmissimis, quarum expugnationi longior mora
opus erat, ad Hierosolyma festinaverunt eaque obsidentes crebrisque
incursionibus oppugnantes multis Saracenis Hebraeisque occisis
post unum mensem occupant. cunctis vero domitis, cum nemo
resisteret, summam rerum ad Gotofredum deferunt eumque regem
appellant.

Sed Amerimnes princeps Babylonis de Gallorum expeditione
certior factus ab iisque capta Hierosolyma et Antiochiam
multasque alias adiacentes urbes occupatas esse ingentem celeriter
multitudinem ex Armeniis Arabibus Saracenis Agarenisque
congregatam in eos misit. hoc per Gotofredum nuntiato statim
omnes Galli armati ad Iapha conveniunt ibique illorum impetum
opperiuntur ; inde Ramel transeunt, ubi magnus martyr Georgius
passus est. atque cum occurrente Amerimnae exercitu proelio conserto
Galli victores evadunt; postero autem die collocatis in fronte,
qui in extrema acie steterant, victi et ad Ramel usque fugati sunt.
unus Balduinus comes antea effugerat nulla quidem ignavia ductus,
sed ut melius saluti suae consuleret exercitumque in Babylonios pararet.
tum Babylonii eos persecuti Ramel circumsederunt brevique ea
urbe expugnata multos Latinorum trucidant, plures captos Babylonem
deduxerunt. mox inde omnes Babyloniorum copiae ad lapha oppu-

 
 
gnandum pergunt. est enim talis semper barbarorum consuetudo.
vernm Balduinus, quem supra dixi, capta a Francis oppida omnia
circumiens haud paucis peditibus equitibusque collectis insignem
exercitum congregavit, quocum egressus Babylonios graviter fudit.
sed imperator audita Latinorum ad Ramel clade comitum captivitatem
miseratus, quos et aetatis flore roboreque corporis et generis
claritate priscis illis heroibus similes norat, non tulit eos captos in
peregrina terra versari, sed Bardalen quendam ad redimendos eos
multa cum pecunia misit Babylonem datis ad Amerimnen de comitibus
litteris. quibus lectis ille lubentissime comites sine pretio
dimisit excepto Gotofredo, quem iam ante Balduinus frater mercede
redemerat. tum perhonorifice imperator comites Constantinopoli
excepit eosque, cum sat vires refecissent, multa pecunia donatos
laetos domum abire passus est. sed Gotofredus rex Hierosolymorum
rursus constitutus Balduinum fratrem Edessam misit;

 
eodemque temporc Isangeli imperator mandavit, ut Laodiceam traderet
Andronico Tzintzilucae, Eumathii autem Cypri tum ducis militibus
castra Maracei et Balanei: ipse pergeret et reliquas arces pro
viribus occupare conaretur. id etiam fecit litteris imperatoris
oboediens. nam postquam iis, quos supra nominavi, arces reddidit,
Antarado admovens eam urbem sine certamine subegit. quo
audito Atapacas Damascenus multis copiis adversus Isangelen processit
qui nequaquam se tantae multitudini parem sentiens consilium
iniit non tam forte quam prudens. nam indigenas confidenter
conveniens "Ego" inquit "in hac ampla arce alicubi latebo:
vos Atapaca adventante veram rem neutiquam fatebimini, sed fugisse
me territum affirmabitis." quocirca, cum adveniens Atapacas,
ubi esset Isangeles, quaesivisset eumque trepide fugisse crederet,
fessus via prope muros sibi tentorium fixit ; omnemque ei benevolentiam
incolis ostendentibus Turcae in securitate confirmantur ne-

 
 
que quidquam hostile suspicati equos ad pastum in campos dimittunt.
Isangeles autem sole meridie instante verticibus armatus cum
suis (erant autem circiter quadringenti) portis repente patefactis in
media Turcarum castra irrumpit. ibi omnes, qui fortiter pugnarc
consueverant, vitae non parcentes pugna accepta Gallis restiterunt;
ceteri fuga servari studebant. sed quia vasta patuit planities, non
palude vel tumulo fossave intercepta, cunctos Latini in potestatem
redegerunt paucisque in captivitatem deductis gladio reliquos absumpserunt.
sic Turcis debellatis Tripolin Isangeles petiit primoque
adventu verticem collis, quae est pars Libani montis, adversus urbem
occupat, ut et castrorum situm munitissimum haberet et fontem,
qui ducto per coUis declivia opere Tripolin de Libano fluebat, interciperet.
tum ab imperatore, cui, quae egerat, nuntiarat, petiit ut,
priusquam niaiores a Chorosane copiae venirent ipsosque devincerent,
castrum ibi validissimum extrueret. itaque imperator Cypri duci
talem arcem condendam tradidit eique negotium dedit, ut omnia quae

 
 
 utilia futura essent et artifices illius operis navibus quam primum in eum
locum importaret, quem Isaugeles designaturus esset. quo facto, dum
Tripoli Isangeles imminet et, quo eam subiciat, indefesso conatu
omnem movet funem, Boëmundus cognito Laodiceam
traditam esse odium, quo iam pridem in imperatorem flagrabat,
non amplius dissimulaturus Tancredum nepotem cum sufficientibus
copiis ad oppugnandam Laodiceam dimisit. cuius rei faraa allata
ne brevi quidem Isangeles moratus statim eo properat et agit cum
Tancredo variisque sermonibus ei suadet, ut a castri oppugnatione
desisteret; cumque multa cum eo egisset nec quod voluit impetrare
posset surdoque adeo decantare videretur, Tripolin recessit. at illo
minime ab oppugnatione desistente Tziutziluces impetu Tancredi
perspecto in augustias redactus illinc auxilium petit. sed cum ii
qui in Cypro erant cunctarentur, tandem et hostium obsidione et
fame coactus deditionem castri praetulit.

Eodem tempore defuncto Gotofredo, cum alium regem
succedere oporteret, statim Latini, qui Hierosolymis erant, Isangeli
regnum Hierosolymitanum delaturi Tripoli eum arcessunt. at vero
ille adventum suum tunc morabatur; quo factum est, ut, qui Ηierosolymis
erant, cum Constantinopolin eum profecium cunctari viderent,
Balduinum Edessa, ubi tunc versabatur, advocarent et Hierosolymorum
regem eligerent. Isangelen autem benigne imperator exceptum, ubi
Balduinum Hierosolymorum imperium accepisse audivit, apud se retinuit.
cumque Normannorum copiae tum forte advenirent, quibus
fratres duo, Flantrae qui vocabantur, praeerant, niagnopere iis imperator
suasit, ut superiorum exercituum vestigia insequerentur perque
maritimas regiones Hierosolyma profecti reliquo Latinorum
exercitui se iungerent. nec tamen id iis persuasit, quia se iungere
Francis nolebant, sed alia via per orientalem limitem Chorosanem
recta petere studebant, quod expugnaturos se esse sperabant. verum
imperator infeliciter ea consilia eventura intellegens nec cupiens

 
 
tantam multitudinem interire (erant autem quinquaginta mlllia equitum,
peditum centum millia), quia obsequentes eos non vidit, alterum,
ut dicunt, iter ingressus Isangelen et Tzitam arcessitos cum iis misit,
ut et utilia suaderent et coercerent, quod eius fieri posset, intempestivos
eorum impetus. itaque traiecto Ciboti freto Armeniam
versus provecti Ancyram ex itinere capiunt; Halynque deinde transgressi
oppidum aliquod accedunt, quod cum a Romanis incoleretur,
cives nihil mali ab iis ut Christianis veriti et sacerdotes
vestibus sacris induti evangeliumque ac cruces ferentes obviam iis
fiunt; at vero inhumane et crudeliter isti non sacerdotes solum,
ὢ cetcros quoque Christianos necant receptaque via Amaseam socordes
procedunt. interea Turcae bellorum peritissimi cunctis vicis
praeoccupatis omnique frumento incenso Latinorum aciem invadunt
superioresque (erat autem secuudus dies) recedunt: tum illi vallum ibi
figunt deponuntque sarcinas. insequenti die iterum dimicatur tabernaculisque
circumdatis ita eos Turcae concluserunt, ut nec commeatus
causa prodire nec iumenta equosve potum ducere liceret. quare

 
Galli in conspectu praesentis exitii suae ipsorum vitae non parcentes
postero die (quartus autem erat) strenue armati pugnam cum
barbaris committunt. nec iam arcubus hastisve in eos Turcae pugnant
sed de victoria securi strictis ensibus proelioque comminus
facto Normannos cito vertunt, qui in castra sua compulsi consilii
quaerunt auctorem. nec vero adfuit optimus imperator, qui spretus
olim meliora iis suaserat. tandem ad Isangelis et Tzitae consilium
confugiunt simulque exquirunt, num qua regio imperatoriae dicionis,
quo se reciperent, prope adesset. relictis tunc sarcinis tabernaculis
peditatu omni equisque conscensis celerrime ad maritimam partem
Armeniae Pauracesque decurrunt. sed Turcae invadentes eorum
subito castra cuncta diripiunt: mox ad insequendum versi peditatu
omni ad internecionem deleto captos quosdam ad Chorosanem speciminis
causa adducunt. hae Turcarum in Normannos res gestae
fuere. Isangeles autem et Tzitas cum paucis equitibus, qui supererant,

 φιλοτιμr D

Constantinopolin redeunt: quos benignissime imperator exceptos pecuniisque
donatos, ubi quiete se refecerunt, quem in locum proficisci
vellent, rogavit. Hierosolyma se cupere dixerunt; quare iterum eos
munifice donatos in naves imposuit orania eorum arbitrio concedens.
verum Isangeles Constantinopoli relicta exercitum suum revisurus
Tripolin rursus tendit eamque subigere studet. post vero letalem
morbum adeptus ac propemodum expirans advocat Gulielmum
nepotem atque omnes a se captas arces ei velut quandam hereditatem
donat praeficitque eura insuper cunctis quas habuerat copiis.
eius morte comperta imperator statim ad Cypri ducem litteras dedit
eumque iussit multis cum pecuniis Nicetam Chalintzen ad Gulielmura
mittere, ut conciliaret sibi iuvenem eique persuaderet, ut iure iurando
fidem suam imperatori obligaret pari modo servaturus, quo eam defunctus
Isangeles patruus ad mortem usque servasset. 

 lam vero imperator. cum Laodiceam a Tancredo teneri audiisset,
has ad Boëmundum htteras raisit : "Scis protfecto, quid et ipse et vos
omnes Romanorum imperio iurati promiseritis. nunc tamen tu pri-

 
mus rupto foedere Antiochiam occupasti et cum alias arces tum
etiam Laodiceam tibi subegisti. quare aequum iustumque colens
Antiochiam urbom ceterasque arces redde nolique nova in te ipse
bella proeliaque concitare." his Boemundus perlectis, cum solita
simulatione uti non posset rebus aperte veritatem probantibus, specie
quidem scriptis annuit, culpam tamen eorum, quae ipse perperam
egerat, in imperatorem conferens ita ei rescripsit: "Non ego, sed tu
omnium es auctor. licet enim validis copiis secuturum te nos promiseris,
factis tamen verborum fidem praestare noluisti. nos autem,
ubi Antiochiam usque perreximus, multas aerumnas per tres menses
perpessi cum hostibus pugnavimus; nec quisquam hominum similem
famem expertus est, cum plurimi nostrum vetitis cibis vesci cogerentur.
multum vero temporis haec tolerantes ipse quoque quem
belli socium nobis tribuisti Taticius ille tuae maiestati fidissimus servas
in tali discrimino nos deseruit. cepimus tamen miro modo urbem ac
vel supervenientes a Chorosane in Antiochenorum opem copias proelio

 
vicimus. ergo cui aequum videri possit, nos quae nostris laboribus
sudoribusque comparavimus tam facile abicere?" reversis inde legatis
cum imperator Boëmundi litteras perlegisset cogonssetque,
eundem eum esse Boemundum nec ullo modo ad meliora couversum,
Romaui imperii limites muniendos iudomitamque illius ferociam pro
viribus frangendam ceusuit. quare multas cum Buturaite copias in
Ciliciam misit atque ipsum Romanae militiae florem, fortissimos viros
Martisque satellites omnes; in quibus erant etiam Bardas et
archipocillator Michael, florentes aetate iuvenes malasque lanugine
signantes, quos a pueris imperator secum habuerat ac militari arte
imbuerat. hos, quippe prae ceteris sui studiosissimos, cum aliis
mille geuerosissimis militibus partim Gallis partim Roraanis tradit
Butumitae, qui eum comitarentur eique obtemperarent in omnibus
rebus, et quaecumque acciderent arcauis statim litteris ad se
deferreat. totius autem Ciliciae provinciae occupare possessionem
cupiebat, quo, quae de Antiochia mobebatur, facilius exsequi posset.
quamobrem Buturaites omnibus copiis profectus, ubi ad Attali
urbem venit ac Bardan et Michaelem archipocillatqrem suae voluntati

 
minime obsequi vidit, veritus, ne coteri quoque milites seditiosi fierent
indeque perdita opera nullus Ciliciensis expeditionis fructus existeret,
totam rem litteris statim imporatori oxponit oratque, ne diutius
se cum illis versari velit. tum imporator quantae noxae huiuscemodi
dissensio esset intellegens et hos et quotquot e ceteris
suspectos habuit statim alio per litteras convertit mandans, ut
sine mora in Cyprum insulam se conferrent ducique eius provinciae
Euphorbeno Constantino in omnibus praesto essent. quo iussu libenter
excepto confestim iuvenes Cyprum navigant; mox vero cum
Cypri duce brevi versati in hunc quoque solita impudentia utuntur;
quare torvo is vultu eos aspicere coepit. at iuvenes veteris ia se imperatoris
amoris memores datis litteris graviter de duce questi sunt
velle se Constantinopobn ralire sijLniificautes; quius epistulis resignatis
imperator, quod etiam opulentiores quosdam sibi suspoctos cum
ipsis Cyprum relegaverat, timens, ne et hi irati cum illis ad seditionem
abriperentur, Cantacuzeno celeriter praecepit, ut secum eos sumeret; qui
simul Cyreneam venit, hos ad se arcessivit secumque duxit. hactenus

de Barda et Michaele archipocillatore. at Butumites cum Monastra
ducibusque eximiis, qui remanserant, in Cihciam profectus, cum iam
pepigisse Armenios cum Tancredo audiisset, ipsos praetericns Marasin
castrum omnesque adiacentes vicos oppidaque occupavit et idoneis
copiis ad totius regionis custodiam cum duce Monastra mixobarbaro,
cuius iam saepius mentio facta est, relictis Coustantinopolin rediit. 

 Interim Franci Hierosolymis egressi, ut Syriae urbes occuparent,
Pisae episcopo magna praemia promiserunt, si ad finem propositum
cum ipsis se iungeret. annuit is horum rogationi aliisque duobus ad
mare incolentibus in eandem sententiam adductis nihil cuuctatus biremes
triremes dromones aliasque id genus veloces naves nougentas circiter
instruxit cursumque ad eos intendit; idoneam vero eius numeri partem
misit ad populandas Corypho Cephalleniam Leucadem Zacynthum. quo
imperator audito in cuuctis Romani imperii regionibus naves aedificari

 
 oχυρῶσαι 
iussit;multasque etiam Constantinopoli confecit,quas qua forma construi
oporteret, interdum monere circumvehens fabros mouebat; cumque
navalium bellorum peritos esse Pisanos sciret pugnamque cum iis
timeret, ita naves adornavit, ut cuiusvis iu prora ex aere ferroque
fabricata leonum aliarumque bestiarum terrestrium capita hiautibus
late rictibus eminerent; faucesque inauratae solo adspectu horribiles
erant. ignem autem, qui per tormenta in hostes mittendus erat, per
fauces duxit, ita ut leones ceteraeque eius generis bestiae eum evomere
viderentur. sic paratas naves tradit Taticio nuper ab Antiochia
reduci eique illustrissimi capitis appellatiouem indit ; omni
vero classi praeficit Lantulphum titulo magni ducis honoratum,
qui navalis belli peritissimus esset. itaque Aprili mense Constantinopoli
cum classe Romana profecti, ubi Samum veuerunt, navibus appulsis,
quas asphaltis inunctione magis munituri et tirmaturi erant, in
terram escendunt. at postquam Pisanorum classem praeteriisse au-

 
diverunt, solutis ancoria Coum insulam versus eos insequuntur. pervenerant
eo Pisani eius diei mane, cuius sub vesperam Romani
eodem appulerunt. nec vero assecuti Pisanos Cnidum abeunt
prope orientalem continentem sitam. quo advecti, licet totius quidem
praedae spe excidissent, aliquot tamen Pisanos relictos repererunt,
quos percontati, quo iisset Pisanorum classis, Rhodum navigasse eam
audiverunt navibusque extemplo solutis brevi eos inter Patara Rhodumque
assequuntur. eos Pisani conspicati explicata celeriter classe
et tela et animos ad pugnam acuerunt. accedente interim Romana
classe Perichytan Peloponnesius comes navigandi artis peritissimus,
ubi Pisanos conspexit, moneris suae remigio incitato veloci eos impetu
petiit perque medios eos flammae instar pervolans ad classem
Romanam rediit. ea vero minus idoneo ordine, sed acri ac tumultuario
impetu pugnam cum Pisanis capessiverat. atque ipse Lantulphus
primus Pisanorum navigiis se admovens ignem intempestive
iaculatur eoque disperso proficit nihil; itemque Eleemon, qui dicebatur,

 
comes maxiraam audacius navem aggressus, cum in gubernaculum
eius incidisset nec facile inde recedere posset, captus esset utique,
nisi praesenti animo ad machinas suas respiciens ignem
in hostes feliciter iniecisset; quo facto velociter nave conversa tria
quoque alia maxima barbarorum navigia incendit. subito interim
orto turbine, cum mare agitari coepisset, conteri naves ac paene
mergi undarum aestu, stridere antennarum cornua, vela frangi, barbari
perterrefacti ob missilem ignem (neque enira norant talium machinarum
fiammarumque naturam, quas, recta plerumque igni adscendente,
quocumque quis vult et in pronum et ad latera iaculatur)
et maris tempestate turbati fugae se mandarunt. haec quidem
barbari: Romana vero classis ad parvam insulam, cui Seutlo nomen
erat, constitit; unde prima luce moventes ad Rhodum appellunt
ibique facta escensione oranes captivos in his Βοëmundi
metu servitutis aut caedis terrebant. cumque nihil moveri eos
ac venditionem pro nihilo habere animadvertissent, omnes statim

 
 
 
 
trucidarunt. vcrum supcrstitcs illins pugnae Pisani ad dcpopulandas
iusulas, in quas forte inciderunt. praesertim Cyprum animos adverterunt
sed proficiscente in eos Philocalc Eumathio, qui forte ibi erat,
nautici terrore perculsi oblitiquc suorum, qui pabulatum c navibus
exieraut, phirinios in insula relinquunt navibusque temere sohitis Laodiceam
tendunt ad Boëmundum, cuius amicitiam se amplecti profitentur
quique laetus, ut erat eins mos, eos excepit. sed relicti isti in littore
praedatores, ubi reversi classem non viderunt, desperantes sc in mare
proiecerunt demersique sunt. deinde duces Romanae classis una cum
Lantulpho in Cyprum convenientes de pace agere decreverunt, omnibusque
conseutientibus Butumites ad Boemundum mittitur. verum
hic, cum eum vidisset quindecimque dies secum detinuisset ac fames
mes tandem Laodiceam occupasset idemqne semper Boëmundus
nec mutatus esset nec pacis artes didicisset, Butumite arcessito “Non
huc" inquit “amicitiae aut pacis caasa venisti, sed ut naves

 
 
incendio deleres; abi et, quod integris membris hinc dimitteris, in
lucro pone". reversus igitur eos, a quibus missus fuerat, in Cypri
portu iuvenit. tum Boëmundi malitia ex recenti nuntio magis
intollecta desperataque inter ipsum et imperatorem pacc plenis
velis profecti Constantinopolin rodierunt. sed cum prope Sycen
esseut, gravi ac vehementi tempestate coorta omnes naves praeter
eas, quibus Taticius praeerat, in terram eiectac et paenc fractae
sunt. hunc exitum habuit expeditio Pisana quaeque cum ca coniuncta
fuerunt. iam Boëmundus pro sollertissima sua versutia metuit,
ne Curicum imperator praeoccuparet Romanaque classe ad portum
appulsa et Cyprum tueretur et omnes ad se e Longibardia per
orientalem oram maritimam profecturos socios arceret, his de causis
ipse urbem illam restituere portumque eius occupare statuit. nam
Curicum erat oppidum olim munitissimum, post vero dirutum. sed
imperator eandem rem curans, ut consilia eius praeverteret, mittit
Eustathium eunuchum e caniclei praeposito magnum classis drunga-

rium creatum eique mandat, ut Curicura occupare simulque et hoc
et Seleuciam arcem sex stadiis inde distantem restituere properaret:
tum idoneo praesidio imposito ducem praeficeret Strategium Strabum,
pusilla quidem statura virum, sed ingenti belli usu: ad hoc
idoneo numero bellicas naves in portu constitueret insidiaturas diligentissime
Latinis navibus, quae ad Boëmundi auxilium ex
tenderent, Cyprique custodiae invigilaturas. itaque classis
quem dixi drungarius profectus, ut Boëmundi consilia
Curicum statim refectum in pristinum statum redegit Seleuciamque
restituit ac fossis circummunivit sufficientesque copias cum duce
Strategio in utraque arce reliquit. tum portum intravit ibique satis
magna, uti mandaverat imperator, classe relicta Constantinopolin se
retulit, ubi amplis ab imperatore laudibus honoribusque ornatur. 

 Haec circa Curicum acta sunt. anno post certior factus imperator
etiam Genuensium classem in Francorum auxilium venire, sensit

 
ab his quoque non parva imperio Romano damna timenda esse.
quare Cantacuzenum cum idoneis copiis per continentem, mari
Lantulphum celeriter armata classe dimisit eumque confestim littora,
unde transituram ibi Gcnuensium classem invaderet, occupare
iussit. sic omnibus, quo iussi erant, profectis accidit, ut gravi et
ineluctabili procella exorta phirimae naves frangerentur; quas in
terram subductas humida pice studiose refecerunt. tum Cantacuzenus,
ubi Genuensium classem per littora navioantem adventare
comperit, auctor erat Lantulpho, ut cum duodeviginti navibus,
quas ceteris in terram snbductis solas in mari habuit, ad Maleae
promontorium de imperatoris iussu subsideret indeque si pugnam
cum iis committere auderet, transeuntes Genuensium naves aggrederetur;
sin minus, classe Coronen deportanda suam naviumque
cum classicis salutem peteret. is profectus, cum ingentem Genuensium
classem videret, recusato proeho celerrime se Coronen recepit:

 C 
Cantacuzenus autem cura quanta debuit maxima tota Romanorum
classe collecta convocatisque omnibus, quos secum ibi habebat,
celcrrime Genuenses persecutus est; quos ubi assequi non potuit,
Laodiceam deflexit omni inde vi et impetu contra ëmundum
bellum gesturus. ac manu operi statim admota portum expugnavit,
cumque diem noctemque arcis oppugnationem continuasset, sexcenties
assultu temptato repulsoque frustra rem gessit; nec blandis colloquiis
Gallis persuadere nec infesta vi quidquam proficere potuit.
tribus igitur diebus noctibusque inter littus murosque Laodiceae e
saxis sine calce circularem maceriam aedificavit. quo munimento facto
intra ambitum illum arcem ex enchorega materia extruxit, unde
validius velut ex tuto receptaculo moenibus oppugnandis insistere
posset; deinde duas ad portus ostium utrimque turres molitus
ferream catenam inter eas suspendit, quae naves auxilio Gallis fortasse
venturas prohiberet. eodemque tempore multa quoque ad maris oram
oppida cepit, Argyrocastrum Marchapin Gabala aliaque usque ad

 
Tripolis confinia. quae quidem loca Saracenis antea tributaria multo deinde
labore ac sudore ab imperatore Romanorum imperio restituta sunt.
sed imperator Laodiceam a terra oppugnandam ratus, cum pro sua
pernoscendorum brevi hominum sollertia callidum ëmundum
artes iamdiu nosset ac fraudulenti eius perfidique anirai accuratam
copnitionem haberet, Monastram arcessivit eumque iusto excrcitu per
continentem misit, ut eodem tempore Cantacuzenus a mari, ipse a
terra Laodiceam obsideret. sed iam antequam Monastras advenit.
Cantacuzenus portum urbemque occupaverat: arcem vero, quac cula
vulgo nunc dici solet, adhuc Gallorum quingenti pedites, equites centum
obtinebant. tum Boëmundus et harum arcium
et litteris a comite, qui Laodiceae arcem tenebat, acceptis, quae annonam
ibi deesse nuntiarunt, cunctis suis copiis atque una cum Tancredi nepotis
sui atque nepotis Isangelis exercitu Laodiceam fiectit copiamque
omne genus commeatuum, quos mulis imposuerat, in culam importat;
tum Cantacuzenum conveniens “Quonam” inquit “consilio” ad has

 
 o 
molitiones structurasque te applicuisti?" tum vero Cantacuzenus "Scis"
iuquit "servitutem vos imperatori spopondisse ac quascumque urbes
ceperitis reddituros ei sollemni iuramento confirmasse. at tu periurus
pacis etiam foedera fregisti atque hanc ipsam urbem, quam occupaveras
quamque tradidisse nobis te poenituit, deuuo cepisti, ita ut
captas a vobis urbes accepturus frustra huc venirem." interrogante
ad hoc Boëmundo : "Pecuniane au ferro quas dicis arces recepturum
a nobis te aperas?" ille "Pecuniam" ait "comites illi nostri, ut
fortiter dimicent, acceperunt". sed iratus tunc Boëmundus "Scito"
iuquit "ne unam quidem muuitiuuculam sine pecunia te a nobis recepturum”; 
ac sine mora ut portis urbis admoverentur equites suos
incitavit. sed Cantacuzeni milites moeuia tueutes telorum multitudine
nivis iustar in Francos, qui ad muros accedebant, emissa paulum
eos repulerunt. tum Boëmundus copiis omnibus celerrime collectis
in arcem penetravit remotoque praefecto cum Gallis qui ibi erant,
quia suspectos illos habuit, atque alii urbis custodia imposita vi-

neas quoque, ne equitantes posthac Latinos impedirent, prope muros
sitas excidit; quo facto rediit Antiochiam. verum Cantacuzenus haud
segnius vario modo obsidionem instituit ac mille artibus machinisque
bellicis adhibitis inclusos in arce Latinos terruit. simul Monastras
per continentem profectus equestri agmine Longiniadem Tarsum
Adanam Mamistam totamque ipsam Ciliciam occupavit. 

 ëmundus autem imperatoris minis perterritus, quod, quo
defenderet, non habuit (defecit enim eum magnus et terrester et navalis
exercitus, quamvis utroque ad periculum propulsandum opus esset),
consilium capit valde illiberale, verum maxime versutum. ac primum
quidem Antiochia Marcesis sororisque suae filio Tancredo commendata
undique mortis suae famam dispersit: eumque etiam tum
vivum orbis terrarum mortuum esse putabat; avibus enim celerior fama
in omnes regiones manavit mortem ëmundi nuntians. quam ubi
sat firmatam esse sensit, en lignea arca profertur, quam cum spirante
illo mortuo ponunt in biremi mox a Sudei, qui est Antiochiae

 
portus, Romam navigatura. sic per mare ëmundus velut
vehitur; speciem enim mortui praeliebat et sarcophagus eaque quae
circum illum fiebant: nempe vellebant comam circumfusi barbari
dominum maguopere lamentantes, dum ipse ille supinus iacet hactenus
mortuus, sed occultis foraminibus spiritum reciprocans. haec
quidem in littoribus; sed ubi altum tenuit navis, cibis appositis eum
curant; tum vero iterum eadem lamenta eaedemque praestigiae. quin
etiam, ne fetentis iam cadaveris indicium deesset, gallinaceum, quem
strangularant vel mactarant, cum mortuo condunt: qui quarto quintove
die molestissimum naribus odorem exhalavit. ac fetor ëmundi
cadaveris videbatur iis esse qui externa specie fallebantur.
sed magis ipse ficto suo malo fruebatur, ita ut maxime mirer,
quomodo etiamtum sentiens nasi dolorem putrescens cadaver
secum habens preferre potuerit. at vero hinc didici barbaros, quidquid
susceperint, irrevocabiles nec quidquam tam difficile esse, quod
non perferant, cum semel susceptis ultro laboribus se dederint. is

 
enim, etsi nondum mortuus sed specie tantum mortuus erat, ne cadaveris
quidem societatem timuit. haec quidem princeps atque unica barbari in
nostra terra machiuatio fuit, quae manifesto ad Romaui imperii perniciem
spectabat; cui parem nemo ante in bello seu Graecus seu barbarus
excogitavit nec postea credo nos similem visuros. ceterum simul Coryphum
tenuit, quasi subductus in arcem quandam praesidiumque
ac refugium et in tuto positus e mortuis, quibus adnumerabatur,
surrexit feralique arca relicta puriore aere soleque aflfatim fruitus
Coryphum urbem circumiit. quem indigenae conspicati peregrina
ac barbarica veste indutum genus fortunamque interrogarunt, quis
esset, unde et quo iret, quaerentes, at ceteris ille omnibus contemptis
ducem urbis quaesivit. is tum Alexius quidam erat genere
Armenius, quem superbo vultu modoque adspiciens superba planeque
barbara voce Alexio imperatori nuntiare haec iussit: “Tibi ego
ëmundus ille, Roberti filius, qui quid fortitudine et
valeam, superiora tempora et te et iraperium tuum docuerunt. deus
ipse sciat, me quocumque verterim tot malis minorem fore. nam ex

 
 
quo Romanorum terra peragrata Antiochiam perveni totamque Syriam
hasta mea subegi, multas a te tuoque exercitu acerbitates pertuli novis
semper delusus ostentationibus atque in innumeras calamitates bellaque
cum barbaris proiectus. nunc autem scito, me quamvis mortuum
revixisse tuasque manus effugisse. etenim omnium oculos ac manus
suspicionemque mortui specie fallens nunc vivens movens spirans
acerbissima tuo imperio ex hac Corypho denuntio, quibus quidem
auditis non admodum laetaberis. nam nepoti meo Taneredo, fortissimo
bellatori, Antiochiae custodia contra duces tuos tradita ipse
domum abeo tua quidem tuorumque sententia mortuus, mihi autem
meisque vivens ac gravissima in te moliens. nam ut Romaniam
tibi oboedientem perturbem, et vivus mortuus sum et mortuus vivo.
simul atque enim transmarinas regiones attigero, Longibardos omnesque
Latinos et Germanos nostratesque Fraacos, beilicosissimos viros,

 
 
 visam multorumque caede ac sanguine urbes et terras tuas implebo,
donec in ipso Byzantio hastam fixero.” eo usque barbarus
processit.

Res in prima Βοëmundi traiectione gestae omnesque in imperatorem
machinationes, quibus imperium Romanorum sibi appetiverit,
eiusdem porro inde recessus sordide quidem, sed feliciter
confectus dolosaque illa navigatio, qua tamquam mortuus vectus

 
tandem Coryphum pervenerit, hac ratione exposita sunto. nunc vero
operam dabimus narraudis iis, quae postea evenerunt. fetens igitur
mortuus Coryphum pervectus, prout dictum est, per illius urbis ducem
minis supra relatis impei-atorem insecutus atque in Longibardiam
nave traiectus rem aggressus est. Illyricum rursus occupare
meditans cum pluribus properavit quam quot antea habuerat sociis
sese copulare. quare cum Francorum rege iungere affinitatem cupiens
unam filiarum eius ipse in matrimonium duxit, alteram vero
mari in urbem Antiocliiam misit, ut Tancredo nuberet ipsius consobriuo.
collectis deinde innumeris undecumque copiis comitibusque ex quavis.
vis regione et civitate convocatis cum omnibus quibus praeerant
copiis in Illyricum traiectionem summa ope urgebat. at vero
imperator audito quem Alexius miserat nuntio extemplo ad omnes
civitates, Pisam Genuam Venetias literas misit, quibus praemunire
eos euitebatur, ne fallacibus ëmundi circumventi argumentis in
partes eius se abstrahi sinerent. ille enim urbes omnes provinciasque
circumiens magnis imperatorem calumniis petiit paganum vocans

 
 
 
 eum et Christianorum adversarium. cum vero sultanus Babylonius
antea trecentos eo tempore cepisset comites, quo innumerabiles Gallorum
exercitus per occidentem in Asiam traiecti Antiochiam urbem
Tyrumque et adiacentes cuctas civitates ac regions vastabant, duraque
homines custodia retineret in carcere ad antiquae crudelitatis
usum taeterrimo, imperator, ubi eos captos esse acerbissimaque mala
perpeti audivit, misericordia graviter commotus totus in eo fuit, ut
eos liberare studeret. quam ob rem arcessitum Nicetam Panucomitam
cum pecuniis ad Babylonium misit literis datis, quibus captos illos comites
expeteret maximis gratis promissis, si vinculis solutos pretio
accepto in libertatem eos restituisset. viso igitur Panucomita auditisque
iis quae ab imperatore perferebantur ac lectis etiam litteris Babylonius
statim comites vinculis liberatos e carcere eduxit nec tamen
plenam iis libertatem concessit, verum eos Panucomitae tradidit deducendos 
ad imperatorem repudiates que offerebantur pecuniis, sive 

 
 
quod non sufficiebant redemptionis pretia, sive quod avaritiae suspicionem
fugiebat, ne videretur pretio eos reddere puram potius imperatori
veramque gratiam tributurus; sive denique quod plura se beneficia
rccepturum sperabat: deus id sciat. quos ubi conspexit imperator,
valde admiratus est barbari facilitatem. tum diligenter ipsos quas
perpessi essent calamitates percontatus, postquam comperit tamdiu
eos totque cyclorum solarium periodos in carcere retentos ne semel
quidem solem vidisse neque e vinculis fuisse expeditos nec quidquam
omuino per diuturnum tempus cibi potusque gustasse, nisi panem
et aquam, commiseratus tantas aerumnas profudit lacrimas et omni
statim benignitatis genere eos cumulavit datis insuper pecuniis
vestimentisque; ad balneas quoque eos adduxit omnique opera
id egit ut tantae illius miseriae memoriam extingueret. ipsi
vero valde gaudebant imperatoris beneficiis quique antea eius
inimci et hostes fuerant, periuri illi ac promissionum suarum
immemores, nunc tantam eius in se clementiam suspiciebant. ille
vero aliquot diebus interiectis arcessitos ad se ita allocutus est: "Liberum
nunc vobis arbitrium permitto hac in urbe quamdiu libet no-

 
biscum remanendi. si quis vero suorum captus desiderio hinc discedere
cupiat, sine ullo impedimento nec invitis nobis in patriam revertatur,
et sic sint omnia ei parata, ut pecuniis cetcroque viatico largiter instructus
iter suscipiat. liberam denique seu manendi seu abeundi vobis
potestatem esse volo et quidquid placebit liberorum instar vos ex lubitu
vestro facere." raanebant interea comites apud imperatorem tanta,
ut dictum est, eius liberalitate ornati, aegre ut ab eo discederent.
verum ëmundus in Longibardiam transgressus maioremque,
supra diximus, sibi quam antea habuerat cogere exercitum enitens,
cum raultis in imperatorem contumeliis invectus est urbes cunctas
regionesque obiens, tum clara voce paganum eum firmumque paganorum
praesidium esse pronuntiavit. quo imperator cognito comites,
quos supra commemoravi, non solum quod flagrabant iam desiderio
in patriam redeundi, sed etiam ut, quae contra ipsum a ëmundo
vulgarentur, refellerent, amplis datis muneribus domum remisit.
ipse confestim sese Thessalonicam contulit, ut et tirones nuper delectos
in armis exerceret et prohiberet Boemundum, quominus, ut
fama erat, ex Lougibardia in nostros fines traiceret. illi interim

 B

τὸν M 
comites, cum discessissent, Boëmundi calumnias manifestis indiciis
rcfutarunt eumque impostorem vocantes ne levissima quidem eius
dicta comprobavere, at coutra coram eum mendacii coarguere studebant.
cuius rei fidissimos semet ipsos testes omnibus in urbibus
regionibusque exhibebant. 

 Ea igitur Boëmundi traiectione ubique nuntiata, cum imperator
multas cognosceret quas ingentibus Gallorum exercitibus opponeret
sibi deesse copias, nihil cunctatus nec pericula defugiens
e Coeles Syriae castris milites, quibus tunc Cantacuzenus et Monastra
pracerant (ille Laodiceam obtinebat, hic Tarsum) arcessivit; quo
facto haud nudas obsessas ab iis regiones urbesque reliquit. Laodiceam
enim Petzeam cum aliis dimisit copiis, Tarsum autem et
in mones, quibus Monastra prafuerat, regiones et urbes Aspieten,
nobih genere ex Armenia ortum et, ut ferebatur, fortitudinis gloria
praestantem: quamquam quod instabat discrimen talem eum esse,
quantumquidem ad artem spectabat militarem, minime probavit. etenim
Tancredus Antiochiae princeps, quem in Syria fuisse supra vidimus,
crobros sparsit rumores, quani celerrime se Ciliciae urbes oppugna-

ω 
 A 
turum et imperatoris manibus eara esse adempturum, quod sua esset
suisque armis a Turcis vindicata. nec tales solum ubique sparsit rumores,
sed scriptis etiam litteris peiora minabatur, quae ad Aspieten
quotidie deferebantur. verum ne minis quidem contentus etiam factis
minas inlustravit alia brevi se executurum pollicitus. milites enim undique
contraxit Armenios Gallosque, quos quotidie exercendo ad aciem
congressusque proeliorum informavit. interdum ad praedam eos misit
quasi fumum edens secuturi ignis praenuntium. tum machinas
muris quatiendis aptas ac reliquum omnem oppugnationum apparatum
diligentissime sibi comparavit. haec quidem ille: at vero Aspietes
Armenius, tamquam nemo ei immineret terroremve iniceret aut tantum
minaretur periculum, securus compotationibus nocturnis immoderaissimisque
tempus terit quamquam fortissimus maximeque strenuus
in bello miles. sed cum ad Ciliciam appulisset et remotus a domino
sui iuris esset, diversissimis sesc luxuriae deliciis dedidit, ita
ut plane effeminatus et magis magisque lascivia diffluens oppugna-

 
 
tionis tempore adversus Tancredum militem illum impigerrimum
animo prorsus deficeret. nec minarum tonitru aures eius obstrepuit
neque cum ille lovis tonantis instar venisset, Cilicia devastata
adductus est ut ad fulmina attenderet. Tancredus enim subito
Antiochia profectus cum decem millibus armatorum bipartito distributis
unam copiarum partem terrestri itinere ad Mopsi urbes
misit, alteram in triremes impositam maritimo cursu ad Saroncm
amnem duxit, qui ex Tauri profluens montibus inter duas Mopsi
urbes, alteram olim destructam, recens aedificatam alteram, in Syriacum
mare eflfunditur; unde Tancredi classis illius fluminis
ostia advecta usque ad ipsos, qui duas conectunt civitates, pontes
pervenit. hinc iam utrimque urbs ab exercitu premitur, classe a
fluvio urbem facile aggrediente, terrestribus vero copiis ab altera
parte urgentibus. interea ille, quasi nihil eveniret insoliti nec tantum
militum examen urbem circumstreperet, nescio quomodo sua certe
ipsius virtute ipse plane indignus minimam eorum rationem habuit;
quae res incredibile ei odium in imperatorio exercitu concitavit. quanta

 
igitur Ciliciae urbibus perpetienda faere ab eiusmodi viro expugnatis,
qui et ipse omniuin fortissimus fuit et admirandam cum ceterarum
rei bellicae artium tum imprimis oppugnandarura urbium peritiam
sibi paraverat? ac si quis forte miretur, quomodo imperator istam
Aspietae rei militaris imperitiam ignoraverit tantaunque ei commiserit
provinciam, ad patrem defondendum sat argumenti eximia affert
Aspietae nobilitas nominisque fama. principem enim locum inter
Arsacidas obtinebat regio genere natus. quare ad eum stratopedarchae
totius Orientis dignitate ornatum amplissimos omnium honores
detulerat, praesertim cum perspectam illius viri fortitudinem haberet.
nam imperatore, patre meo, adversus Robertum bellum gerente,
quod supra enarravimus, in proelio Gallus quidam altis humeris
omnes superans infesta hasta subditisque equo calcaribus
turbinis instar in Aspieten incidit, qui, licet gravem Galli impetum
stricto gladio excepit, saevissimo vulnere affectus est cuspide
praeter pulmonem ad dorsi spinani penetrante. neque vero ob

id perturbatns, sed firmiter equo insidens tali ictu barbarum ferit,
ut et caput ei et galeam discindcret. quo facto uterque de equo
cecidit, Gallus exanimis, Aspietes adhuc spirans. quem plane exsanguem
qui circumstabant erigunt benigneque curatum ad imperatorem
pertulerunt ostendentes hastam et vulnus Gallique necem referemtes.
cuius virtutis et audaciac mirae recordatus imperator,
reputato etiam generis illius splendore, ut peritissimum pugnandi ducem
strato pedarchae, ut supra dixi, honore insignitum in Ciliciamque
missum Tancredo opposuit. 

 Sed de his satis. imperator vero duces, qui per universum
sparsi erant occidentem. litteris datis quam primum cum copiis
iussit ad Sthlanitzam contendere. quid igitur? propugnatores quidem
arcessivit, ipse interea cessavit et regum more beluinam vitam
praeferentium otio balnearumque deliciis usus est ? immo ne in regia
quidom morari sustinuit, sed relicto, ut supra narravi, Byzantio per

 
 
medias occidentales terras Thessalonicam urbem petiit Septembri
mense indictione deoima quarta vicesimo ab eo tempore auno, quo
imperium capessiverat, Augustam secum ducens quamvis invitam.
neque enim ea illius indoles fuit, ut in publicum libenter prodiret,
sed ut plerumque domi manens suis fungeretur officiis,
veluti ut sanctorum patrum evoiveret libros, meute intueretur semet
ipsam, operam daret beneficentiae ac munificae in eos praesertim
homiues liberalitati, quos et ex habitu et ex ipso vitae specimine
deo servire intellegebat et procibus vacare cantibusque alternare.
quotiens autem prodeundi in publicum ei praecipua ut reginae erat
necessitas, pudore tenebatur magnoque statim rubore suffundebantur
eius genae. Theano quoque feruut philosophiae studiosam, cum quis
forte nudato eius brachio conspecto iocans dixisset "o pulcrum
brachium", sic respoudisse "at non publicum”. itaque regina et
mater mea, gravitatis simulacrum, sanctitatis domicilium, adeo non
cubitum oculumve in publicum proferre solebat, ut ne vocem quidem
insuetis vellet auribus immittere. tam mirabile igitur illa verecun-

 
diae erat exemplar. verum qnoniam necessitati ne dii quidem, ut
dicitur, resistere queunt, euntem saepissime in expeditiones imperatorem
comitari cogitur. quamvis enim innatus eam pudor in regia
retineret, caritas tamen fervensque in imperatorem amor ex aula
illam licet invitam hasce ob causas eduxit. primum is, quo imperator
affligebatur, pedum morbus, cum acerbissimis eum afficeret doloribus,
cura indigebat vel diligentissima. neque quemquam tam desiderabat
pedes suos contrectare quam dominam matremque meam, quae curiose
ac perite fricando tractandoque pedum dolores aliquantum permulcebat.
imperator vero ille (mihi sane nemo magniloquentiam obicit:
domestica enim admiror; neve me mentiri de imperatore suspicetur:
vera enim loquor) sua ipsius commoda urbium saluti postponebat:
nihil enim eum a Christianorum amore seiunxit, non
dolores neque vohiptates neque bellorum aerumnae neque aliud quidquam
aut parvum aut magnum neque solis ardores aut frigora hiemis
neque cuiusvis generis adversus barbaros proelia. sed constanter ea
omnia pertulit, et quamquam morbis defatigabatur corpus, tamen
succurrebat, quocumque vocaverat salus publica. altera deinde eaque

 
 
gravissima reginae fuit imperatoris comitandi causa tot insidiarum,
quae parabantur ubique, periculum, id quod singularem requirebat
curam tutelamque vere cautissimam. etenim et nox ei insidias tendebat
et meridies, vesperque novum semper exitium moliebatur; matutinum
denique tempus infaustissima struebat; quorum omniumtestis
est deus. quid ergo ? nonne a tot nefariis hominibus circumventum
principem sexcentis custodiri oculis oportebat, cum alii eum arcu peterent,
alii gladium contra eum acuerent, alii tale quid moliri prohibiti
verborum iniurias calumniasque iacerent? quemnam tum regi adesse
oportuit praeter uxorem natura ad ipsi auxiliandum destinatam?
quis ipsa melius consulebat imperatori eiusque insidiatores
suspicabatur ? sagax quippe fuit ad ea quae utilia erant providenda,
sagacior ad perscrutandos inimicorum animos. itaque erat unica
omnino in omnibus rebus domini et parentis mei spes in matre collocata,
quae noctu quidem velut vigil oculus, die custos illustrissima,
inter cenae pericula antidotum optimum et contra ciborum iniurias
salutare remedium fuit. hae igitur causae innatam matronae illius
verecundiam summovebant eamque de virorum oculis haud sollicitam

 
esse adduxerunt. quamquam ne tunc quidem consuetae modestiae
umquam oblita est, verum tam oculorum obtutu quam silentio et cultus
modestia plerisque fuit occultior. unum hoc, imperatricem castra
sequi, indicavit lectica duabus mulabus vecta et imperatorio desuper
tapete cooperta: ceterum divinum eius corpus latebat. id solum omnibus
notum erat, insignem quandam curam omnia morbo imperatoris
necessaria suppeditare, custodem regis numquam dormire, oculo vigili
esse nec umquam connivente in officiis. sed etiam nos, quicumque imperatori
bene volebamus, ei custodiendo laborabamus coniunctis cum domina
et matre viribus pro se quisque tota mente totoque animo neque
umquam defatigati. haec adversus obtrectatores linguasque maledicas
a me scripta sunt. iunocentes enim probris obnoxii esse soleat; quod
quidem humanae naturae vitium nec Ilomeri Musa ignorabat; praeclare
facta cakimniantur resque inreprehensibiles in reprehensionem
ducuut. illa igitur expeditionis tum temporis adversus Boemundum
ab imperatore susceptae partim invita partim prompta sese comitem
dcdit. nec utique conflictura imperatrix fuit cum barbaris

 
 
copiis. quid enira? Tomyridis id fuerit et Sparethrae Massagetidis,
non Irenes meae, quae in alias prorsus res virtutem conferebat
armisque erat instructa aliis quam hasta Palladis galeave Plutonis.
sed parma ei et scutum gladiusque, quo fortiter resisteret rebus
adversis et vitae vicissitudiuibus, quibus imperatrix reges norat
expositos, strenua in agendo erat virtus, in cupiditates summa
severitas, fides denique sincerissima, ut Solomoni videtur. his igitur
mater mea ad eiusmodi bella armata fuit, cetera pro nomine suo moribus
pacatissirnis. sed quamvis nondum iustante barbarorum impetu,
omnia tamen ad eum imperator parare studebat. quare arces tutiores
firmiorcsque reddidit providitque res omnes, quae adversus ëmundum
necessariae videbantur. coniugem vero secum duxit et sua
ipsius causa ac propter rationes supra expositas et quod nondum
periculum imminebat neque belli tempus aderat. sumptis igitur
omnibus, quos tum habuit, nummis aureis et ex alio metallo et aliis
praeterea rebus pretiosis ex urbe profecta per totam deinde viam

omnibus mendicis et pellibus tectis seu prorsus nudis largissimam
manum porrigebat, adeo ut omnino nullus, qui petiisset ab ea, inanis
abiret. postquam vero destinatum sibi tabernaculum occupavit, non
hic otio sese dedit, sed eo aperto petitoribus aditum praebuit. his
enim semper affabilis erat ac videndam audiendamque se libenter praebebat.
neque pecuniam pauperibus largiri contenta meliora etiam
iis suadebat; et quos forte viribus valentes vitam agere videbat
otiosam, eos ad pera laboresque impulit, ut inde sibi peterent ad
vitam necessaria neu languore oppressi ostiatimque mcndicantes
vagarentur. nec ullum umquam tempus ab illa beneficentia imperatricem
detinuit. itaque David quidem potum fletu miscuisse constat,
imperatricem vero et escam quamlibet et potum cum misericordia
habere cotidie commixta patebat. multa hercle sunt, quae de hac
imperatrice mihi tradere liceret, nisi filiae testimonium mendacii
suspicionibus obnoxium foret, quasi in matris gratiam confictum esset.
equidem sane adversus eos, qui talia suspicantur, verbis meis actiones
nes ipsas testes proferam. 

 Ad imperatorem autem, ubi Thessalonicam eum pervenisse
cognitum est, occidentis partium milites, veluti centrum gravia cor-

 
porum petunt, undique confluunt. Gallorum tunc adventus non
praeiens, ut antea, locusta indicio fuit, sed in caelo apparens cometes
magnus vel potius omninm, qui olim visi sunt, maximus, quem alii
ad genus trabalium, alii vero iacularium pertinere contendebant. oportuit
enim nova atque insolita quae eventura erant caelestibus quibusdam
indiciis praenuntiari. nam oculis ille pleno lumine sese
praebebat quadraginta dierum noctiumque spatio atque ab occiduis
partibus ortus in orientem solem tendebat. quo viso obstupefacti
omnes, cuius ille rei afierret nuntium, sciscitabantur. imperator
vero, etsi talibus rebus minime addictus, sed naturalibus eas assignandas
causis ratus, peritos tamen tunc huiusmodi rerum viros, quin
etiam arcessitum ad se Basilium, Byzantii praefectura nuper donatum,
quem imperatori maxime deditum esse constabat, ea de re
consuluit. ille proxirao die se responsurum esse dixit et in locum,
ubi deverterat, reversus (templum id fuit in honorem Ioannis evangelistae
olim extructum) post solis occasum astrum intuebatur.

 
 B 
ita laborans et computationibus defatigatus accidit ut somno caperetur
et sanctum illum sacerdotali toga ornatum conspiceret. ipse,
licet maxirae gauderet non somnium, sed veram videre visionem
ratus, agnito tamen sancto obstupefactus animo demisso ab eo petiit,
ut, quorumnam stella eveutuum nuntia esset, sibi indicaret. cui
illeGallorum motus astro praenuntiari dixit, "quo extincto" iuquit
“eo ipso in loco eorundem exitium significatur.” hactenus
apparitioue. at imperator Thessalonicam profectus omuia, ut supra
expositum est, contra Boemundi traiectionem parabat cum
tirones nuper delectos ad arcum strenue intendendum, ad feriendum
telis scopum et ad corpus scuto tuendum exercens tum missis litteris
auxiha ex exteris gentibus evocans, ut quamprimum tempus posceret,
illuc adyolarent. singularem vero curam de Illyrico adhibuit; nam
Dyrrachium urbem firmavit eique Isaacii sebastocratoris alterum
filium Alexium imposuit praefectum. eodem tempore ex insulis
Cycladibus niaritimisque Asiae et ipsius Europae urbibus instrui
classem lussit. ac licet multi, ne naves cogerentur, intercederent,
quia nondum immineret Boemundi traiectio, ipse tamen ut his

 
cederet, nequaquam adductus est esse ducis dicens, nullum ad vigilantiam
terapus intermittere neque ad ea solum, quae essent ante
pedes, intendere, verum etiam futura cogitare nec denique intempestiva
parsimonia inparatum deprehendi, si necessitas urgeret,
cum adeo hostium irapetus nuntiaretur. his igitur optime dispositis
Strumpitzam se confert indeque progreditur usque ad Slopimum.
ubi audita clade, quam Ioannes sebastocratoris filius adversus Dalmatas
paulo ante missus acceperat, sufficientes ei copias auxilio misit.
quare fraudulentissimus Bolcanus statim ad imporatorem delegavit,
qui pacem rogarent, petitosque obsides dedit. ille annum unura et
menses duos ibi moratus, cum Boemundum commorari etiamtum in
Longibardiae partibus resciret, instante hieme milites domum dimisit.
quo facto dum Thessalonicam versus proficiscitur, natus est
ad Balabistam porphyrogeniti imperatorisque Ioanuis filius primogenitus
sororem secum geminam in partu ducens. deinde memoria ibi
magni martyris Demetrii celebrata in caput regni sose recepit, ubi
tum temporis hoc accidit. collocata erat in medio Constantini foro

 
 
aenea statua in orientem conversa, quae columnae porphyreticae late
conspicuae imposita sceptrum tenuit dextra, laeva globum ex aere
factum. ferebatur esse illud Apollinis simulacrum, Anthelium, opinor,
a Constantinopolitanis vocatum, quod Constantinus magnus ille imperator,
urbis pater ac dominus, in suum ipsius nomen transtulit et
Constantini imperatoris statuam appellavit. at vicit nomen illud
statuae antiquitus impositum, ita ut ab omnibus Anelius vel Anthelius
vocaretur. quam statuam exorti subito saevissimi Africi venti,
sole tum in Tauro posito, deturbatam humi prostraverunt. quod
non faustum plerisque auguriura visum est; et quotquot minus imperatori
favebant, adeo subsusurraverunt, imperatoris mortem isto
eventu praenuntiari. at ille "equidem" inquit "unum vitae mortisque
dominum agnosco; ut vero casus simulacrorum necem inferre
credam, numquam ego adducar. quando enim Phidias quidam verbi
causa vel alius quis artificum, quotiescumque statuam e saxo
scalpro conficit, vel excitabit mortuos vel vivos creabit? quod si
esset, quid iam conditori omnium esset reliqui ? hic enim: ego,

inquit, occidam et ego vivere faciam, at non huius illiasve simulacri
lapsus aut constitutio." nempe omnia ad summam providentiam
dei referebat. 

 lam vero nova tendebatur in imperatorem pemicies eaque
non a plebe parata, sed consiliis virorum et fortitudine et
nobilitate generis insignium ipsara adeo principis caedem anhelantium.
ac miror in conscribenda rerum memoria ad hoc tempus
progressa, unde tanta malorum copia principem invaserit. undique
enim contra eum ingentes extiterunt motus : domi seditionis, foris
tumultus plena erant omnia. cumque imperator nondum iis quae
intus parabantur se opposuisset, iam foris ardebant omnia, barbaros
una cum intestinis tyrannis ipsa Fortuna veluti quosdam
Gigantes terrae filios excitante, quamvis semper imperator et clementia
humanitateque et ratione administrandae rei publicae moderatissima
uteretur nec esset, quem beneficiis non obstriuxisset.
illos enim ad amplissimos evexit honores magnisque semper locupletavit
donis: nec usquara barbaris causam belli praebuit nec
bellandi necessitatem imposuit; provocantes quidem et tumul-

 
tuantes summovebat. malorum est enim ducum, rebus omnibus
pacatis ultro gentes finitimas ad bellum incitare. pax cuiusque
belli finis est; sed belli causas temere quaerere salute communi
posthabita est imprudeutium ducum et hominum seditiosorum
omniumque, qui civitatis perniciem moliuntur. sed Alexius imperator
contra prorsus faciebat. namque pacis erat vel maxime
studiosus, quam, simul ac conciliavit, omni ope servabat, turbatam
vero ut redintegraret, semper invigilabat. atque natura erat pacis
amantissimus, at cum terapora postulabant, idem bellicosissimus.
quare equidem de viro illo affirmare haud dubitaverirm, maiestatem
regiam, quae per longum tempus a regia Romana afuerit, in ipso
solo quodammodo comparuisse et quasi hospitem Romanum imperium
tum primum visitasse *** sed ut redeam, unde exorsa sum:
merito miror tantam bellicorum tumultuum abundantiam, cum et
domi et foris cuncta fluctuaverint. Alexius autem imperator omnes
hostium machinationes occultas et clandestinas praevidit eaeque ne
nocerent varia arte cavit, ita ut intestinis tyrannis exterisque bar-

 
baris resistens insidiantium insidias animi sollertia semper pracneniret
eorumque impetus propulsaret. equidem ex rebus ipsis conicio
ipsam tum praesentem adfuisse Fortunam imperio, siquidem adversis
rebus undecumque concurrentibus reipublicae corpus turbabatur atque
omnes omnino hostes in Romanum imperium saeviebaut, pariter
ac si quis et ab externis hostibus impugnaretur et a suis gravissimis
dolorum tormentis discruciaretur, hunc vero providentia divina
excitaret ut calamitates undecumque coortas repellerct; id
quod tunc quidem dihicide cognosci oportebat. cum enim Boëmundus,
barbarus ille saepe commemoratus, adversus Romanorum
imperium ingentem colligeret exercitum, tyrannica haec multitudo
ab altera parte, ut supra praefata sum, excitata est. conlurationis
auctores fuerunt fratres quattuor, Anemades coguominati,
juorum unus Michael, alter Leo, tertius *, postremus denique *
focabatur. qui quidem fratres cum corporis tum consiliorum nesessitate
coniuncti id unum omnes convenerunt, ut occiso imperatore
regnum occupareut. quibus et alii nobiles sese socios adiunxerunt,
velut Antiochi geueris nobilitate florentes et qui Exazeni

 
vocabantur Ducas et Hyaleas, viri omnium qui umquam fuerunt in proe
liis fortissimi; praetorea Nicetas Castamonites ac Curticius quidam et Ba
silacius Georgius. hi principes facile in catalogo militari erant, e senatorum
autem numero eorum socius fuit Solomon Ioannes, quem ob divi
tiarum copias et generis splendorem Michael quatuor Anemadum prin
ceps simulavit se sacro oleo imperatorem esse inauguraturum. is enim
Solomou senatorii ordinis princeps cum aliis tum iis qui eadem cum
ipso fraude decepti erant et statura erat brevior et levioris ingenii
videbatur sibi Aristotelis Platonisque disciplinam una cum pulvisculo
exhausisse, re vera aberravit a recta philosophiae scientia torpuitqui
insigni levitate. ceterum ad imperium passis velis pervehebatur Ane
madibus quasi adspirautibus. hi scilicet erant omnino praestigiatores
multum enim aberat, quominus Michael eiusque fratres deferre ill
regnum in animo haberent, sed levitate istius hominis hominis
ad suain ipsius ambitionem callide abutebantur: semper inde velu
ex aureo flumine hauricntes iUum regni spe elatum totum in suan

 
potestatem redegerunt eo consilio ut, si felici uterentur successu atque
Fortuna ipsis arrideret, extrusum tamquam in mari eum relinquerent,
ipsi vero rerum potirentur gloriolam illi quandam exiguamque
felicitatem concedentes. in sermonibus eo praesente de coniuratione
habitis imperatoris caedes uon commemorabatur neque ulla de
ferro aut de pugna bellisve mentio fiebat, ne homini. quem ad omne
bellum ignavissimum sciebant, terrorem inicerent. hunc igitur Solomonem
tamquam ceterorum principem amplectebantur. praeterea
eiusdem consilii participes facti suut Sclerus et Xerus, qui Constantinopolis
praefectura tum functus fuerat. Solomon vero, homo,
ut dixi, levioris ingenii oniniumque ignarus, quae ab Exazeno et
Hyalea ipsisque Anemadibus parabantur, quasi iam imperium Romanorum
teneret, adiit quosdam eosque munera dignitatesque poUicitus
conciliare studuit. convenit eum forte aliquando dramatis coryphaeus
Michael Anemas, qui, cum eum nescio quocum confabulantem vidisset,
quid inter se conferrent, sciscitatus est. tum consueta simplicitate
Solomon “hic” inquit “qui dignitatem a nobis

promissione consilii nostri totius exequendi socium se fore pactus
est”. cuius stultitiam ille detestatus timore quodam affectus
quia ne minima quidem in re tacere eum posse cognovit; quare ab
hoc inde tempore non ut antea domum eius frequentabat. 

 Milites vero, Anemades dico Antiochosque eorumque conscios,
imperatoris vitae insidiabantur, ut tempus nancti opportunum
statim destinatam imperatoris caedem perpetrarent. cum autem dinina
providentia securitas ipsis denegaretur tempusque opportunum
praeterlaberetur, veriti, ne deprehenderentur, occasionem, quam captarent,
invenisse sibi videbantur. imperator enim somno solutus
maue, ut aestum multarum curarum leniret, cum interdum collusores
quosdam consanguineos ad zatricium adhiberet, qui quidcm
lusus ab Assyriorum hixuria inventus ad nos inde delatus est,
illi nefarii tyrannica manu armata per regium dormitoriura caedem
molientes ad imperatorem procedere constituerunt. est autem id
cubiculum, ubi tunc imperatores dorniitabant, in sinistro latere aedis
nomine deiparae intra regiam extructae, quam plerique magno

 oν
 
martyri Demetrio dieatam putant. dextra vero sub divo pavimentum
erat marmore stratum, quo educentem templi portam
omnibus intrare licuit. per eam igitur in aedem penetrare conabantur,
ut vi perruptis regii cubiculi ianuis ingressi imperatorem
ferro occiderent. quae cruenti isti moliebantur sicarii contra eum,
qui nullam iniuriam fecerat. at discussit deus eorum consilia.
re enim per indicem quendam ad imperatorem delata omnes ille
extemplo ad se adduci iussit; ac primos quidem omnium imperator
Ioannem Solomonem et Georgium Basilacium ad se in regiam
duci iussit in locum proximum cubiculo, in quo ipse cognatorum
grege stipatus fuit, eo quidem consilio, ut ex iis, quos iam dudum
sciebat natura esse simpliciores, interrogando omnia facile cognosceret.
at illi saepius interrogati cum in negando perseverarent,
prodiit sebastocrator Isaacius innuensque Solomoni "bene nosti,"
inquit "Solomon, imperatoris, fratris mei, clementiam; qnare si fateri
omnia volueris consilia, extemplo te misericordia dignabitur ; sin
minus, crudelissimis tormentis excraciaberis." ille vero sebastocra-

 
torem intuitus barbarosque eum circumstantes, qui gladios in humeris
ex una parte acutos gestabant, ad tremorem usque perterritus
cuncta statim confessus est prodiditque omnium consciorum nomina,
pertinaciter tamen perseverans, nihil se de caede novisse.
tum isti suis custodibus traditi in separatos carceres ducti sunt.
deinde ceteri quoque eadem de re interrogati omnia confirmarunt et
ne caedem quidem reticuerunt ipsum; cumque milites eam parasse
pateret inprimisque Michaelem Anemam, totius consilii principem, imperatoris
sanguinem anhelantem, decretum est, ut publicatis bonis
omnes deportarentur. Solomonis aedes perquam elegantes Augustae
donatae sunt, quae tivraen pro animi indole miserata Solomonis uxoris
ne minima quidem re excepta illas ei gratificata est. ipse autem
Solomon Sozopolim est in custodiam deductus. Anemam autem eiusque
socios ut coniurationis auctores ad cutera tonso capite et barba
penitus rasa per raediura forum imperator traduci, deinde oculis
privari iussit. quos tum scaenici apprehensos saccis induerunt eorumque
capita intestinis boum oviumque quasi taeniis ornarunt; deinde
bobus impositos cruribus non divisis sed ad unum latus couversis

 
 
per regiam aulam ducunt lictoribus ante eos saltantibus ridiculamque
cantiunculam ad pompam accommodatam vulgarique sermone
expressam clara voce canentibus. quod quidem carmen hac ferme
sententia fuit: ***. voluit enim ista cantilena omnem populum
incitare, ut * et videret cornigeros istos viros tyrannide functos, qui
ferrum in imperatorem acuerant. ad quod spectaculum ingens
cuiusvis aetatis factus est concursus, adeo ut et nos, imperatoris
filiae, clam illud visurae prodiremus. ut vero Michael apparuit conversis
in regiam oculis manus toUens ad caelum supplices gestibusque
rogans, ut manus sibi ab humeris, pedes a coxis avellerent et
caput ipsum praeciderent, omnium animi ad lacrimas gemitusque
commovebantur maximeque nos. imperatoris fiUae, commiserabamur.
ego vero cupiens illum tanta liberare calamitate imperatricem matremque
semel iterumque ad pompae istius spectacuhim provocavi.
timebamus enim illis viris, ut verum dicam, imperatoris causa, ne
talibus privaretur mihtibus eoque magis Michaeli, quo gravius eius
supphcium erat. quem tanta videns miseria fractum, ut periculo

 
iam proxime imminente viri liberarentur, matrem meam, quemadmodum
dixi, ut prodiret impuli, scaenicis tardius ingredientibus, ut
misericordiae in sicariorum gratiam concitandae copiam darent. cum
vero illa cunctaretur, quippe quae iuxta imperatorem sederet, ubi
coram deipara communiter deum precabantur, accessi ; sed extra
portas timida constiti et intrare uon ausa nutibus imperatricem
evocare quaerebam. quae tandem commota ad videndam pompam
prodiit et conspecto Michaele inlacrimans ad imperatorem recurrit,
ut oculos Michaeli condonaret, eum semel atque iterum et
amplius rogitans. ac mittitur confestim nuntius carnifices inhibiturus;
qui quidem adhibita festinatione praeocupavit eos intra illas,
quas vocant, manus : quas qui semel transiit, nulla iam ratione supplicio
eximi potest. istas enim manus aeneas imperatores loco late
conspicuo in alta fornice lapidea eo consilio defigeudus curaverunt,
ut, qui capitis damnatus in ista via nancisceretur imperatoriae clementiae
indicia, supplicio liberaretur, manibus siguificantibus, imperatorem
eos rursus amplexari nec e clementiae manibus eos dimi-

sisse. quas tameu si qui transgressi sunt, hoc argumento est, imperatoria
potestate eos esse ad supplicium proiectos. penes Fortunam
igitur supplicio damnatorum hominum sors est: quam Fortunam
equidem divinum oraculum esse interpretor eamque in
auxilium vocare sane opus est. etenim aut intra manus veniam
nancti infelices periculis liberantur aut manus transgressi omni spe
salutis destituuntur. ego vero omnia in divina colloco providentia,
quae tum quoque istum virum ab oculorum effossione liberavit. deus
enim tunc nos, ut consentaneum est, ad commiserandum illum comovit.
salutis igitur nuntius ad fornicem properans, in quo manus
aeneae defixae erant, gratiae literas iis, quiMichaelem ducebant, dedit.
quo facto cum illo reversus et ad turrim se conferens prope
regiam aedificatam ibi eum inclusit, id quod facere iussus erat. 

 Necdum carcere is liberatus erat, cum Gregorium Anemae
custodia excepit. turris autem erat una ex iis quae in moenium
parte regiae in Blachernis sitae contermina dispositae erant, vocaturque
Anemae; quam appellationem quasi quadam sorte eo duxit, quod

 
 
 
Anemam in vincula coniectum primum accepit diuque tenuit. iam
indictione duodecima, quem supra commemoravi, Gregorius Trapezuntis
dux, cum Trapezuntem abiret, defectionem, quam dudum iam
parturiverat, palam professus est. revertenti enim ille Cpolin Dabateno
ducali potestate in Taronitam translata obviam factus comprehendit
eum captivumque Tebennae iu vinculis tenuit ; nec Dabatenum solum,
·sed multos etiam illustres Trapezuntios, in his Baccheni consobrinum.
qui cum e vinculis et carcere non expedirentur, conspiratione
inter se facta custodes ab apostata datos male raulcant; quibus extra
muros eiectis longeque amandatis Tebsnnam in suam redactam potestatem
obtinent. imperator vero datis ad Gregorium saepo litteris
modo ad se eum vocabat, modo ei suadebat, ut ab incepto pessimo detestatem
si veniam impetrare et in pristinum statum restitui vellet ;
interdum si morem non geroret, minabatur. ille autem tantum
afuit, ut obtemperaret optimis imperatoris consiliis, ut librum mul-

 
torum versuum ad eum mitteret, quo non proceres solum senatus
atque exercitus, sed cognatos quoque generosque imperatoris vehementer
insectatus esset. ex quo scripto imperator cotidie illum in
peiora aberrare cognoscens atque ad summam provehi amentiam, cum
saluti eius plane desperaret, instante indictione quarta decima Ioannem
suum ipsius consobrinum primogenita natum sorore patruelemque
apostatae adversus illum misit, ut primo salutaribus datis
consiliis ei persuaderet, cum hominem cum illo consanguinitatis
et necessitudinis vinculo iunctum posse ab eo moveri putaret:
tum, si minus obtemperaret, strenue multis terra marique
adductis copiis bellum ei iuferret. cuius adventu nuntiato egressus
Gregorius Taronita Coloneam versus (arx ea est firmissima atque
inexpugnabilis) abiit, ut Tanisraanem in auxilium vocaret. quae cum
Ioannes discedens comperisset, Gallos e suo exercitu segregatos cum
lectissimis Romanorum adversus eum misit, qui brevi eum occupantes
atrox proelium committunt, in quo duo milites fortissimi
ipsum assecuti lanceis de equo deiectum capiunt. quem Ioannes sic

 
 
 comprehensum ad imperatorem ducit iure iurando affirmans, se
illum omnino non adiisse, nedum quicum coUoqueretur in itinere
umquam dignum iudicasset. atqui permultum pro eo imperatorem
deprecabatur oculis se illum velle privare simulantem. tandem simulationem
aegre imperator detexit illius precibus annuens; valde
tamen eum admonuit, ne id palam fieret. tribus autem diobus post
per medium traduci eum forum capillis barbaque usque ad cutem
abrasis ac deinde in Auomac turrim supra inemoratam duci iussit. ibi
quoque prorsus is insipiens amentiae dicta coram custodibus cotidie
hariolabatur, quamquam imperator quasi longis manibus magnam
curam ei adbibuit, ut se converteret poenitentiaeque documenta
daret. ipse vero minime animum mutabat; cumque saepius Caesarem
meum ad se vocasset (fuerat enira dudum nobiscum amicitia coniunctus),
permisit huic imperator, ut et aegritudinem in qua erat maxima
levaret et meliora suaderet. sed ad inclinandum in melius tardum
sese praestitit; quare diutius in custodia retinebatur. tandem venia
impetrata, quae erat imperatoris m-ei in tali re clementia, tanta donorum
houorumque copia fruebatur, quanta numquam autea.

Rebus ita adversus insidiatores etGregorium apostatam administratis
imperator ne Boëmundi quidem oblitus est, sed ad se
Contostephanum Isaacium magnum classis Romanae ducem nominavit
statimque proficisci Dyrrachium iussit minis insuper additis. ocnlos
ipsi efiFossum iri. nisi Boemundum in Illyricum traiecturum ipse antevertisset.
stimulabat etiam assiduis litteris Dyrrachii ducem Alexium
fratris sui filium, ut et ipse acriter invigilaret et exploratores in
mari coUocatos, ut idem facerent, hortaretur, ne imprudentibus ipsis
Boëmundus traiceret, sed extemplo litteris datis id sibi
quibus ab imperatore sic constitutis Contostephanus tamen, cui id
solum demaadatum fuit, ut fretum inter ’diam * diligentissime
tueretur nec naves a Boemundo Dyrrachium praemissas apparatum
quemlibet illuc portantes trausire nec denique quidquam ei ex Longibardia
subvehi sineret, primum ignorabat locum, quem ibi opportunissimum
hostes in Illyricum traiecturi haberent; neque hoc solum,
sed contemptis etiam ipsis mandatis Hydruntem traiecit, urbem in
ora Longibardiae maritima sitam. cui tum urbi mulier quaedam

 
praeerat, Taucredi, ut ferebatur, mater, nec scio, utrum soror saepe
iam memorati Boëmundi necne. neque enim satis exploratum
paternane Tancredi an materna fuerit cum Boemundo consanguinitas.
quo ubi ventum est, navibus constitutis Brundisii muris se admovit,
iamque in manibus eius urbs fuit, nisi mulier ei praefecta prudenti usa
constantique animo, ubi naves conspexit ibi ad ancoras deligari, citissime
unum ex filiis suis arcessivisset, sed cum classiarii omnes iam
captam esse civitatem rati alacri animo omnia fausta imperatori acclamarent,
quod de salute desperaret, ipsa quoque suos milites idem
facere iussit. simul missis ad Contostephanum legatis deditionem
urbis in potestatem imperatoris spopoudit promisitque pacis foedera
cum eo sese inituram esse ad eumque profecturam, ut quae ex re
essent coram tractaret, ipse vero omnia ad iraperatorem deferret. ac
machinando haec Contostephani animum suspensum tenuit eo quidem
cοnsilio, ut, si filius iuterim advenisset, scaena, ut tragicos facere

 
dicunt, repente deiecta ad pugnam se converteret. consonantibus
igitur obsessorum obsidentiumque acclamationibus, quibus omnia
circum complerentur, cum illis verbis falsisque nuntiis virago illa,
ut diximus, Contostephani animum suspenderet, advenit interim expectatus
ab ea filius una cum aliis comitibus, qui in Contostephanum
simui invecti ingentem ei cladem inferunt. itaque turba classiariorum
terrestrium pugnarum imperita in mare se proiecit. quidam
vero Scytharum. qui haud pauci erant in Romano exercitu,
cum in ipso pugnae discrimine praedandi causa, ut mos est horum
barbarorum, excurrissent, accidit, ut caperentur eorum sex, quos ad
se missos ëmundus intuitus sicut amplissimum accepit coroUarium.
statim enim cum his Roniam abiit sedemque adiens apostolicam ac
papam colloquiis aggressus ad sumraam acuit in Romanos iram veteremque
barbarorum istorum adversus genils nostrum furorem concitavit.
sed ut papae et Italorum Boemundvis rabiem magis commoveret,
captos Scythas in medio coUocavit, quasi iam ipsis ex rebus
ostendens, imperatorem Alexium, Christiani nominis hostem, impiis

 
 
 
harbaris atque immanihus eagittariis uti equestribus, qui in Christianos
arma moyerent arcumque intenderent. sic in omnibus sermonibus
Scythas illos papae exhibuit scythice armatos et, ut consuenerunt,
barbaricum valde tuentes eosque Latinorum more paganos vocitabat
nomen habitumque irridens. nefarie vero illeparabat certe bellum
adversus Christianos, ut pontifici quoque persuaderet summo iure se ira
adversus Romanorum inimicitias incendi, eo consiHo, ut ita multi rudiores
scilicet stultique sponte concurrerent. quis euim tum prope longeve
distantium barbarorum ultro ad bellum nobis inferendum non advolasset
pontifice ipso incitante et iusta, ut videbatur, causa equos
virosque et manus armante ? itaque papa eius fraudibus deceptus cum
eoque consentiens in Illyricum expeditionem commendavit. sed ut
redoam ad propositum, fortius quidem terrestres milites in pugna
restiterunt, ceteros autem fugientes maris fluctus receperunt. iam
clarissimam utique in manibus Galli victoriam habebant, nisi fortissimi
nostrorum militum, praesertim qui nobiliores inter illos erant, quorum

 h 
praeclaripsimi erant Nicephorus Exazenus Hyaleas cognominatus eiusque
patruelis Constantinns Exazenus cognomine Ducas ac maxime strenuus
ille Alexander Euphorbenus aliique eiusdem loci dignitatisque, acerrimae
memores virtutis conversi strictis gladiis tota vi totoque animo
Gallis repugnassent et universo proelio renovato clarissimam de iis
victoriam reportassent. qua re, cum Gallos, ne impetum facerent,
remorarentur, usus Contostephanus universa illinc soluta classe Aulonem
occupavit. sed quoniam, cum primum Dyrrachium venit navesque,
quas habebat longas. ab ipso Dyrrachio ad Aulonem usque et locum
qui dicitur Chimaram sparsit (distat autem Aulon a Dyrrachio
stadia centum, Chimara ab Aulone sexaginta), fama instantis Boëmundi
traiectionis percrebruit, hanc susceptum iri Aulonem coniectabatur,
quod Αulon propius quam Dyrrachium aberat, ob eamque
rem Aulonem maiori praesidio debere firmari. cum reliquis
igitur ducibus profectus fretum ab Aulone diligenter observabat spe-

culatoribus etiam in vertice collis, qui vocatur lasonis, dispositis,
unde et mare oculis perlustrarent et ad naves attenderent. quibus
Gallus quidam, qui modo traiecerat, pro certo affirmat, proxime instare
Boëmundi traiectionem. quod ubi audiunt Contostephani,
navalis proelii cum Boëmundo committendi metu perterriti et iam
sola fama perculsi aegrotare se simulant ideoque indigere balneis.
iam Lantulphus, omnium nauticorum dux, vir magna ex diuturno
usu maritimorum proeliorutn navalisque belli peritia praestans, ut
vigilarent quam maxime Boëmundique adventum praestolarentur,
cos exhortabatur. Contostephani autem Chimaram balneorum causa
profecturi secundum qui dicitur classis drungarium cum Excussata
monere apud ipsam Glossam non longe ab Aulone sitam ad speculandum
reliquerunt. Lantulphus vero cum idoneo navium nuraero
Aulone remansit. 

 Rebus ita dispositis abierunt illi vel balneis usuri vel se id
facturos simulantes. instruxit autem Boëmundus duodecim piraticas
naves, quarum quaeque duplicem habebat remorum ordinem, remi-

 
 
gum vero tantam copiam, ut magnum sonum fragoremque frequenti
remorum pulsu ederent. quam quidem classem cingebat rotundis
compluribus navibus, quibus ipsa expeditio quasi vallaretur, plane ut
si quis de specula natantem procul classem prospiceret, urbem eam
esse in mari sitam putaret. qua in re quodammodo eum etiam fortuna
adiuvit. fuit enim mare tunc tranquillum, uno noto in tantum flante ut
mare inhorresceret et onerariarum vela implerentur; quo factum est,
ut hae secundo vento cursum tenerent, remis vero acta navigia aequali
semper ab illis distantia ferrentnr et ex medio mari Adriatico usque
ad continentis utriusque littora ingens classis strepitus resonaret. sic
spectaculum admiratione dignum barbara illa fuit classis Boëmundi;
quae si Contostephanis terrorem iniecisset, eos non reprehenderem
neque ignaviae viros insimularem. eiusmodi enira classis atque ita
instructa etiam Argonauticam illam timore perculisset, ncdum Contostephanos
et Lantulphos istos aliosque eiusmodi viros. Lantulphus
enim cum Boëmundum tam terribili modo extructum cum vastissimis
onerariis, ut distinctius supra exposuimus, invehentem videret
ac minime par esset, qui cum tanto exercitu proelium iniret, paulum

 
ab Aulone declinans liberum Boëmundo transitum reliquit. sic secunda
usus fortuna totum navalem exercitum Bario Aulonem transiectum
in adversam oram exposuit, quam quidem primum prorsus
depopulatus est. innumerabiles vero eius copiae erant : erant ibi
Franci Gallique plurimi omnesque, qui Thule insula oriundi sub
Romanorum signis militant, sed tunc sub novis principibus ei se
applicuerant ; accedebant his permulti etiani Germanici generis Celtiberique.
totum hunc exercitum in tcrram Adriatico mari cinctam
inmisit et cunctis deinceps devastatis Epidamno. quam Dyrrachium
dicimus. sese admovit qua quidem urbe potiri indeque ad Cpolim
usque omnia praedari in animo habebat. cumque prae omnibus
Boëmundus urbium oppugnandarum peritia excelleret ot Demetrio
illo Poliorceta maior esset, ad Eipidamnum totum se vertens omnibus
oppugnandi operibus urbem aggrossus est. ac primo quidem
in orbem totum explicans exercitum et propiora et remotiora a
Dyrrachio loca oppugnavit Romanorum copiis modo ei oc-

 
 
currentibus, modo nullo eum impediente. raultis igitur proeliis ac
pugnis caedibusque factis ad ipsius Dyrrachii obsidionem, ut supra
diximus, animum advertit. verum antequam Boemundi tyranni ad
Dyrrachium pugnam refero, quomodo urbs sita sit, exponendum
erit. iacet ea ipso in litore maris Adriatici, quod magnum
latumque mare porrigitur ad oppositam usque Italorum terram.
quod autem ad longitudinem attinet, ascendit cum flexu orientem
septentrionemque versus ad Vetones barbaros, quibus e regione
terra Apulornm opposita est. hi sunt fines omnis maris Adriatici. iam
vero Dyrrachium sive Epidamnus prisca civitas Graeca paulo inferius
Elisso ad huius laevam sita est. oppidum autem Elissus superius
situm est et dextrorsum magis pertinet. utrum ab aliquo flumine
Elisso, quod in Drymonem fluvium maximum influit, an simpliciter
id nomen acceperit, pro certo diiudicare non possum.
est autem Elissus arx sublimi loco extructa et plane inexpugnabilis,
Dyrrachium ut dicunt in aequa planitie positum despectans.
ea vero tam firma est ut terra marique magno possit Dyrrachio
esse auxilio. qua quidem arce Alexius imperator strenue usus ad

 
 
 
 
opem urbi Epidamno ferendam tam ab amnis Drymonis parte navium
patientis quam a continenti terra DyrracMum urbem firmavit.
idem quaecumque ad militum civiumque victum quaeque ad
belli pugnarumque usum erant necessaria terra marique apportavit.
Drymon vero amnis, ut de hoc quoque aliquid addam, ex Lyclinitide
effluit palude, quam lingua nunc in barbariem degenerans Achridem
vocavit a Mocro rege primo Bulgarorum et ultimo Samuel, qui imperantibus
Constantino et Basilio porphyrogenitis vixit, per fossas
quasdara centum, quas gephyras (?) vocamus. defluunt enim separati
amnes centum numero veluti ex variis quibusdam principiis ex illa
palude perennes et cum eo se fluvio, qui ad Deuren est, ex quo
etiam Drymon dicitur, coniungunt, quem suo augmento maxime largum
et magnum reddunt. extremos hic praeterfluens Dalmatas in septentrionem
versus escendit, deinde ad austrum se flectens ad Elissi radices
in Adriaticum sese sinum infundit. haec de situ Dyrrachii
et Elissi deque munitione loci utriusque. imperator autem, qui in
regia urbe adhuc commorabatur, Boëmundi traiectione per

 
 
 Dyrrachii ducis comperta maturabat proficisci. vigilantissimus enim
Dyrrachii dux ne somnum quidem oculis permisit: qui cum transiisse
Boemundum iu eampos IUjTicos audisset ac de navi egressum
ibi castra posuisse, Scytham statim. volucrem, ut dicitur, nuntium,
ad imperatorem misit, qui traiectionem illius referret. hic imperatorem
e venatu reducem oftendens cursu citato eum adgreditur capiteque
in terram demisso clara voce Boemundum traiecisse exclamavit.
defixit omnes, qui aderant, in loco suo quemque solum
auditum Boëmundi nomen prae metu obtorpeecentes. at imperator
animi plenus ac fiduciae corrigiam solvens calcei “Prandeamus ”
inquit “de Boemundo postea videbimus.”

Mirabamur igitur cum stupore omnes imperatoris animi magnitudinem.
qui licet nuntium illum eorum gratia qui tum aderaut uihil

 C
 
omuino curare videretur, gravibus tamen animi sollicitudinibus affectus
erat. ac primum omuium Byzantio esse denuo abeundam
ratus, quamquam minime sibi favere domestica deuuo cognovit, tamen
compositis palatii urbanisque rebus ac magno classis drungario,
Eustathio Cymineauo eunucho, et Nicephoro, quem Decani dicunt,
custodibus impositis, discessit Byzantio paucis tantum iisque cognatis
comitantibus et calendis ipsis Novembribus indictione prima ad Geranium
extra urbem purpureum statuit regiumque tabernaculum.
ὢ metu perterritus erat, quod exeunti consuetum miraculum deipara
in Blachernis non ostenderat. quamobrem dies illic moratus
quatuor solis occasu itinere cum domina repetito sacrum deiparae
templum comitantibus paucis clam subiit. ibi consuetis hymnis
rite peractis attentiusque faetis precationibus contigit solitum miraculum
raculum et eximia spe elatus abiit ac postero die Thessalonicam
petiit. Choerobacchos profectus huic oppido Ioannem Taronitam
praeposuit, virum nobili loco natum: a puero in ipsius familiam

 
 
trausscriptum scribamque olim suum. erat is in rebus gerendis
promptissimus, legum Romanarum peritus, solebatque imperatoris decreta
laudare, duramodo imperiali maiestate digna putaret. nam libera
utebatur lingua, non ita quidem, ut impudentia semper convicia iu
ore haberet, sed qualem esse Stagirita dialecticum praecipit. inde
progressus crebras ad ducem classis Isaacium comitesque eius, Exazenum
Ducam Hyaleamque, dabat litteras, quibus eos excitabat ad vigilandum
et ad arcendas uaves e Longibardia ad Boëmundum traiecturas.
Mestum cum pervenisset, Augusta in regiam urbem reverti
cupiebat. sed imperator prorsus pergere illam coegit traiectoque
Euro qui vocatur fluvio ad Psyllum ambo tabernacula collocarunt.
ipse vixdum caede vitata altero paene periisset periculo,
nisi divina quaedam manus sicarios a scelere summovisset. fuit enim
vir quidam ex parte Aroniorum illorum genere quidem sed per nothos
oriundus, qui ad caedem imperatoris seditiosos incitavit. credidit
arcanum istud fratri suo Theodoro; num vero etiam alii seditiosorum

 
huius rei coascii fnerint, affirmare nolo. Scytham tamen empticium servum
nomine Demetrium ad caedem istam perpetrandam subornaverant.
cuius dominus ipse Aaron fuit. huic mandaverant, ut imperatricis discessum
expectaret ac deinde occasionem nanctus clam intentaret gladium
corpori imperatoris vel deprehensi uspiam in angustiis vel dormientis.
Demetrius igitur caedem anhelans ferrum acuebat nefariamque manum
paratam habebat. sed novum tum aliquid iustitia ’. cum enim
diutius imperatrix apud imperatorem commoraretur cnmque nou desineret
eum ex vohmtate eius sequi, sicarii isti pervigilem imperatoris
custodem Augustam etiamtum apud eum commorantem videntes tandem
defatigati famosum quendam libelhim in imperatoris tabernacuhim
clam proiecerunt. qui quidem libellus contumeliosis maledictis imperatori,
ut iter pergeret, suadebat, Augustae vero, ut Byzantium reverteretur.
severissime vero talia ex lege puniuntur scripta, ut ipsa quidem
in ignem inferantur, homines autem ea facere ausi atrocissimis subiciantur
poenis. postquam igitur frustra diu expectaverunt, in famosorum
nugas inciderunt. pranso enim imperatore cum plerisque

 
alio digressis adessent tantum Romanns e genere Manichaeorum, Basilius
eunuchus cognomine Psyllus et Theodorus Aaronis frater, alter
inventus est libellus sub regis lecto multas in Augustam complecteus
contumelias, quod imperatorem sequeretur nec se citius in urbem
reciperet. id enim agebant, ut omuino tuti essent. cognovit imperator
eum, qui proiecerat libellum et iracuudia incensus Augustae innuens
“Hoc” inquit “aut ego aut tu aut eorum qui adsunt aliquis
proiecit“. subscriptio quidem libelli haec fuit: “haec ego
scribo, quem tu, imperator, nunc quidem ignoras; verum in somnio me
videbis”. contigit, ut Constantinus quidam eunuchus paternus
in mensa famuhis, qui tunc imperatrici serviebat, cum circa
tertiam noctis vigiliam extra tabernaculum consuetam hymnodiam
celebraret, audiret quendam exclamantem: “nisi ego accedam et consilia
vestra omnia proiectionemque famosorum libellorum prodam,
nolim quisquam me hominem putet.” statim famulum suum
hominem haec locutum perquirere, qui ubi discessit Strategiumque
Aaronis famulum agnovit, comprehensum duxit ad mensae praefectum:

 
iam is quaecumque sciebat extemplo aperuit. hoc ille secum assumpto
ad imperatorem se contulit. dormiebant tuno imperator et imperatrix:
sed eunucho Basilio obviam factus eum impulit, ut quae cum
ipso de Strategio Aaronis servo communicaverat denuntiaret. ille
intrat illico et ipsum simul Strategium introducit: qui confestim de
omnibus quaesitus quidquid de fatuis famosis libellis et de caedis
instigatore sciebat illumque ad perpetrandam imperatoris caedem subornatum
esse aperte protulit. “herus” inquit “meus Aaron
cum aliis, quos maiestas tua non penitus iguorat, adversus vitam
tuam, imperator. consilio subornavit tibi sicarium Demetrium conservum
meuni, gente Scytham, natura crudelissimum, lacertosum,
audaciae ad omnia promptae, immanis denique ferocisque animi.
huic gladio ancipiti tradito inhumanum hoc mandatum dederunt, ut
te accederet indomita audacia ferrumque in regia viscera mergeret.”
imperator minime ad delationes credulus "Vide," inquit “ne
commotus in dominos conservumque ficta crimina conferas, sed vera

omnia et quaecumque scias, prodas; si minus id feceris ac mendacii
convictus eris, haud emolumento accusatio tibi erit”. tum ille
se dicere insistens Basilio eunucho traditur, ut absurda chirographa
ipsi daret. cum eoque egressus in Aaronis tabernaculum eam inducit
somno consopitis omnibus. hinc sublatam militarem quandam peram
libellis eius generis refertam Basilio tradit. postquam illuxit, imperator
evoUitis illis libellis consiliisque sui trucidandi bene perspectis
praefectis urbis praecepit, ut Aarouis matrem Choerobacchos in
exilium mitterent; Aaronem vero * Theodorumque fratrem eius
Auchialum relegavit. haec imperatorem diebus quinque, iter ne pergeret,
morabantur. 

 lam vero dum Thessalonicam proficiscitur, quod undique
copiae in unum locum convenerant, aciem velut ad bellum instruere haud
alienum putavit. ac repente legiones per suas quaeque cohortes
dispositae constiterunt; centuriones pracedunt, novissimi a tergo sequuntur,
quique mediara ipsam tenent aciem, stant omnes armis

 
 
micantibus. horridus fuit aciei aspectus urbisque moenium instar
conexi (aeneas esse statuas militum quasi sponte conflatas dixeris)
omnes in campo immoti constiterunt hastas tantum corporis tangendi
cupidas vibrantes. quam sic dispositam aciem imperator
motus diversos facere ac nunc in hastam, nunc in clipeum
converti iussit. tum iuventutem nuper delectam e totoexercitu selegit.
quos vero ipse a pueris nutritos omnes belli artes edocuit, eos copiarum
duces constituit. erant hi quidem omnes trecenti, adulescentes
insignes corporis magnitudine, viribus pollentes ac prima
lanugine mentum signantes, quibus nemo aut dexterius arcum inten-
deret aut firmius hastam mitteret. vario erant ex genere collecti,
flos universae Romanae militiae, cohors ipsius regis imperio subiecta,
quo et rege et duce et raagistro utebantur. horum igitur probatissimos
quosquc rursus electos duces praefecit copiis ad angustias
missis, per quas barbarorum exercitus penetraturus erat. ipse Thes-
salouicae hiberna agebat. at ëmundus tyrannus maxima illinc

 
 
classe, ut diximus supra, huc in nostros fines transgresaus effuso in
campos nostros universo Francorum exercitu ad Epidamnum acie
instructa se admovet, ut primo ipso terrore, si posset, caperet, sin
minus, machinis ad obsidionem pertinentibus catapultisque totam
urbem expugnaret. quo inito consilio castra posuit exadversum portam
in orientem patentem, supra quam aeneus eques conspicitur. dein
exploratis omnibus obsidere arbem coepit, per totam quidem hiemem
meditans et undique inspiciens, qua parte Dyrrachium capi posset.
vere autem ineunte omnibus copiis semel traiectis postquam naves et
onerarias et hippagines militaresque, ut ita dicam, incendio delevit,
cum strategomate usus, ne mare exercitus respiceret, tum Romanorum
classe pressus, iam totum se obsidioni dedit circumfuditque primum
undique barbarorum copias ac missilia procul iacere iussit. in quos
etiam inilites Romani exercitus sagittas sive de moenibus Dyrrachii
sive eminiis couiciebant. ille interim cohortes aliquot exercitus Francici
in vicinas partes emittens nostros impugnat modo, modo impugna-

 
 
tur. Petrulam enim et quod vocant Myli oppidum trans Diabolin
flumen situm locosque alios eiusmodi circum Dyrrachium lege belli
sibi comparavit. haec quidem aperta vi perfecit: eodem vero tempore
bellicas machinas straebat testudines aedificans turribus arietibusque
gestandis aptas cuniculosque quosdam ac vineas per hiemem totam
aestatemque extruens, ita ut et minis et operibus homines iam
metu perculsos perterrefaceret. neque tamen Romanam virtutem
ehictari potuit. ad hoc annonae difficultate laborare coepit, cum
absumptis quae circa Dyrrachium praedati erant eo commeatu, quem
allatum iri sibi sperabat, Romani eum milites, qui montium angustias
et exitus ipsumque mare praeoccupaverant, interclusissent. inde fames
irrupit gravissima et homines equosque simul consumpsit equis
pabulo, hominibus alimentis egentibus. praeterea afflictae sunt barbarorum
copiae ventriculari morbo, cuius quidem causa ciborum
usus non salubrium, milii scilicet, videbatur, re vera autem dei ira

in tam innumerabilem atque intolerabilem exercitum erumpente
multi deinceps milites absumpti sunt. 

 Haec tamen quantacumque fuit calamitas levis profecto
crudelis animi tyranno videbatur, qui omnem se terram deletu-
rum minabatur. adeo calamitate afflictus multa macbinabatur et
bestiae vulneratae instar sese contorquebat. iam, ut diximus, oppugnationi
omnem curam adhibuit. primum quidem orieutali urbis
parti arietariam testudinem admovit, iuenarrabile sane miraculum
spectaculumque oculis terribile. quod sic erat extructum. testu-
dini parvae in parallelogrammi figuram confectae rotas subdide-
runt: superne et latus utrumque taurinis coriis tegebant bene
ubique consutis. hac quidem ratione septies pellitis, ut cum Ilo-
mero loquar, tectorio parietibusque machinae structis arietcs intra
suspenderunt. talis machiua ad moenia promovetur innumerabili
intra multitudine contis quibusdam eam protrudente. quae ubi,
quantum par videbatur, ad Dyrrachii moenia admota cst, sublatis
rotis demissisque in terram undique sublicis firmissime defixa

 
 
 
est, ne ictibus tectum concuteretur. tum viri quidam robustissimi
omni vi utrimque arietem in murum impellebant aequalibus constantibusque
motibus. quibus tam vehementer arietem protrudentibus
factum est, ut ille admotus et murum comminueret et
repulsus ac reversus ipse comminneretur. quod saepius tum ite-
ravit aries ultro citroque saepe circumactus ac perforare mu-
rum uon destitit. arietem qui olim excogitasse circa Gades ferun-
tur mechanici mcrito sic nominarunt metaphora sumpta de nostris
arietibus, qui mutuo sese offendentes ludunt. verum qui intra
erant, tragicum illum in muros impetum barbarorum arietiferorum
irritamque obsidionem irridebant et portis patefactis ad intrandum
liortabautur arietis ictibus plane contemptis. numquam enim arictem
posse in obsidione rimam tantam efficere iactabant quantam porta
praeberet. sic obsessorum fortitudine et Alexii ducis, imperatoris
nepotis, virtute ille impetus vanus fuit ipsis hostibus ita languentibus

 
ut hanc quidem obsidionis rationem omitterent. intrepidus enim obsessorum
animus, qui sponte barbaris portas aperuissent, atque fiducia
hostes ignavos reddidit atque desperantes, ita ut tcstudo illa arietifera
plane cessaret. nihilominus tamen iniectus est ex alto ignis in cessantem
immobilemque ob relatas causas machinam eamque in cinerem
mutavit. ab hac spe deiectus exercitus Francorum in aliam
terribilioremque machinam cogitationes contulit. quam ad septemtrionem
collocant e regione cathedrae ducalis, quod praetorium
nominant. situm autem erat in colle non quidem e petra sed e
terra concreto, supra quem urbis murus constitutus erat. hunc
exadversus tumulum, uti diximus, Boemundi milites sagacissime fodere
coeperunt. novum hoc malum adversus urbes excogitaverunt obsessores;
novusque contra urbem oppugnationis apparatus ab his admo-
vebatur. fodientes enim subterebant solum talparum more terram perterebrantes
et partim testudinibus, quae altis tectis munitae erant,
saxa telaque desuper iactata evitabant, partim terram imminentem
palis fulcientes recta suffodiebant. latissimam sic longissimamque

 
fossam ducebant saburram inde semper plaustris exportantes. qui
cum satis perfodissent, maguam sibi rem praestitisse visi gaudebant.
neque vero otiosos se praebebant inclusi, sed ipsi contraria
spatio interiecto fossa facta amplissima per totam eam excubabant,
ubinam obsessores perrumpere cogitarent, indagatum. nec multo
post eos invenerunt. iam et audierunt eos pulsantes ictibus effodien-
tesque infimam muri partem ** : tum foramine ex adverso confecto
ac visa multitudine per patefactam rimam igne eorum ora com-
busserunt. qui quidem ignis sic parabatur. piceae aliarumque eiusmodi
arborum semper virentium resina colligitur, quae facile scilicet accenditur.
haec una cum sulfure contrita cavisque calamorum tibiis
iniecta vebementi ot continuo spiritu ludentis agitatur. ita admotum
in summa parte concipiens ignem exardescit ac fulminis instar
in adversorum hominum vultus agitur. quo igne usi Dyrracheni,
cura hostibus occurrissent, barbas vaultusque eorum combusserunt.
itaque videre eos licuit ut apium fumo afflatarum examen

 
confuse illuc recedentes, unde bene compositi iutraverant. itaque
cum haec quoque irrita essent, nec quidquam barbarorum industria
commodi attulisset, tertiam tabricantur machinam. quod opus turris
fuit lignea, quae, ut fama est, non quidem post irritas factas priores
machinas, sed iam ante illas extrui coepta est anno integrp in ipsa
fabricanda consumpto, ita ut hoc principale opna, quae ante significavi
parerga viderentur. sed pauca prius de figura urbis Dyrrachii perstrin-
genda mihi sunt. murus eius turribus munitus est, quae urbem cir-
cumdantes ad pedum undecim altitudinem extructae loricisque prae-
munitae sunt quaeque per cochleatas scalas ascendi possunt. ea est
figura munitioque urbis. singularis autem moenium crassitndo est,
ita ut quatuor et amplius equites aequatis humeris tuto simul perequitare
possint. quae quidem muri descriptio sic in ’su a me
praemissa sit, ut melius quae nunc narratura sim intellegantur.
nunc illud, quod Boëmundus cum barbaris suis tamquam testudinis
turrem extruxit, describendum opus est, difficile sane explicatu,

 
 
aspectu terribile, ut, qui viderunt, confirmant, ne dicam de iis, ad quos
horrendum istud spectaculum propius accessit. fuit autem hunc in
modum confectum. hgnea componebatur turris e quadrata hasi tan-
tam in altitudinem assurgens, ut supra urbis turres quinque vel sex
cubitos emineret. ita enim ea turris fabricanda fuit, ut hypobathris
suspensis pronam deorsum viam praebentibus facile in moenia nrbis
decurri posset. sic incolas ingentem vim impetus longius semper
repulsos sustentaturos non esse putabant. fuisse vero Dyrrachium ob-
sidentes barbari doctrinae opticae peritissimi videntur, nec sine hac
scieutia aut usu saltem dioptricorum instrumentorum moenium altitudi-
nem dimetiri potuissent. ceterum turris ista terribilis quidem visu, ter-
ribilior autem cum admovebatur apparuit. multae enim eius basin
sustinebant rotae, cumque a militibus inclusis turris vectibus vehe-
retur, obstupefecit omnes, causa motus initio abscondita, praebuitque
speciem gigantis nubes vertice tangentis ac sponte se moventis.
tecta erat undique a basi usque ad fastigium et iu multas contignationes
divisa. erant autem apertae circum in omnes partes fenestrae
plurimae, per quas crebra iactabantur tela, inque suprema

 
parte viri fortissimi eraiit armati strictosque ad comminus pugnandum
gladios ferentes et ad liostes propulsandos parati. quod quidem horrifi-
cum monstrum cum muris admoveretur, minime socordiam agebat Ale-
xius dux urbis Dyrrachii eiusque milites, immo simiil atque illam machinam
tamquam helepohn iuvictam extra urbem aedificari vidit, alteram
et ipse intra moenia illi opponendam extruxit. perspecta enim altitudine
turris se ipsam moventis et loco, ubi illam rotis sublatis constitue-
bant, cognito longissimas quatuor trabes e regione turris fixerunt, ita ut
velut pegmatis instar ex quadrata basi surgerent. tum nonnulla ta-
bulata intra trabes illas inferentes tota moles ut uno cubito turrem
ligueam foris extructam superaret effecerunt. iam ipsa tabuhitio undique
patebat, cum propugnaculo non egeret, nisi quod fastigium tecto
munitum erat. tum Alexii milites collatum ignem liquidum de fastigio
undique apertae turris ligneae in oppositam turrem iaculabantur.
at vero et ratio et usus docuit, ita sperari noa posse fore
ut illa machina everteretur. leviter enim dumtaxat turrim poterat
attingere ignis hinc illuc missus. quid igitur excogitant? complent

spatium inter ligneam et urbis turrim materia varia quae facile
exardesceret multo infuso largiter oleo; quibus adicitur ignis, titiones
scilicet facesque. is iuitio gliscens deinde leni excitatus flatu postremo
in altam flammam exarsit atque cum ignis bumidi illius, ut
ita dicam, fulminibus coniunctus totam illam horribilem machinam
largamque igni materiam praebentein accendit. quae quidem res frago-
rem excitabat terribilemque oculis aspectura. ingeutis enim flammae
splendor usque ad stadia circumquaque tredecim relucebat. magna
tum fuit inopsque clausorum ibi barbarorum perturbatio atque con-
fusio, cum alii flammis comprehensi in cinerem verterentur, alii
ex alto sese in terram praecipitarent. magnus quoque erat clamor
inopsque perturbatio resonantium qui foris stabaut barbarorum. 

 Hacteuus de ingenti illa nubesque tangente turri obsidioneque
barbarorum. sed ad imperatorem redeat oratio. vere igitur ineunte Augusta
Thessalonica in regiam urbem reversa est; imperator porro pergens
per Pelagonium Diabolim pervenit, urbem in collibus ante montes
sitam, in quibus semitae quas supra memoravi sunt impeditissimae. iam

 
 
novo in barbaros consilio excogitato plane evitandam esse statuit publicam
pugnam. neque igitur apertum capessebat proelium, sed angustiis
impenetrabilibus inviisque viis inter castra utraque interiectis fidissimos
quosque cum idoneis copiis in ipsis montium iugis collocavit
novamque belli gerendi rationem hanc invenit, ut neque ex suis quisquam
ad Boëmundum facile accedere posset neque illinc ad
litterae sahitationesque mitterentur, quibus amicitia plerumgue
conciliari solet. cessantibus enim sahitationibus secundum Stagiritam
multae toUuntur amicitiae. nam cum Boëmundum
suramae malitiae atque industriae esse sciret, aperto quidem proeho
coufligere non dubitabat, quemadmodum iam diclum est, sed aliud
plane consilium aUamque artem in eum excogitans minime cessavit.
sed ob eas, quas dixi, causas quamquam pugnandi cupidissimus cum
periculorum ct anians et vetus esset, tamen imperator pater meus
prudentiam in omnibus rebus superiorem esse ratus alia ratione
eum debellare studebat. ducis enim est, ut mihi videtur, non sem-

 
per ferro victoriam quaerere, sed etiam opportunum tempore casune
invitante dolum commoliri ad plenam victoriam reportandam ;
estque is maxime proprius ducum mos, quantum scimus, ut non
ad gladios solum ac proelia, sed ad foedera etiam sese convertant.
atque adeo dolis interdum hostis profligandiis est, cum praesertim
apta iis occasio sese obtulerit, id quod etiam imperator tum
agitasse videtur. discordiam enim concitare inter coniites et Boëmundum
armorumque societatem quam inierunt quasi percutere aut
dissolvere studebat, quod ita fere fecit. vocavit ad se Neapolitanum
Marinum Sebastum, Maïstromiliorum genere ortum, cui,
iusiurandum sibi praestitum haud semper tum servaverat verbis fallacibus
promissisque deceptus, sua tamen contra Boëmundum
posse credere confisus est. praeterea Rogerium arcessivit, illustrem
inter Francos virura, et Petrum Alipham, hominem et laude rei bellicae
et servatae omnino imperatori fidei integritate celebrem. quibus
in consilium adhibitis deliberavit, quanam ratione rem ita institueret,
ut Boëmundum devinceret, quaeritque ex iis, quinam
ceteris essent dediti quique cum eo maxime concordarent. quo

 
 
cognito omni arte id enitendum esse dixit, ut in suas isti partes traherentur:
quo quidem facto per illos Gallici exercitus unitatem discordia
odioque disiunctum iri. hoc ubi communicavit cum iis, quos
nomiuavi, a singulis singulos famulos, quos fidissimos esse silentiumque
servare posse novissent, expostulat. libenter illi daturos ὢ servorum
optimos poUicentur. qui cum advenissent, hanc fallaciam
machinatur. dedit per hos epistulas ad Bo:emundi familiarissimos
ita conceptas, ut ad epistulas eorum iam pridem scriptas respondere
videretur, quibus ipsius amicitiam expetissent et arcana prodidissent
tyranni consilia; ipse magnas se iis gratias agere eorumque
benevolentiam sibi exoptatissimam esse simulabat. fuerunt illi
quidem Gidus Boëmundi frater quique e clarissimis in exercitu viris
fuit, Coprisianus (sic enim appellabatur), praeterea Ricardus et quartus
Principatus, vir fortissimus et in Boëmundi exercitu facle princeps,
aliique complures. ad hos fictas illas misit litteras: istinc enim nequc
a Ricardo neque ab alio quopiam horum imperator scriptum acceperat,
quod eorum benevolentiam fidemque significaret, sed ipse per se solus

 
 
huiusmodi litteras confinxit. qui quidem dolus eo spectabat. ut, si
proditio talium virorum ad Boëmundi aures pervenisset, tamquam
si ab ipso abalienati ad imperatorem defecissent. ipse statim perturbatus
barbaro abriperetur furore eosque gravi iniuria affectos a sese
desciscere cogeret, quodque iis in mentem non venisset, Alexii
fraude ad seditionem adducti facerent. sciebat scilicet dux, omnes
gentes coniunctas et concordes esse validissimas, seditiosas vero
atque in multas partes disiunctas plane enervari, ut facile ab hostibus
superari possent. sic litterae illae peracute excogitatae abditum
continebant dohim. quam rem Alexius ita peregit. dedit confictas
epistulas singulas singulis tradendas, quibus non solum gratias
egit, sed dona etiam ac regia munera pollicitus est promissaque
fecit amplissima: monuit etiam, ut in posterum quoque sibi benevoli
et essent et apparerent nec secretorum quidquam se celarent. illos,
qui mittebantur, a tergo clam sequi iubebat fidissimum sibi hominem,
et cum eas ad castra accedere vidisset; celeriter iis praecur-

 
 Ba 
 
rere, ut Βοëmundum adiret simulans se transfugam esse ad eiusque
partes deficere imperatoris cunctationis pertaesum et amicitiae
specie ac benevolentiae tyrannum decipiens palam viros illos
incusaret, quibus epistulae essent inscriptae: illum atque illum. quos
nominatim appellaret, fidera ipsi eiuratos imperatori amicos ac benevolos
esse eiusque rebus favere. quare cavendum esso, ne quid
infausti, quod iamdudum parassent, in ipsum ex improviso machinarentur.
denique prospicere eum iussit, ne quo malo Boemundus
tabellarios istos afficeret. id enim curae erat imperatori, ut missos hos
viros incohimes servaret perturbaretque res Boemundi. nonne dixit
suasitque haec, nonne haec sic evenore? accedens enim vir illc ad
Boëmundum iureiurando firmavit tabellariorum salutem
ex imperatoris consilio ei patefecit. deinde interrogatus, ubi eos
nunc esse suspicaretur, transgressos essc eos Petrulam dixit. tum
misit ille qui tabellarios comprehenderent, cumquo cupide legisset
litteras, quas veras putabat, vertigine correptus paene concidit. iam vero
illos clam iussit observari : ipse sex dies in castris nulli aditum praebens

deliberabat, quid faciendum esset, multas volvens rationes, num
citandi essent conostabli ac Gido fratri suo palam indicare deberet
crimen contra eum allatum, tum utrum citandi essent convicti
an non convicti, denique quos eorum loco conostablos faceret. itaque
cum remotis his viris fortitudine praestantibus magno se affectum
iri incommodo reputaret, fecit ea quae pro re nata fieri poterant
(credo etiara ipsi de clandestino litterarum dolo suspiciones
subortas esse) atque hilari vultu eos visens confidenter honores suos
obtinere passus est. 

 At imperator, postqaam copias haud exiguas in cunctis claustris
cum electis ducibus collocavit, insuper omnes vias magnis ligno-
rum struibus, quas xyloclasias vocant, adversus Gallos commimivit.
dederat enim statim Auloni Hierichunti Caninis diligentissimum
custodem Michaolem Cecaumenum. Petrulam obtinebat cum pedestribus
mixti generis copiis Alexander Cabasilas, vir maxime intrepidus,
qui multos in Asia Turcas fugaverat ·̀ Dcurae praeerat Leo
Nicerita cum idoneo praesidio ; Eustathio denique Camytzae claustra
ad Arbanum sita custodienda commiserat. Boemundus vero

 
iam ab ipsis ut dicuut carceribus Gidum fratrem cum comite quodam
Saraceno appellato et cum Contopagano adversus Cabasilam
misit. deindo ubi oppidula quaedam Arbano finitima in Boëmundi
potestatem venerunt, horum incolae peritissimi circa Arbauum viarum
situm Deurae accuratissime ei retulerunt secretasque semitas
ostenderunt. tum Gidus exercitum bifariam divisit: ipse adversa
fronte Camytzam aggreditur, Contopaganum vero et Saracenum comitem
a Deuriotis ductos a tergo illum invadere iussit. quod cum
inter eos convenisset, dum Gidus cum advcrsis hostibus pugnat, reliqui
comites Camytzac aciem a tergo adorti atrocem ediderunt
stragem. ille cum adversus omnes pugnare non posset, ubi suos
effuse fugiontes vidit, et ipse eos secutus est. multi ibi Romani ceciderunt,
in quibus Caras fuit, a pucro iam in numerum familiarium
imperatoris receptus iisque adscriptus, et Scaliarius Turca,dux olim per
Orientem illustris, postea ad imperatorem transfuga et sacrum baptisma
adeptus. haec de Camytzae clade. Alyates autem cum aliis lectissimis
viris Glabinitzae custodiendae praepositus in planitiem descen-

 Kov 
dit : utrum pugnandi an loci explorandi cansa, deas noverit. cui
forte illic obviam fiunt Galli viri fortes loricati qui statim bifatissimo
riam divisi partim (quinquaginta hi numero fuerunt) vehementissimo
a fronte impetu illum invaduut habenis omnino remissis,
partim a tergo eum bine strepitu sequuntur. erat enim paluster is
locus. quos Alyates a tergo appropinquantes non sentiens, sed
cunctis viribus cum adversis hostibus pugnans quantum periculum
immineret minime cognovit. illi enim a tergo aggressi vehementissime
eum adoriuntur. occurrit Alyati comes quidam qui Contopaganus
nominabatur eumque lancea transfixit. ita ut exanimis
statim humi iaceret; caduntque et alii Romanorum non pauci. quo
imperator audito Cantacuzenum arcessivit, quem ad exequendas
res militares acerrimum noverat. ille eo tempore, quo ad imperatorem
ilico proficisci iussus est, Laodiceae erat. cum vero nullam
pateretur dilationem bellum cum Boemundo, enm cum magno exercitu
contra hostes ire iubet simulque castris egressus eum tamquam
rosequitur ad proelia eum incitans. tum in clisura, quam indi-

 
 
 Mo 
 
genae Petram appellant, aliquantisper moratus, ubi multis cum
meditationibus strategicigque consiliis eum instruxit quaeque utilia
erant ei praecepit, plenum eximiae spei Glabinitzam eum dimisit,
ipse Diabolin rediit. profectus autem Cantacuzenus, cum castello
cuidam propius accessisset , quod Myli dicitur , variis coufestim
opcribus paratis id oppugnavit. Romani audacter muros aggrediuntur:
pars ignibus illatis portas concremant, pars in moenia insilientes
propugnacula cito invadunt. his animadversis, qui trans Busen
quod vocatur flumen stationem habebant Galli, ad Myli castellum
fcstinabant. quos ubi viderunt Cantacuzeni exploratores, homines,
ut dictum est, barbari, sine ordine ad eum recurrunt nec tamen submissa
voce, quid vidissent, nuntiant, sed instare Gallorum adventum
procul conclamant. quo quidem audito milites, quamquam muros
iam transcenderaut et portas combusserant habebantquo iam in manibus
arcem, perterriti ad suum quisque equum currunt. ac tantus terror
tantaque erat animorum perturbatio, ut alius equum alius conscende-

 
 
 
ret. strenue quidem repugnabat Cantacuzenus ac saepe perculsis
istie equo occurrebat "Estote viri" clamans verba poetae "et fortis
mementote pugnae". sed cum irrita omnia essent, placide eos e pavora
recipiens "Cur" inquit "machinas nostras hosti relinquamus
in nosmet ipsos adhibendas? agite ignem eis iniciamus, quo facto
compositi gradum referamus." statim impigre milites imperata faciunt
neque suas solum machinas, sed naves quoque ad flumen Busen
collocatas incendunt, ne facile Galli traicere possent. tum ipse
sensim pedem referens planitiem occupat, quae ad dextram Charzane,
quod appellatur, flumine, ad laevam pahistri atque uliginoso terminabatur
loco. utraque re ad se muniendum usus castra ibi posuit.
Galli autem, quos memoravi, simul atque ad ripas fluvii provecti
naves iam incensas repererunt, spe frustrata minime alacres revertebantur.
verum Boëmundi frater Gidus auditis ex illis quae evenissent
itinere rantato fortissimos quosque milites ex exercitu delectos
adversus Hierichuntem et Canina dimisit. qui ubi ad saltus ve-

niunt Michaeli Cecaumeno ab imperatore ut tueretur traditos,
adiuvante loci natura confidenter adgressi illos profligant. Gallo
enim militi, cum hostes in arto deprehendit, nulla vi resisti potest:
idem in aequo campo facile superatur. 

 Hoc successu elati iterum ad Cantacuzenum recurrunt;
sed ubi loco, ubi Cantacuzenum castra posuisse antea diximus, se
minime adiuvari cognoverunt animo deiecti pugnam distulerunt. at
ille eorum adventus haud ignarus omnem per totam noctem exercitum
trans fluvium traiecit. quo facto ante lucem ipse loricatus armatum
totum educit exercitum et medium obtinet in acie locum
in prima fronte locatus : Turcae laevum, Rosmices Alanus cum popularibus
dextrum cornu tenebant. praemisit autem contra Gallos Scythas,
quibus mandat ut Gallos procul telis elicerent modo crebro
lacientes, modo pedem referentes rursusque procedentes. qui quidem
alacres abierunt nec tamen quidquam effecerunt, cum Galli clipeos
clipeis admoventes nec acie usquam soluta lento gradu com-

 
positi succederent. cum vero idoneum ad pugnam spatium utraque
acies esset assecuta, Scythae vehementer Gallis equitibus contra ipsos
currentibus missilia iacere iam non potuerunt, sed celeriter terga
verterunt. quos defensuri Turcae procurrunt: sed ne hos quidem
magni facientes Galli acrius instant. quos Cantacuzenus statim
ac victos vidit, exusiocratorem Romiscen, qui cornu dextrum
tenebat, eosque quibus praeerat Alanos manu promptissimos cum
Gallis committere iussit. sed et hic recedere visus est, quamquam
saevi instar leonis in illos furebat. superatum hunc quoque cum
inteilegeret Cantacuzenus, forti ipse animo tamquam ex receptaculo
prodieus in adversam Gallorum aciem erumpit divisoque in multas
parles exercitu Gallos plane fusos oppidulum usque quod Myli dicitur
insecutus eat cum multis et inferioris dignitatis et nobilioribus
occisis, tum captis nonnullis e numero comitum illustriura. in
quibus erant Ubus et frater eius, qui Richardus nominabatur, atque
Contopagauus. quo facto victor rediit. quam quidem victoriam ut
manifestius imperatori nuntiaret, multorum Gallorum capita hastis

 
infixa captorumque nobiliores Ubum et Contopaganum qui appellabatur
confestim ei misit. huc usque in narratione progressa, dum
ad lucernam stilum duco, sensi obrepere mihi somnum taedio
orationis parum concinnae. quando enim mentionis barbaricorum
nominum inserendae atque tot tamque variarum rcrum narrandarum
nocessitas instat, liistoriae corpus perpetuitasque orationis articulatim
dissecari videntur. nec mihi succensebunt aequi lectores. Boëmundus
vero pugnandi cupidissimus, cum in angustias se compulsum neque
a mari solum terraque exclusum, sed etiam necessariis omnibus
rebus egentem videret, undique pressus idoneam manum urbes cunctas
circa Aulonem Hierichunteni Cauina sitas depraedatum emisit.
nec segnis erat Cantacuzenus nec eum dulcis, ut ait poeta, somnus
tenebat, verum alacri animo Beroiten sat niagnis instructum copiis con-
tra Gallos dimisit. qui ex primo congressu victor discedens succensis
in reditu tamquam victoriae corollario navibus Boëmundi rediit.
autem atrox tyrannus audita eorum, qui missi erant, clade, quasi
neminem e suo exercitu amisisset, animum nihil demisit, quin immo

 
ferocior apparens fortissimos pedites equitesque sex millia elegit et in
Cantacuzenum misit, confidens fore ut Romanorum exercitum una cum
ipso Cantacuzeno primo impetu caperent. at ille per exploratores, quos
semper ad Gallorum copias observandas habebat, de istorum adventu
certior factus nocte cum semet ipsum tum milites armavit vehementer
ut illi primo mane in sc irruerent. verum Gallis valde defatigtis
ad Busae amnis ripas pauhilum acquiesceutibus ipse, ubi
ridere dies coepit, invadens illos acriterque urgens multos vivos
cepit, plures caedit; reliqui autem fugientes, quod aiunt, lupum
occurrunt leoni, fluminis videlicet vorticibus hauriuntur. omnibus
igitur comitibus ad imperatorem missis Timorum se confert, qui quidem
locus pahister est et aditu difficilis. hic ad septinium diem moratus speculatores
multos in varias partes dimisit, qui Hoemundi res obscrvarent
et inde sibi nuntium referrent, ut de Boëmundi rebus certior factus
eas perspiceret. occurrunt hi forte Gallis centum pontem e ratibus
conficientibus, ut flumine traiecto oppidulum in adversa ripa situm

occuparent. in quos subito irruentes omnes paene vivos capiunt
ipsumque inter eos Boëmundi patruelem, qui in decem pedum
porrectus latus erat ut alter Hercules; fuitque novum sane
spectaculum, magnum illum ac vere monstruosum gigantem a pygmaeo
correptum videre Scythula. cum igitur Cantacuzenus captivos
hos mitteret, lepide praecepit, ut monstrum illud vinculis astrictum
pygmaeus Scytha ad imperatorem duceret. imperator, ubi captivos
istos adesse rescivit, in regium solium ascendens eos introduci iubet,
intratque etiam Scytha vinctum illum immanis corporis Gallum
inducens, cuius ne femur quidem attingebat. quae res magnum omnium
risum concitavit. tum in custodiam reliqui comites dati sunt: **. 

 Necdum imperator de rebns a Cautacuzeno feliciter gestis
subrisorat, cum alter calamitosus adfertur nuntius, infandam Romanarum
cohortium, quae cum Camytze ac Gabasila fuerant, caedem indicans.
neque tamen imperator auimum despondit, quamquam perculsus
erat maxime et afflictus, ita ut ingemisceret iis, qui ceciderant, quin
etiam lacrimas interdum ob unumquemque funderet: sed Coustautiuum

 
Gabram virum bellicosum et quasi ignivomum in hostes, arcessitum
Petrulam, quam vocant, dimisit exploraturum, unde penetmntes in
angustias Galli caedis tantae auctores fuissent, iisque in posterum
iter praeclusurum. Gabra autem id aegre ferente, cum mandato
ὢ· premeretur (habebat enim homo nimiam sui opinionem magnaque
moliri cupiebat), statim ad id negotii Marianum Maurocatacalo-
nem Caesaris mei sororium. pugnandi cupiditatem suam qui multis
egregiis factis iam probaverat, in eius locum substituit. quem sibi
carissimum imperator cum mille misit viris fortissimis. quibus
etiam multos addidit de familia porphyrogeniti meique Caesaris,
pugnandi qui cupidissimi erant. sed ne hic quidem ad eundum promptus
fuit; quin etiam deliberabundus in suum se tabernaculum recepit.
circa medias vero noctis vigilias Lantulphi litterae, qui tum erat
apud Isaaciura Contostephanum classis praefectum, adferuntur, quibus
graviter Contostephani Isaacius eiusque frater Stephanus Euphorbenusque
incusabantur, quippe qui neglecta Longibardiae freti custodia
animi relaxandi causa in continentem terram interdum exirent.

 
inerant in iis haec: “quamvis tu, imperator, excursiones Gallorum ac populationes
pulatioues omni vi omnique studio praepedire volueris, socordia tamen
eorum, quiVjus Longibardiae freti custodia mandata erat, factum est,
ut naves ad Boëmundum traicientes cum rebus omnibus necessariis
minime turbentur. qui enim paullo ante e Longibardia ad Boëmundum
pervecti sunt, idoneum sibi ventum expectaverant. nam cum
austri late spirantes in Illyricum e Longibardia navigantibus prosperi
peri sint, boreae autem adversi, plenis velis in IUyricum pervecti
navigationem feliciter confecerunt. austro vero acerrimo ad Dyrrachium
appellere non permissi litus Dyrrachii praetervecti ad Aulonem
proficisci coacti sunt, ubi naves onerarias capacissimas constituerunt,
ut equestres ac pedestres copias magnas cum omnis generis commea-
tibus Boëmundo adferrent. deinde multos mercatus
largius illinc importarent.” at imperator ira elatus in Isaacium
invectus est; cumque simul minaretur, nisi prudenter rem
gereret, ad vigilandum quidem intentius eum excitavit, sed minime
Contostephano res ex animo cessit. nam semel iterumque Gallos

 
 
inde in Illyricum transeuntes arcere conatas id quod petebat non
assecutus est. medium enim fretum tenens, cum Gallos vento adiutos
plenis velis et ingenti impetu navigantes videret, contra Gallos
ventumque proris adversum simul pugnaro non potuit, quoniam
ne Hercules quidem, ut aiunt, contra duos. vi igitur tempestatis
coactus recessit. quibus compertis imperator dentibug frendebat
intellegensque haud apta in statione a Contostephano Komanam
classem esse constitutam eamque ob causam austrum, qui prosperam
Gallis navigationem praeberet, ei adversum esse, tabulam Longibardicae
Illyricaeque orae, in qua utriusque portus notati erant, Contostephano
permisit litteris admouens, et quibus in locis ad ancoras
naves eum deligare oporteret et unde ventum nanctus secundum in
traicientes Gallos incurrere possot, rursusque animum Contostephani
erexit atque ut rem aggrederetur persuasit; viribusque collectis
Isaacius ad locum imperatoris consilio delectiim naves applicavit.
observato deinde opportuno tempore, quo Longibardi in Illyricum cum
magno commeatu vehebantur, secundo vento in eos incnrrens naves-

que in medio freto excipiens piraticas quasdam iuceudit, plures
cum classiariis submersit. at imperator, antequam haec audiisset,
quia Lantulphi ipsiusque ducis Dyrracheni litterae altius in
animo insidebant, mutato repente cousilio arcessituui, quem iam
commemoravimus, Mariauum Maurocatacalouem classis ducem creavit
Petrula alii mandata. ille igitur cito profectus deprehensas
feliciter piraticas onerariasque e Longibardia ad Boëmundum
naves variis commeatibus refertas cepit omnes vigilque
deinde custos maris, quod inter Longibardiam est ac fretum IIIyricum,
omne prorsus Gallis cum Dyrrachio commercium interclusit. 

 Imperator autem Diaboli cousidens in collibus ante claustra
sitis, cum eos qui ad Boëmundum transfugere cuperent, arcebat,
nivium instar nuntios ad duces misit clisuras custodientes, unumquemque
docens, quot in carapum Dyrrachenum contra ëmundum
essent mittendi quaque forma in occasioue pugnae acies instrui oporteret.
plerumque subito eos equitatu irruere iussit indeque celeriter

 
 
graduin referre atque iterum hoc iterumque facicntes sagittis dumtaxat
pugnare. a tergo vero his praesto esse hastatos volebat lento
gradu subsequentes, ut si vehementius sagittarii ad novissimum agmen
reicerentur, ab hoc excipi possent simulque ut, si qui Galli ipsis
occurrisscnt, eos ferirent. largam iis distribuit telorum copiam, quibus
ne parcerent magnopere exhortatus est utque in equos potius
quam in ipsos Gallos iacularentur. sciebat enim, telis in thoraces
ac ferreas tunicas coniectis illos aut vix aut omnino non posse vulnerari,
frustra vero tela mittere plane amens ei videbatur. armatura
enim Gallorum lorica est ferrea anulis conserta et ferramentum
tam bono ferro fabricatum, ut et tela reiciat et militis corpus
tueatur. accedit ad hoc muniraentum scutum, non illud quidem rotundum,
sed latiore ab imo ambitu in acutius fastigium desinens,
cuius iuterior pars pauUihim excavata est, exterior levigata et resplendens
aeneo umbone fulgurat. itaque Scythicum licet aut Persicum
tehim vel immanibus lacertis intortum inde ad iaculatorero ipsum
repulsum resilit. quare imperator et Gallicae armaturae et nostrae

 
 
iaculationis gnarus imperabat, ut hominibus neglcctis equos potius
peterent iaculisque figerent, quippe cum illi equis dciecti facile caperentur.
Gallus enim equo impositus omnino superari uon potest, quin
etiam Babylonios muros perrumpet: simul autem de equo descendit,
volentibus ludus est. cumque perversitatem hominum ipsum comitantium
bene nosset, claustra excedere noluit, quamquam, id quod
sacpius mihi olim confirmavit, maxime cupiebat proelii fortunam
cum Boëmundo experiri. erat enim omni gladio ut ita dicam acrior,
summa constantia ac plane inperterritus, sed quae ipsi acciderant
quaeque vehementer eius animum cruciabant, ab incepto tunc quidem
desistere eum coegerunt. interim Boëmimdus terra marique
inclusus est. sedebat enim imperator quasi spectator eorum, quae
in Illyrici planitie gerebantur, totoque animo et consilio pugnantibus
suis aderat, ita ut et omnium sudorum laborumque eorum particeps
esset (immo plures eum pertulisse dixeris) et duces, qui montium
vertices claustraque tenebant, ad proelia pugnasque adhortaretur
et, quomodo Galli invadendi essent, instrueret. iam Marianus,
qui omnes tum vias freti, quod Longibardiae atque Illyrico interia-

 
 
cet, custodiebat, omnes inde in Ιllyricum traiecturos prohibuit atque
eflecit, ut nec navi trinis instructae velis nec vastae onerariae
nec denique myoparoni duorum remorum transfretare ad Boëmundum
dum modo liceret, is igitur deficientibus maritimis commeatibus,
cum a terra iam undique se premi bellumque prudeniissme
geri conspiceret (si qui enim pabulandi aut aliarum rerum
afferendarum causa castris exirent vel ad potum equos educerent,
Romani in eos invadentes plurimos eorum trucidabant, ita ut paene
consumeretur illius exerctus), missis ad Alexium Dyrrachii ducem
legatis de pace agere coepit. Gulielmus vero Clarelas, vir praecellens
inter Boëmundi comites, cum universum Gallorum exercitum
et fame et morbo terribili divinitus immisso laborantem, saluti suae
consulens cum quinquaginta equitibus ad imperatorem transfugit.
quem benigne exceptum iroperator, ubi Boëmundi rerum
clademque exercitus fame pressi audivit quantisque ille esset in
angustiis, multis beneficiis donisque cumulatum ipsa nobilissimi dignitate
ornavit. cumque ex Alexii litteris cognovisset, Boëmundum

 
πρὸς αὐτὸν διαx B 
 
legatos misisse, qui pacem peterent, reputans nefarios istos domi insidiatores
pericnlum semper aliqviod moliri cogitansque, quoties contra
se coniuraverint et a familiaribus magis quam ab exteris hostibus
se petitum esse, nec utraque manu ampliiis cnm utroqne hoste
pngnandum ratns necessitate, quod ainnt, in studium versa optimum
dnxit, Boëmnndi precibns minime reiectis cum Gallis pacem inire
atque ob causas supra relatas qnominus longius progrederetur desistere.
quare ipsc quidem ibi, ubi erat, remansit utrique resistens
parti, littcris antcm ad Dyrrachii ducem redditis responderi Boëmundo
inbet hunc fere in modum : "nosti omnino, quoties deceptus
sim tuis credens et iuramcntis et verbis. nec nisi divina evangelii
lex Christianis praeciperet, ut cuncta sibi mutuo ignoscerent,
faciles nunc sermonibus tuis aures praeberem. sed qnia falli melius
est, qnam deum offondere divinasque leges migrare, non repudio
preces tuas. qnodsi igitnr revera pacem et ipse desideras
perversam quam suscepisti et temerariam rem detestatus neqne
amplius Christianorum sanguine non patriae vestrae nec Christiano-

rum, sed tuae solius libidinis causa effuso laetaris, age, cum haud
magnum spatium inter uos intersit, ipse huc veniascum quotcumque
placebit comitibus. ac sive consentientes res inter nos componemus
sive id non faciemus, incolumis tamen, ut dictum est, in tua te
castra recipies.” 

 Quibus auditis Boëmundus obsides petiit ex numero
ilhistrium, qui liberi in suis ipsius castris in custodia tenerentur
snorum comitum, dum ipse rediissct. alioquin enim umquam
se ad imperatorem venturum negavit. quapropter hic vocatos ad
se Marinum Ncapolitanum et Rogerium Francum, fortitudinis gloria
praeclarum, prudentes viros etLatinorum morum peritissimos, praeterea
Constantinum Euphorbenum et manu et consilio promptissimum,
qui omnia sibi ab imperatore imperata feliciter semper fecerat, et
Adralestum queudam linguae Gallicae peritum ad Boëmundum
dato illis negotio, omni ratione ut eum adirent eique persuaderent,
ut ad imperatorem sese sponte conferret et ea quae vellet ab eoque
peteret enuntiaret : nam ea, modo commoda essent imperatori, haud

 
dubie eum assecuturum, sin minus, incolumcm in sua ipsius castra
rediturum. quod ubi cum illis imperator communicavit, eos dimisit.
illi vero viam ad Boëmundum ferentem inierunt. hic venire ad
eos certior factus ac veritus, ne cognitam exercitus miseriam imperatori
renuntiarent, equo conscenso obviam iis longe a castris factus
est. qui imperatoris ad eum verba hunc in modum tradiderunt:
“minime imperator oblitum se esse dicit promissa iuramentaque
quibus non tu solum, sed omnes etiam, qui tunc transiere eomites, vos
ipsi obstrinxeritis. ac plane intellegis, minime tibi bene cessisse periuria.”
haec ut audivit Boëmudus “Iam satis est”
verborum; sed, si quid aliud mihi ab imperatore affertis, scire id
cupiam”. cui legati “Haec tibi”
saluti consulens imperator per nos denuntiat: scis utique, te nec
Dyrrachium, etsi multa tuleris, occupare potuisse nec tibi tuorumve
cuipiam commodum ullum paravisse. nisi igitur summum et tuum
et tui exercitus vis exitium moliri, accedas ad maiestatem meam et

 
quidquid cupis exponas auditurus quid mihi videatur. ac si unum
uterque sentit probatque, deo gratias ; sin minus, incolumem te in
castra tua remittam. tuorum vero quicumque ad sanctum sepulcrum
venerandum discedere cupient, a me sustentabuntur ; quotquot
autem patriam repetere malent, amplis a me donis aucti domum
revertentur.” ad quae Boemundus “Nunc vero”
missos ad me esse ab imperatore viros idoneos ad rationes reddendas
recipiendasque. fidem igitur plenam mihi a vobis dari volo,
minime contemptim me ab imperatore iri exceptum, sed ultra sex
stadia obviara mihi familiarissimos ipsius consanguineorum ad me
prosequendum prodituros esse; ubi autem accessero ad regium tabernaculum
ac portas eius ero ingressurus, ipsura e regio solio surrecturum
et honorifice me suscepturum nulla omnino facta mentione
eorum quae olim inter nos pepigerimus : neve a me rationem exigat,
verum me liberum atque plane securum, quaecumque libuerit. loqui
sinat. ad haec spondeatis velim. imperatorem manu me prehensurum
et ad caput lecti sui locum mihi daturum concessurumque, ut curo

 
duobus militibus eum adiens nec genu imperatoris venerandi causa
nec collum flectam." quibus auditis legati, quos supra memoravimus,
assurgendum esse illi e regio solio minime agnoscebant superbasque
eius preces repudiabant. neque hoc solum denegaverunt, sed
etiam id, quod sibi petebat, ut imperatoris venerandi causa nec genu 
nec collum flecteret. cotera haud perinde abnegarunt, videlicet cognatorum
nonnullos, sed non qui maxime propinqui essent imperatori,
aliquantum spatii prodeuntes exceptum illum ad imperatorem adducturos
curae honorisque causa, porro ipsum cum duobus eum militibus
aditurum, manu denique ab imperatore prehensum iri atque
fore ut ei ad superiorem lecti regii partem stare Hceret. his dictis discesserunt
legati eoque abierunt, ubi paratum iis hospitium erat attributa
centum satellitum custodia, ne noctu egressi exercitum specularentur
Boëmundumque contemptius haberent. postridie ille cum
equitibus trecentis cunctisque comitibus in eum progressus locum,
ubi pridie cum illis viris convenerat, relictis illic ceteris iussisque se
redeuntem opperiri cum electis sex ad legatos abit. ibi resumpta pri-

 
ori disceptatione, cum Βοëmundus instaret, comes quidam ex praestantissimis,
cui Ubus nomen fuit, sic Boeraundum alloquitur: “nemo
adhuc nostrum, qui huc cum imperatore proeliaturi veneramus, quemquam
hasta percussit omitte ista tot verba; pax proelio mutanda est.”
tum multa est sermonum altercatio exorta aegre ferente Boëmundo
et contumeliae loco ducente, si non omnia, quae petierat a legatis,
fierent. quibus quaedam concedentibus, reliqua vero denegantibus
Boëmundus necessitate, ut dici solet, in studiura versa postulavit
iurareut se houorifice exceptum iri et si imperator quae vellet concedere
recusaret, incolumem in castra sua dimissum iri. sanctis igitur
evaugeliis propositis obsides Gido fratri tradi custodirique ab eo ad
suum usque reditum iussit. quae legati approbautes et ipsi ad iusiurandum
de obsidum incolumitate eum vicissim adegerunt; quod Boëmundus
iis praestitit. datis igitur acceptisque iuramentis Sebastum
Marinum, Adralestum qui vocabatur et Rogerium Francum obsides

M 
D Bαϊ-
 
Gido fratri tradidit ea condicione, ut, sive cum imperatore pacem
conciliaret sive minus, illaesos ex iureiurando imperatori remitteret. 

 Antequam vero iter ad imperatorem una cum Euphorbeno
Constautino Catacalone capesseret, castra diuturna in eodem
loco commoratione fetidissima transferre cupiens ne id quidem se
sine illorum cousilio facturum esse affirmavit. est enim Gallorum
natura tam inaequalis et uno temporis puncto utrimque mutabilis, ut
qui modo terram se unum iactabat concussurum universam , idem
mox plane demissus animo et ad pulverem , ut aiunt , deiectus sit,
praesertim cum in fortioris animi viros inciderit. illi igitur ultra
stadia duodecim traduci exercitum non permittunt et Boëmundo
"nos quoque," inquiunt "sis, comites erimus locumque inspiciemus."
Boëmundo etiam id concedente, illi datis confestim ad custodes claustrorum
litteris interdixerunt , ne qua eruptione Gallos infestarent.
tum Euphorbenus Constantinus Catacalo petita impetrataque a Boe-

 o Mανουὴλ δέ τὸν Mοδηνὸν πισ-
 
mundo venia ingrediendi Dyrrachii statim illuc festinavit aditoque urbis
praefecto Alexio Isaacii sebastocratoris filio, quid ipsi militumque ducibus
simul missis imperator denuatiasset. exposuit. otenim propter
machinam, quam omnibus Dyrrachii pinnis imperator imponendam
curavorat, nemo e moeuibus despectare poterat. erant enim tabulae
moenium propugnaculis affabre additae nulloque affixae clavo ita
ut, si quando Latini scalis eniti conarentur et iam mui’OS ascendissent,
ibi stare non possent, sed cum ipsis tabulis lapsantes in urbem, ut
dictum est, deciderent. Euphorbenus igiturDyrrachenos adiens mandata
imperatoris exposuit: cumque iis optimum addidisset animum, inqui-
sivit in castelli condicionem, et ut summa providentia apud eos omnia
fuisse administrata intellexit ipsosque omnibiis, quae opus essent,
abundare ac plane nihili ducere Boemundi machinas, ad hunc rediit,
qui iam castra transtulerat eum in locum, quem praedixerat. cui se
adiungens ad imperatorem proficiscitur ccteris legatis, prout erat constitutum,
in Gidi potestate relictis. Manuelem autem Modenum, famu-

 
lum sibi omnium deditissimum fidissimumque, ad imperatorem praemisit.
qui Boëmundi adventum nuutiaret. is cum prope regium
venisset , parata invenit omnia illa, quibus ut exciperetur
ipsi cum legatis convenerat. ubi vero ingressus est, Augustus extensa
manu eius manum preliendit eaque ratione eum salutavit, qua salutare
imperatores solent, et ut ad regium solium consisteret, eum
invitavit. talis fuit vir, qualem , ut iam nunc breviter dicam,
uuUum illo tempore neque barbarum ueque Graecum Romauorum
terra parem vidit. nam rairum erat oculorum spectaculum fama-
que eius omues percellebat. sed, ut accuratius per siugula barbari
figurani describam, tam alta fuit statura ut procerissimos uno paene
cubito superaret, ventrem et ilia contractior, latus humeros, spatioso
pectore, lacertosus totoque corporis habitu uec strigoso nec carnibus
tumente, sed optime moderato et ut ita dicam ad Polycleti regulam
formato, vigeutibus manibus, gressu valido : cervicis deuique ac dorsi
apta compages ; sed si quis curiosius attendebat, inclinari in

 
 
pronum videbatar, non quo vertebrae aut spina dorsi laesae essent,
sed, ut probabile fuit, quod inde ab infantia aliquantum in istuni
habitum declinabat. color reliquo corpore candidissimus ; in facie
candidus color cum rubicundo mixtus. capilli subflavi, non
ceterorum barbarorum raore iu humeros demissi; ab isto enim insano
comae studio alienus ad aures usque tonsus erat. barba rutili
aliusne coloris fuerit, dicere non possum. etenim barba novaculae acie
ad cutem rasa superficiem ille habebat gypso leviorem : quamqnam et
haec rufa fuisse videbatur. glauci oculi, irae et gravitatis vim prodentes;
nasus naresque liberam spiritu animam ducebant; uasum
vero pectore adiuvabat et latum rursus pectus naribus. natura
enim per nares exitum fecit effervescentis e corde aeris. enncabat
vero suave quiddam ex universa huius viri specie, sed terroribus
undecumque erumpentibus frangebatur. etenim totus totius corporis
status ferum habebat aliquod mea quidem sententia et inexorabile,
sive magnitudinem sive vultum spectas; atque risus eius aliorum
fremitui simillimus fuit. tali erat mente et corpore, ut et ira et
amor in ipso arma gereret et ad beUum spectaret. ingenium eius

 
πλεονεκτήμασιν.

multiplex fuit et versutum atqae ne ullam ansam praeberet, providens,
sermones eius accurati responsaque maxime circumspecta. talis
ac tantus vir uno imperatore cum fortuna et eloquentia tum ceteris
naturae dotibus inferior erat. 

 Imperator igitur obiter et obscure memoria praeteritoriim
revocata eum urgebat diversumque sermonis iter tenuit. at ille conscientia
culpae turbatus sedulo cavit, ne quid ad sermones eins referret,
hoc tantum affirmans, minime advenisse se istis de rebus reponsurum;
nam et ipsum multa habere, de quibus diceret : tamen deo
huc ipsum ducente maiestati eius in futurum omnia se permittere. cni
imperator “Vetera” inquit “nync sane mittamus; te vero,
in amicitiam conveuire vis, primum omnium subicere te nostro imperio
oportet eiusque ipsius rei consobrinum tuum Tancredum certiorem
facere eidemque praecipere, ut ex pacto inde ab initio facto Antiochiam
iis, quos misero, tradat; tum cetera omnia, quae inter nos

 
 
 
 
 
 
 tum convenerint, nunc et in posterum te religiose servare.” cum haec
alia eiusmodi plura imperator dixisset audivissetque, Boëmundus,
idem ille erat nec se ullo modo mutaverat, “Fieri” inquit
non potest, ut talia promittam” et ob alia quaedam, quae
postulaverat, petiit ut ex iis, quae cum legatis pepigerat, in castra
sibi redire liceret. cui imperator “Nullum profecto” inquit “ad
deducendum me ipso aptiorem habeo.” quibus dictis exercitus
palam imperavit, ut equos pararent et mox secum Dyrrachium
versus proficiscerentur. his auditis Boëmundus, cum ad
sibi tabernaculum se reciperet, Caesarem meum Nicephorum Bryennium
panhypersebasti dignitate iam tum ornatura videre cupiebat. egreditur
ille omnemque contendens, qua summa valuit, dicendi vim cum
in concionibus tum in familiaribus sermonibus omnino invictam
Boëmundo persuasit, ut pleraque eorum, quae imperator
acciperet, victumque manu ad imperatorem duxit. ac postridie iureiurando
dato ex eius voluntate et senteutia pactum conclusum est
his verbis conceptum.

“Prius illud pactum, quod cum potestate tua a deo coronata
tum confeci, cum ex Europa cum numerosissimo illo Francorum
exercitu in Asiam ad Hierosolyma liberanda transiens in regiam
urbem profectus sum , ut rerum quibusdam vicibus irritum factum
est, ita abrogatum sit nec ratum amplivis habeatur, si quidem rebus
nunc mutatis plane antiquatum est. nec inde maiestatem tuam ius
sibi adversus me sumere fas est eove niti circa ea, quae tunc pacta
scriptaque fuerunt. etenim cum bello adversus tuam a deo promotam
potestatem suscepto pacta illa dissolverim, una cum illis item
potestatis tuae in me sunt crimina dissoluta. nunc vero tamquam
poenitentia motus atque veluti ictus piscator ad sanitatem reversus
ac, paene dixerim, tua hasta prudentior factus, gravis denique illius
temporis cladis bellorumque memor accedo ad hanc cum tua potestate
alteram conventionem ineundam: qua me lizium fore hominem
sceptri tui spondeo, vel, ut clarius apertiusque loquar, servum ac subditum,
quandoquidem et tu me sub dextram tuam trahere hominemque
tuum lizium facere vis. itaque ero deinceps ex hoc secundo pacto,

 
quod in omne tempus me servaturum esse iuro deum obtestans sanctos
que eius, quibus testibus hic quoque tractatus et scribitur et dicitur,
homo fidelis tuae maiestatis et desideratissimi tui filii et imperatoris domini
Ioannis porphyrogeniti ac dexteram armabo contra omnes qui
potestati tuae adversantur. sive Christiani erit generis qui manus
in te toUere audeat, sive alieuus a religione nostra ex eorumque numero,
quos nos paganos appellamus. itaque illud solum ex supra commemorata
pactione inter partem utramque, vestram maiestatem et me,
facta reliquis abolitis huc transfero et amplector et mordicus teneo tantum
hoc quasi abrogatum renovans, fore me servum et lizium hominem
maiestatis utriusque vestrum nec ullum umquam tempus fnturum, quo
hoc irritum faciam nec denique ullam causam modumve apertum aut
absconditum, quo harum sponsionum pactorumque ruptor appaream.
et quoniam nunc regionem nominatim hic indicandam, positam in
Orientis partibus, per maiestatis tuae bullam auream a potestate
tua rubro atramento subscriptam accipio, cuius quidem bullae

 
aureae altcrum exemplnr mihi traditum est, terras illas accipiens ut
a tua maiestate donatas, cuius donatiouis auctoritas in aurea bulla
posita est, in remunerationem tot regionum urbiumquc maiestati
utriusque vestrum, tuae inquam magni imperatoris domini Alexii
Comueni et desideratissimi filii tui imperatoris domini Ioannis porphyrogeniti,
fidem meam exhibeo, quam ut firmam ancoram immotam
inconcussamque me conservaturum polliceor. atque ut clarius
sermonem repetam legitimasque formulas usurpem eorum, qui
litteris pactionem consignant, en ego Boëmundus Roberti
filius paciscor cum vestra potestate et pactionem inviolatam esse volo
erga maiestatem vestram, hoc cst, te impcratorem Romanorum dominum
Alexium et imperatorem ac filium tuum porphyrogenitum, me
vobis lizium fore hominem verum siucerumque, quoad spiritum duco
et in vivorum numero habeor , meque manum contra omnes armaturum,
qui ab hoc inde tempore vestri et maiestatis vestrae principum
Romani imperii semper augustorum hostes apparebuut. et
ubicumque me adesse iubebitis, cum universis meis copiis sine excu-.

 
satione, prout res exiget, obsequar. praeterea omnes , si qui erunt,
potestati vestrae infensos, nisi forte angelis immortalibus similes nostris
hastis vulnerari nequeuut et indomitis corporibus tecti sunt, pro
vestro imperio debellabo. ac dum ego et corpore valeam et a bello
quocumque barbarico et Turcico liber sim, ipse per me praesens
cum copiis meis vestra causa belli discrimen subibo. sin me, qualia
multa humanam vitam infestant, gravis morbus impedierit aut
bellum iraminens ad se traxerit, tunc polliceor emissurum me validissimum
quantum potero virorum fortium, qui mihi subiecti sint,
auxilium, ut deficieutis mei locum suppleant. est enim haec recta
fides, quam hodie vestrae maiestati exbibeo, id est pacta aut per me
aut per alios, ut iam dictum est, sanctissime me servaturum : rectamque
fidem me praestiturum iuro et generaliter et speciatim pro vestro
imperio proque vita vestra, hac, inquam, infra solem vita et
terrestri. pro hac igitur vestra vita tamquam ferrea et malleo procusa
statua in armis stabo. atque usque ad dignitatem vestram et regia
vestra membra iusiurandum extendo, si qui hostes sceleratissimi ea

 
laesuri sunt, quoad eos evertere et a scelere prohiberc licebit ; neque
minus hoc faciam pro quavis vestra terra et urbe cum parva tum
maiori, pro insulis quoque ipsis, denique, ut uno verbo dicam, pro
omnibus locis terrac marisque imperio vestro subiectis, scilicet ab
Adriatico mari usque ad totum Orientem et per latitudinem magnae
Asiae , ubi Romanorum fines erant. paciscor praeterea ac pactorum
sit testis auditorque deus, nullam me umquam regionem imperio
vestro sive nunc sive antehac subiectam neque urbem insulamve occupaturum
retenturumquc, id est, ut simplicius dicam, nulhim omnino
cx iis locis, quos vel conplectebatur vel nunc conplectitur per Orientem
perque Occidentem imperium Constantinopolitanum exceptis
terris, quae disorte mihi a maiestate vostra divinitus promota donatae
sunt quaeque in hoc scripto nominatim indicabuntur. sed quamcumque
terram subigere potuero, quae olim sub huius imperii dicionc
fuit, expulsis iis qui illam obtinent, ad vestrum arbitrium istius administrationem
deferre debeo ; ac si quidem a me subactae terrae
imperium mihi concedere vultis quippe homini vestro lizio servoque

 
 
fideli, esto; sin minus, nihil cunctatus eam viro a maiestate vestra designato
tradam. neque omnino si quis terram aliquam aut urbem aut
oppidulum ex iis, quae sub imperii quondam dicione fuerunt, mihi prodere
mihique attribuere velit, accipiam; verum se(??) oppugnatione seu
absque oppugnatione capta vestra, uti antea fuerant, sic iterum erunt
me quidem nequaquam de iis litigante. ad haec nec iusiurandum
adigam quemquam Christianum nec ipse adigar cuiquam alteri conventionemve
inibo ullam, quae detrimentum aut vobis aut vobis et imperio
vestro importare queat. neque alterius homo fiam aut principatus
alterius maioris minorisve sine auctoritate vestra; verum una mihi dominatio,
cui me serviturum promitto, tua est carissimique tui filii
maiestas. iam si qui ad me venient imperii tui homines eo animo ut
a potestate tua desciscentes mihi serviant, eos ego detestabor reiciamque,
quin etiam arma contra eos sumam. alios vero barbaros meae se
hastae subicere cupientes accipiam quidem, sed non privato iure:
immo eos in tuum nomen tuique filii dilectissimi iureiurando adigam
eorumque terras iure imperii vestri accipiam, et quidquid de illis
constitueritis, id prompto animo me esse facturum polliceor. haec de

 
 
urbibus et terris, quotcumque sub imperio Romanorum fuerunt. eas
vero, quae nondum subiectae fuerunt Romaniae, regiones iuratus
spondeo, sive nullo bello sive bello pugnisque mihi obtigerint, tamquam
a maiestate vestra mihi coucessas me putaturum, seu Turcicae
fuerint seu Armenicae seu, ut quis linguae nostrae peritus dixerit,
paganicae seu Christianae. quicumque vero ex gentibus ad me
accesserint mihique servire voluerint, eos sic me accepturum promitto,
ut futuri sint et ipsi vestrae maiestatis homines et ut pactio ista
mea cum maiestate tua facta ac iuramenta maxime confirmata
etiam in eos transeaut. quorum quidem ii, quos mihi esse subiectos
volitis, imperatores semper augusti, sint quidem subiecti: quos
autem ad vestram mitti potcstatem statuatis, haud invitos equidem
mittam, nolentes vero et qui vestram servitutem repudiabunt ne
ego quidom accipiam. Tancredum nepotem meum quod attinet,
bellum contra eum implacabile geram, nisi quid remittere do odio
voluerit in vestram maiestatem suscepto nec de manu sua
urbes imperii vestri liberaverit. ubi vero vel volente eo vel

 
 
invito liberatae sunt, ipse vestra auctoritate, quae per auream
bullam mihi data sunt nominatimquae postea ennmerabuntur, possidebo,
reliquae vero urbes una cum Laodicea Syriae aliisque cunctis,
quae non sunt de numero urbiura mihi concessarum, imperio vestro
adiungentur. neque fugitivos imperii vestri umquam recipiam,
verum remittam cogamque eos ut ad maiestatem vestram revertanture.
praeterea pacta firmiora redditurus etiam vades me dare concedo
pactorum, inviolata ea semper salvaque servari, meos homines, qui
terras mihi a maiestate vestra datas iure meo possessuri sunt, et urbes
et oppida, quae cominatim indicabuntur. etenim etiam hos ego
iureiurando adigam quam religiosissimo, quo obligentur ad fidem
rectam erga potestatem vestram custodiendam et ad omnia, quae
sunt legibus Romanorum consentanea quaeque in hac pactione conscripta
sunt, diligentissime observanda. atque caelestes potestates et
inevitabilem dei iram obtestantes iurabunt me praeeunte, si quando
maiestati vestrae insidiatus sim, quod absit, quod salvator quodque
iustitia dei avertat, tum se omni ratione primum enisoros, ut

 
 
designato ad id quadraginta dierum spatio ad fidem maiestati
vestrae debitam redire me repugnantem cogant. haec vero fiant, si
ut fiant concedatur, cum quis furor atque insania me corripuerit vel
cum mente alienatus sim. sin vero nihil de amentia remiserim
surdumque ad monita ipsorum me furor impotentior egerit, illi quidem
iureiurando erga me soluti atque a me plane abalienati in vestram
potestatem manumque et arbitrium transferentur: et quas meo
iure terras obtinebant, meae potestati ereptas vobis vestroque iuri
assignabunt. quod se facturos illi iureiurando adigentur eandemque
erga vos fidem servitutemque et benevolentiam servabunt, quam egomet
ipse pollicitus sum, ac pro vestra vita et terrestri honore arma
sument pariterque pro regiis vestris partibus ac membris, ne quid patiantur
ab hoste ullo, armis certare non desinent, si quidem insidiatores
corruptoresque in eorum notitiam venerint. ac iuro testans deum
hominesque et supremos angelos, me adacturum illos horrifico iureiurando
ad illa facienda praestandaque pro viribus. de urbibus etiam

 
vestris et castris locisque ac de cunctis omnino partibus in imperii
vestri dicionem redactis, quas Occidens habet, quas Oriens amplectiture,
iurati promittent eadem, quae et ego vobis promisi, eaque et me
vivo et me mortuo facient. habebit igitur illos quoque potestas vestra
obnoxios iisque tribuet quaecumque ministris fidelibus tribuuntur. et
qui hic forte reperiuntur huc mecum profecti, extemplo iureiurando interposito
fidem promittent pactaque vobiscum Augustis, domino Alexio,
Romanorum imperatore, et porphyrogenito imperatore, filio tuo, facient.
quotquot autem absunt meorum equitum et armatorum, quos
caballarios solemus appellare, misso ad urbem Antiochiam a maiestate
tua homine et ipsi iusiurandum interponent, quod quidem ille ab
iis accipiet; ac iuro equidem curaturum me ut eadem nulla parte
mutata iurati spondeant. praeterea polliceor et iuro, quoties maiestati
vestrae lubebit, manus me sublaturum et bellum paraturum adversus
omnes qui oppida et loca obtinent, quae olim imperio Constantinopolitao
dediticia fuerunt. quos vero bello temptare tibi non

 
 
placuerit, contra eos ne nos quidem ipsi bellabimus. in omnibus
enim rebus obsequemar potestati vestrae omnisque actio nostra et
omne consilium ex arbitrio tuo pendebunt. Saracenorum et Ismaelitarum
quicumque ad maiestatem tuam transfugae confluent urbesque
suas tradent, eos nec impediam nec ulla ratione mihi conciliare conabor:
exceptis tamen iis, qui hasta mea coacti et in suramas angustias
redacti, ubi se in periculo versari cognoscent, ad potestatem
tuam oculos convertent et ad te fugientes salutem suam petent. hos
enim cunctos, qui Francorum arma metuentes ac mortem expavescentes
imminentem augustos vos imperatores invocabunt, * * non eam ob
causam captivorum nostrorum curam habebitis, sed potius eorum, qui
sine ullo nostro labore et opera in vestram servitutem ultro pervenerint.
praeterea etiam hoc promitto, curaturum me, ut quicumque
mecum traicere Adriaticum raare e Longibardia voluerint milites,
iurent et ipsi in maiestatis vestrae servitium adigente ad ius-

 
 
iurandum omnes illos aliquo potestatis vestrae homine transmisso
ad id ipsum a vobis trans mare Adriaticum. ac si qui eorum iusiurandum
se dare pernegant, eos polliceor me utpote consentire
nobis renuentes ne traiciant prohibiturum. sed oportet iam regiones
urbesque mihi per bullam auream a potestate vestra divinitus promota
muneri datas in hoc scripto exponere; sunt autem hae: Antiochi
civitas in Coele Syria cum suburbanis et agro suo cumque ipso
Suetio ad mare sito; tum qui Dux vocatur locus cum agro suo
omni; locus, qui Caucae quique Luli et qui Montis Admirabilis
nomen habet: Pheresia cum tota ipsis subiecta regione; Sanctus
Elias strategis cum oppidulis ei subiectis; Borze strategis et quae
illi subiuncta oppidula sunt; universa regio circa strategidem Sezer
posita, quam Larissam Graeci nominant; praeterea strategides Artach
et Teluch cum agris suis ac simul Germanicea eiusque oppidula;
Maurus Mons et omnia huc pertinentia castella planitiesque ei
snbiacens universa excepto scilicet Rupeniorum agro Leonis et Theodori
Armeniorum, qui potestatis vestrae homines sunt; postremo una

 
cum supra scriptis strategata Pagrae Palatzaeque, thema Zume et quae
his subsunt castra atque oppidula cum agris suis. haec enim omnia
in anrea illa maiestatis vestrae bulla commemorata sunt ut a divina
potestate ad terminum usque vitae meae mihi muneri data, post
meum hinc obitum reditura ad imperium novae Romae reginaeque
urbium Constantinopolis: ea lege ut integerrimam fidem custodiam
benevolentiamque puram per vos semper augustos principes erga
urbis imperium thronique eius ac regii sceptri servus sim ac
lizius subditus. promitto etiam atque obtestor iurans qui in ecclesia
Antiochiae adoratur deum, non ex nostro fore genere Antiochiae
patriarcham, sed eum cui maiestas vestra id munus detulerit, e numero
alumnorum magnae ecclesiae Constantinopolitanae delectum.
hic conscendat sedem Antiochenam omnibusque fungatur pontificis
officiis, et manuum impositionibus et reliquis ecclcsiasticis functionibus,
ex sedis istius privilegiis. erant autem partes a ducatu

 
Antiocheno abscissae voluntate maiestatis vestrae adiungere eas integras
reliquo imperio cupientis hae: thema Podandum * * et ad haec
strategatum Tarsi urbis, Adana civitas, Mopsuestiae et Anabarza et, ut
paucis dicam, universa Ciliciae terra, quatenus finitur Cydno et Hermone:
strategis porro Laodicea Syriae ipsumque strategatum Gabalorum,
quod nos subbarbara appellatione Zebel nominamus; strategata quoque
Balanei et Maracei et Antaradus cum Antarto; strategis vero
etiam haec utraque. haec sunt. quae divulsa a ducatu Antiochiae potestas
vestra orbi imperii adiecit illinc dempta. ego vero acquiesco
datis pariter atque ablatis omnibus et ut iuribus inhaerebo prinilegriisque,
quae vobis accepta refero, ita ab illis abstinebo, quae a
vobis non accepi, nec fines transibo, sed iis contentus ero, quae sunt
mihi muneri data, possidens ea iisque, quamdiu vita supererit, fruens,
ut antea dictum est; post obitum autem meum, prout hoc quoque
praescriptum est. ad propria redibunt imperia, unde mihi possidenda
tradebantur. sub finem enim vitae meae procuratoribus hominibusque
meis supremam voluntatem edicam, restitui me velle Romanorum
imperio dictas regiones universas et vetare eos niti contra earum

 
cessionem aut in iurgia incidere. iam vero illud quoque iuro et
quam firmisima promissione sancio, curaturum me, ut sine mora ac
sine fraude imperata faciant. ceterum et hoc pactionibus additum
esto: cum pro urbibus illis per potestatem vestram ab Antiocheno
imperio et urbis ducatu separatis supplex ego peterem a solio vestro,
ut mihi compensationem gratificaretur, iisdemque precibus peregrini
quoque maiestatem vestram fatigarent, his satisfaciens potestas vestra
compensationis causa themata ac terras quasdam urbesque Orientem
versus sitas mihi dedit, quae hic nominatim sunt commemorandae,
ut nec maiestas vestra in aliqua re dubitare possit et ego
habeam, quo nitar. sunt igitur haec: thema Casiotidis regionis universae,
cuius metropolis est Beroea, quae barbarorum lingua Chalep
dicitur; thema Laparae et quae ei subiecta sunt oppidula omnia,
scilicet Plasta, Chonii castrum, ïna, Aramisus castrum, oppidulum
Amerae, castrum Sarbani, Telchampson arx et una cum his tria
Tilia, Sthlabotilin et reliqua duo, arx Sgenin, Caltzierin castrum atque
oppidula haec, ëri et quod Cathismatin dicitur
Sarsapen et Necran urbecula, haec in citeriori Syria posita sunt.

 
 
sequuntur a Mesopotamiae parte themata, quae prope Edessam urbem
sita sunt, thema Limniorum et Aeti thema cum omnibus suis agris.
neque vero haec neglegenda sunt, quae ad Edessam pertinent, neque
quae mihi a divinitus custodita potestate vestra assignata sunt annua
talenta, ducentas dico libras nummorum Michaelatorum. nam per piam
maiestatis vestrae bullam auream etiam ducatus (Edessae) integer mihi
donatus est cum omnibus ad eum pertinentibus et arcibus et terris
ita ut non meae tantum personae destinata sit ista ducalis dignitas ;
sed eam propagare mihi licet per piam buUam auream in quemcunque
mihi successorem elegerim, ea tamen condicione, ut successor ille
omnibus praescriptis voluntatibusque maiestatis vestrae sese subiciat
tamquam eiusdem potestatis ac maiestatis homo lizius eadem
quae ego concessi et pepigi concedens et paciscens. iam ab hoc inde
tempore, quo homo vester factus sum et ad vestri principatus orbem
pertineo. dono annuo e regiis thesauris ducenta talenta monetae
qaalitatem formamque habeutis domini Michaelis, qui antea impe-

 
 
 
 
rator fuit, accipere debeo per aliquem legatum nostrum e Syria cum
litteris meis ad vos in regiam urbem mittendum, ut meo nomine illa
accipiat. ac vos quidem semper augusti imperatores et Sebasti
Augustique imperii Romanorum observabitis, quaecumque in bulla
aurea piae maiestatis vestrae conscripta sunt, et promissis omnibus
stabitis. ego vero hoc iureiurando ea, de quibus vobiscum conveni,
firmo sancioque. iuro enim per dolores Christi salvatoris impassibilis
et per invictam eius crucem, quam pro salute omnium pertulit,
perque ea, quae coram video, sacrosanctissima evangelia, quae orbem
universum in rete incluserunt; nam manu his imposita iusiurandum
iuro pretiosissimamque Christi crucem mente simul comprehendo
spineamque coronam et clavos et lanceam, quae dominicum eius vivificansque
latus perforavit: tibi potentissimo et sacro nostro imperatori
domino Alexio Comneno et regni socio desideratissimo domino
Ioanni porphyrogenito omnia me pacta et ore meo prolata custoditurum
et inviolata in omne tempus servaturum, quaeque maiestati

 
 
 
 
vestrae utilia sunt, et nunc curare et in posterum curaturum neque
vel minimam suscepturum odii aut fraudis ullius in vos cogitationem,
sed omnibus a me promissis staturum nec ullo umquam modo adversum
vos me peieraturum aut promissa mea irrita facturum aut
quidquam contra foedus excogitaturum neque me ipsum neque meorum
quemquam, quicumque mihi subiecti sunt militumque meorum
numerum efficiunt. sed pro * adversus hostes tuos loricas induemus
armaque tollemus ac lanceas et amicis tuis amicas iniciemus dextras;
omniaque ad utilitatem honoremque imperii Romani et excogitabo
et perficiam. sic me deus adiuvet, sic crux et divina evangelia.
haec scripta sunt et iuramenta praestita praesentibus subscriptis testibus
mense Septembri indictionis secundae anni iam desinentis
sexies millesimi sexcentesimi decimi septimi. sunt autem praesentes
testes, qui his subscripserunt, et coram quibus illa perfecta
sunt, hi qui sequuntur: deo gratissimi episcopi Amalfis Maurus et
Tarenti Renardus quique cum eo erant clerici; religiosissimus praepositus
venerandi in Longibardia monasterii sancti Andreae in

 

 
 Brundisii insula siti et duo eorum monachi; principes peregrinorum,
qui signa sua ipsorum manu pinxerunt: eorum nomina manu deo dilectissimi
episcopi Amalfis sub eorum signis subscripta sunt, qui etiam
legatus a papa ad imperatorem venerat. ex aula regia adfuerunt
Sebastus Marinus, Rogerius Tacuperti filius, Petrus Aliphas, Guilolmus
Ganze, Ritzardus Printzitas, losphre Males, Umpertus Graulis filius,
Paulus Romanus, qui ex Dacis venerunt apocrisiarii a Crale, consocero
maiestatis, Zupanus Peres et Simon, et apocrisiarii Riscardi Siniscardi,
Basilius nobilissimus eunuchus et Constantinus ” 
 Hoc igitur literis mandatum iusiurandum imperator a ëmundo
accepit. dedit autem ei vicissim auream, quam supra memoravimus,
bullam, quam rubro colorc, ut mos est, imperatoria
manus subsignaverat.

His ita de imperatoris sententia finitis, cum prolatis sanctis
evangeliis et lancea, qua salvatoris nostri latus impii pupugerunt,
Boëmundus conventionis instrumentum, quod

 
 
iure iurando firmasset, in patriam redire cupiit relictis in arbitrio ac
potestate imperatoris copiis suis omnibus, quibus volebat in Romanorum
terris hiberna praeberi resque ad victum necessarias liberaliter
suppeditari, tum transacta hieme, ubi ex multis laboribus
se recrearint, liberam fore quo vellent abeundi potestatem. talia
petenti Augustus statim omnia concessit eique praeter sebasti dignitatem
pecunias quoque multas in sua castra reverteuti tribuit.
prosecutus euntem est Constantinus Euphorbenus cognomento Catacalo,
partim ne qua ei ab exercitus nostri militibus iniuria
in via inferretur, partim idque potissimum ut salubribus tutisque
castris designandis Gallici exercitus curam gereret eorumque aequis
postulatis obsequeretur. sic Boëmundus ad suos reversus,
iis tradidit quos imperator ad id ipsum delegarat, monere
couscensa Longibardiam petiit; nec amplius sex mensibus post commune
debitum solvit. imperatorem vero detinuit aliquamdiu cura
Gallorum; tandem rebus eorum bene dispositis iter Byzantium versus

 
 
capessivit domumque redux minime in segnitiem remissionesque
declinavit, sed animo reputans devastatam a barbaris a Smyrna
usque ad Attaliam Asiae oram probro sibi fore credidit, nisi florentes
olim civitates illas in pristinam felicitatem restituisset et ubique dispersos
cives in eas reduxisset. nec profecto Attali urbem neglexit,
sed magnam ei curam impendit. Philocales igitur Eumathius, qui
animi promptissimi erat, non genere solum illustris. sed etiam prudentia
plerisque praestans, liber animo atque alacer consilio manuque, deo
fidelis et amicis, dominis ut qui maxime benevolus, militarium vero
exercitationum plane rudis, ut neque arcus nervum ad mammam
nec scuto se tutari posset, ceterum aptissimus ad insidias
parandas et variis hostes artibus vincendos, is igitur ad imperatorem
accedens etiam atque etiam Attaliae urbis praefecturam sibi poposcit.
imperator, qui mentem hominis ad excogitanda exequendaque omnia
paratam felicitatemque, qualiscumque ea est diciturve, perpetuam
eius comitem esse norat (neque enim quidquam aggressus ferebatur,

 
 
 
 
 quod non confecisset), annuit petenti ac multa monens mandansque,
ut quidvis consilio susciperet, idoneis eum copiis instruxit. qui
Abydum statim profectus preto traiecto Atramytium se contulit. fuit
ea populosissima olim civitas, sed Tzachas, cum Smyrnae oram vastaret,
eam penitus evertit ac delevit. quapropter Pphilocales, ubi talem urbem
penitus deletam conspexit, ut nemo in ea umquam habitasse
videretur, extemplo eam reficere aggressus priorem ei speciem restituit
civesque eius et indigenas, quotquot adhuc fortuna servarat,
undecumque convocavit ac multis etiam aliunde arcessitis pristinum
urbi ornatum reddidit. nuntiato autem esse Turcas circa Lampen
partem ex copiis suis delgit in eosque dimisit; qui eos aggressi acri
certamine commisso primo impetu superant. tam crudeliter vero victoria
usi sunt, ut Turcarum parvulos in ferventes lebetes inicerent;
caesisque tum plurimis captisve laeti ad Eumathium redeunt. at
Turcae superstites, quo cladem ipso habitu popularibus suis testaren-

 
tur, pullis vestibus induti cunctas circumibant regiones a Turcis occupatas
miserrime querentes et quae sibi acerba contigissent narrantes;
quorum lugubris haec species et ad misericordiam et ad vindictam
omnes incitavit. interim Eumathius Philadelphiam se contulerat
ob successus felicitatem laetissimus. archisatrapa vero quidani, Asan
nomine, qui Cappadociam obtinebat indigenisque ut mancipiis utebatur,
cum illa Turcarum mala audivisset, confestim et suis et aliis
aliunde copiis usque ad quatuor et viginti millia militum contractis
contra Eumathium proficiscitur. is, quem acrem virum diximus, minime
securus considebat Philadelphiae nec se segnitiae intra eius moenia
dabat, sed exploratoribus in omnia lωλ̓ dimissis, ne essent neglegentes,
postea alios submisit, qui ad vigilandum eos excitarent, ita ut
totas noctes ad vias camposque vigilias agerent. horum igitur qui
primus forte Turcarum exercitum conspexit, celeriter advolans Eumathio
id nuntiat. ille praesentissimi animi vir deliberationisque
velocis, qui consultationes uno momento corriperet, cum in tantum
exercitum haud satis copiarum sibi adesse sensisset, communiri om-

 
nes Philadelphiae portas nec quemquam moenia ascendere neque
clamare nec tibia citharave sonum edere iubet, verum ita urbem instituit,
ut praetereuntibus plane deserta videri posset. Asan vero se
admovit Philadelphiae ac triduum cinctae a suis urbi assedit, cumque
neminem eorum qui intus erant de muro prospicientem portasque obstructas
(deerant vero ballistae ei et catapultae) videret, putans Eumathii
exercitum parvum esse ideoque non audere erampere eumque
propter infirmitatem spernens aliam viam iniit. nam hoste prorsus
contempto decem suorum millia contra Cerbianum, alia * Smyrnam
versus et Nymphaeum, reliquos in Chliara Pergamumque misit; hos omnes
ad praedandum emisit ipseque eos qui ad Smyrnam proficiscebantur
subsecutus est. at Philocales cognitis Asanis inceptis quotquot
copias habuit in Turcas irruere iubet; nostrique eos, qui Cerbianum
tendebant, persecuti secure dormientes occupant et pugna diluculo inita

obtruncant quosque illi ceperant libertate omnes donant. deinde
Turcarum eos, qui Smyrnam Nymphaeumque petebant, persequuntur.
atque nonnulli celerius profecti et ex adverso et ab utroque latere
graviter aggressi eos egregie vincunt. multos nostri caedunt, multos
etiam capiunt; pauci superstites praecipiti fuga in Maeaudri vertices
illati statim perierunt. perfluit is amnis Phrygiam, fluviorum omnium
obliquissimus et crebris se flexibus contorquens. erecti animo nostri
altera hac victoria reliquos etiam insequuntur; quibus tamen nimio
intervallo progressis cum nihil amplius profecissent, Philadelphiam
redeunt. eos simul ac conspexit Eumathius fortiterque pugnasse audivit
atque id maxime egisse, ne quem sibi hostium elabi siuerent, largiter
eos remuneratus magnas etiam in posterura gratias promisit. 

 At ëmundo defuncto cum Tancredus Antionchiam mordicus
cus teneret et imperatorem inde arcens plane propriam sibi
imperator reputans et violata illa de hac urbe Francorum istorum

 
 
barbarorum iuramenta et tot sumptus laboresque a se impensos, cum,
quamvis superbe proterveque ea geus se gessisset, innumerabilia eius
agmina ex occidentalibus terris in Asiam deportasset iisque multos
Romanorum exercitus contra Turcas adiunxisset (fecerat id partim
christiana ductus caritate, ne Turcarum gladiis interirent, partim ut
a nobis adiuti Ismaelitarum urbes alias everterent, alias imperatoribus
Romanis ex foedere redderent itaque fines imperii promoverenture),
ex tantis igitur molestiis laboribusque et muneribus nihil imperio
Romano fructus redundasse reputans ac vel Autiochiam istos mordicus
tenere nec reliqua Romanis oppida reddere, ferre diutius non
potuit, quin mala referret tantamque eorum inhumanitatem ulcisceretur.
Tancredi enim utilitati esse innumera illa dona aurique acervos
et curam illam immensam multitudinesque exercituum his a se
auxilio missornm, Romanum autem imperium nihil inde commodi
 
cepisse, Francos vero foederibus iuramentisque abolitis et pro nihilo
habitis praedam suam dicere: haec igitur omnia animum eius excruciabant,
ita ut facere non posset quin diutius insolentiam non
perferret. quocirca legatione ad Tancredum Antiochiae ducem
missa iniuriae eum violatique iurisiurandi accusat addens, se non
toleraturum amplius ab eo se sperni, sed tandeni ingratum ipsius
adversus Romanos animum ulturum: turpe enim et adeo plus quam
turpe sibi videri, cum ipse toto animo Romani imperii fines augere
studens innumeras impendisset pecunias delectissimasque suas copias
ad Syriam omnem ipsamque Antiochiam debellandam Gallis adiunxisset,
Tancredum ipsius et sumptibus et laboribus perfrui. ita perorantibus
imperatoris legatis furiosus ille ac fanaticus barbarus, qui ne summis
quidem auribus veritatem orationis legatorumque libertatem pati
posset, vanitate, ut gens eius assolet, efflatus supra astra se thronum
suum locaturum et hastae cuspide Babylonios muros percussurum
iactavit. gloriabatur etiam grandiloquis verbis sna potentia, cui
nihil terrorem inicere aut resistere posset; nec se ullo raodo de An-

 
 
tiochia destiturum affirmabat, etiamsi mitterentur in se milites
igneas manus gerentes: sese enim magnum esse Ninum Assyrium et
veluti imraensum invictumque gigantem ac terrae onus non posse
de loco depelli, Romanos autem omnes formicarum animaliumque
maxime imbecillium instar esse. inde reversi legati cum insaniam
Galli retulissent, imperator ira accensus amplius teneri non potuit,
quin confestim Antiochiam pergeret; convocatosque ob id praecipuos
e militari ordine senatoresque universos, quid sentirent, rogavit.
verum omnes imperatoris in Tancredum expeditionem improbarunt
dixeruntque, prius adsciscendos ceteros comites, qui circumiacentes
Antiochiae civitates obtinerent, atque ipsum etiam Hierosolymorum
regem Balduinum, eorumque animos experiundos esse, ecquid ei subvenirent,
si Antiochiam peteret. tum si omnes contra Tancredum
conspirarent, confidenter eum posse illum aggredi, sin minus,
Antiochenam controversiam alia ratione transigendam. his consiliis
imperator probatis Manuelem Butumiten et alium quendam linguae

 
latinae peritum arcessivit eosque et ad comites et ad Hierosolymorum
regem delegavit; quos accurate docuit, quid cum comitibus
ipsoque Balduino rege agendum esset. ad hoc, quoniam intellexit
cum avara Latinorum gente nihil sine pecunia effici posse, datis Butumitae
litteris ad Eumathium Philocalen Cypri tunc ducem mandat
huic, ut et naves quotquot opus esseut et pecunias quam plurimas
omnis metalli, generjs, qualitatis, formae, ad dona comitibus facienda
legatis daret. iisdem insuper legatis inprimisque Manueli Butumitae
commendavit, ut acceptis a Philocale pecuniis ad Tripolin primum
appellerent viserentque Pelctranum comitem Isangelis illius filiura,
cuius saepe supra mentio facta est, cui refricarent memoriam illius
fidei, quam pater eius imperatori servasset; simul quoque imperatorias
ei epistulas redderent addentes haec: “Non inferior patre tuo appareas
oportet, verum eandem quam ille fidem erga nos serves. me
quidem scito Antiochiam nunc proficisci ultionem de eo sumpturum,
qui et deum et me contemnendo horrenda illa iuramenta laesit. tu

 
 
ergo noli ei opem ferre, sed fac comites in nostram fidem adsciscas,
ne ullo modo illi Tancredi partes ” veniunt igitur
in Cyprum sumptisque pecuniis et quotquot voluerunt navibus recta
Tripolin versus navigant. ad eius urbis portum appulsi egressique
navibus Pelctranum conveniunt eique quae ab imperatore mandata
erant coram exponunt. quem cum benevolum et ad omnem
imperatoris voluntatem, quin etiam ad mortem pro eo, si opus esset,
oppetendam paratum invenissent atque insuper affirmantem, se, ubi
primum imperatorem in agrum Antiochenum pervenisse audiverit,
ipsius venerandi causa eo profecturum esse, quas pecunias afferebant,
eius consensu in episcopali aula Tripoli deposuerunt. sic enim imperator
iis praeceperat quippe veritus, ne comites, si in notitiam venirent
pecuniae, erepta ea legatisque vacuis dimissis pecunia pro se
et Tancredo uterentur. quare satius esse duxit, legatos sine pecunia
antea eorum mentes temptare et quaecumque ab imperatore indicata
essent, nuntiare pecuniarumque largitiones pollicitos iuramentum
eos poscere et tum demum, cum impcratoris voluntati oboedituri

 
 
essent, pecunias iis tribuere. Buturaites igitur, ut diximus, Tripoli pecuniam
in aula episcopali deponit. Balduinus autem audito imperatoris legatos
Tripolin advenisse pecuniarum cupidus obviam misit extemplo eorum
adventum occupatiirus Sinionem patruelem, qui eos ad se invitaret.
hi pecuniis ibi Pelctrano consentiente relictis Simonem Hierosolymis
missum sequuntur Balduinumque Tyrum obsidentem offendunt. is cum
humanissime illos excepisset affecissetque multa benevolentia, quoniam
circa carnisprivium venerant, tota eos quadragesima in castris suis
ad Tyrum retinuit. erat ea urbs cum aliis protecta moenibus firmissimis,
tum etiam circuitu trium murorum, qui ita eam circumcludebant,
ut extremus ambitus alterum, hic intimum tertiumque amplecteretur
omnesque velut orbes sese complecterentur urbemque cingerent.
sed Balduinus, priusquam urbem caperet, antea sibi munimenta
illa occupanda cognovit, quae quasi loricae Tyro circumdatae oppugnationem
frustrarentur. iamque machiais quibusdam oppugnatoriis

 
 D 
 
usus primum alterumque circuitum plane diruerat et tertii, ad quem
perrexerat, propugnacula corruperat, sed tum segnis factus est. nam
et ipsum cepisset, si rem egisset studiosius; verum scalis postea
existimans muros ascendi posse, quasi iam in manibus urbem haberet,
oppugnandi contentionem remisit, quod quidem ita Sarazenis
salutem praebuit, ut, qui victoriae proximus erat, longe ab ea summoveretur,
qui vero quasi retibus tenebantur, e laqueis evolarent.
etenim quod tempus socordiae Balduinus tribuit, id illi diligentissime
ad vires reficiendas adhibent. etiam dolum machinantur: dum enim
se foedera inire velle simulant ac de pace legatos mittunt, re vera
per inducias defensionem parant; ilUim igitur spe suspensum dolis
fallere conantur. magna enim belli desidia Gallorumque militum
neglegentia animadversa una repente nocte fictilium amphorarum
copiam, quas liquida pice impleverant, in machinas urbi imminentes
coniciunt; quibus amiDhoris scilicet fractis cum machinarum
ligna undique liquore circumfusa essent, ardentes in ea faces iaculan-

 
tur. tum alias amphoras naphthae plenas igni alendo ingerunf; quo
factum est, ut flamma confestim sublime elata machinae in cineres
mutarentur. itaque cum prima luce ignis quoque e ligneis testudinibus
aetherem versus turris instar se efferens inluxit. id Balduini
militibus praemium levitatis fuit, cuius, postquam fumus iis et ignis
rem indicavit, valde eos poenituit. capti etiam erant circa machinas
Gallorum milites sex numero, quibus praefectus ille Tyrius ad se
ductis capita praecidit eaque in Balduini castra ballistis iaculatus
est. iam ut vidit exercitus ignem et capita, cuncti velut capitibus illis
consternati summa perturbatione equis conscensis fugiunt Balduino
frustra ubique obequitante fugientesque officii monente ac multimodis
exsuscitante. sed surdis ea cecinit; qui in fugam semel effusi
nihilo segnius, immo maiori avibus celeritate ferebantur, donec arx
tandem Ace ab indigenis dicta, quae timide fugientibus asylum praeberet,
meta trepidationis fuit. desperans igitur omnia Balduinus et
inops consilii licet invitus fugientes sequitur atque ipse quoque in

 
 
 Bουτουμίτης “εἴπερ
 
eandem illam urbem confugit. Butumites autem Cyprias triremes ingressus,
quae omnino duodecim erant, Aco versus oram practernavigavit
ibique Balduinum convenit, cui, quae imperator mandarat,
omnia coram exposuit, addens etiam imperatorem iam Seleuciam
usque processisse ; quod quidem verum non erat, sed artificium
quoddam, quo barbarum conturbaret efficeretque, ut ille cito eum
dimitteret. res tamen Balduinum nou latuit multumque eum,
quod mentitus esset, obiurgabat. ante enim a quodam edoctus
fuerat, quid ageret imperator : profectum eum in longum litus
piratarum naves in eo mari depraedantes cohibuisse indeque morbo
coactum recessisse, ut accuratius postea narrabimus. his cum Balduinus
Butnmitem facile refellisset, ob fraudem increpans "Volo" inquit "te
venire mecum ad sanctum usque sepulcrum indeque missis legatis
meis, quid nobis visum fuerit, imperatori exponetur." dein simulatquo
ad sanctum sepulcrum advenerunt, pecunias ille ab imperatore missas
flagitavit. Butumites vero "Si ex iuramento," inquit "quo trans-

 
euntes imperatori vos obstriaxistis, opem ei in Tancredum promiseritis,
statim pecunias ” at ille pecunias quidem
volebat, Tancredo autem, non imperatori auxiliari, molesteque ferebat,
quod non dabantur: adeo suo more quaestum ac dona barbari concupiscunt,
praestare vero ea, ob quae pecuniae tribuuntur, neutiquam
volunt. itaque eum solis litteris datis dimisit. legati vero offendunt
latzulinum comitem, qui die resurrectionis domini ad sanctum
sepulcrum adorandi causa venerat, et cum eo agunt. sed cum ipsum
haud diversa Balduino loquentem intellexissent, infectis rebus recesserunt
Pelctranoque non iam in vivis reperto, quas pecunias in episcopali
palatio deposuerant, repetierunt. sed Pelctrani filio et Tripolitano
episcopo reddere eas cunctantibus illi minantes "Ni pecunias" aiunt
"restituatis, vestro in imperatorem officio deestis neqae ut Pelctranus
ac pater eius Isangeles fidem servatis. itaque pro certo habetote,
fore, ut in posterum nec annonae copia a Cypro insula nec ducis

eius auxiliis iuvemini ideoque fame ” deiu omni ut
fune moto, cum et blanditiis et minis Pelctrani filio, ut pecunias
redderet, persuadere non potuissent, oportere censuerunt ei praestito
solemni in imperatorem fidei iuramento, quam thesauri partera patri
eius destinassent, cum aureos argenteosque nummos tum multifarias
vestes, tradi. quibus ille acceptis, ubi in imperatoris nomen
solemniter iuratus est, reliquas legati pecunias ad Eumathium deferunt
iisque generosos equos e Damasco et Edessa ipsaque Arabia mercantur.
hinc Syriacum pelagus ac Pamphylium sinum emensi navigatione
omissa terrestri itinere, quod tutius habebant, Cherronesum
petunt, ubi erat imperator, transitoque Hellesponto eum adeunt. 

 Etenim quasi grandine continuarum curarum obrutus, siquidem
mari Pisae et Genuae Longibardiaeque principes totam oram classe parata
vastare conabantur, in continenti vero ex orientali parte Amer Saisan

 
iam Philadelphiam maritimasque regiones petebat, imperator ipsi
sibi exeundum e regia urbe eoque accurrendum putavit, unde in
utramque partem pugnaret. quare in Cherronesum profectus undique
terrestres navalesque copias contraxit, ex quibus cum idoneas copias
delegisset, per Scamandrum usque ad Atramytium Thracesiumque eas
progredi iussit ibique consistere. erat tum Philadelphiae Constantinus
Gabras praefectus cum suffieientibus praesidiis, Monastras vero mixobarbarus,
de quo multa supra diximus, Pergamum et Chliara finitimasque
arces, ceteras vero ad mare urbes alii obtinebant duces et rei militaris
peritia et fortitudine praestantes. quos iraperator nuntiis assidue monuit
nuit ut attenti essent et quoquoversum speculatores mitterent, qui hostium
excursiones observarent celeriterque ipsis indicarent. sic Asiae
rebus procuratis ad maritima se bella convertens nauticis edixit, ut
partim Madyti et Coelorum portus occuparent, fretum interiectum
diligentissime custodirent celocibus expeditis maria percursantes et

 
 
curiose observantes Francorum classem expectarent, partim insulas tutandi
causa praeterveherentur nec Peloponnesum neglegerent, sed ei quoque
curae quantum satis esset impenderent. in his partibus quoniam
diutius imperator morari coustituerat, opportuno loco, ubi ex tempore
domus quasdam aedificaverat, hiemem transegit. at postquam
e Longibardia ceterisque partibus solvit Latinorum classis, dux eius
selectas quinque biremes dimisit, ut caperent quosdam ab iisque,
quid gereret imperator, cognoscerent; quibus vcro iam ad Abydum
appulsis accidit, ut reliquis cum remigibus captis una ad eum qui
miserat recurreret. ab hac classium, quas diximus, duces, quid ageret
imperator, edocti ipsumque mari et continente praesidiis firmatis, ut
omnium animos excitaret, in Cherroneso hiemare, cum se adversus
eius apparatus feliciter pugnare non posse intellexissent, versis repente
clavis alio flexerunt. sed tameu unus horum ducum propria
monere velocissima consceusa Balduinum adiit Tyrum tunc oppugnantem
eique iussu, opinor, ducum illorum, omnia, quae supra de

 
imperatore relata sunt, exponit, dromonesqne ipsorum exploratorios
a classe Romana, ut narravimus, captos esse refert. atque illud etiam
sine pudore fatebatur, duces Francicae classis, cum ita paratum
imperatorem cognossent, redire decrevisse melius iudicantes re infecta
salvos se discedere, quam navali proelio cum Romanis inito devinci.
haec igitur Gallus ille et tremens quidem Romanamque classem
metuere adhuc praeferens Balduino retulit. sic mari res contra
Gallos gerebatur. nec in terra imperator tempestate gravissima curisque
non agitabatur. Michael enim ex Amastri quidam Acruni
praefectus hanc arcem defectionem molitus vi occupavit et adiacentia
omnia populatus est. id certior factns imperator mittit in enm
cum sufficientibus copiis Georgium Decani, qui urbem tres menses obsessam
cepit ipsumque Michaelem extemplo ad imperatorem delegavit.
is alio castri praefecto nominato torvo vultu istum intuens
ac multa minans mortisque supplicium ei destinatum esse simulans
magnum ei terrorem iniecit ; quo tamen mox militem liberavit. nec-

 
 
 
dum enim sole condito captivus ille vinculis erat solutus quique morti
addictus fuerat innumerabilia munera accepit. talem se in omni
occasione pater meus praestitit, quamquam postea quidem omnes
nihil nisi mala ei referebant: quod idem olim expertus est ille omnium
bonorum auctor domiuus ab iis, quibus manna in deserto pluit,
quos pavit in montibus siccosque per mare transportavit, postea spretus
illusus pulsatus cruci denique impie affixus. sed inter haec
verba lacrimae mihi suboriuntur gestitque animus ea edere et ingratorum
catalogum componere; at linguam animumque cupidum cohibeo
illud mihi continuo inculcans poetae: "Fer mea mens: alia imporbiora
tulisti." verum haec de insrrato isto milite. copiarum, quae
a Saisane sultano ex Chorosane missae erant, aliae per Sinai partes
iter feceruut, aliae per eam regionem, quam proprie Asiam vocant.
quo cognito Gabras Constantinus Philadelphiae tum praefectus copiis
suis assumptis occurrit bai-baris ad Celbianum remissisque habenis pri-

 
mus omnium in eos ipse invectus, dum ceteros idem facere iubet, hostem
superat. tanta clade nuntiata sultanus, qui hos miserat, per legatos
cum imperatore de pace egit fatens simul iamdiu se inter Musulmanos
Romanosque pacem cupivisse. etenim egregiis Alexii contra
omnes hostes facinoribus iam pridem auditis cum periculo facto vestem
ex fimbria et ex ungue leonera cognovisset, ad pacem componendam
licet invitus animum applicarat. igitur cum advenissent e Perside
legati, imperator in solio terribilis sedit, ii autem, quibus hoc curae
fuit, militibus omnis linguae ac barbaris, qui secures humeris geatabant,
suo ordine dispositis legatos ad imperiale solium adducunt. tum imperator
de sultano quae decuit percontatus cum quae nuntiabant audiisset,
se quoque optare ac velle significavit pacem cum omnibus
fieri; cognitaque sultani sententia, quoniam non omnia quae poscebantur
Romanorum imperio salutaria esse intellexit, oratione ad persuadendum
composita magna cum dexteritate quae a se facta erant

defendit multisque verbis iis persuasit, ut suae voluntati obsequerentur.
post haec in tabernaculum, quod ipsis pararat, dimisit
eos iussitque ea meditari, de quibus egissent, simul pollicitus, modo
toto animo ea accepturi essent, postero die statim pacem factum iri.
ac postridie cum omnes imperatoris condiciones libenter accepissent,
pactio concordiae confecta est; qua in re haud se unum imperator,
sed Romanorum imperium attendit quippe communi magis, quam
suae saluti consulens et solam Romani sceptri maiestatem spectans
ad eamque omnia referens: talem enim pactionem et post se et deinceps
permansuram voluit. at vero id eum fefellit: eo enim mortuo
Romanorum res commutatae ac perturbatae sunt, quamquam antea
pax fundatissima cunctis molestiis pulsis tranquillitatem usque ad
saeculi finem promisit. sed cum Alexio omnis occidit salus eiusque
facta infecta reddidit eorum imprudentia, qui post eius excessum regnum
susceperunt. 

 Duces Francicae classis, cum ab iis, qui ex quinque illis dromonibus
servati erant, ut diximus, imperatorem bene instructa classe

 
 
 
se ad Cherronesum opperiri comperissent, temptandae Romaniae
cogitationem abiecerunt. itaque imperator Calliopoli una cum Augusta,
quae. ut saepe narravi, ob pedum morbum eum comitabatur,
hieme transacta, ubi tempus, quo Latinorum classis abire solet, diligenter
attendit, in urbem regiam rediit. nec multo post certior
fit. Turcarum ad quiaquaginta millia ex cunctis terris orientalibus
ipsoque Chorosane adventare. nam ne paululum quidem qaietis
toto principatus sui tempore adeptus est hostibus hostes continuo
sequentibus. quocirca universam Romanorum militiam undique
convocavit eoque tempore, quo Christianorum terras barbari incursare
solebant, fretum inter Byzantium Damalinque traiecit pedum
dolore per eos dies ingravescente minime se retardari passus. qui
quidem morbus, ne quis seminis eum rationibus in ipsum propagatum
existimaverit, nullum ex eius proavis invasit nec ei ex mollitie extitit,
qualia luxuriosis intemperanterque viventibus evenire solet:

 
 
 
 
sed ut veram morbi originem proferam, quondam pila ludebat corporis
exorcendi causa una cum Taticio, cuius crebra iam mentio fuit.
is tum equo vehementer abreptus in imperatorem impingitur indeque
alterius genuum nodus graviter ei contusus dolorem in totum pedem
propagavit; quem tamen ut laborum patiens dissimulayit levique
cura adbibita sublatisque brevi doloribus consuetis occupationibus
vacabat. haec prima imperatori istius mali causa fuit : dolores
enim partium ad se humores attrahunt. altera vero et manifestior
et omnis miseriae mater haec fuit. quis ignoret innumerabilem illam
Gallorum copiam, qui relicta patria Λὰ nos confluxerunt urbemque regiam
inundaverunt? tunc enim immenso ille curarum quasi mari
agitabatur, cum barbaros Romanorum imperium somniare intellegeret
ingentiaque agmina quae siderum harenaeque numerum superabant
videret, Romanorum autem copiae omnes in unum coUectao ne
multesimam quidem illorum partem aequarent earumque insuper ple-

 
raeque dispersae essent, aliis per Serbiam Dalmatiamque angustias
cnstodientibus, aliis ad Istrum Comanorum Dacorumque irruptiones
observautibus, multis denique Dyrrachii, ne iterum a Gallis caperetur,
providentibus. haec igitur considerans imperator ceteris omnibus
posthabitis ad Gallicum bellum totus incubuit. barbarorum enim
vicinorum motus clandestinos necdum ad lucem erumpentes inimicitias
honoribus atque muneribus sopivit, id quod Galli agebant variis artibus
remorari molitus; nec minus vel potius magis etiam domesticas insidias
respiciens omni id ope curabat, ut inimicorum consilia irrita redderet.
sed quis aerumnarum, quibus premebatur, turbani enumeret? et ut
nihil omniuo mali neglegebat sese, quantum fieri poterat, ad varios
casus refingens, ita rei, quae cum maxime urgeret, curam adhibuit
maiorem tamquam bonus medicus artis lege utens. itaque
mane ut sol exortus est throno insidebat Gallisque omnibus, ut quotidie
se sine ulla mora adirent, permisit; nam et quid cuperent tum
eos proferre voluit, et ut suae voluntati obsequerentur variis studuit

 
 
 
 
 sermonibus. Galli autem comites, quia natura et audaces minimeque
verecundi sunt et pecuniae avidi atque immoderati ad omnia quae
concupiscunt, tum etiam loquacitate omne genus humanum superant,
sine reverentia imperatorem adibant, intrabatque comitum quisque
quotquot voluit viris asssumptis aliusque alii, huic rursus alius succedebat.
postquam vero intraverunt, non, ut oratoribus olim praescriptum
erat, ad aquam dicendi tempus metiebantur, sed quamdiuquilibet
vel infimus voluit, imperatore utebatur; cumque ita nec
agendi nec loquendi modum nossent, nulla vel maiestatis vel temporis
praetereuntis vel adstantium taedii ratione habita ne locum quidem
insequentibus cedebant, sed continuo adstabant iterabantque
petitiones. istam profecto gentis loquacitatem et ut ita dicam artem
venatoriam minutiasque consectandi studium nemo ignorat, qui hominum
mores cognoscere studet; eos vero, qui tunc aderant, multo
accuratius experientia haec docuit. etsi enim vespere demum imperator.
postquam totum diem impransus assedit, e solio surrexit ad re-
gium conclave iturus, tamen ne sic quidem Gallorum molestiis libe- 

 
rabatur aliis super alios ventitantibus, nec solum, qui interdiu nondum
auditi fuerant, sed illis quoque, qui iam admissi erant quique
novas semper causas proferentes denuo ad eum redibant. ipse interim
eodem semper vultu medius inter Galios stans immotus tantam linguae
intemperantiam ferebat unusque ad omnes eorum quaestiones prompte
respondebat; finis autem importunae eorum loquacitatis nullus erat; si
quis vero aulae ministrorum intercedebat, hunc imperator compescuit;
namque irritabilia Francorum ingenia expertus verebatur, ne magno
scandali incendio ex parva causa coorto magnum Romano imperio
damnum existeret. quare permirum sane erat spectaculum, si tamquam
malleo expressa aut ex aere aut rigida ex ferro statua a vespere
saepe ad mediam noctem vel adeo ad tertium gallicinium, interdum
etiam ad clarissimam solis lucem stabat. itaque omnes defessi saepe
abibant et, ubi se recrearunt, inviti revertebantur; nec
erat qui immotus ut ille tamdiu stare posset: quidam sedebaut,

 
 
 
 
caput inflexerunt aliqua re nisi, alii denique parieti se appresserunt.
ita solus inter tot labores invictus arrarebat imperator; cuius incredibilem
patientiam quae consequi potest oratio? etenim in tanto tumultu,
cum et multa quisque garriret crocitaretque, ut ait Homerus,
sine modo loquens et fabulando fessos exciperent semper alii, ita ut
his standi vices essent, imperatorem tamen in vestigio perstare oportuit
ad primum alterumve galli cantum. ac modico somno percepto, ubi
illuxit, denuo in solio sedebat et alii rursus labores duplicesque molestiae
nocturnas illas excipiebant. propter hanc igitur causam maxime
imperatorem pedum morbus occupavit: exinde ad mortem usque
certis intervallis humor affluxit vehementem generans dolorem.
attamen sine ulla querela egregie eum tolerabat et dicere solebat :
"Digna patior; raerito mihi talia accidunt ob multitudinem
peccatorum meorum." ac si quae forte imbecilli animi vox labiis
exciderat, statim crucis signo in execrabilem daemonem utens
“Fuge” ait “a me, scelerate! vae tibi et tuis contra
” de pedum dolore hactenus. sin vero quis hunc

morbum adiuvit plenoque illo amaritudiuis cratere huic propinato, quam
quidem rem, ne omnia dicam, paucis indicabo, etiam dolores auxit,
quamquam Augusta melle craterem circumlinens quippe indefessa
imperatoris custos pleraque haec raala levare studuit, hunc quoque
disputationi addamus et fuerit sane tertia morbi causa nec ea principio
tantum extitit, sed perpetua fuit, quemadmodum medici distinguunt.
non euim semel adgressus ille nusquam comparuit, sed praesens semper
fuit semperque comitatns est veluti in vasis humores pessimi.
quin etiam si illius naturam respicimus, certe non solum morbi auctor,
sed potius morbus ipse et gravissimum malum fuit. at nunc nobis
expedit admorsa lingua tacere nec de via declinare, quamvis valde
cupiamus in sceleratissimos excurrere; ad opportunius enim tempus
haec reservabimus. 

 Itaque, ut redeat oratio ad res narrandas, imperator, cum ad
Damalin, quo traiecisse eum narravi, stationem haberet, confestim omnes
traicientes nivis instar ad eum confluxernnt, qui ibi commorabatur,

 
partim quod exercitus adventum expeotabat, partim quod magnum
illum pedum dolorem delinitum iri sperabat. interim plenilunium
conspicatus, cum Augusta adesset pedumque dolores omni cura levare
stnderet, “Turcae,” inquit "si quidem ad praedas erumpere volebant,
nunc adest tempus opportunissimum; quod me quidem omisisse,
est sane, quod ” sic vespere locutus est ; mane postridie
imperatorum cubiculum intraus eunuchus, cui cura eius demandata
erat, et Turcas contra Nicaeam proficisci nuntiat et Eustathii Camytzae,
zae, eius tunc praefecti, epistulam ostendit, qua, quid ilb agereut,
exposuit. quare dolorum, quibus cruciabatur, quasi oblitus imperator
sine ulla vel minima mora curru Nicaeam pervolat dextra manu
flagellum ipse tenens, properabantque eodem hastis arreptis militum
cohortes apte utrimque dispositae, partim procurrentes partim comitantes
partim subsequentes; mira alacritate omnes, quod imperatorem
coutra barbaros proficiscentem videbant, tristes vero, quia doloribus

 
 
ne equitaret prohibebatur. is quidem omnium animos nutu et arrisu
dictisque excitabat. sic triduo perventum est ad locum quendam, qui
Aegiali nomiuatur, unde Cibotum traiecturns erat. Augusta vero traiectionem
maturari videns coniugi vale dixit et in regiam urbem contendit.
Cibotum appulsum imperatorem adit quidam nuntians praecipuos
Turcarum satrapas distribuisse inter se copias. quas habuissent,
quadraginta millia numero eorumque alios ad Nicaeam vicinaque
loca populanda exiisse, Monolycum vero et * maris oram devastare,
illos tota ad Nicaeensem lacum regione, Prusa etiam Apolloniadeque
direptis castra ibi posuisse praedaque omui eo coUata communi agmine
ire perrexisse nec Lopadium modo omniaque eifinitima vexasse, verum
ipsam etiam Cyzicum in transcursu cepisse impetu a mari facto, cum
urbis praefectus minime resisteret, sed turpiter inde effugeret. deinde
Contogmen et Amerem Muchumetum delectorum archisatrapas per

 
 
 
Leutianos Poemanenum abiisse multam praedam plurimosquc captivos
cum mulieribus et pueris, quotquot ferrum reliquisset, secum trahentes ;
Mouolycum autem traiecto Bareno fluvio (ita eum accolae appellant,
fluitquc, unde multi quoque alii, Scamauder Angelocomites
Empelus, ex monte quodam Ibide) ad Parium declinasse et Abydum
ad Hellespontum sitam cumque per Atramyttium Chliaraque
cum tota captivorum multitudine tutum sine sanguine et proelio
iter habuisse. hac re imperator nuntiata litteris Camytzae tunc
Nicaeae duci maudat, ut barbaros cum quingentis militibus subsequeretur
et quae de illis comperta haberet, statim ad se scriberet,
vitaret autem cum Turcis cougressum. is igitur Nicaea profectus
Coutogmen et Amerem Muchumetum reliquosque ad Aorata, quae
vocant, deprehendit ac vehiti oblitus imperatoris mandatorum illico
cum iis manum conseruit. ibi Turcae, quia adfuturum imperatorem
sciebant seqne ab ipso iam invadi credebant. terga conterriti
dederunt; sed ubi e Scytha, quem ceperant, Camytzeu adesse

 
compererunt, resuniptis animis montes percurrentes tympanis clamoribusque
dispersos populares suos undique e fuga revocarunt; qni
agnito revocandi signo rursus congregati omnes in planitiem ad Aorata
subiectam redierunt. at Camytzes universa praeda barbaris erepta
ad Poemauenum vicinam arcem munitissimam, ubi in tuto res suas
componeret, progredi noluit. sed morando circum Aorata, quippc cum
servati barbari haud eius oblivisceutes perpetuo ei insidiarentur, ipse
sibi inscius perniciem struxit. illi enim, simul ac morari eum adhuc
circum Aorata cognoverunt totamque praedam captivorumque
res componere, copiis extemplo per cohortes dispositis primo diluculo
in eum irruunt. tum plurimi Camytzae milites tot barbarorum
impetu cognito salutem in fuga posuerunt ; dux ipse una cum
Scythis et Gallis et Romanorum, qui generosiores erant, fortissime
puguans licet plerisque suorum occisis solus cum paucis proelium

 
 
sustinebat. in quo postquam letali vulnere percussus eius equus concidit,
patruelis Camytzae nomine Catarodon suo statim equo desiliens
hunc ei tradit. verum ingentis ponderis staturaeque homo, cum faclie
equum conscendere non posset, pauhim retrocedens ad quercum
humeris applicitis acinacem stringit saluteque desperata, quotquot
barbari accedere audebant, eos in galea et hnmeris manibusque ictibus
continuo petebat. hunc barbari caesis ab eo vuhieratisque multis
pugnare perseverantem conspicati admiratique viri et audaciam et
constantiam servare decreverunt; ex quibus Muchumet archisatrapa,
ubi agnovit eum, qui ipsi olim notissimus erat, omnes in eum dimicantes
impetu prohibet et ipse equo desiliens cum iis, quos forte
secum habuit, propius accedens "Noli" ait "mortem saluti praeferre,
sed manum mihi da ac salvus esto." tum Camytzes intellegens
tanta se copia circumventum diutius resistere non possc dat
manum Muchumeto, qui in equo imposito ei, ne facile elaberetur, pedes
vinciri iussit. hactenus de casu Eustathii. imperator autem

 
viam, qua progressuros esse barbaros praevidit, vitans per Nicaeam
et Malagina eomque locum, cui Basilica nomen est (quae valles sunt
angustae viaeque impeditissimae circa Olympi iuga), descendit in Alethina
indeque, ut Acrocum occuparet Turcas a fronte aggressurus
cumque iis proelium committeret, itcr eo maturat. verumtamen illi
Romani exercitus prorsus immemores occupant arundinetum, quod
in ista valle est, in eoque circumfusi iacebant. ubi comperit imperator
contra eos procedens barbaros vallis planitiem occupasse, idoneo
intervallo instructa acie in fronte Constantinum Gabram et Monastram
collocavit reliquisque copiis ex utroque latere per cohortes dispositis
postremum agmen Tzipurelae et Ampelae viris longo belli usu
exercitatissimis commendavit; ipse vero mediam sibi aciem sumpsit
totasque phalangas conturbans fulminis instar in Turcas immissus
acre cum iis proelium conserit. ibi comminus certamlne coorto multi
barbarorum cadnnt capiuntnrque, ceteri in arundineam silvam abditi

in praesentia quidem salvi erant; verum imperator splendida de iis
reportata victoria ad arundinetum conversus inde illos extrahere studuit;
cumque milites, qui per uliginosum densumque aruudinetum
penctrare non poterant, quo se verterent, uescirent, undique militum
corona arundinetum cingi iubet et ab una parte ignem accendi.
inde sublimi fiamma elata fugientes Turcae in militum manus inciderunt;
quorum pars caesi, pars vivi ad imperatorem ducti sunt. 

 Sed hactenus de rebus contra eos barbaros gestis qui a
Carme descenderant. at vero Amer Muchumet de hac Musulmanorum,
qui a Carme venerant, clade certior factus iunctis, qui Asiam incolunt,
Turcomanis reliquisque repente a tergo imperatorem sequitur;
quo factum est, ut eundem, qui pcrsequeretur alios, alii persequerentur.
nam et Muchumetis milites imperatoris vestigia indagantes
eum persequebantur, et hic eos qui a Carme venerant utrimque
conchisus agit, quos quidem iam vicerat, cum ipsi qui insequebantur
securi procederent. subito vero Muchumet novissimum imperatoris
agmen aggressus primum incidit in Ampelam. qui et imperatoris

 
 
 
vicinia, ante cuius oculos ipsi pugnaudum esset, fretus et alioquin
vir audacissimus, ne tantillum quidem moratus, ut composito
agmine Turcarum impetum exciperet, praeceps in Muchumet
fertur. successit etiam Tzipureles; iamque ad vici cniusdam
rudera uterque processerat militibus nondnm eo progressis, cum
obviam iis fit Muchumet, vir animi praesentis, Ampelaeque equum
salvo equite iaculo transfigit, ut corrueret; quo conspecto cinctum
peditem Turcae interficiunt. item Tzipurelen audacter in ipsos
irruentem cum viderent, postquam equum eius tot telis confixerunt,
ut alatus videretur, equo deiectum ferro statim trucidarunt
interea novissimi agminis milites, qui calones defatigatos et
equos tueri et hostes a tergo pro viribus prohibere iussi erant,
ubi Turcas adesse viderunt, eos aggressi fundunt fugantque. erat
tunc vinctus apud Turcas Camytzes, qui perturbationem ut in certamine
factam illosque fugere, hos persequi animadvertens, utpote
praesenti vir animo, fugam meditans pergit conscensoque equo, quem

 
forte Gallus quidam cataphractus ei dederat, cito ad imperatorem
delatus est, qui in vallis planitie inter Philadelphiam et Acrocum
posita nec uni, sed multis simul excipieudis exercitibus sufficiente
castra posuerat. eum simul ac conspexit imperator, laetissimus salutat
gratiisque deo relatis ob restitutara illi libertatem ipsum Constantinopolin
dimittens “Nuntia,” inquit “quidquid et tuleris et videris,
ac nos dei gratia valere nostris refer.” nostris.” verum
caede eognita intimo dolore affectus imperator “Unum” inquit
“recepimus, duos amisimus”. nam ipsi moris fuit bello gloriose
confecto, ut exquireret, ecquis militum captus occisusve esset, cumque
unum forte eumque infimi ordinis militem periisse comperisset,
etiamsi splendidissima victoria totas hostium phalangas fudisset,
eiusmodi victoriam nihili faciebat eamque vere Cadmeam putabat
ac noxiam magis, quara utilem. post haec praefectis huic regioni
custodiae causa Georgio Lebune aliisque, quibus suas copias reliquit,
victor in regiara urbem contendit. Camytzes vero ad Damalin nave

 
 
conscensa circa mediam noctis vigiliam ad superius palatium, ubi
Augustam esse cognorat, appulsus portam littori vicinam pulsat.
ibi custodibus, quis esset, quaerentibus, cum edere nomen suum
initio noluisset, sed pandi sibi ostia iussisset, tandem nomen professus
introire permissus et ab Augusta ante cubiculi ianuam, quem
locum Aristerium olim vocabant, exceptus est. quem ubi Turcica
indutum veste vulneribusque in pugna acceptis utroque pede claudicantem
vidit, ante omnia de imperatore percontata iubet considere;
cumque totum rerum satum novamque illam ex improviso victoriam
imperatoris cognovisset, ipsum etiam captivum coram se liberum intueretur,
non habuit, quo satis gaudium suum significaret; deinde
iussit ad lucem usque eum quiescere, tum vero prodire et quae contigissent
ubique divulgare. itaque mane surgit equoque conscenso
in Constantini forum evolat ipsis illis vestibus insignis, quibuscum
liber e servitute miro modo evaserat. concurrit statim omnis
civitas, cum, quid hoc rei esset, tum maxime nova de imperatore

rescitiira. ipse magna equitum peditumque corona stipatus alta voce
et universos belli casus et fortunam Romani exercitus et imperatoris
contra Turcas apparatus splendidamque eius victoriam, qua abimde
Turcas ultus esset, postremo miram ipsius e barbarorum vinculis
fugam exposuit; quibus omnis raultitudo applausit acclamationum
sono ad aetherem usque eunte. 

 Quo facto imperatoris facinora tota Constantini urbe celebrabantur.
neque iniuria. licet enim funestam adversautemque et
sibi et civitati fortunam expertus malorum copia circumflueret, eius
tamen virtus ac strenua vigilantia resistebat fortunae certabatqne
cum quavis calamitate. neque enim quemquam ante eum imperatorum
usque ad nostrum tempus tanta negotiorum implicatio ac tot
hominum improbitas, quantae ilhim, domi forisque exercuerant. nam
sive dei providentia oportuit laborare Romanam rem (haud enim
astrorum periodis fata nostra adscripserim) sive socordia anteceden-

 
 
tium imperatorum imperium Romanum eo miseriae pervenit, enata
est in patris mei regno inexhausta malorum vis et ingens rerum
perturbatio, cum velut conspirantes a septentrione Scytha, ab occasu
Gallus, ab ortu Ismael tumultuarentur; ut sileam maritima pericula
barbarosque mare infestautes et innumerabiles piraticas naves, quas
partim Saracenorum ira, partim Vetonum avaritia eorumque contra
Romanam rem invidia extruxit. namque omnes obliquis oculis eam
aspiciunt. quoniam enim natura haec domina ceterarum gentium
constituta est, fit, ut omnes illae quippe ei servientes infenseut eam
et data occasione alius aliunde terra marique petant. sed tamen
ante nos imperii pericula tolerabiliora levioraque erant; simul ac vero
pater meus regio curru conscenso regnare coepit, ostendente Gallo
hastae cuspidem et Ismaele arcum intendente et universa Nomadum
Scytharumque gente inaumerabilia sua in nos plaustra devolvente
irruunt statim undique omne genus mala. sed dicet fortasse quispiam,
dum haec legit. corruptam esse natura linguam meam verum

 
 
 
enimvero per illa ipsa pericula, quae imperator pro Romanorum
salute subiit, per eiusdem tot certamina calamitatesque, quas pro
Christianis perpessus est, minime ego haec patri gratificans loquor
scribove; immo sicubi errasse eum video, sine dubitatione naturae lege
posthabita veritatem amplector, illum quidem carum ducens, cariorem
tamen hanc. etenim, si utrumque carum est, ut aliquando dixit
quidam philosophus, optimum est praeferri veritatem. sed rerum
vestigia sequens nec quidquam ex meo ingenio addens demensve quae
vere acciderunt et dico et scribo. nam adest prope, unde possim argui.
neque enim in decies millesimum abhinc annum scriptionis argumentum
refero, sed sunt quidam etiam hodie in vivis, qui patrem meum
norunt eiusque res enarrant; a quibus non pauca in hos libros collatum
est aliis aliud, quod quisque viderat, narrantibus omnibusque
consentieutibus. plerumque enim ipsa et cum patro eram et matrem
comitari solebam, quia non domi mihi in umbra ac deliciis nutriri
contigit, sed ab ipsis cunabulis (testem appello deum meum eiusquo
matrem) labores et incommoda ac continuae domi forisque aerumnae

 
me exceperunt. nam quae corporis mei condicio fuerit, ipsa dicere
nolo: sed memorent et enarrent ea gynaecei ministri. ad externa
illa mala persequenda, quae mihi uondum octavum aetatis annum
egressae inciderint, quotque inimicos in me hominum malitia
concitarit, opus esset Sirene Isocratis, magniloqnentia Pindari, Polemonis
velocitate, Homerica Calliope, denique Sapphica lyra vel alia
his simili ingenii facultate. nihil enim mali nec parvi nec magni
prope longiusve extat, quod non improviso nos oppresserit; ac profecto
aestus me obruerunt ab illo tempore et vel etiamnunc, cum hunc
librum scribo, calamitatum mare me fremens incursat aliique post alios
fluctus mergunt. sed ad miserias meas abreptam me sentio ideoque
mentis nunc compos quasi emergam reditura ad argumenti mei
principium. itaque cum alia, ut dixi, ex mea memoria hausi, alia a
sociis expeditionum imperatoris multifariam comperi, a quibus portitorum
quorundam ope bellicorum casuum notitia ad me perlata
est, tum praecipue et ipsa et imperatorem et Georgium Palaeologum
de his factis narrantes saepe audivi. sed eorum, quae prodidi,

 o 
 
pleraque ac praecipua imperante tertio post patrem meum collegi,
quo tempore omnis et adulatio et simulatio una cum patre evanuerant
cunctique imperatori, qui tunc erat, blandientes de eo qui excesserat
nihil adulati nuda facta et ut erant res enarrabant. nunc
vero et calamitatem meam et trium imperatorum patris imperatoris
Augustaequc dominae et matris atque mei heu coniugis Caesaris iacturam
lugens me abdo plerumque ad libros et deum conversa. ac ne ignobilibus
quidem licebit adire me, nedum iis, a quibus resciscere aliquid
queam, quod ab aliis acceperint, aut patris familiaribus. iuro enim per
beatissimorum imperatorum animas, neminem a me e patris familiaritate
triginta his annis conspectum visumve aut ad colloquium adhibitum
esse, quod seu plerique eorum decesserunt seu metus eos
propter rerum inconstantiam deterruit ; quia qui plurimum potuerunt,
tam nefarie nos tractarunt, ut nos et visilari noluerint et velint
plerisque odio esse. at quae de historia coUegi, testor deum
caelestemque eius matrem ac dominam meam, ex commentariis qui-

 
 
busdam incomptis simplicibusque contuli aut a senibus accepi, qui
patre meo regnante militarant posteaque ob adversus casus conversi
e mundi strepitu in monasterii quietem se receperant. nam scripta,
quae in manus meas inciderunt, dictione erant facilia et simplicia, veritatis
studiosa. omni fuco et rbetorum pompa libera. quae vero a senioribus
tradebantur, eiusdem plane generis erant, sive elocutionem sive
sententiam spectas, atquc scripta illa, ex iisque historiae veritatem
erui diligenter comparans et conferens quae ipsa noram cum eorum
narrationibus et eorum memoriam cum iis, quae ipsa a patre meo ac
patruis avunculisque meis saepe audiveram: ex quibus omnibus totum
veritatis corpus contexui. sed ad Camytzae fugam e barbarorum
manibus eiusque coram civibus relationem redeat oratio; quem
quaecumque accidissent quaeque imperator adyersus Ismaelitas
egisset narrasse diximus. exultare ad id uno animo unoque ore
Constantinopolitani. praedicare Augustum, ob summam bellandi artem
miramque felicitatem tamquam deum venerari. hinc in omnem

 
 
laetitiae significationem elfusi Camytzen domum comitantur; paucisque
diebus interiectis imperatorem exceperunt victorem tropaeophorum,
ducem invictum, insuperabilem principem, augustissimum imperatorem
eum acclamantes. ipse palatium ingressus deo deique matri
gratiis actis consuetae vitae tenorem recepit. etenim externis bellis
confectis intestinisque tyrannorum seditionibus oppressis, quippe pacis
simul et belli optimus curator, ad ius legesque se convertit.
iudicabat orphani causam, ius viduae tuebatur, omnem iniquitatem severissime
animadvertebat nec venando aliisquo remissionibus se nisi
raro oblectabat: nam etiam in eo quod corpus frenandum sibique
subigendum esse putavit. philosophum se praestitit. namquc phirimum
ille tempus laboribus impendebat revocatusque ab iis remissionem
in altero labore ponebat, in librorum lectione studioque atque
in observatione praecepti illius ’scrutamini scripturas’. secundo deinde
tertioquo loco patri meo iam iuveni venatio ac pilae ludus erat,
quoad illa fera, pedum scilicet morbus, velut obliquus quidam serpens.
“mordens", ut est in maledictione, "calcem eius", nondum eum
comprehendit ; qui ubi eura corripere atque ingravescere coe-

pit, ex praecepto artis medicae ad gyranicos ludos, equitationes,
alia exercitia incumbere eum oportuit, si forte frequentibus equitationibus
defluentem humorem discuteret gravitatemque ponderis levaret.
quod quidem mahim, ut supra docui, nulla extrinsecus causa,
sed laboribus molestiisque pro Romanorum gloria sustentatis sibi
coutraxerat. 

 Necdum uno anno praeterito, ubi fama percrebruit, rursus
Comauos Istruui traicere, ineunte octava indictione, autumni initio,
mense Novenibri e regia urbe profectus undecumque arcessitas copias
partim Philippopoli partim in locis, quae Peritzus et Triaditza
vocautur, partim in Nisi themate usque ad Istro vicinam Buranitzoben
disposuit: quos omni ope equos suos curare iussit, ut
pingues ii ac robusti esseut ad ferendos in pugna equites ipse
commoratur Philippopoli urbe in media fere Thracia, quam Hebrus
a septemtrione praeterfluit. is enim amnis ab extrema Rhodope

 
 
ortus post multos fiexus obit Hadriani urbem ac multis aliis fluviis
auctus ad Aenum oppidum in mare influit. Philippum commemorans
non dico Macedonem Amyntae filium, quia urbs illa multo eo recentior
est, sed Romanum Philippum, ingentis corporis virum, cuius
robori uihil potuit resistere. ibi ante eum oppidum fuit, quod Crenides
vocabant, quidam etiam Trimontium. quod maximus ille Philippus
structis circum moenibus in eam magnitudinem evexit, ut
clarissima Thraciae civitas esset: circos qaoque maximos aliaque
mira aedificia in ea condidit, quorum ipse vidi vestigia, quando
nescio qua causa ibi cum imperatore affui. urbs in tribus collibus
sita, quorum unusquisque magno et alto muro cingitur; qua vero
parte in planitiem et campum vergit, prope Hebrum fossa coercetur.
fuit olim, ut apparet, urbs magna et splendida; ex quo autem Tauri
Scythaeque eam superiore tempore ceperunt, hanc nancta est speciem,
in qua nos eam sub patre meo reperientes peramplam sane fuisse
coniecimus. sed cum alias tum infidelium confluxu infelix erat. nam

 
 
ibi et Armenii sedes habuerunt et Bogomili, quos vocant, de qaibus
eorumque haeresi postea suo loco dicemus, et improbissimi quoque
Pauliciani, quae Manichaicae sectae pars est, a Paulo et Ioanne, ut
nomen quoqne ostendit, condita; qui duo mera Manetis impietate
imbuti eam in sectatores propagaverant. volebam equidem Μanichaeorum
doctrinam perstringere et concisa brevitate exponere refutationemque
etiam impiorum istorum dogmatum temptare; quara vero
omittam, quia et derideri vulgo Manichaeorum haeresin scio et historiam
ipsam festino. ceterum non uostri solum eam refutarunt, verum
scio et ipsum infestissimum in nos Porphyrium de principiorum dualitate
subtilissime disserendo magnam inepti Manichaici dogmatis absurditatem
pluribus capitibus coarguisse; quamquam is quidem ita
naturae divinae unitatem adstruit. ut inde lectores cogat Platonis
henadem sive ens colligere. nos enim divinae naturae unitatem
veneramur; minime tamen ea unam personam inchidit. nec Platonis
ens admittimus mysteriis Graecorum Chaidaeorumque celebratum.

 
quippe qui inde raulta alia et intra et supra mundnm principia apta
esse dicant. verum illos Manetis ac Pauli et Ioannis Callinices
filiorum sectatores, homines feros rudesque, qui cruorem fundere nihil
dubitant, inclitus ille imperator Ioannes Tzimisces, cuni devicisset eos
aptivosque ex Asia duxisset, e Chalybibus Armeniisque in Thraciam
transtulit ac circa Philippopolin habitare coegit, partim ut ex munitissimis
eos urbibus et arcibus, quas tyrannice ante tenuerant, educeret
partim ut tutissimos custodes eos adversus Scytharum incursiones
collocaret, quibus saepe Thraciae regiones premebantur. etenim
barbari Haemi angustias transgressi in campos illi subiectos se effundebant.
obiacet Haemus mons longissimus ad parallelani liuiam
Rhodopae incipitque a Ponto Euxino, unde cataractas proxime praeteriens
in ipsnm Illyricum excurrit; quin emergit, opinor, Adriatico
mari interruptus itcrum in adversam continentem atque in Hercynias

 
silvas finitur. utrimque autem montis declivia multae eaedemque
opulentissimae gentes tenent, Daci Thracesque a septemtrione. meridiem
versus iidem Thraces ac Macedones. huuc Haemum nomades
Scythae superiore tempore, antequam Alexii basta et multa proclia
eos paene delerunt, transgressi ingenti multitudine Romanum imperium
affligebant, inprimis autem viciuas finibus urbes, inter quas
clarissima illa quondam Philippopolis princeps habebatur. Ioannes
vero Tzimisces istos e Manichaeorum secta adversarios in socios
commutatos, si arma spectas, ut firma propugnacula Scythis illis nomadibus
opposuit, ex eoque tempore urbes e continuis fere eorum
incursionibus respirabant. verumtamen Manichaei natura liberi indocilesque
mox ad ingenium suum moresque redierunt. Philippopolis
enim incolae, qui omnes paucis exceptis Manichaei erant, vexant
Christianos illius regionis diripiuntque eorum bona minima vel potius
nulla imperatoris legatorum ratione habita, ita ut sensim paulatimque
omnia circa Philippopolin essent haeretica. affluxit ad eos et

 
 
peramarum quasi Armeniorum flumen et aliud e lutulentissimis Iacobi
fontibus; quo factum erat, ut esset hic quoddam omnium malorum
confluvium dissentientibus inter se dogmatis, consentientibus
reliquis cum Manichaeis in ipsa a vera fide defectione. sed pater
meus insigni sua belli scientia his opposita alios sine vi domuit,
alios pugna in deditionem compulit. quantum tulit fecitque in hoc
opere vere apostolicp! etenim quid tandem est, quod non laudemus
eum? num ad rem militai-em segnis fuit? at orientem occidentemque
bellica sua laude implevit. an forte disputandi artem parvi
fecit? ille vero, quantum nemo alius, iu sacrorum librorum lectione
versatus liuguam etiam ad certamina cam haereticis acuit. itaque
unus et arraorum et verborum certamina miscuit barbaros armis,
disputando autem haereticos vincens, quemadmodum tunc qnoque
in Manichaeos armatus apostolicam sane expeditionem pro militari
suscepit. quare hunc ego decimnm tertium apostolum nominarim:
etsi enim nonnulli id decus Constantino Magno vindicant, mihi tamen
Alexius vel eodem, quo Constantinus, honore dignus videtur, vel, si

 Mανιχαίοις τῆς
 
certandi studio aliquid concedamus, proximus saltem illi apostolus et
imperator nominandus esse. nam cum ad Philippopolin, ut supra narravi,
propter causas, quas indicavi, commoraretur necdum advenissent
Comani, maius eo quod agebat opus ex occasione aggressus Manichaeos
ab amara superstitione ad suave dοgma coepit adducere. a mane igitur
ad pomeridianum tempus atque adeo ad vesperum, interdum ad secundam
tertiamque noctis vigiliam arcessitos eos rectam fidem docebat
perversitatemque eorum haereseos coarguebat. aderant ei cum Philippopolitanus
archiepiscopus tum Eustratius, Nicaeae antistes, vir et
sacrarum et profanarum litterarum peritus ac dialectica arte magis
excellens, quara qui in stoa et in academia versantur. praeter hos
vel potius ante omnes imperatori Nicephorus meus Caesar auxiliabatur,
quem converterat ad divinos libros lectitandos. itaque multi
Manichaeorum sine ulla dubitatione ad sacerdotes ibant peccataque
sua confessi divini baptismi fiebant participes; multos autem videre
licuit, qui Maccabaeorum constantiam superantes superstitiones suas
tenebant sacrae scripturae sententias auctoritatesque proferentes, qui-

bus dogma suum detestabile firmari credebant. sed et horum plerique
continuis imperatoris disputationibus hortationibusque convicti
sacro baptismate initiabantur; nam a prima luee ad multam saepe
noctem eiusmodi colloquia impransus plerumque coutinuabat aestatis
tempore in subdiali ille quidem tabernaculo perseverans. 

 Dum haec geruntur et logica ista cum Manichaeis pugna
flagrat, advolat quidam, qui ab Istro Comanos traiecisse nuntiat. tum
sine mora imperator Danubium petit assumptisque qui in promptu
erant militibus Bidynen profectus, cum barbaros non inveuisset,
quippe qui cognito imperatoris adventu iam ultra fluvium retrocessissent,
selectam extemplo fortium virorum manum barbaros fugientes
persequi iubet. qui Istrum statim transgressi ac tres dies totidemque
noctes Comanos insecuti, ubi eos amnem quemdam ultra
Dauubium fluentem ratibus traiecisse viderunt, re infecta ad imperatorem
revertuntur. is etsi moleste tulit, barbaros ab exercitilius

 hWM hν y.ai hcJo-
 AojCMijb̓ καθ’
 
 
nostris non esse deprehensos, tamen et repulsos illos sola fama et
raultos 86 ex Manichaeorum haeresi ad nostram fidem traduxisse in
victoria posuit sicque duplex erexit tropaeum, alt-erum armis contra
barbaros partum, altorum contra haereticos disputationibus religio-
sissimis. quocirca Philippopolin reversus modica quiete usus denuo
ad certamina se apphcuit. Culeontem enim Cusinumque et Pholum
Manichaicae sectae antistites inter ceteros Manichaeos tenacissimos
perversae suae doctrinae et ad persuadendum difficillimos, in lace-
randa vero sacra scriptura eiusque locis pravo studio ad argutias
usurpandis calHdissimos, eos igitur quotidie ad se vocat acremque
cum iis disceptationis bellum gerit; ac duplex conspici certamen
potuit, imperatore, ut salvi essent, summopere nitente, illis vero ad
reportandam Cadmeam, quae dicitur, victoriam pervicaciter conten-
dentibus- stabant enim tres illi veUiti aprorum dentes invicem se
exacuentes nihilque nisi rescindere imperatoris rationes cupientes;
curaque contrarium aliquod argumentum eCFugerat Cusinum, id Culeon

 
statim excipiebat et hoc quoque perturbato Pholus rursus pugnam
capessebat vel etiam contra imperatoris ratiocinationes obiectionesque
alius super alium extitit, sicut maximi maguos fluctus excipiunt. sed
iraperator, quaecumque obiciebantur, tamquam aranearum telas discutiens
impura eorum ora statim obstruxit. sed, ubi neutiquam iis persuadere
potuit, tandem pertaesus tantae stultitiae Constantiuopolin
eos deduci iubet habitatione assignata in porticibus magni palatii.
nec tamen omnia illius erant frustra, licet ipsos illos duces disputationibus
nondum cepisset; sed singulis diebus deo reconciliabat
modo centum, modo etam araplius, ut, si quos et antea et tunc lingua
ceperit comprehendas, numerus in multa millia excrescat. sed quid
ea commemorem, quae totus scit orbis terrarum atque orieus occidensque
testantur? totas enim haereticorum omnis generis et urbes
et regiones multimodis ad veram fidem nostram adduxit. etenim
primores magnis donis dignatus delectis militibus adscripsit; humi-

 
 
liores vero et fossores quique circum aratra et boves degebant omnes
cum liberis mulieribusque convocavit atque in urbe collocavit, quam
ipse prope Philippopolin ultra Hebrum fluvium aedificarat quamque
Alexiopolin, sive, quod magis usu invaluit, Neocastrum nominaverat.
utrisque etiam agros vineas domos possessionemque immobilem divisit
nec munera non firmavit nec Adcnidis hortorum instar florentium
hodie, cras evanescentium ea esse voluit, sed bullis aureis ita
haec iis stabilivit, ut non iis solis haec beneficia tribueret, sed etiam
in eorum filios nepotesque propagaret; qui si deessent, mulieres in
ius succedendi substituit. sic ille beneficia conferre solebat. sed haec
hactenus, quamquam omisimus plurima. attamen, ne quis historiam vituperet
scilicet corruptam, eorum quae retulimus mnlti hodieque testes
vivunt, nec mendacii arguamur. rebus igitur omnibus ut opus erat
compositis rediit imperator in regiam urbem, rursusquc cum Cu-

 
 
 
 leonte Cusinoque certamina disceptationesque continnae instituebantur.
atquo illum quidem cepit, qui prudentior, opinor, esset veritatisque
rationibus obsequi valeret, eumque ovilis nostri mansuetissimum
reddidit agnum. at Cusinus Pholusque efferati ferrique instar
assiduis imperatoris disputationibus coutusi ferrei tamen manserunt
seque ab eo averterunt nec ab eo duci se passi sunt. quare eos,
qui Manichaeoruni omnium malitiosissimi ac manifesta melancbolia
insani essent, in custodiam, quae Elepbantine dicitur, coniecit affatimque
suppeditatis, quae ad victum necessaria erant, solis suis peccatis
perire passus est.

His qaas rettalimas circa Philippopolin Manichaeosqae
rebus gestis alia imperatori maloram potio a barbaris paratur.

 
Solymas enim sultanus iterum Asiam depraedaturus copias e Chorosane
Chalepque convocabat, si forte prospere in imperatorem pugnare
posset; quo toto sultani consilio delato ipse ad Iconium usque, ubi
Clitziasthlanis sultanicii fines erant, castra movere et acorrime cum
eo congredi constituit; ideoque copiis ex alienigenis coUectis multisque
militibus mercede conductis proprium quoque exercitum undique
coegit. sed dum ambo duces certatim bellum meditantur, consuetus
pedum dolor imperatori accidit ; et conveniebant quidem
copiae, sed sensim guttatimque quasi, non una omnes, cumpatria eorum
longe abesset. dolor autem impediebat eum non solum, quominus
propositum exequeretur, sed etiam, ne incederet omnino ; lectoque
affixus dolebat non tam ob pedum dolorem, quam quod expeditio
in barbaros differebatur. nec fugit id Clitziasthlanem barbarum,
qui septem in Christianos excursionibus factis totam Asiam eo ipso
tempore securus vastabat; neque alias umquam tantus dolor impe-

 
 
ratorem ceperat, cum morbus, quo magnis ante intervallis aegrotabat,
tunc continuo et sine ulla intermissione saeviens eum nrgeret.
quod malum siniulari credebant, qui cum Clitziasthlane erant, nec
morbum, sed cunctationem ignaviamque dicebant, quae podagrae
speciem prae se ferret; indeque multa inter patinas calicesque ut
extemporales rhetores iocabantur ac de podagra imperatoris declamationum
vel mimorum argumenta sumebant: sic pedum dolorem
in comoediam vertebant. nam personae producebantur medicorum
atque imperatoris famulorum eumque ipsum lecto impositum
et in medium prolatum illudere sibi videbantur, iisque iocis
summus inter barbaros risus oriebatur. quo imperator nuntiato magis
etiam ira excandescens ad pugnandum in eos incendebatur ac vixdum
dolore levatus itineris exequendi consilium cepit. itaque Damalin
profectus cum fretum inter Cibotum et Aegialos pemavigasset Cibotumque
venisset. Lopadium abit Romanas copias mercennariosque

 
expectans; congregatisque tandem omnibus toto exercitu inde movet
et domini Georgii arcem ad Nicaeensem lacum occupat. hinc intrat
Nicaeam ac triduo deinde retrocedens castra communivit citra pontem
Lopadii ad condimentarii quem dicunt fontem. ita enim ei
visum est, ut et priorem partem exercitns ponte traductam apto loco
coUocaret et ipse dein reliquo agmine eundem pontem transgressus
praetorium poneret. callidissirai autem Turcae, qui planitiem ad
radices Lentianorum montium Cotoeraciaeque patentem depraedabantur,
ubi imperatoris in se iter compereunt, perterriti statim rogos
iucendunt plurimos, ut ingentis multitudinis speciem intuentibus
offerrent. quibus iguibus aer flagrabat multique eorum, qui parum
experti eraut, metu commovebantur: imperatorem nihil eorum terruit.
sed illi praedam omnem captivosque secum ferentes abscesserunt,
cumque ipse diluculo in planitiem illam proficisceretur, quamquam
festinabat, ut ibi eos assequeretur, tamen pracda frustratus

 
 
est; et Romanorum potius multis, qui spirabant etiamtum, multisque
etiam eorum cadaveribus inventis fieri non potuit, quin ira accenderetur:
sed in summo persequendi studio, ne omnem praedam amitteret,
quia universus exercitus fugientibus instare non poterat. castris
circa Poemanenum positis statim delectos levis armaturae milites
persequi barbaros iubet indicato scelestorum itinere. hi assecuti eos
loco, quem Cellia appellant incolae. cum praeda omni captivisque
flammae instar aorgrediuntur plurimisque trucidatis, nonnullis captis
atque omni praeda recepta victores ad imperatorem revertuntur; qui
exceptis iis iam de plena hostium internecione certior factus Lopadium
recedit ibique totos tres menses raoratur partim propter ariditatem
locorum, per quos proficiscendum ei erat (aestatis enim tempus
aderat nec ferri poterat calor), partim quod partem mercennariorum,
quae uondum venerat. expectabat. iam collectis omnibus
castra movit, cumque gravem armaturam universam circa Olympi

iuga disposuisset et Malagnorum, quae dicunt, ipse Aerem tenuit,
imperatrice interim ad Principum morante, unde facilius de imperatore
Lopadium reverso certior fieret. is ubi Aerem tenuit, monere
regia missa ad se Augustam invitat, quia et pedum dolorom
semper respiciebat et a comitibus metuebat, quos sibi inimicos quasi
fovebat sinu, propter uxoris summam sui curam maximamque vigilantiam. 

 Necdum biduo praeterito repente imperatorii cubiculi praefectus
mane ingressus prope imperatorium lectum adstitit, tum somno excitata
imperatrix, ubi conspexit eum, Turcarum dixit adventum nobis eum
nuntiare. cumque iam ad Gregorii arcem eos pervenisse narrasset,
ne imperatorem e somno excitaret, manu eum tacere iussit. is
vero, quamquam audierat illa verba, se nuntio moveri dissimulabat
atque oriente sole ad consuetas occupationes conversus animo
tameu nihil nisi illa volvebat. necdum tertia hora effluxerat, cum
alius accurreus appropinquare iam barbaros retulit. erat cum im-

 cpn- 
 
peratore etiam tum imperatrix et licet pavens illius arbitrium sequebatur;
cumque pransuri essent, alius cruore madidus ad imperatoris
pedes procumbens periculum imminere iuratus affirmat;
barbaros enim iamiam supervenisse. tum statim imperator Augustam
Byzantium misit, quae quamvis metueret, tamen intimo pectore timorem
continuit eumque nec voce nec gestu ostendit. fortis enim atque
constantis animi, ut illa in Solomonis proverbiis laudata femina. fuit
nec quidquam muliebre timidumve prae se tulit, ut pleraeque mulieres
de periculo audientes; quarum facies ipsa insimulat animi
timorem, gemuntque saepe flebiliter, ac si prope pericula adsint.
sed imperatrix, cnm metuebat, imperatori metuebat, ne quid ei
accideret; secundo loco et ipsi sibi timebat. nec tamen qaidquam
tunc sua virtute indignum passa erat, sed invita ab imperatore recessit
saepe se retro vertens illumque saepe respiciens; attamen cum
ipsa se cogeret obfirmaretque, aegre abiit. ac postquam ad mare

 
descendit et in monerem imperatricum propriam intravit, Bithynorum
oram praeternavigavit, donec tempestate depreheusa Helenopoli
navem appulit ibique mansit. hactenus de Augusta. imperator
autem cum militibus suis cognatisque statim in armis erat
equisque conscensis omnes Nicaeam tendunt, dum barbari capto
Alano quodam ab eodem iniperatoris adversus ipsos expeditioue
cognita quibus veuerant viis fugientes recedunt. at Strabobasilius
et Michael Stypeota — Stypeotam ne semibarbarum illum intellegas,
qui emptus pecunia huius servus cum fuisset, postea imperatori dono
datus erat, sed e numero nobilium ille fuit — hi, inquam, fortissimi
viri et fama olim celebres in Germiorum iugis morabantur transitusque
custodiebant, num forte ijisorum cassibus ut ferae incideutes barbari
caperentur; compertoque eorum adventu in Planitiem, quam * vocant,
descendunt ac pugna commissa eos fundunt fugantque. verum imperator
Gregorii illo, quod saepe commemoravimus, castello ac pago,

 
quem Sagudaos incolae vocant, occupato, cum nusquam Turcas videret
et eorum fata a fortibus illis viris, Stypeota et Strabobasilio, audivisset
audaciamque impetus Romanorum et victoriam laudasset, ibi ipse
extra illam arcem vallum figit; postero vero die Helenopolin profectus
imperatricem convenit, quae ob maris procellas ibi adhuc
commorabatur. cui, quid accidisset Turcis. narravit, et ut victoriam
appetentes calamitas eos oppressisset, iique qui se victores iam putarant
victi eorum quae speraverant contraria adepti essent. sic magno ea
timore liberata Nicaeam ipse se confert ibique certior factus de
aliorum Turcarum incursione venit Lopadium; paulo post, cum audiisset
magnum Turcarum exercitum ad Xicaeam appropinquare. collectis
copiis ad Cium pergit cognitoque tota eos nocte adversus Nicaeam
iter facere castris motis per Nicaeam ad Miscuram usque procedit.
ibi comperit certiora, scilicet nondum totum Turcarum exercitum

 
 
advenisse, sed paucos tantum a Monolyco praemissos esse circa Dolylum
Mcaeamque, qui ipsius adventum specularentur et continua
de eo indicia Monolyco mitterent; quapropter Leonem Niceritam
cum copiis suis Lopadium dimittit, quem vigilare aditusque custodire
et quae de Turcis comperisset, per litteras sibi nuntiare iussit.
reliquum exercitum ubi in locis opportunis collocavit, satius habuit
non amplius in sultanum educere, suspicans barbaros superstites
cladis suae famam omnibus per Asiam Turcis nuntiaturos esse: variis
sese locis cum Roraanis conflixisse ac restitisse fortiter, victos vero
alios captos, alios interfectos esse, paucos vero eosque vulneratos aufugisse;
sic cognito ipsius adventu barbaros trans Iconium recessuros esse
operamque suam irritam fore. itaque mutato itinere per Bithyniam
Nicodemiam se contulit, ut nulkim amplius impetum timentes barbari
omnes. ubi antea fuissent, eo redirent; sin vero receptis animis
Turcae suo more dispersi ad praedas se vertissent ad inceptumque
antea opus sultanus rediisset, ipse militibus nostris paulum refcctis

atque equis iumentisque curatis bellum statim in eos inciperet fortiterque
pugnam capesseret. quocirca Nicomediam, ut dixi, petiit
omnesque, quos secum habuit, milites in vicinis pagis disposuit, ut
et equi iumentaque sufficiens pabulum haberent (Bithynorum enim
regio feni feracissima est) et milites ipsi a Byzantio et adiacentibus
locis per maris sinum, ad quem Nicomedia sita est, rerum ad victum
commodarum copiam nanciscerentur; iussique sunt maximam equorum
iumentorumque curam habere neque in venatione aut ad ludos
equis uti, ut pingues essent suo tempore et equites bene ferrent
neve ad hostes adoriendos non apti forent. 

 His mandatis ipse velut speculator ex longinquo per omnes
vias custodes collocavit; quod vero dies aliquot ibi manere voluit,
Augustam arcessivit ob eas quas saepe iam dixi causas, ut secum
esset. dum barbarorum excursionibus nuntiatis castra inde moveret.
quae cum Nicomediam celeriter pervenisset, adversariorum aliquot

 
laetos quasi de imperatoris segnitia vidit et ubique deridentes eum
murmurantesque, quod in tauto contra barbaros apparatu multis
copiis collectis nulla tamen magna re gesta Nicomediam devertisset.
neque in angulis tantum, sed etiam in plateis et in biviis triviisque
impudentius haec iactabantur, id quod et dolebat et irascebatur.
verumtamen imperator prosperum adversus hostes successnm fore
sperans pro sua in eiusmodi rebus constantia nihili eorum obtrectationes
vituperiaque faciebat tamquam puerorum nenias ea contemnens
ac stolida eorum dicta irridens. Augustam autem melioribus argumentis
erexit hoc idem, quod illi vituperarent, maioris victoriae
causam fore affirmans. equidem virtutem eam existimo, si quis
consilio usus victoria potiatur; animi enim vehementia et agendi
cupiditas sine consilio iure vituperatur nec fortes ii sunt sed audaces.
etenim fortes sumus in bello contra eos quos superare possumus,
audaces coutra eos quos non possumus, ita ut imminente periculo *
sine metu temere aggrediamur: ** tum alio modo bellum tractantes sine

 
pugna hostes vincere properamus. ac prima virtus ducum sapientia
est, qua sine periculo victoriam reportant; scilicet arte, ut ait Homerus,
auriga aurigam superat. periculosam euim victoriam iam Cadmeum
illud proverbium vituperat, optimnmque mihi videtur, in ipsa quoque
pugna facere astuti aliquid ex arte militari, quandoquidem hostium
multitudini exercitus non par est, veluti ex historia licet
cuique colligere, non eadem ratione victoriam comparari, sed ab
omni inde tempore variis laboribus, ut una quidem victoria sit,
ratio autem, qua eveniat ducibus, natura varia ac diversa. nonnullos
enim clarorum olim ducura aperta vi * hac ratione adversarios
superasse constat, alios alio modo vicisse. iam pater meus et imperator
modo vi modo dolo usus hostes vincebat; factumque est haud raro,
ut in pugnis ipsis, cum astuti aliquid excogitasset essetque ausos,
victoriam statim nancisceretur. atque alias strategemate, alias etiam
consertis manibus multa saepe nec opinata erexit tropaea, nam
periculorum ut qui maxime appetens fuit, et continna licuit pericula

 
conspicere ei miuantia, sed modo vel nudo capite iis se obiciebat
manumque cum barbaris conserebat, modo declinare videbatur ac,
si tempus postulabat et res ferebant, timere se simulabat; sed, ut
brevi complectar, fugiens superior erat vincebatque persequens, et
cadens stabat et deiciens manebat erectus muricum tricuspidum
instar, qui utut proiciuntur recti semper stant. rursus hic, ne
reprehendar, verendum est, quod mea praedicare convincor; verum,
quod saepe iam dixi, non mihi patris amor, sed rerum natura suggerit
talia. quid enim per ipsam veritatem impedit, quominus aliquis
et patris et veritatis amans appareat? nam equidem proposui
mihi vera conscribere eaque de viro bono. qui si contigit ut pater
scribentis sit, patris nomen mittamus atque pro supervacaneo habemus,
in veritatis autem natura scripta posita sint, praesertim cum
alias meum erga patrem osteuderim amorem eoque factum sit,
ut malevolorum in me mucroues gladiosque acuerim; quod sciunt,
quicumque res nostras noverunt. at sub historiae specie veritatem
minime relinquam: aliud enim fuit amoris in patrem tempus, quo

 
 
fortes nos praestitiicus, aliud est veritatis, quod contigisse mihi haud
parvi faciam: sin autem, quod dixi, nos etiam patris amantes esse
hoc tempus ostendit, minime hominum obtrectationem deprecor, ut
veritatem obumbratam excusent. sed redeat oratio ad propositum.
non fuit igitur alia cura imperatori, dum tabernacuhim ibi habet,
quam ut novis delectibus augeret exercitum; tironesque arcum tendere
et hastam quatere et equos regere et divisa formare agmina
novo illo, quem invenerat, modo docuit: interdura et ipse cum iis
equitabat vel phalanges obibat et necessaria quaeque prospiciebat. sole
autem a maioribus redeunte circulis ac praeterito autumni aequinoctio
iam ad australes orbes inclinante, cum tempus ad expeditiones
idoneum videretur, cunctis copiis recta Iconium proficiscitur ex consilio
iam diu capto; tum Nicaeam accessit expeditosque milites cum
peritis ducibus ante reliquum exercitum praemisit, ut divisi huc
illuc in Turcas excurrentes praedarentur, sed, etiamsi divina gratia

 
adiuti vincerent fugarentque hostes, ut ne tum quidem longius excurrerent,
sed data fortuna contenti ordine se statim reciperent. occupato
igitur una cum imperatore loco quodam * sito, qui Gaita ab
indigenis vocatur. extemplo illi abierunt, ipse autem cum omnibus
inde copiis profectus pontem ad Pithecam situm ocoupat ac triduo
per Armenocastrum Leucasque quae vocantur Dorylei campos petiit.
quos cum aptos videret ad aciem explicandam, quia omnes lustrare
voluit armatamque vim plane cognoscere, ex iis quae olim animo agitarat
et saepe in membranis descripserat ordines et aciem conformaturus
(non erat enim rudis Aeliani tactices), illam igitur contormationem revera
tunc secutus in ista planitie castra posuit. uam cum didicisset longo
usu, Turcarum aciem non cum ceteris populis congruere, neque apud
eos, ut Homerus ait, scutum haerere scuto, galeam galeae, viro virum,
sed et dextrum et sinistrum cornu et mediam aciem Turcis disiungi
segregatasque esse phalanges alias ab aliis; et si quis dextrum

 
vel sinistrum cornu invadit, invehitur in eum media quoque acies
et omnes reliqui, qui post eam positi sunt, ac procellae instar opposita
quaeque disiciunt; sin ad arma eorum spectas, non tam, ut
Galli, utuntur hastis quam in hostes undique circumventos sagittas
emittunt pugnantque eminus; et si quem persequuntur, arcu eum
capiunt et insequentem telis superant, volansque telum vel equum vel
equitem vulnerat et gravissima vi emissum totum penetrat corpus:
tanta est eorum sagittandi ars. quo perspecto peritissimus ille imperator
aciem phalangesque ita instituit, ut nostri, si a dextra illi iaculabantur,
et scutis tegerentnr et ipsi a sinistra iacerent, quia corpora
hostium ibi nuda erant; cumque ipse animadverteret, vinci non
posse hanc aciem, admiratione affectus veluti a deo ipso angelisque
profectam eam habuit; gaudebantque ac mirabantur omnes imperatoris
invento alacriores. is autem, cum et copias suas reputaret
et campos per quos profecturus erat aciemque firmam suam

quaeque non facile disiceretur, consideraret, magnam spem concepit,
quae ut rata fieret, deum precabatur. 

 Ita instructo exercitu Santabarin pervenit * duces omnes
huius * dispertiens Camytzen contra oppidum Cedri emisit; fuit vero
hoc munitissimum, cui satrapa quidam, qui Pucheas dicebatur,
praeerat; Stypeotam autem iussit contra barbaros in Amorio proficisci.
quo consilio cognito duo quidam Scythae ad Pucheam
transfugerunt et Camytzae et imperatoris adventum nuntiarunt.
is metu statim correptus media nocte cum suis abiit, ac prima
luce nec Pucheam nec alium omnino e Turcis Camytzes invenit, cumque
spoliis confertam Cedream urbem reperisset. nihil eorum appetiit,
sed taedebat eum ut venatores, quibus praeda e manibus elapsa est; no-
luit igitur ibi morari mutatoque itinere statim Polybotum profectus
ex improviso barbaros deprehendit et innumerabilem eorum copiam

 
 
 
interficit ac tota praeda captivisque omnibus receptis manet illic
imperatoris expectans adventum. simili fortuna apud Poemanenum
usus Stypcota ad iraperatorem se retulit. ac vespere imperator quoque
Cedream pervenit, ubi statim conveniunt eum milites quidam indicantes
immensam barbarorum copiam prope in oppidis clari olim
Burtzae versari. quo igitur nuntio ille accepto statim aggressus
opus unum ex Burtzae illius posteris. quem Bardam vocabant, una
cum Georgio Lebune ac Scytha, qui Pitican a suis dicebatur, arcessivit
eosque cum militibus suis addito insigni copiarum uumero
contra illos emisit imperans, eo ubi pervenissent, ut praedatores
dimitterent in vicinos vicos omnibusque vastatis incolas ad
se abducerent. quocirca, dum mandatum illi iter ingrediuntur,
ipse imperator tenax prioris propositi se parat, ut Polybotum
perveniret et Iconium usque procurreret; idque cogitans secum
cum iam in eo esset, ut rem capesseret, pro certo nunciatur, barbaros
ipsumque Solymam sultanum cognito eius adventu omnes Asiae

 
 
segetes camposque incendisse, ut neque hominibus neque iumentis
quidquam cibi inveniri posset. praeterea ex superioribus partibus
nova imminere barbarorum incursio dicebatur, eaque fama totam
Asiam percrebuit. metuit igitur ne in itinere Iconium usque omnis
exercitus famis praeda fieret ob pabulorum inopiam; simul terrebant
eum barbari, qui ibi expectabantur. quare consilium capit
prudens illud quidem sed audax, ut dei sententiam exquireret, utrum
Iconium versus proficisceretur an duceret exercitum contra barbaros,
qui circa Philomelium versarentur. in duabus euim chartis hac de re
percontatur iisque supra sacram mensam collocatis tota nocte hymnuni
continuasque preces deo offert; ac diluculo ingressus sacerdos alteram
depositarum chartarura cum sumpsisset, explicat coram omnibus legitque;
quae ut Philomelium versus iter susciperet, imperatori suasit.
hactenus de imperatore. interim Bardas Burtzes, dum eam, quam
diximus, viam sequitur, magnum videt exercitum, qui per Zompi
pontem Monolyco coniungere se studebat, statimque correptis armis

 
 
 D 
adortus eos in Amorii planitie devicit. alii autem Turcae ab orientali
parte ad Monolycum festinantes, cum inciderent in Burtzae
castra, nondum eo reverso diripiunt quae iumenta repperere sarcinasque
militum. Burtzes victor magna cum praeda redux, ut a
quodam, qui inde venerat. comperit, castra sua Turcas diripuissc et
cum praeda omni abiisse, quid facto opus esset, deliberat. cum igitur,
quamvis veliet, celeriter proficiscentes barbaros insequi fessis
equis non posset, sequi suos vetuit, et ne quid peius accideret, lento
passu ordineque incedens mane in illa Burtzae oppida pervenit eaque
incolis abductis exhausit. ibi et captivos recepit et totum barbarorum
commeatum paulumque moratus, postquam opportuno loco se omnesque
defatigatos recreavit, oriente sole ad imperatorem iter flexit. in quo
alia ei Turcarum manus fit obvia; statimque magno proelio conserto
barbari. ubi aliquantisper pugnam sustinuerunt, et captivos et spolia
reposcunt polliciti, acccptis iis non amplius aggressuros se Romanos.

 
 
sed domum abituros esse. at nequaquam iis morem gerens Burtzes
fortitcr proelio dimicans obstitit. cum vero pridie eius diei nihil
omnino aquae in pugna gustassent, fluvii cuiusdam ripa occupata
sitis acstum levabant pugnabantque illico alternis vicibus, defessis
militibus, dum ceteri certant, sese reficientibus. Burtzes autem
tautam barbarorum audaciam animadvertens tantaque multitudine
perculsus nesciebat, quid consilii caperet, nec tamen quemquam e
gregariis militibus, qui imperatori id nuntiaret, dimisit, sed, quem
memoravimus, Georgium Lebunem; qui cum nullam cerneret viam,
in qua non esset Turcarum multitudo, audacter ruens per medios
hostes feliciter ad Augustum pervenit. is de Burtzae rebus certior
factus, ubi et Turcarum numerum accuratius diiudicavit, et quantum
opus esset Burtzae auxiliis copiisque, armat se ipse statim iubelque
armari milites et instructa acie contra barbaros summo ordine proficiscitur.
duxit primum cornu princeps Michael, dextrum Bryen-

 
 
nius, laevum Gabras, postremum agmen Cecaumenus. quos dum
procul Turcae expectant, Nicephorus imperatricis ex fratre nepos,
iuvenis certaminum cupidus, acie procurrit cum aliis quibusdam
Martis satellitibus et eos, qui primi occurrerunt, aggressus ipse statim
in genu vulnus accepit, idem tamen adversarii pectus hasta percussit,
qui equo deiectus mutus humi iacebat. quo conspecto dant
illico terga insequentes barbari: imperator vero, postquam laetuo
fortissimum iuvenem recepit ac magnis laudibus extulit, Philomelium
pergit et circa triginta martyrum lacum postero die locum, quem
Mesanacta vocabant, occupat: unde castris motis Philomelium primo
impetu cepit. deinde a toto exercitu plures manus disiunxit, quas fortibus
ducibus praepositis in vicos omnes Iconio vicinos dimisit, ut praedarentur
captivosque eorum manibus eriperent; ferarumque ritu ubiaue
dispersi gregatim ad imperatorem barbarorum captivos adducentes illis
una cum eorum sarcinis captis omnibus reverterunt. sequebantur eos

sua sponte Romani etiam indigenae horum locorum fugientes barbarorum
servitutem ac mulieres cum parvulis et viri ipsi liberique
ut in asylum quoddam ad imperatorem confugiebant. is nova illa
acie iterum formata in eaque inclusis captivis omnibus cum mulieribus
liberisque eandem, qua venerat, viam ingressus, quaecumque loca
praeteriit, tutus omnino pergebat; crederesque vivam urbem munitam
novaque, quam diximus, forma instructam cernere ambulantem. 

 Cum vero longius progrederetur, quamquam barbari non
apparebant, utrimque tamen circuibat Monolycus exercitui idoneis
cum copiis insidians. ut vero in planitiem ventum est, quae Polyboto
illique, de qua diximus, lacui interiacet, manus quaedam barbarorum,
expediti omnes et leviter armati, sed audaces homines, ex
insidiis utrimque a superioribus locis subito apparent. sed Monolycus
archisatrapa, iam senex longoque bellorum usu artis militaris
peritissimus, nova illa acie conspecta admirans obstupuit, cumque

 
 
exercitus ducem quaereret, Alexium imperatorem suspicabatur exercitui
praeesse eundemque aciem illam invenisse, non alium quemquam
ducum; nec, quamvis vellet, aggredi potuit. sed tamen signum
pugnandi dari iubet, et quo maioris exercitus speciem praeberet
Romanis, praecepit suis, ut acie non instructa passim ac sine ordine,
eo quem supra descripsimus modo procurrerent: fore enim, ut
necopinata specie atque equorum impetu terribilem excitantes strepitum
Romanorum copias disturbarent. verum iraperator quasi
alta turris vel ignis columna aciei praecurrens ac velut divina quaedam
et caelestis species ordines corroborabat et aciem eandem servare
fortique esse animo iubebat addens haec, minime se sua causa
tantum laborem suscepisse, sed propter gloriam splendoremque
Romanorum seque insuper paratissimum esse pro omnibus mortem
obire. quare omnibus animi creverunt: pro se quisque locum suum
obtinere et lentissimo gradu iter facere, ut ne moveri quidem barbaris
viderentur. itaque toto die Romanum exercitum sine ullo
successu aggressi, cum neque in universum neque ex parte eum

 
 
dirumpere possent, re infecta in montium iuga se receperunt pluribusque
ignibus incensis per noctem luporum instar ulularunt conviciantes
interdum Romanis, cum nonnulli semibarbari inter eos essent
graeci sermonis periti. albescente die cum eadem Monolycus quae
antea Turcas facere iussisset, ipse interim Clitziastlilan sultanus adveniens,
postquam conspexit aciem egregie instructam, licet miratus
ut iuvenis tamen Monolycum senem irrisit, quod proelium cum imperatore
distulisset. at ille “equidem” inquit “ut senex timidusve
pugnam contra eura hucusque distuli; tibi si fiducia est, agedum
ipse periclitare. rem probabit eventus.” itaque statim sultanus
agmen adortus aliis satrapis in imperatorem ex adverso,
aliis ab utroque latere impetum facere imperavit. sed Nicephorus
Bryennius Caesar, qui dextrum cornu habuit, cognito extrerai agminis
certamine, etiamsi huic opem ferre cuperet, tamen, cum imperitiam
intemperiemve ostendere nollet, iram in barbaros cobibuit et com-

posito ordine, ut solebat, iter facere properavit. acriter vero barbaris
pugnantibus Andronicus porphyrogenitus, fratrum meorum mihi
carissimus, qui laevo cornu praeerat, mutato itinere cum suo agmine
barbaros invadit ibique in summo flore aetatis, cum excelleret in
bellis prudenti audacia et insigni dexteritate et sapientia, praemature
obiit praeterque omnium spem nostrum decessit et occidit. ὁ
iuventus, ὁ vigor corporis, o equitantis leves saltus, quo tandem
abiistis! ut lamenta fundam, dolore quidem de eius casu perducor,
sed arcet rursus inde me lex historiae. mirum tamen videtur, cur non
etiara nunc ut olim, ut dicunt, in lapidem vel avem arboremve vel
aliud quid inanimorum commutetur quis ob malorum magnitudinem
induens illarum rerum naturam. nam sive fabula seu verum est,
melius certe esset, commutare amisso sensu naturam, quam tale sentire
malum; quod si fieri posset, facile me mala in lapidem mutassent. 

 Ceterum Nicephorus, ubi comminus rem agi videt, cladem
veritus cunctis copiis suis conversis auxilii causa properavit, celeriterque

 
barbari una cum Clitziasthlane sultano fugientes ad montiura cacumina
contenderunt. ibi multis hostium caesis pluribus captis reliquis
omnibus dispersis ipse sultanus salute desperata cum solo pocillatore
confugit ad sacellum in summo monte extructum, quod circum altissimae
cupressi per series cousitae erant; iterumque aufugit pressus
a tribus Scythis Uzaeque filio paulumque declinans ad alteram
partem, quoniara persequentibus ignotus erat, ipse quidem se servavit,
sed pocillator a Scythis comprehensus atque ut magnum munus
imperatori oblatus est. qua victoria licet valde laetaretur imperator,
dolebat tamen, quod sultanus non comprehensus, verum aegre, ut in proverbio
est, servatus esset; vesperequc facto ibi, ut locus tulit, tabernacula
statuit, dum barbari qui supererant in montium cacumina regressi
permultos ignes accendunt totamque noctem canum instar Roraanos
allatrant. ibi Scytha quidam Romanorum exercitu deserto sultanum
adiit et “noli” inquit “umquam cum imperatore de die confligere;

 
etenim bene tibi non eveniet. sed quoniam planitie non sufficiente
artius tabernacula imperator collocavit, fac tota nocte expediti
sagittarii assidua de montium radicibus in eos tela mittant. ita
enim baud parvam cladem Romanis inferent.” .” eodem
semibarbarus quidam clam Turcis imperatorem accessit et quae
Scytha sultano suasisset omniaque in Romanos consilia accurate exposuit.
quo imperator comperto bifariamque exercitu diviso alteram
partem intra castra se tenere et pervigilare iubet, reliquos vero
sumptis armis e castris exire manusque cum Turcis, si aggrederentur,
conserere. ac barbari, qui tota nocte undique exercitum circumdederunt,
saepe excurrentes circa montium radices assidua in exercitum
tela mittebant, dum interim Romani ex imperatoris praecepto nusquam
ordinibus direraptis sese tuentur. primo vero mane suum quisque
locum tenebant ac praeda, impedimentis omnibus, captivis cum
mulieribus liberisque in mediam aciem rursus receptis Ampum versus

 
progrediebantur. ibi bellum. eos excepit grave et atrox, cum sultanus
rursus collectis copiis undique circumvolans exercitum acriter
instaret. nec tamen ulla ratione Romanorum contextum scutorum
perrumpere potuit, sed, tamquam in adamantinos muros impegisset,
infecta re abiit; totaque nocte sollicitus ac plane desperans cum
Monolyco reliquisque satrapis consultavit, et ubi illuxit, quod omnibus
barbaris placuit, pacis condiciones imperatorem rogavit. nec
repudiat preces eius iraperator signoque confestim dato, omnes ut
consistant ordinesque suos teneant, imperat, neu ab equis descendant
vel iumenta sarcinis levent, sed ut, quales toto itiuere, protecti stent
clipeis galeis hastis; quod quidem nulla alia causa curaverat, quara
ne forte confusione exorta acies dirimeretur oranesque hostium praeda
fierent, quippe quod Turcas ingeuti numero undique Romano exercitui
circumfusos metuit. tum idoneo loco capto otnnibusque cognatis et sufficiente
lectissimorum numero militum utrimque collocatis mediam temiit

 i 
ipse, dextram vero et sinistram partem consanguinei eius affinesque,
quos lecta militum caterva excepit, cataphracti omnes; armorum vero
splendor magis etiam quam solis radii aerem coliustrabat. ac processerat
interim sultanus quoque cum satrapis suis duce Monolyco,
qui omnibus in Asia Turcis aetate experientia virtute superior erat,
et offendit iraperatorem in campo inter Augustopolin Acroniumque.
ibi satrapae procul imperatore conspecto degressi equis consuetam
imperatoribus salutationem fecerunt; sultano tamen saepe de equo
descendere conanti imperator id non concedebat. sed celeriter is desiliens
pedem Augusti osculatur, qui dextra iuncta unum ex delectis
equis conscendere eum iussit. quo facto cum ad alterum imperatoris
latus accessisset, subito is amiculum, quo indutus erat, solvit ac
sultani humeris induit; silentioque brevi interiecto, quidquid videbatur,
ita exposuit: “si Romanorum imperio cedentes excursiones contra
Christianos omiseritis, beneficiis honoribusque augebimini ac liberam

 
in posterum in terris, quae vobis assignatae sunt, vitam degetis, in
illis scilicet, iu quibus versabamini, priusquam Romanus Diogenes
imperii habenis susceptis cladem illam accepit infeliciterque cum
sultano pugnans captus est. itaque pacem bello praeferatis oportet
abstineatisque a Romanorum finibus contenti propriis; et si obsequemini
verbis meis, quibus optima vobis consulo, numquam vos
poenitebit, immo multorum munerum fietis participes; sin minus,
perniciem me generis vestri fore scitote.” quibus libenter
eiusque satrapae astipulantes “Sponte” aiunt “non venissemus huc,
nisi cum tua maiestate pacem inire voluissemus.” his dictis eos
in tabernacula, quae assignarat iis, insequenti die se pacis
condiciones firmaturum pollicens. quas, ubi postero die sultanum,
qui Saisan dicebatur, conspexit, ratas ut mos erat fecit et plurimam
ei pecuniam largitus est; ac satrapas quoque multis donis laetos
a se dimisit. interea imperator, cum nothum illius fratrem Masut
regnum appetere deque Saisanis morte cogitare audiisset *, ut fieri

 
 ov κατήσθιεν ἄρτον
 
solet, satrapis quibusdam, auctor illi fuit, ut paulum expectaret, donec
de consiliis in eum captis certiora accepisset; ita enim abiturum eum,
ut cognitis insidiis servare se posset. quod vero consilium nihili
is pendens confidensque sibi ipsi cum in proposito perseveraret,
imperator, ne profectum ad se ultro sultanum vi retinere videretur
indeque calumniam sibi crearet, cessit barbari sententiae dicens:
“melius erat, manere hic aliquantisper; sed quoniam illud tibi cordi
est, altera, ut dicunt, navigatio necessaria est sumasque idoneum
tecum cataphractorum uostrorum numerum, qui salvum te Iconium
usque perducant”. at ne hoc quidem barbaro persuaderi potuit,
sunt superbi animi istorum, qui nubes ipsas paene superare sibi
videntur. quare, postquam salutavit imperatorem, largiter donatus
domum rediit, sed nocte fit somnium ei neque id fallax nec
a love missum neque barbarum incitans ad pugnas, quale dulcis
celebrat Musa, Nelei filio simile, sed vera barbaro praesagiens. etenim
prandens sibi murium catervis circumfusus videbatur. qui quem

 
ederet panem e manibus eripere temptarent; cumque contemnens
abigere eos conaretur, subito in leones commutati viribus longe
superiores erant. expergefactus autem narrat comitanti imperatoris
militi somnium et, quid significaret, quaerit; cumque inimicos is mures
leonesque somnii esse interpretaretur, nulla iide habita celeriter atquo.
improvide viam urgebat, praemissis tamen exploratoribus, ut, num
qui hostes ad praedandum egressi essent, observarent. ii ipsum
Masutum cum magno exercitu olFendunt iuitaque cum eo contra
Saisanem societate revertuntur, neminem se vidisse confirmantes.
quare cum secure Saisan, quia dicto fidem addidit, progrederetur,
Masuti barbaricae copiae ei occurrunt et Gazes quidam, Asan Catuch
satrapae filius, quem sultanum antea Saisan occiderat, extra aciem
procurrens hasta eum ferit; qui tamen strenue conversus Gazis manibus
hastam extorquet addens verba: “nesciebam ego, mulieres quoque
nunc in nos bastas gestare.” deinde fagientem, cnm ad

 M 
 
flecteret, arcebat Pucheas, qui eum comitabatur quique Masuti partibus
iamdiu studens amicitiam Saisani simulabat consulendoque ei,
ut videbatur, optima, re vera laqueos foveamque parabat suadens,
ne ad imperatorem reverteretur, sed parvo deverticulo facto Tyragium
oppidum haud procul a Philomelio situm intraret. itaque
Saisan cum stolide credidisset Pucheao consiUis Tyragiumque profectus
a Romanis ibi habitantibus benigne exceptus esset, utpote
qui imperatoris erga eum benevolentiam cognovissent, barbari adveniunt
cum ipso Masuto, qui cinctis muris ad oppugnationem se
parant. iam ille de muris despiciens vehementer populares suos
increpat denuntiatque, Romanas copias una cum imperatorc adfore
ideoque, nisi pugna desisterent, extrema eos passuros esse. sed
Roraanis, qui in urbe erant, fortiter obstantibus Pucheas larvam
ponit latentemque sub pelle lupum ostentans descendit de muris,
tamquam si, ut promiserat Saisani, incolas, quo fortius resisterent,
firmaturus esset; re vera autem minas consiliaque miscuit, ut ce-

derent portasque Turcis aperirent, nisi praeda barbarorum fieri
vellent; multas enim copias vel ex ipso Chorosane adventare. tum
illi partim barbarorum multitudinem metuentes, partim Pucheae
confisi Turcis aditum praebent. captum Saisanem sultanum
oculis privant; quam ad rem cum idoneum instrumentum deesset,
manualio abutuatur, quod dederat Saisani imperator; licuitque
videre tunc lucis vas tenebris et caecitati inservire. radium etiamtum
quendam lucis conspiciens, cum ad manum ductus Iconium venisset,
id nutrici suae fatetur atque haec uxori ipsius; sic res ad Masuti
aures pervenit barbarique animum veheraenter commovit. ira enim
incensus Elegmo satrapae, uni e primoribus, ut nervo eum strangularet,
mandavit. talem Saisan sultanus, quia imperatoris consilia
imprudenter neglexerat, finem habuit. imperator autem eadem
plane aciei forma servata ad regiam urbem proficiscebatur. 

 Sed si quis aciem et phalangas audierit, captivos quoque
et spolia, imperatorem ducesque agminum, ne talia se audire credat,

 J 
quae rerum scriptores poetaeque omnes memorant ; verum haec acies
nova quaedam et inaudita omnibus erat, qualem nemo antea viderat
umquam nec quisquam historicorum memoriae prodiderat. nam quoad
Iconium usque exercitus progrediebatur instructaque acie ac numeroso
quodam motu ad tibiam se promovebat, totam diceres phalangam, licet
motam, immotam stare stantemque proficisci, quippe quae scutorum
virorumque contextu montium immobilium instar esset, iter vero mu-
tans veluti maximum animal uno animo a^itata se movere videretur. iam
Philomelium ingressus ubique iis, qui in barbarorum potestate erant,
liberatis ut supra dictum est, cum in medium agmen captivos ipsasque
mulieres et infantes atque omnem praedam redegisset, revertens
lente imperator formicarum modo se movebat; cumque multae e
mulieribus illis gravidae essent, multi etiam morbis premerentur,
quandocumque mulier parturiebat, nutu imperatoris factus est tubae
sonitus, ut iter intermitterctur, totumque agmen substitit ; tum com-

 
 
 
 
perto, editum esse partum, alius haud usitatus sonus, qui siguum
erat itineris continuandi, omnes ad progrediendum impulit. et si
quis moriturus erat, rursus fiebat idem accedebatque imperator ad
moribundum et sacerdotes advocabantur, qui hymnos ad tale tempus
paratos morienti canerent eumque sacramentis instruerent. rebus
igitur quae circa moribundos fieri solent rite peractis non prius
inde exercitui vel passum procedere permisit, quam mortui arca
conditi sepultique cssent. prandii tempore, quotquot mulieres virique
morbis aut senectute premebantur, ad se convocabat, iisque
maxima ciborum parte apposita convivas, ut idem facerent, monebat.
eratque mensa divinum quoddam convivium: aberant vero
organa, tibiae ac tympana nec ulli omnino musici modi resonabant.
ita instructo itinere, cum Damalium sub vesperam pervenisset,
noluit sibi splendidum parari introitum nec regiam pompam
nec scaenicos apparatus permisit, sed distulit traiectionem, ut necesse
fuit, in posterum diem; ipse statim monere conscensa prima face

 
 
 
palatium petiit et totas postridie captivis peregrinisque curandis
vacabat. iam pueros, quotquot orbitatis miseria afflicti erant, consanguineis
suis aut iis, quos sanctiorem vitam degere sciebat, et
monasteriorum praefectis dispertivit mandavitque, ne eos ut servos,
sed veluti liberos omni eruditione instituerent imbuerentque sacris
litteris. complures etiam in orphanotrophium recepit, quod ipse
extruxerat ac litterario ludo auxerat, eiusque praefectis omni eos
doctrinae genere erudiendos tradidit. in illa enim urbis parte, quae
arci proxima est, ubi maris os aperitur, cum templum maximum
magno apostolo Paulo dedicatum invenisset, aliam urbem in ipsa
regia urbe extrui iussit. nam cum in altissimo huius urbis loco
tamquam arx templum emineret, nova urbs utrimque ad stadia,
quorum numerum aliquis dicat, in longum latumque descripta est;
atque in ea crebrae domus in orbem extant, pauperum domicilia et,
quod humanitatem imperatoris magis commendat, debilium hominum
receptacula. huc singulos eos accedentes videas, caecos, claudos,
alios alio malo laborantes, putaresque Solomonis porticum te conspicere
plenam hominum vel membris vel toto corpore male

 
affectorum. erat orbis duplex et bipartitus, quippe aliis ex mutilatis
istis viris mulieribusque in alto habitantibus, aliis vero infra ad terram
reptantibus; quem, quod ad magnitudinem spectat, cum mane hos visere
coeperis, vespere absolves: talis haec civitas, tales urbis incolae,
qui neque hortos neque vineas nec aliud eiusmodi possident, quo
occupatam videmus vitam humanam, sed lobo similes in domo sua
quisque habitant; quae vero ad victum tectumque pertinent, sponte iis
regia manu praebentur. quod vero summum est, qui nihil possident,
velut domini bonis instructi curatores ministrosque victus habent
ipsum imperatorem impcratorisque procuratores. ubicumque enim praedium
et bene situm et magni reditus erat, id fratribus his tribuit, unde
vinum iis fluminum instar et panis quaeque ad panem homines
edunt affluunt. ita nutritorum numerus immensus erat; adeo cum
illo salvatoris mei miraculo, quo septem millia et quinque millia
hominum nutrivit, audeam imperatoris opus conferre: illic quinque
panibus hominum millia dei nempe miraculo saturata sunt, hic sane

 
humanitas ex dei praecepto peudet, illic miraculum, hic largitio
imperatoria, qua ad vitam necessaria fratribus praebentur. anum ego a
puella curari vidi et virum caecum a vidente manu duci et hominem
pedibus carentem pedes habere, non suos, sed aliorum et manibus
destitutum suis alienis uti et infantes alienarum matrum ubferibus
lactari et paralyticos a robustis curari; eratque duplex omnino genus
eorum, qui ibi nutriebantur, unum ministratorum, alterum ministrantium.
sane imperator non poterat praecipere paralytico
‘surge et ambula’, vel caeco, ut videret, vel, ut iret, pedibus
quia id erat unigeniti, qui nostra causa homo factus in hoc mundo pro
hominibus vitam peregit. quae autem poterat, ea fecit; dabat scilicet
ministros cuivis mutilo aegrotisque pariter ac sanis providebat. itaque,
si quis novam illam urbem, quam a fundamentis pater meus aedificavit,
cognoscere velit, quadrifariam sciat eam divisam esse, immo plurifariam,
ac constare et ex iis, qui in superiore inferioreque parte
erant, et ex iis, qui utrisque serviebant. at quis eniimeret, quot ibi

 
 
quotidie vescantur, quantus sumptus circa singulos edatur, qua
quisque cura colatur. ad illum enim refero etiam quae post eum
durant; nam ipse iis assignavit ex terra et ex mari beneficia, ipse
eorum, quantum poterat, miseriam levavit. praeest ei urbi, quae
multa hominum millia continet, ex illustrissimis quidam vir eiusque
res administrat; vocantque eam orphanotrophium, quod imperatoris
humanitas erga orphanos eosque, qui non amplius militare poterant
**. sic illud nomen quod ab orphanorum cura ductum est invahiit.
praeterea tabularia instituta sunt de his omnibus rationesque
reddant oportet, qui pauperum possessiones administrant, ac
bullis aureis cautum est, ne quid iis, qui ibi nutriuntur, auferatur.
magnus et numerosus clerus magni praedicatoris Pauli templo adscriptus
est et largus luminum apparatus; quo in templo utrimque
choros vicissim canentes conspicies, cum apostolorum aedi secundum
Solomonem cantores cantricesque addixisset. ac magna sane cura etiam
quae ad diaconissas spectant ordinavit et monachis providit, ’quae

 
 
ex Iberia in Constantini urbem profectae antea ostiatim stipem colligebant; 
quibus maximum monasterium paterna munificentia extruxit
quaeque ad victum vestitumque convenientem opus erant praestabat.
ac iactet Alexander ille Macedo Alexandriam, Aegypti urbem, Bucephalem
Mediae, Lysimacbiam Aethiopiae; sed Alexius imperator omnibus
illis urbibus, quas ab eo ubique conditas scimus, vix tantum glorietur,
quantum hac. illa igitur templa sacraque monasteria ingredienti
ad laevam apparent: dextra autem ludus litterarius, ubi orphani ex
omni genere collecti erudiuntur ; cui magister praeest, puerique circa
eum alii in quaestiones grammaticas incumbunt, alii quas dicunt
schedas conscribunt. videsque ibi Latinum discentem et Scytham
graecae linguae studentem Komanumque Graecorum scripta tractantem
et illitteratum Graecum graece recte loquentem. simile fuit Alexii
studium circa lοὐὰm institutionem. at schedarum ars nova nostrae-

que aetatis est, ut omittam Stylianos quosdam et qui Longibardi vocantur
quique in colligendis omnis generis vocabulis elaborarunt atque
Atticos et qui ex sacro magnaeecclesiae nostrae catalogo fuerunt, quorum
nomina praetereo. sed nunc ne secundo quidem loco ponuntur supervacanea
scilicet illa poetarum scriptorumque opera et quae inde repeti
possunt: calculorum vero lusus studium est et reliqua occupatio nefaria.
haec dico, quia aegre fero liberales artes omnino neglectas uritque
hoc animum meum, quod multum in his rebus versata sum. cum vero
abiecta puerili eorum doctrina ad rhetoricam et philosophiam me contulissem
atque inter tractandas eas ad poetarum opera et rerum scripta
ferrer sermonisque velut verrucas levigarem, tum sane adiuvante rhetorica,
quantum implicatissima schedographiae perplexitas contemnenda
esset, intellexi. verum haec addita sunto, non quidem extrinsecus,
sed quae sponte cum argumento cohaereant. 

 Post haec anuo regni eius * ingens haereticorum nubes
sese extulit; eratque novum id haeresis genus, numquam ante ab
ecclesia cognitum. duo enim pessima improbissimaque dogmata,

 oμεν,
καὶ MBoM 
 
quae priore iam aetate prodierant, commixta sunt: Manichaeorum
(sic enim licet dicere) impietas, quam Paulicianorum quoque haeresin
vocavimus, et Massalianorum impudentia: idque dogma Bogomilorum
est, compositum illud quidem ex Massalianis et Manichaeis. quod
iam ante patris mei tempora occulte sane extitisse videtur; ea enim
secta virtutis simulandae peritissima est. nec comatos more saecular
istis Bogomilis adhaerere vides, sed pallio cuculloque malum
istud se abscondit; ac tristitiae speciem prae se fert Bogomilus et
naso tenus opertus demisso capite subsusurrans incedit, intus autem
indomitus ὦι lupus. hanc gentem perniciosissimam velut serpentem
specu latentem secreta carminum vi pater meus elicuit et in lucem
protulit, cum deposita plurima orientalium occidentaliumque
rerum cura ad spiritales se res convertisset. etenim omnibus in
rebus omnes superavit: in docendi facultate eos, qui operam dicendo
navarant, ’ in pugnis bellicisque expeditionibus, quos ob militiae
cognitionem admirabantur. sed iam Bogomilorum fama ubique
diffundebatur. Basilius enim quidam monachus callidissimus in pro-

 
 
paganda Bogomilorum impietate cum duodecim discipulis, quos et apostolos
nominavit, discipulas quoque quasdam, mulierculas pravas nefariasque,
secum trahens omnia impietate impleverat; multasque
animas ignis velocitate malum istud incessit. nec tulit id imperator
in haeresinque inquirens duci curavit nonnullos e Bogomilis in
regiam, qui omnes Basilium praeceptorem ac sectae suae praesidem
nominarunt. e quibus Diblatius quidam, cum in custodia habitus
fateri nollet, tormentis subiectus, quinam esset Basilius quibusque
apostolis uteretur confessus est. quem ut investigarent, multis imperator
imperat: comprehenditurque Satanaelis archisatrapa Basilius vestitu
monachus, facie torrida, sine barba, statura praelongus [ in propaganda
impietate callidissimus] ibi iraperator, cum arcanum illud sinn
vi elicere constituisset, statim virum licito praetextu usus ad se
vocavit. venienti scilicet assurrexit eumque assidere cenareque
secum iussit; atque omnem piscatoriam liniam mittens varias hamo

 
escas infixit voracique illi ceto obiecit. atque ut omuis generis simulatione
totum isti solitario multifariam perverso pharmacum inferret,
discipulum eius se fieri velle simulat, nec ipsum solum, sed fratrem
quoque Isaacium sebastocratorem, seque omnia eius verba tamquam
e divino oraculo accipere eique omni in re obtemperare, modo animi
sibi salutem improbus Basilius condat. “equidem,” inquit “pater
” (tali enim dulcedine calicem inunxit, ut daemoniacus
iste bilem suam evomeret) “et admiror te ob virtutem tuam et,
quia paene futilis nostrorum doctrina est nec omnino ad virtutem
ducit, cupio doceri me aliqua ex iis, quae reverentia tua novavit.”
cumque tergiversans initio leoniua pelle asinus iste, quem vere
dixeris, involveret sese deflecteretque, laudes tamen, nempe adeo
cenae erat consors, ad superbiam eum inflarunt adiuvante in omnibus
rebus imperatorem fratre sebastocratore. tandem evomuit haeresis
dogmata, et ita quidem, ut aulaeo mulierum habitatione a prin-

 
cipibus, qui aderant, seclusa omnia nefarius iste, sicut in animo
erant, expueret aperteque proferret, scriba autem ab interiore aulaei
parte, quidquid dicebatur, notaret. ac nugator iste illorum sibi
magister videbatur, discipulumque imperator se esse simulavit,
doctrinam vero eius scriba litteris mandabat ; conexuitque omnia fanda
nefandaque vir ille malo spiritu captus nec ulli scelerato dogmati
pepercit, immo theologiam nostram contempsit et totam divinam
oeconomiam evertit et sacra templa heul daemonum aedes appellavit;
quin et pravam refutandamque ducebat consecrationem nostram
corporis sanguinisque eius, qui et primus pontifex et victima prima
est. ibi vero imperator larvam ponit velumque reducit: eratque congregatus
et totus patrum consessus et ordo militaris et ecclesiae
senatus. praesidebat tunc in iraperatoriae civitatis throno beatissimus
patriarcha dorainus Nicolaus grammaticus. ac recitatis execrabilibus
dogmatis non potuit refutari criminatio; sed ne adversa quidem
pars infitias ivit: immo statim ille adversa fronte ad defensionem
conversus ignem et flagella et innumerabilia mortis genera se subi-

 
turum esse praedicavit. credunt enim errantes hi Bogomili omnes
se poenas sine sensu laturos, nimirum quod angeli vel ex rogo se
erepturi sint. omnibus igitur ei minantibus maledicentibusque eius
impietati, quod tot homines in communem perniciem secum traxisset,
Basilius manebat immotus, verus profecto Bogomilus: qui, quamvis
rogum aliasque ei poenas ostentarent, daemonem Satanaelemque suum
amplexus mordicus tenuit. atque in vincula coniectus et saepe ab
imperatore arcessitus monitusque, ut nefariam illam fidem eiuraret,
eundem seraper se praebuit adversus imperatoris adhortationes. sed
ne, quod ei accidit, miraculum omittam, priusquam severius in eum
imperator animadvertit, is post nefariae fidei confessionem iuterim
se contulit in domum nuper in eius usum extructam haud procul
ab mperatoriis aedificiis. erat forte vespertinum tempus stellis puro
caelo nitentibus et luna post synodum cum sole noctem illam illuminante;
cum vero cella monachum recepisset, lapides in eam grandinis
instar media fere nocte repente iactabantur, quamquam nec manus
ulla, quae quae lapides iaceret, nec homo, qui istum daemoniaoum abbatem

lapidaret, conspiciebatur. causa autem visa est Satanaelis ira eiusque
daemonum, qui succensebant isti, quod ipsorum mysteria apud imperatorem
effudisset gravemque in haeresin persecutionem excitasset;
idque Parasceuiotes, qui vocabatur, custos daemoniaci illius senis, ne
conversando cum aliis doctrinam suam communicaret, constitutus,
horrendo iure iurando affirmavit; audisse se lapidum fragorem et
in solum et in tegulas cellae iactorum et vidisse lapides crebro
acervatimque cadentes; at qui iaceret, conspexisse se prorsus neminem.
quem lapidum imbrem terrae motus excepit vehemens tremebatque
solum et domuum fastigia stridorem edebant. initio narrabat
Parasceuiotes, antequam diabolicam esse vim animadvertisset, intrepidum
se fuisse; cum vero lapides desuper quodammodo pluisse
vidisset, et seniculus ille haeresiarcha intus abditus et inclusus esset,
tum denique daemonibus rem se attribuisse nec ibi manere potuisse
nec omnino curasse, quod fieret. 

 Hactenus de miraculo: verum quod constitueram, totam

 
Bogomilorum doctrinam exponere, id pudor me, ut alicubi pulchra Sappho
ait, vetat, quia, etsi historiam scribo, tamen eadem et mulier et princeps
sum e porphyrogenitarura numero Alexiique prima proles, et quae
fama divulgantur, silentio digna sunt. ea chartae quidem tradere non
recuso, ut plena de Bogomilorum doctrina historia extet, sed omitto ne
linguam meam polluam. nam qui totam Bogomilorum haeresin cognoscere
volunt, librum adeant, qui inscribitur dogmatica panoplia, iussu
patris mei confectum. etenim monachum quendam Zygabenum,
notum dominae meae, aviae maternae atque omnibus sacerdotibus,
qui et grammaticae peritissimus nec rhetoricae rudis fuit dogmatisque
scientia omnes anteivit, imperator arcessivit eumque cum omnes
haereses singulas ordine explanare sanctorumque patrum refutationes
iis opponere iussit. tum etiam Bogomilorum haeresin, prout eam
impius ille Basilius exposuerat; quem librum dogmaticam panopliam
imperator appellavit idque etiam nunc nomen is obtinet. sed ut
redeat oratio ad Basilii interitum, iraperator, ubi discipulos ac sym-

 
 
mystas eius undique coavocavit inprimisque duodecim illos qui
vocabantur apostolos, horum quoque opinionem expertus est. erantque
plane Basilii sectatores; penetraverat autem malum et in summas
familias et magnam multitudinem affecerat. itaque omnes haeretici,
et coryphaeus et chorus, flammis addicti sunt: congregatisque
Bogomilis, qui erant deprehensi, cum alii amplecterentur haeresin,
alii denegarent strenueque falsam criminationem deprecarentur et
Bogomilicam respuerent haeresin, certam imperator fidem non habuit,
et, ne quis forte Christianus Bogomilis ut Bogomilus interesset neve
Bogomilus ut Christianus aufugeret, novum quoddam consilium excogitavit,
quo veri Christiani agnoscerentur. quare postero die in
imperiali solio considens, cum multi et e senatorio ordine et e sancta
synodo Naziraeorumque quicumque doctrina insignes erant assisterent,
omnibus, qui Bogomilicae haeresis insimulati erant, in medium
coactis rursus perquiri unumquemque iussit; et dum alii Bogomilos
se profitentur et suam sibi haeresin obstinate vindicant, alii id negant

 D
 
Christianosque se veros esse contendunt accusatique ab aliis neutiquam
concedunt, minaci eos vultu intuens “Volo” inquit “hoc ipso
die duos incendi rogos, quorum in altero crux terrae infixa erigatur;
dein optionem fieri omnibus, ut, qui in Christiana fide hodie mori
cupiant, seiuncti a ceteris ad illum rogum accedant, iu quo crux
erecta est; qui vero pertinaciter in Bogomilica haeresi perseverant,
coniciantur in alterum. melius enim esse statuo, ipsos ut veros
Christianos mori, quam vivos ut Bogomilos vexari animosque multitudinis
offendere. agitedum vos, accedite quo quisque accedere
vultis.” sic in speciem definito iudicio imperator Bogoinilos
statimque abducti discesserunt multitudine magna undique concurrentium
adstante. hinc septem fornaces iuxta sacrum vatem succensae
usque in eum locum, qui Tzycanisterium vocatur; flammisque in
caelum ascendentibus, dum in altero rogo crux erat erecta, reis omnibus
igne perituris quocumque vellent vertendi se potestas datur.
itaque cum nullum iam refugium viderent, quotquot orthodoxam

 
ἔχοντες. 
 
 fidem tenebant, ad fornacem accesserunt eam, quae crucem habebat,
martyrium revera passuri; improbissimi vero, qui perseverabant
in impura haeresi, in alteram se converterunt. iam cum
in eo esset, ut una omnes in flammas conicerentur, circumstantes
omnes Christianos iam comburendos commiserabantur succensebantque
valde imperatori, cuius nondum consilium perspexerant.
at celeriter imperatorium mandatum editum ost, quo carnifices ab
incepto prohibebantur; cognitisque veris Bogomilis imperator Christianos,
qui falso insimulati erant, multum admonitos dimisit; istos
autem iterum in carcerem coniecit, cumque a ceteris impii Basilii
apostolos seiunxisset, alios ipse cotidie arcessitos multis admonitionibus
ab impura superstitione revocare studuit, ad alios raisit
viros ex sacro ecclesiae ordine electos, ut cotidie visitando eos ad
rectam fidem adhortarentur et ad respuendam Bogomilicam sectam
impellerent. ac fuerunt quidam illorum, qui in melius mutati e
viuculis demittereutur; alii contra, qui haeresin retinebaut, in carceribus
vitam finierunt, ita tamen ut abunde iis victus vestitusque esset.

Basilum vero ut principem sectae obstinatissimumque
cum tota sancta synodus Naziraeorumque delecti tum et ipse Nicolaus
patriarcha igne dignum censuere. quibus imperator quoque assentitiir;
etenim frustra eum verbis saepe temptarat atque, ubi sinistrum eius
ingenium cognovit quodque ab haeresi non desisteret, tum demum
maximum in hippodromo rogum accendi iussit. effossa erat ingens
illic fovea et immensa lignorum strues ex altis arboribus composita,
ita ut montis instar esset. rogo deinde accenso magnaque multitudine
et in solum hippodromi et circa gradus confluente et omnibus eventura
expectantibus, iam crux figitur ex adverso daturque optio viro
impio, num forte igne conterritus mutata sententia ad crucem
accedat, incendii ut poena liberetur. aderat etiam omnis haereticorum
turba intuens principem suum Basilium, qui tamen poena
minisque contemptis cum procul rogum adspiceret, derisit vaticinansque
insane angelos adfore dixit, qui ex medio eum igne eriperent,
et submurmuravit Davidicum illud “ad te autem non
verumtamen oculis tuis considerabis”. ut vero discedens

 
eum liberius illud horridum rogi spectaculum intueri passa est, (nam
e longinquo sensit ignem surgentemque flammam conspexit fulminantem
quasi et scintillas ardentes vibrantem in summam pyramidem
lapideam, quae in medio stat hippodromo) tum saue audax
iste igne conterritus et perturbatus in speciem plane desperantis
oculos saepe avertere, complodere manus, femora tundere: attamen,
quamvis solo fiammarum adspectu ita esset affectus, adamantis instar
erat immotus, cum neque flamma molliret ferreum eius animum nec
missae ab imperatore admonitiones movere eum possent: sive sumraa
eum insania corripuit imminente dira necessitate interituque ac
destitutus ratione, quid ipsi saluti esset, non iutellexit, sive, quod
verisimilius videtur, diabolus menti eius densissimas tenebras offudit.
ac constitit ad minas metumque omnem invictus detestabilis iste
Basilius nunc quidem in rogum inhians, nunc in eos, qui aderant.
omnibusque revera videbatur insanire, cui neque ad accedendum rogum
neque ad retrocedendum animus esset, sed torpuit et immobilis

 
constitit eo loco, quem forte primum occupaverat. at cum multi
sermones differrentur et praestigiae illius per omnium ora celebrarentur,
veriti carnifices, ne forte diaboli, qui Basilio faverent, permittente
deo horrendum prodigium ederent, quo ex medio tanto igne
servatus iste in locum aliquem publicum prodiret et esset novissima
haeresis peior priore, eius rei experimentum facere decernunt. etenim
iactante illo mirificeque gloriante, vel ex medio igne intactum se
conspectum iri, arrepto eius pallio “Videamus,” aiunt “utrum vestes
tuas ignis tangat necne”, statimque id in rogum coniciunt.
autem glorians adeo, quippe daemonis fraude perversus, “Videtisne”
inquit “pallium meum in aerem evolare?” illi vero, e limbo
cum cognovissent, comprehensum eum cum vestibus calceisque in
medium rogum protrudunt, in eumque modum velut irata flamma
impium devoravit, ut ne nidor quidem oreretur nec fumi mutatio
existeret, nisi quod tenuis vaporis linia in mediis flammis apparebat.
nam et ipsa elementa impiis adversari videntur, parcunt certe, ut

 
 
rem non dubiam proferam, hominibus sanctis, sicuti olim a dilectis
deo Babyloniis illis iuvenibus recesserunt, quos ut aureus quidam
thalamus ignis circumdedit. at scelestus hic Basilius nondum
in rogum sublatus erat, cum flamma iam, ut arriperet eum, procurrere
videbatur. cum vero reliqui quoque, qui impietatis eius participes
erant, adstans populus in ignem ut conicerentur posceret, imperator
id non permisit, verum in maximi palatii porticibus peridromisque
eos claudi iussit, spectatores dimitti. tum excepit improbos istos
alia tutissima custodia, ubi diu retenti in impietate sua obierunt. id
ultimum erat imperatoris factum certamenque post magnos illos
labores et successus, in quo mira felicitate audendique fortuna usus
erat. ac puto eos, qui praesentes fuerunt vel etiam eius consuetudine
usi sunt, mirari etiamnunc res tum temporis gestas omniaque
non veritatem sed somnium imaginemque iis videri. ex quo enim
barbari post Diogenis non feliciter inde a primis, ut aiunt, carceribus
contra eos profecti renuntiationem Romani imperii fines invaserunt.

numquam usque ad patris mei regnum raanus eorum cessavit, sed
et gladii et hastae in Christianos exacuebantur ac bella pugnaeque
et caedea durabant: urbes solo aequatae, agri devastati, omnis Roanorum
terra Christianorum cruore polluta. nam alii telis hastisque
misere cadebant, alii e bonis suis eiecti in Persidis urbes captivi
deducebantur. occupavit omnes pavor in antra lucos montes saltus a
metuendis illis malis se abdere properantes. quorum alii lamentantes
deum invocabant propter mala, quae in Persidem abducti patiebantur;
alii. si qui salvi etiamtum erant in Romanis finibus, altis
suspiriis lugebant hic filium, ille filiam, hic fratrem, ille fratris
filium deplorabat praematura morte ereptos et mulierum instar lacrimas
stillabant calidas; nec ulla tunc vitae condicio expers lacrimarum
gemituumque erat. sed nemo imperatorum praeter paucos
exceptis scilicet Tzimisce et Basilio exinde usque ad patrem meum
vel summis pedibus Asiam attingere ausus est. 

 Verum quid haec? sentio enim de via regia declinasse me,
siquidem duplicem dicendi laborem haec mea historia mihi imponit, ut

 
et enarrem et deplorem, quae imperatori acciderunt, enarrem res gestas,
deplorem autem, quae animum perederunt. iani cum coniungenda
his videatur etiam mors eius omnisque sortis terrenae interitus,
tamen dicta quaedam patris mei memini, quae, lacrimas luctumque
dum excitant, ab historiae scriptione prohibent: etenim saepe
ab eo matrem imperatricemque reprehensam audivi, quod viris doctis
mandasset, ut historicis libris illius et labores et multa illa certamina
ac pericula posteris traderent: lugerent potius se ac deplorarent,
quae ipsi accidissent, mala. nondum sesquianno praeterito, ex quo
redierat imperator ex expeditione illa, gravis ei morbus letalem
laqueum innexuit, vel, si verum dicere oportet, totius mundi exitium
perniciemque attulit. sed cum propositi magnitudo urgeat, quia et
patris et matris inde a cunis amantissima eram, historiae leges transgrediar
narrans, quod minime cupio, imperatoris finem. equestri
enim ludo instituto, ubi vehementior eum ventus afflavit, humor se
quasi resorbens extremis artubus relictis alterum humerum corripuerat,

 h Vhκh́λch 
 hίους 
καὶ fia?.?J3vhvvv hιόνων 
plurimique medicorum ne suapicabantur quidem quod inde pericu-
lum nobis instabat. at Callicles Nicolaus (ita enim cognominatus
fuit) vates nobis fuit abominandorum malorum seque metuere
dixit, ne artubus extremis relictis aliam viam humor intraret peri-
culumque insanabile aegroto afferret. sed credere non poteramus,
quod noluimus. nec quisquam Callicle excepto purgantibus phar-
macis corpus eius evacuandum censuit, quod minime hic eiusmodi
medicamen sumere consuerat, sed prorsus abhorrebat a pharmacis
bibendis; qua in re cum alii tum etiam Pantechnes ille Michael ei
obsecuti purgationem arcebant. at futura prospiciens gravi voce iis
Callicles obiecit, materiam ab externis articulis retractam ad hume-
rum coUumque esse fluxuram; deinde, cum purgantibus pharmacis
non exhausta primarias partes ac vel ipsum cor arripuisset, m-
sauabilem morbum fore. adfui enim ipsa dominae meae iussu, ut
medicorum disputationibus praeessem, eorumque sententias audivi.
equidem Calliclls consilio assensa sum, sed plurimorum suffragium vicit.
ac licet tum humor, ubi consuetos per dies imperatoris corpus te-

 
nuit, sese remisisset, convaluissetque aegrotus, nondum tamen sex
menses effluxerant, cum periculosus morbus ex cotidianorum negotiorum
nimiis sollicitudinibus publicarumque curarum concursu ei accidit. et
audiebam saepenumero eum apud Augustam loquentem de malo
idque quasi denuntiantem : "qui tandem accidit mihi morbus respirationis?
cupio enim respirare profunde copioseque ac cordis sollicitudine
levari; at saepe conando ne semel quidem ponderis quo premor
particula me liberare possum, gravissimumque quasi saxum cordi
meo impositum restat abrumpitque inceptum suspirium. nec causam
invenio, unde tale mihi acciderit malum. et ut aliud tibi dicam, caput carissimum,
particeps sensuum consiliorumque meorum, oscitatione saepe
laboro, et spiritus inter trahendum prohibitus maximam mihi creat molestiam.
qui sit alius hic morbus, qui me affecerit, si scias, indica."
quibus auditis Augusta iisdem sibi malis laborare videbatur et ita
imperatoris verbis afficiebatur, ut ipsa quodammodo spiritus angustia
laboraret. itaque crebro peritissimos medicorum adhibuit in morbi-

 
que genus curiosissime inquirere coacta et proximas et remotas causas
explorabat; sed arteriis manu tactis illi cum in omne arteriae
pulsu multiplicis perturbationis indicium se invenire affirmarent, causam
tamen perspicere non poterant. neque enim imperatoris vivendi rationem
* fuisse, sed moderatissimam et parcam, qualis athletarum militumque
est, ita ut superfluorum ciborum uutrimenta aversaretur,
sciebant. itaque ad aliam causam respirandi difficultatem retulerunt
morbique originem primariam nullam aliam dixerunt, nisi nimiam
curarum contentionem et continuas sollicitudines, quibus excalfactum
cor quidquid esset reliquum in toto corpore attraxisset. dein dirus
morbus imperatorem adiit ac sine ullis induciis laquei instar urgebat
crescebatque ita cotidie, ut iam non ex intervallis, sed continenter
ac sine intermissione imperator vexaretur neque in alterutram
latus cnbare posset neque omnino sine vi magna aerem spirando
ducere. itaque medici omues arcessiti deliberandi causa morbo
proposito sententiis differebant et alius aliam morbi naturam existi-

 
 
 
mans aliam proinde curationem praescripsit. sed utut erat, imperator
se male habuit, quia ne ad breve quidem momentum libere spirare
potuit rectusque semper residens ducere spiritum cogebatur;
cum vero aut supinus nut in alterum latus recumberet, eheu strangulabatur;
neque enim licuit ei quidquam aurae vel introrsum trahere
vel emittere per reciprocandi spiritus vices. et quando miserans.
eum somnus invadebat, item spirandi difficultate laborabat, ita ut
omni tempore et vigilanti et dormienti ei perinde strangulationis periculum
adesset. tum medici, quod purgantia non dabantur, ad sanguinis
missionem se converterunt; sed incisa ad cubitum vena nihil
levabatur eodemque statu manens vix respirabat, eratque metuendum,
ne anhelans inter manus nostras expiraret. tandem, ubi levata est
eius condicio antidoto ex pipere data, qui gaudium nostrum ostenderemus,
prae laetitia nesciebamus; etiam deo sacrificia offerebamus.
sed omnia vana, quia tertio quartove die statim eaedem praefocationes
pulmonisque angustiae redierunt, ita ut verear, ne aegrior

 
 
factus sit illa potione, quae movere quidem humores, non autem
superare potuit, immo mittendo eos in arteriarum cavitates valetudinem
deteriorem reddidit. ac nulla iam recumbendi ratio crescente
morbo inveniri facile potuit, totaque nocte a vespere usque ad mane
imperator insomnis erat nec alimenti reive ad salutem utilis qaidquam
sumebat. interim saepe vidi matrem continenter cum imperatore vigilantem
et ad caput aegri in lecto eum manibus sublevantem spiritumque
quodammodo procurantem. lacrimas vero fudit Niliacas copias
snperantes. quantam vero curam eius die nocteque habuerit et quanto
cum labore eum coluerit versando omni modo stragulorum statum,
id dici non potest; at nulla positione levaminis aliquid capere poterat.
nam sequebatur quasi et comitabatur adeo imperatorem morbus et
continuo strangulabat; cumque de remediis desperaret, it in partem
palatii meridiem versus sitam talique motione laxamentum oppressus

 
invenit, quam eo Augusta perpetuam fecit, quod additis ad caput
pedesque regii lectuli contis idoneis, ut viri eum circumferrent seque
in eo munere exciperent, imperavit; eo modo e magno palatio ad
Mangana delatus est. sed ne sic quidem imperator quidquam ad
salutera profecit; ideoque Augusta, ubi morbum augeri vidit, humana
ope desperata pro eo ardeutius deo supplicabat et crebris luminibus
quovis in templo succensis perpetuaque carminum sacrorum decantatione
praescripta egenos, ubicumque erant, terra marique donis
ditabat. tum et monachos omnes, qui in montibus spehincisque habitabant
vel aliter solitariam vitam agebant, ad intentas preces excitat
et aegrotantes quique vincti compedibus et attriti erant, donationibus
auctos ad precandum pro imperatore hortatur. sed cum
imperatoris viscera in prominentem molem crevissent et pedes intumuissent
ac febris eius corpus ureret, medicorum quidam febri contempta
ad cauteria refugiebant, quae tamen tota curatio inutilis et

 
 
vana fuit; nihil enim cauterium iuvabat, sed eadem mala condicione
et viscera et respirandi facultas manebant. postquam vero quasi ex alio
fonte humor in gurgulionem influxit et palatum, quod Asclepiadae
caelum appellant, corripuit, gingiva ipsa ardente ac faucibus strangulatis
linguaque tumefacta obstructi sunt meatus in fine coeuntes, per
quos cibi transmitti debebant, indeque horrendum mahim nutrimcnti
exchisi imminebat. ac magnam sane, testis sit Deus, curam habui
nutriendi eum cibosquc cotidie aflferebam ei manibus meis sorbiles eos
facere cogens. verum omnia in curando tumore adhibita * apparebat
toturaque studium et nostrum et medicorum * undecim vero
dies praeterierant, postquam morbo captus est * perniciem minante *
diarrhoea supervenit. ita aliud super aliud malum contra nos tum.
volvebatur neque erat, cui * neque medicos neque nos circa imperatorem
laborantes neque * sed cuncta ad perniciem inclinabant. ab-

 I 
hinc res nostrae fluctibus et tempestate iactabantur, turbabatur rerum
praesens status et metus et * contra uos extiterunt. habcbat quidem
illa virilem semper animum imminentibus periculis resistens,
sed maxime tum virilem animum ostendit et contra dolorem ac
tristitiam strenue renitens stabat quasi quidam olympiouices adversus
acerrimas illas aegritudiues pugnaus. saucia quidem erat aninio
menteque turbata, cum videret imperatorem ita laborautem ; sed
coutiuebat se et patiens erat malorum, et quamvis accipcret gravissima
vuluera dolorque in medullam usquc peuetraret, tamen obstabat.
nec tameu stillatim fluebaut lacrimae eius, tabequc vultus pulchritudinem
afficientc naribus suspensa videbatur auima. quiutus
decimus erat Augusti mensis dies, feria quinta hebdomadis illius,
qua immaculatae dominae et dei genitricis dormitio celebratur : eius
diei mane Asclepiadarum quidam, prout ipsis visum est, eius caput
inunxerunt tumque domos abierunt non temere nec uecessitate quadam
coacti, sed quod cognoverant periculum imperatori ilico immi-

 m 
 
ueus : crant enim tres medicorum principes, egregius Nicolaus Callicles
et alius quidam Michael Pantechnes ex genere cognomen nauctus
et * Michael eunuchus. Augusta vero * circumdante eam undi- 
que * cogente cibum capere * cum non cepisset omnino somnum
* continuas totasque noctes impendisse curando imperatori * parebat.
sed cum imperatorem extrema animi defectione esse **
animadverteret, expectans * vitam deiecit sese in * lamentabatur
continuo et plangebat * in tali malorum incursione et * statim
vitam profundere * imperator autemetsi morte * et opprimente
eum * mortem tamen vincens * curam habebat Augustae et **
talem maestitiam * filiarum autem tertia haec erat secundum *
porphyrogenita Eudocia. neque enim Maria, quae idem nomen ut
alia Maria habuit, tunc, ut olira illa, ad domini mei pedes sedebat,
ὢ ad caput eius occupata aquam ei dedit ex cypello, quod vocant,
uon π poculo, ue molestiam ei saepe sorbendo crearet, palato tume-

 
facto et lingua et faucibus, eum seilicet recreatura. is autem firma
ac virilia tum, heu ultima consilia dedit: “quid ” inquit “te” ob instantem
fiinem nostrum moeroro conficis nosque mori ante mortem quao
imminet cogis? cur non cogitas tuam ipsius condicionem futuraquo
mala, sed ipsa te tradis inundanti te maestitiae mari?” haec
quidem dixit, Augustao vero refricuit magis * calamitatis. ego autem
variis curis agitata * px-aesentibus amicis et postea * hominibus
hoc meo opere * deum, quod nihil melius me habui quam *
non * tota doloris tum facta eram * philosophiam eloquentiamque
contemnens * occupata eram circa patrem * et arteriarum
pulsus * spiritum imperatoris diligenter observabam, modo ad
matrem me convertebam eamque pro viribus corroborabam: sed *
partes et omnino insanabilia * impcrator se recipere ab ultima animi
defectione * potuit et Augustae quoque aniaia una cum imperatore

 I I 
abire properabat. ita affecta eram * et revera ut legitur in psalmis
* quidem mortis tum nos * iam vero sensi mentis me impotem *
insanivi enim neque habebam quod * et quo me verterem videns
imperatricera mari calamitatum iniectam et imperatorem
continuis animi defectionibus fini vitae proximum. sed * ille cum
se ab altcra animi defectione recepisset frigida aqua inspersus
rosdrumque suco a carissima sorore mea Maria, eadem de iisdem
rebus Augustae mandavit. tum rursus tertiam in defectionem inci-
dit * et mutatio videbatur regio lectulo * eorum qui corpus eius
curabant. iam * et transtulimus imperatorem in lectulo cnbantem
in partcm alteram domus quinque contignationibus insignis, si forte
possot aerem liberius ducens ab animi defectione se recipere.
spectabat enim pars illa septentrionem neque uUa aedificia erant *
portis. sed successor imperii antea clam egressus est in domum separatam
imperatoris cognita * et festinavit abire et properavit *

 
 I 
. . . . . . . . I 
 
magnum palatium. urbs tum temporis * turbata enim erat neque
tamen omnino * imperatrix autem “abiiciantur omnia,”
cum planctu “diadema et regnum * potentia omnis et throni imperiaque
* neniae. simul laraentabar cum ea * contemncns et
una lugebant et * et discerpebant se ipsae miserabiliter gementes
* ad sensum sui reducebamus eam * ultimam animam agebat imperator.
et * expirabat ad caput * humi imperatrix sese abiecit
adhuc induta * et calceos cocco. tinctos anhelans * vulnerabatur
neque habebat, quo posset aestum animi tolerare. ** conversi
iterum et paullum morati mamim imperatoris tangeutes ** illinc
arteriac ipsius pulsuum * : nihilo minus tamen inridebant morti *
et * et ostendebant bonas spes, quae non apparebant. hoc autem
consilio quodam faciebant, quod intellegebant, cum vita decederet
imperator, simul Augustam quoque animam esse efflaturam. sed

 C n 
prudens illa imperatrix neque fidere iis neque diffidere poterat : fidebat
iis, ut quos artis medicae peritos illos diu nosset; diffidere debebat,
cum in summo discriraine esse vitam imperatoris videret.
itaque in trutina quodammodo stans me saepe spectabat expectans
oraculum meum, ut antea quoque facere solebat aliis malis accidentibus
et quid vaticinatura essem opperiebatur. iam domina mea et
carissima sororum Maria, decus generis nostri, constans illa mulier, virtutum
omnium domicilium, inter Augustam atque imperatorem media
stans manu interdum prohibebat ne * imperatorem conspiceret. ego
vero applicavi * dextram manui eius et motionem pulsuum
observabam ** admovebam manus capiti ** velum. in quo ** et regiam
vestem ** toties admovebam robur quoddam * experiens arteriarum
motionem fallebar *. neque enim robur erat quod apparebat*, sed
cum spiritus magnum * distabat et arteria * missa vero manu
jmperatoris et ad imperatricem * iterum attendi **. punge-

 
 
 
bat me saepe, ut indicarem pulsus rationem. cum autem * iterum
attigissem et remissas cognossem vires ot desiisso pulsum omnino
arteriarum, ego * demisi caput torpescens et exanimata in
terram despiciebam neque quidquam loquebar, sed manibus faciei
admotis retro abiens lugebain. atque illa quid rei esset intellegens
et omnino desperans lamentata est vehementer, ut longissime
eiulatus audiretur. sed quomodo possim describere * totum torrarum
orbem * vel qui meam condicionem deplorem? regium illa capitis
tegmen abiecit crinesque illos cultello arrepto ad cutem desecuit
et cocco tinctis calceis abiectis nigros postulavit, quicumque
praesto essent. mutare vero etiam purpuream pulla cupiens statim
sibi hanc parare non potuit. iam ex iis vestimentis, quae tertia sororum
mearum habebat apta tempori et condicioni viduitatis, quac
iam dudum mala experta erat, * accepit imperatrix iisque se induit
et * et nigrum vehim capiti imposuit. atque hoc ipso temporis
momento imperator sacram animam deo reddidit, meusque sol occi-

 I 
 
dit * qui dolore non eraut oppressi lugebant, plaugebant tristem in
modum eiulantes, in caelum voces tollebant * benefactorem, qui ipsis
omnia *, deplorantes. ego vero * ipsa mihi diffido, num
atquo scribam et narrem mortem imperatoris, et oculis manus applico,
num forte somnia sint quae a nobis narrantur, an, si non
somnia, animi quaedam alienatio * et insania et oculorum perturhabio
* et mira. qui enim amisso eo viventibus intersum et spirantibus,
vel cur non una reddidi et ipsa animam vel una cum
mortuo et ipsa mortua sum et sine sensu interii? sin minus *, cur
non ex alto sublimique loco me deieci, vel ** magnis calamitatibus
vitam *? sed, ut in tragoedia legitur, nihil est mali et
calamitatis divinitus missae, cuius onus ego non feram. ita enim
deus calamitatum magnarum me fecit domicilium. amisimus tantum
totius mundi himen, magnum Alexium: tamen anima infelicissimae

 
corpus tuebatur. extincta est et maxima lux, luna potius pleno collucens
orbe, illa orientis occidentisque re et nomine Irene imiteratrix :
tamen vivimus et aerem spiramus. deinde cum alia super alia mala
accidissent magnaque fulgura nos tetigissent, summum malorum intueri
Caesaris mortem cogebamur et resorvabamur tanto calamitatum
impetui. nonnullis enim diebus post morbo ingravescente et arte
medica desperante in maeroris pelagus abrepta id solum omnium
dolui, quod anima mea otiamtum remansit in corpore; quae nisi adamantina
fuisset vel ex alia quadam materia corifecta * et plane singularis,
interiissem * millies moin debuissem. Nioben * audimus
in fabula * in lapidem conversam esse propter maerorem * doinde
post mutationem in *** in naturam sensu carentem. ego igitur et
* quam illa, quod post maximas * calamitatum perstiti sic sen-

 
 
Gronovius ante hos versus habet haeccf.
Schopen. praef. p. XIV).
tiens ** in saxum inanimum *** sensu carens in calamitatibus *
tanta mala perferre et in * palatia ex hominibus excitari mihi intolerabilia
* infelicius etiam quam Niobes casus * usque eo progressa
dira * desiit. satis esset, post amborum imperatorum excessum
et Caesaris mors et illorum * ad conlritionem et animi mei et
corporis; nunc vero ut amnes ex altis montibus defluentes ** malorum
flumina * ut in unum torrentem domum moam inundantem.
iam vero finis sermoni imponendus est, ne dum tristia doscriliimus
magis exacerljescamus.