XXX (XXVIII R). 
 ΠΡΟΣ ΘΕΟΔΟΣΙΟΝ ΤΟΝ ΒΑΣΙΛΕΑ ΥΠΕΡ 
 ΤΩΝ ΙΕΡΩΝ. 
 Ἐπὶ πολλῶν πρότερον συμβουλῶν, ὦ βα- 
σιλεῦ, δόξας σοι τοῦ προσήκοντος τετυχηκέναι καὶ τῶν
τἀναντία καὶ βουλομένων καὶ λεγόντων τῷ βελτίω 
παραινεῖν κεκρατηκὼς | ἥκω ταὐτὸ καὶ νῦν ποιή- 
σῶν ἀπὸ τῆς αὐτῆς ἐλπίδος. σὺ δὲ μάλιστα μὲν καὶ
νῦν πεισθείης· εἰ δὲ μή, μήτοι νομίσῃς τοῖς σοῖς ἐχ-
θρὸν εἶναι πράγμασι τὸν εἰρηκότα λογιζόμενος μὲν
ἄνευ τῶν ἄλλων τὸ μέγεθος τῆς τιμῆς ἦς με τετίμη- 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

 
κἀς, ἐνθυμούμενος δέ, ὡς οὐκ εἰκὸς μὴ σφόδρα τὸν
εὖ παθόντα φιλεῖν τὸν εὖ πεποιηκότα. τοῦτ’ αὐτὸ γάρ
ἐστι καὶ δι’ ὃ συμβουλεύειν οἶμαι δεῖν περὶ ὧν ἂν
ἡγῶμαι χρηστόν τι λέξειν. ἄλλως μὲν γὰρ οὐκ ἂν τῷ
 βασιλεῖ δυναίμην ἀποδοῦναι χάριτας, λόγοις δ’ ἂν
ἴσως μόνοις καὶ τοῖς ἀπὸ τῶν λόγων. 
 2. Δόξω μὲν οὖν οὐκ ὀλίγοις κίνδυνον πολὺν ἔχου-
σιν ἐπιχειρεῖν ὑπὲρ ἱερῶν σοὶ καὶ τοῦ μὴ δεῖν κακῶς
αὐτὰ πάσχειν ᾗπερ νῦν, μέλλων διαλέγεσθαι, δοκοῦσι δέ
 μοι πλεῖστον ἁμαρτάνειν τῆς σῆς φύσεως | οἱ
 τοῦτο τὸ δέος ἔχοντες. ὀργίλου μὲν γὰρ οἶμαι καὶ
χαλεποῦ τὸ εἰ τι λέγοιτο τῶν οὐκ ἀρεσκόντων αὐτῷ,
χωρεῖν εὐθέως ἐπὶ τὴν τῶν εἰρημένων δίκην, ἠπίου
δὲ καὶ φιλανθρώπου καὶ πρᾴου, ταῦτα δὴ τὰ σά, τὸ
 μὴ δέχεσθαι μόνον τὴν οὐκ ἐπαινουμένην ὑφ’ ἑαυτοῦ
συμβουλήν. οὗ γὰρ τοῦ πεισθῆναί τε καὶ μὴ κύριος
ὁ τῶν λόγων ἀκροώμενος, οὔτε φεύγειν τὴν ἀκρό-
ασιν ἄξιον οὐκ οὔσης βλάβης ἐντεῦθεν οὐδεμιᾶς
οὔτ’ εἰ μὴ κατὰ νοῦν εἴη τὰ λεγόμενα, χαλεπαίνειν
 τε καὶ τιμωρίαν ζητεῖν, εἴ τις ἃ βέλτιστα ἔχειν
ὑπελάμβανε, ταῦτα ἐθάρρησεν εἰπεῖν.

δέομαι οὖν
εἰς ἐμέ τε τείνειν τὸν λέγοντα τὴν ὄψιν, ὦ βασιλεῦ,
 
 

 
καὶ μὴ τοῖς διὰ πολλῶν ἐκκρούειν καὶ σὲ κἀμὲ βου-
λησομένοις διδόναι τοὺς ὀφθαλμούς. ὡς πολλάκις γε
νευμάτων δύναμις πλέον τῆς ἀπὸ τῶν ἀληθῶν ἰσχύος
ἠνέγκατο. φημὶ δὲ δεῖν κἀκείνους ἐάσαντάς με καθ’
ἡσυχίαν τε καὶ χωρὶς ἐπηρείας διεξελθεῖν τὸν λόγον 
ὕστερον αὖ πειρᾶσθαι καὶ αὐτοὺς λόγῳ κρατῆσαι τῶν
ἡμῖν εἰρημένων. 
 4. Οἱ πρῶτοι φανέντες ἐπὶ γῆς, ὦ βασιλεῦ, τὰ
μετέωρα καταλαβόντες | σπηλαίοις τε καὶ καλύβαις 
αὑτοὺς διασώζοντες θεῶν εὐθὺς ἔννοιαν λαβόντες καὶ 
γνόντες ὁπόσον ἡ ’κείνων εὔνοια τοῖς ἀνθρώποις, ἱερά
τε οἷα εἰκὸς τοὺς πρώτους φύντας, καὶ ἀγάλματα
σφίσιν αὐτοῖς ἐποίησαν. τῶν πραγμάτων δὲ εἰς πόλεις
προελθόντων ἤδη τῆς περὶ ταῦτα τέχνης εἰς τοῦτο
ἀποχρώσης πολλαὶ μὲν ἐν ὑπωρείαις, πολλαὶ δὲ ἐν 
πεδίοις ἐφάνησαν, ἐν ἑκάστῃ δὲ μετὰ τὸ τεῖχος ἀρχὴ
τοῦ λοιποῦ σώματος | ἱερὰ καὶ νεῴ. παρὰ γὰρ 
δὴ τῶν τοιούτων κυβερνητῶν ἡγοῦντο μεγίστην αὑτοῖς
καὶ τὴν ἀσφάλειαν ἔσεσθαι.

κἂν ἐπέλθῃς τὴν γῆν
ἅπασαν ἣν οἱ Ῥωμαῖοι νέμονται, πανταχοῦ τοῦτο εὑ- 
ῥήσεις, ἐπεὶ κἀν τῇ μετὰ τὴν μεγίστην πρώτῃ νεῴ
τινες ἔτ’ εἰσιν, εἰ καὶ τῶν τιμῶν ἐστέρηνται, ὀλίγοι
μὲν ἐκ πάνυ πολλῶν, οὐ μὴν ἐξῆλθέ γε ἅπαν ἐξ αὐ-
 
 

 
τῆς τοῦτο. καὶ μετὰ τῆς τῶν θεῶν τουτωνὶ συμμαχίας
ἐπιόντες Ῥωμαῖοι τοῖς ἐναντίοις μαχόμενοί τε ἐνίκων
καὶ νενικηκότες βελτίω τοῖς ἡττημένοις τοῦ πρὸ τῆς
 ἥττης | τὸν ἐπ’ αὐτὴ χρόνον ἐποίουν φόβους τε
 ἀφελόντες καὶ πολιτείας τῆς αὑτῶν μεταδόντες. 
 6. Παίδων τοίνυν ἡμῶν ὄντων καθαιρεῖ μὲν τὸν
περιυβρίσαντα τὴν Ῥώμην ὁ Γαλατῶν ἐπ’ αὐτὸν ἀγα-
γὼν στρατόπεδον, οἳ θεοῖς ἐπῆλθον πρότερον εὐξά-
 μένοι, κρατήσας δὲ καὶ ἀνδρὸς | ἐπ’ ἐκείνῳ ταῖς
 πόλεσιν ἀνθεῖν παρεσχηκότος ἡγησάμενος αὑτῷ λυσι-
τελεῖν ἕτερόν τινα νομίζειν θεὸν εἰς μὲν τὴν τῆς πό-
 λέως περὶ ἣν ἐσπούδασε ποίησιν | τοῖς ἱεροῖς
ἐχρήσατο χρήμασι, τῆς κατὰ νόμους δὲ θεραπείας ἐκί-
νησεν οὐδὲ ἕν, ἀλλ’ ἦν μὲν ἐν τοῖς ἱεροῖς πενία,
 παρῆν δὲ ὁρᾶν ἅπαντα τἄλλα πληρούμενα.

κατα-
βάσης δὲ τῆς ἀρχῆς ἐπὶ τὸν ἐξ ἐκείνου, μᾶλλον δὲ τοῦ
 σχήματος, | ὡς τό γε κρατεῖν ἑτέρων ἦν, οἷς ἡ ἐξ
ἀρχῆς παιδαγωγία καὶ τὸ μέχρι παντὸς ἶσον δύνασθαι
παρέσχεν, οὗτος οὖν ἐν τῷ κελεύεσθαι παρ’ αὐτῶν
 βασιλεύων ἄλλα τε οὐ καλὰ πείθεται καὶ μηκέτ’ εἶναι
 
 
 
 

 
θυσίας. ταύτας ὁ ’κείνου μὲν ἀνεψιός, ἀρετὴν δὲ
ἅπασαν κτησάμενος ἐπανάγει καὶ τεθνεῶτος ἐν Πέρ-
σαις, ὅ τι δεδρακὼς ἢ μέλλων, ἀφίημι νῦν, μένει
μέν τινα τὸ θύειν ἱερεῖα χρόνον, νεωτέρων δέ τινων
συμβάντων ἐκωλύθη παρὰ τοῖν ἀδελφοῖν, ἀλλ’ οὐ τὸ 
λιβανωτόν. ἀλλὰ τοῦτό γε καὶ ὁ σὸς ἐβεβαίωσε νόμος,
ὥστε μὴ μᾶλλον ἀλγεῖν ἡμᾶς | οἷς ἀφῃρέθημεν ἢ 
χάριν εἰδέναι τῶν συγεκχωρημένων.

σὺ μὲν οὖν
οὔθ’ ἱερὰ κεκλεῖσθαι <ἐκέλευσας> οὔτε μηδένα
οὔτε πῦρ οὔτε λιβανωτὸν οὔτε τὰς ἀπὸ τῶν ἄλλων 
θυμιαμάτων τιμὰς ἐξήλασας τῶν νεῶν οὐδὲ τῶν
μῶν, οἱ δὲ μελανειμονοῦντες οὗτοι καὶ πλείω μὲν τῶν
ἐλεφάντων ἐσθίοντες, πόνον δὲ παρέχοντες τῷ πλήθει
τῶν ἐκπωμάτων | τοῖς δι’ ᾀσμάτων αὐτοῖς παρα- 
πέμπουσι τὸ ποτόν, συγκρύπτοντες δὲ ταῦτα ὠχρότητι 
τῇ διὰ τέχνης αὐτοῖς πεπορισμένῃ μένοντος, ὦ βασιλεῦ,
καὶ κρατοῦντος τοῦ νόμου θέουσιν ἐφ’ ἱερὰ ξύλα
ροντες καὶ | λίθους καὶ σίδηρον, οἱ δὲ καὶ ἄνευ 
τούτων χεῖρας καὶ πόδας. ἔπειτα Μυσῶν λεία καθαι-
 
 
 
 
 

 
ρουμένων ὀροφῶν, κατασκαπτομένων τοίχων, κατασπω-
μένων ἀγαλμάτων, ἀνασπώμενον βωμῶν, τοὺς ἱερεῖς δὲ ἢ
σιγᾶν ἢ τεθνάναι δεῖ· τῶν πρώτων δὲ κειμένων δρόμος
ἐπὶ τὰ δεύτερα καὶ τρίτα, καὶ τρόπαια τροπαίοις ἐναντία
 τῷ νόμῳ συνείρεται.

τολμᾶται μὲν οὖν κἀν ταῖς πό-
λεσι, τὸ πολὺ δὲ ἐν τοῖς ἀγροῖς. καὶ πολλοὶ μὲν οἱ καθ’
 ἕκαστον πολέμιοι, | ἐπὶ δὲ μυρίοις κακοῖς τὸ διε-
σπαρμένον τοῦτ’ ἀθροίζεται καὶ λόγον ἀλλήλους ἀπαι-
τοῦσι τῶν εἰργασμένων καὶ αἰσχύνη τὸ μὴ μέγιστα
 ἠδικηκέναι. χωροῦσι τοίνυν διὰ τῶν ἀγρῶν ὥσπερ
χείμαρροι κατασύροντες διὰ τῶν ἱερῶν τοὺς ἀγρούς.
ὅτου γὰρ ἂν ἱερὸν ἐκκόψωσιν ἀγροῦ, οὗτος τετύφλω-
ταί τε καὶ κεῖται καὶ τέθνηκε. ψυχὴ γάρ, ὦ βασιλεῦ,
τοῖς ἀγροῖς τὰ ἱερὰ προοίμια τῆς ἐν τοῖς ἀγροῖς κτί-
 σεως γεγενημένα καὶ διὰ πολλῶν γενεῶν εἰς τοὺς νῦν
ὄντας ἀφιγμένα.

καὶ τοῖς γεωργοῦσιν ἐν αὐτοῖς
αἱ ἐλπίδες ὅσαι περί τε ἀνδρῶν καὶ γυναικῶν καὶ
τέκνων καὶ βοῶν καὶ τῆς σπειρομένης γῆς καὶ τῆς
πεφυτευμένης. ὁ δὲ τοῦτο πεπονθὼς ἀγρὸς ἀπολώ-
 λεκε καὶ τῶν γεωργῶν μετὰ τῶν ἐλπίδων τὸ πρόθυ-
μον· μάτην γὰρ ἡγοῦνται πονήσειν τῶν εἰς δέον τοὺς
πόνους ἀγόντων ἐστερημένοι θεῶν. τῆς γῆς δὲ οὐκέθ᾿
 ὁμοίων | πόνων ἀπολαυούσης οὐδ’ ἂν ἴσος ὁ τόκος
 

 
τῷ πρὶν ἀπαντῴη. τούτου δὲ ὄντος τοιούτου πενέστε-
ρος μὲν ὁ γεωργός, ἐν βλάβῃ δὲ ὁ φόρος. καὶ γὰρ
ἄν σφόδρα ἐθέλῃ τις, τό γε μὴ δύνασθαι κωλύει. 
 11. Οὕτως ἐπὶ τὰ μέγιστα τῶν πραγμάτων βαδίζει
τὰ διὰ τὴν τούτων ἀσέλγειαν κατὰ τῶν ἀγρῶν τολ- 
μωμένα, οἱ φασὶ μὲν τοῖς ἱεροῖς πολεμεῖν, ἔστι δὲ
οὗτος ὁ πόλεμος πόρος τῶν μὲν τοῖς ναοῖς ἐγκειμένων,
τῶν δὲ τὰ ὄντα τοῖς ταλαιπώροις ἁρπαζόντων τά τε
κείμενα αὐτοῖς ἀπὸ τῆς γῆς καὶ ἃ τρέφουσιν. ὥστ
ἀπέρχονται φέροντες οἱ ἐπελθόντες τὰ τῶν ἐκπεπο- 
λιορκημένων. τοῖς δὲ οὐκ ἀρκεῖ ταῦτα, ἀλλὰ καὶ γῆν
σφετερίζονται τὴν τοῦ δεῖνος ἱερὰν εἶναι λέγοντες, |
καὶ πολλοὶ τῶν πατρῴων ἐστέρηνται δι’ ὀνόματος 
οὐκ ἀληθοῦς. οἱ δ’ ἐκ τῶν ἑτέρων τρυφῶσι κακῶν οἱ
τῷ πεινῆν, ὥς φασι, τὸν αὑτῶν θεραπεύοντες θεόν. 
ἢν δ’ οἱ πεπορθημένοι παρὰ τὸν ἐν ἄστει ποιμένα,
καλοῦσι γὰρ οὕτως ἄνδρα οὐ πάνυ χρηστόν, ἢν οὖν
ἐλθόντες ὀδύρωνται λέγοντες ἃ ἠδίκηνται, ὁ ποιμὴν
οὗτος τοὺς μὲν ἐπῄνεσε, τοὺς δὲ ἀπήλασεν ὡς ἐν τῷ
μὴ μείζω πεπονθέναι κεκερδακότας.

καίτοι τῆς 
μὲν σῆς ἀρχῆς, ὦ βασιλεῦ, καὶ οὗτοι, τοσούτῳ δὲ χρη-
σιμώτεροι τῶν ἀδικούντων αὐτούς, ὅσῳ τῶν ἀργούν-
των οἱ ἐργαζόμενοι. οἱ μὲν γὰρ ταῖς μελίτταις, οἱ δὲ
 
 

 
 τοῖς κηφῆσιν ἐοίκασι. κἂν | ἀκούσωσιν ἀγρὸν
ἔχειν τι τῶν ἁρπασθῆναι δυναμένων, εὐθὺς οὗτος ἐν
θυσίαις τέ ἐστι καὶ δεινὰ ποιεῖ καὶ δεῖ στρατείας ἐπ’
αὐτὸν καὶ πάρεισιν οἱ σωφρονισταί, τοῦτο γὰρ ὄνομα
 τίθενται ταῖς λῃστείαις, εἰ μὴ καὶ μικρὸν εἶπον. οἱ
μέν γε πειρῶνται λανθάνειν καὶ ἃ τολμῶσιν ἀρνοῦνται,
 | κἂν καλέσῃς λῃστήν, ὕβρισας, οἱ δὲ
μοῦνται καὶ σεμνύνονται καὶ τοὺς ἀγνοοῦντας διδά-
σκουσι καὶ γερῶν ἀξίους εἶναί φασιν αὑτούς.

καί-
 τοι τοῦτο τί ἕτερόν ἐστιν ἢ ἐν εἰρήνῃ πολεμεῖσθαι
τοὺς γεωργούς; οὐδὲν γὰρ αὐτοῖς ἐλάττους ποιεῖ τὰς
συμφορὰς τὸ παρὰ τῶν οἰκείων πάσχειν κακῶς, εἰ μὴ
καὶ δεινότερον τὸ οὓς εἰκότως ἂν ἐν ταραχαῖς εἶχον
συμμάχους, ὑπὸ τούτων ἐν ἡσυχίας καιρῷ πάσχειν οἷα
 διῆλθον. 
 14. Καίτοι τί μαθών, ὦ βασιλεῦ, τὰς δυνάμεις
συνέχεις καὶ ὅπλα κατασκευάζῃ καὶ στρατηγοῖς κοινο-
λογῇ καὶ τοὺς μὲν ἐκπέμπεις οἷ συμφέρει, τοῖς δὲ
ἐπιστέλλεις ὑπὲρ τῶν ἐπειγόντων, τοῖς δὲ ἀντεπιστέλ-
 λεις ὑπὲρ ὧν ἐρωτῶσι; τὰ δὲ τείχη ταῦτα τὰ καινὰ
 καὶ οἱ θερινοὶ πόνοι τί βούλεται ταυτὶ | πάντα
καὶ ποῖ βλέπει; καὶ τί προξενεῖ ταῖς τε πόλεσι καὶ
τοῖς ἀγροῖς τὸ ζῆν τε ἐν ἀδείᾳ καὶ καθεύδειν ἀκρι-
 

 
βῶς καὶ μὴ θορυβεῖσθαι ταῖς ἀπὸ τῶν πολέμων ἐλπί-
σιν, ἀλλ’ εὖ εἰδέναι πάντας, ὅτι κἂν ἐπίῃ τις, λαβών
τι κακὸν μᾶλλον ἢ λυπήσας ἄπεισιν; ὅταν οὖν σοῦ
τοὺς ἔξωθεν πολεμίους ἀνείργοντος τῶν ὑπό σοι τινες
ἐπί τινας τῶν ὑπό σοι φέρωνται τῶν κοινῶν ἀγαθῶν 
οὐκ ἐῶντες μετέχειν, πῶς οὐ τὴν σὴν πρόνοιαν καὶ
φροντίδας καὶ πόνους ἀδικοῦσιν, ὦ βασιλεῦ; πῶς δὲ
οὐκ ἐν οἷς πράττουσι καὶ τῇ σῇ γνώμῃ πολεμοῦσι; 
 15. Παραβαίνοντας γάρ φησι τὸν οὐκ ἐῶντα
θύειν νόμον καὶ θύοντας ἐτιμωρούμεθα. ψεύ- 
δονται, ταῦτα ὅταν λέγωσιν, ὦ βασιλεῦ. οὐδεὶς γὰρ
οὕτω θρασὺς τούτων δὴ τῶν τῆς ἀγορᾶς ἀπείρων, ὡς
ἀξιοῦν εἷναι κυριώτερος νόμου, νόμον δὲ ὅταν εἴπω,
τὸν τεθεικότα λέγω. πιστεύεις οὖν, ὡς οἱ μηδὲ τὴν 
τοῦ πράκτορος | χλαμύδα φέροντες οὗτοι βασι- 
λείας ἂν κατεφρόνουν; ταυτὶ δὲ τὰ παρὰ τούτων ἐλέ-
γετο μὲν καὶ παρὰ Φλαβιανῷ πολλάκις, ἠλέγχθη δὲ
οὐδεπώποτε. οὐδὲ | γὰρ νῦν.

ἰδοὺ γὰρ δὴ 
προκαλοῦμαι τοὺς κηδεμόνας τοῦδε τοῦ νόμου· τίς
εἶδέ τινας τούτων τῶν ἀναστάτων ὑφ’ ὑμῶν γενομένων 
τεθυκότας ἐπὶ τῶν βωμῶν, ὡς ὁ νόμος οὐκ ἐᾷ; τίς
νέος, τίς πρεσβύτης, τίς ἀνήρ, τὶς γυνή, τίς τῶν τὸν
 
 

 
αὐτὸν οἰκούντων ἀγρὸν οὐ συμφερόμενος τοῖς θύσασι
τὰ περὶ τοὺς θεούς, τίς τῶν ἐν τοῖς πλησίον; πολλὰ
δ’ ἂν καὶ δυσμένεια καὶ φθόνος ἐμποιήσειε γείτοσιν,
ἀφ’ ὧν ἔλθοι τις ἂν ἡδέως ἐπ’ ἔλεγχον, ἀλλ’ ὅμως
 οὔτε τούτων οὔτε ἐκείνων οὐδεὶς ἧκεν, ἀλλ’ οὐδὲ ἥξει
δεδιὼς ἐπιορκίαν, ἵνα μὴ πληγὰς λέγω. τίς οὖν ἡ
πίστις τῆς αἰτίας ἢ τὸ λέγειν τούτους, ὡς ἅπερ οὐκ
ἐξῆν ἔθυσαν; ἀλλ’ οὐκ ἀρκέσει τοῦτο τῷ βασιλεῖ. 
 17. Οὐκ ἔθυσαν οὖν; ἐρήσεταί τις. πάνυ γε,
 ἀλλ’ ἐπὶ θοίνῃ καὶ ἀρίστῳ καὶ εὐωχίᾳ τῶν | βοῶν
 ἀλλαχοῦ σφαττομένων, βωμοῦ δὲ οὐδενὸς τὸ αἷμα
δεχομένου οὐδὲ μέρους οὐδενὸς καομένου οὐδὲ οὐλῶν
ἡγουμένων οὐδὲ σπονδῆς ἀκολουθούσης. εἰ δέ τινες
συνελθόντες εἴς τι φαιδρὸν χωρίον μόσχον ἤ πρόβα-
 τὸν ἢ ἄμφω θύσαντες τὰ μὲν ἑψήσαντες, τὰ ὀπτή- ὁπτή-
σαντες κατακλιθέντες ἐπὶ τῆς γῆς ἔφαγον, οὐκ οἶδ’ εἰ
τινας οὗτοι παρέβαινον τῶν νόμων.

οὐδὲ γὰρ κε-
κώλυκας ταῦτα, ὦ βασιλεῦ, νόμῳ, ἀλλ’ ἒν εἰπὼν δεῖν
μὴ ποιεῖν τἄλλα πάντα ἀφῆκας. ὥστ’ εἰ καὶ μετὰ πάν-
 τῶν θυμιαμάτων συνέπινον, οὐ παρέβαινον νόμον
οὐδέ γε εἰ πάντες ἐν ταῖς φιλοτησίαις ᾖδόν τε καὶ
ἐκάλουν θεούς, εἰ μὴ καὶ τὴν οἴκοι δίαιταν γιγνομένην
 
 
 
 

 
ἑκάστῳ συκοφαντήσεις.

ἦν ἔθος πολλοὺς ἀγρότας
εἰς | τοὺς γνωριμωτέρους συνιόντας ἐν ταῖς ἑοπ- 
ταῖς θύσαντας εἶτα εὐωχεῖσθαι. τοῦθ’ ἡνίκα ἐξῆν
ποιεῖν, ἐποίουν. μετὰ ταῦτα πλὴν τοῦ θύειν ἡ περὶ
τἄλλα ἔμεινεν ἐξουσία. καλούσης τοίνυν τῆς εἰωθυίας 
ἡμέρας ὑπήκουον καὶ οἷς ἀκίνδυνον ἐτίμων αὐτήν τε
καὶ τὸ ἕδος. ὅτι δὲ καὶ θύειν ἄξιον, οὐδεὶς οὔτ’ εἶπεν
οὔτ’ ἤκουσεν οὔτ’ ἔπεισεν οὔτ’ ἐπείσθη. οὐδ’ ἂν εἴποι
τις τῶν ἐκείνοις ἐχθρῶν, ὡς ἢ αὐτόπτης θυσίας γέγο-
νεν ἢ ὡς ἔχει τὸν μεμηνυκότα. εἰ δ’ ἦν ταῦτα ἢ τὸ 
ἕτερόν γε, τίς ἂν ἤνεγκε τούτους ἕλκοντας καὶ βοῶντας
καὶ κατηγοροῦντας οὐκ ἐν τῷ Φλαβιανοῦ δικαστηρίῳ,
ἀλλ’ ἐν τοῖς ὡς ἀληθῶς δικαστηρίοις; οὕτω γὰρ
λον ᾤοντο ἂν ἀναιρήσειν τὸ θύειν ἀνελόντες τῶν τε-
θυκότων τινάς.

ἀλλ’ οὐκ αὐτῶν ταῦτα εἶναι 
φήσουσι παραδιδόναι τοῖς ἀποκτενοῦσιν ἄνθρωπον,
οὐδ’ ἢν τὰ δεινότατα εἰργασμένος ᾖ. ἐγὼ δὲ ὅσους
μὲν ἐν στάσεσιν ἀπεκτόνασιν οὐδὲ τὴν τῆς προσηγο-
 
 

 
ρίας αἰσχυνόμενοι κοινωνίαν, παρίημι μή τις εἰς τὸ
ἀπερίσκεπτον τὰ τοιαῦτα ἀνενέγκῃ· ἀλλ’ ἐν οἷς ἐξη-
λάσατε τοὺς ταῖς αὑτῶν ἐπιμελείαις πενίᾳ βοηθοῦντας
ἔν τε γραυσὶ καὶ πρεσβύταις οὔσῃ καὶ παιδίοις ὀρφα-
 νοῖς καὶ τούτων τοῖς πλείοσι τὰ πολλὰ πεπηρωμένοις
τοῦ σώματος, ταῦτα οὐ φόνος; ταῦτα οὐ θάνατος;
ταῦτα οὐκ ἔστιν ἀποκτεῖναι καὶ πικροτάτῳ γε θανάτῳ,
διὰ τοῦ λιμοῦ; τοῦ τρέφεσθαι γὰρ αὐτοῖς ἀπολωλότος
τοῦτ’ ἐλείπετο δήπου. εἶτ’ ἐκείνους μὲν ἀπολλύντες
 οὐδὲν αἰτιαθέντας ἀπώλλυτε, τούτους δ’ ἂν παραβεβη-
κότας νόμον <οὔ> οὕτω τὸ <τὰ> δικαστήρια
τοῦ μὴ τεθυκέναι τοὺς ἀνθρώπους ἔλεγχον ἔχει. οὕτως
οὓς ἔκτειναν οὐ κρίναντες τὸ μηδ’ ἀφορμῆς εἰς τὸ κρί-
νεῖν εὐπορεῖν ὡμολογήκασιν. 
 21. Εἰ δέ μοι γράμματα λέγουσιν ἀπὸ βίβλων αἷς
φασιν ἐμμένειν, ἐγὼ τὰ πράγματα ἀντιθήσω τὰ παρὰ
φαῦλον ἐκείνοις πεποιημένα. εἰ δὲ μὴ τοῦτο τοιοῦτον
ἦν, οὐδ’ ἂν ἐτρύφων. νῦν δ’ ἴσμεν αὐτοὺς καὶ ὅπως
χρῶνται μὲν ταῖς ἡμέραις, χρῶνται δὲ ταῖς νυξίν.
 οὔκουν ἦν εἰκὸς τοὺς οὐκ ὀκνοῦντας ἐκεῖνα τοῦτο
 

 
φυλάξασθαι; ἀλλ’ ἐξῄρηται τοσαῦτα τοσούτων ἀγρῶν
ἱερὰ ὕβρει καὶ παροινίᾳ καὶ κέρδει καὶ τῷ μὴ βούλε-
σθαι κατέχειν αὑτούς.

τεκμήριον δέ, ἦν ἄγαλμα
ἐν Βεροίᾳ τῇ πόλει χαλκοῦν, Ἀσκληπιὸς ἐν εἴδει τοῦ
Κλεινίου παιδὸς τοῦ καλοῦ καὶ ἡ τέχνη τὴν φύσιν 
ἐμιμεῖτο, τοσοῦτον δὲ ἦν τὸ τῆς ὥρας, ὥστε καὶ οἷς
ὑπῆρχεν αὐτὸν καθ’ ἡμέραν ὁρᾶν, εἶναι τῆς θέας ὅμως
ἐπιθυμίαν. τούτῳ θύεσθαι θυσίας οὐδεὶς οὕτως
δής, ὡς εἰπεῖν ἂν τολμῆσαι. τοῦτο τοίνυν, ὦ βασιλεῦ,
τὸ τοιοῦτον πολλῷ μέν, ὡς εἰκός, πόνῳ, λαμπρᾷ δὲ 
ἠκριβωμένον ψυχῇ κατακέκοπται καὶ οἴχεται, καὶ τὰς
Φειδίου χεῖρας πολλαὶ διενείμαντο. διὰ ποῖον αἷμα;
διὰ ποίαν μάχαιραν; διὰ ποίαν ἔξω τῶν νόμων θερα-
πείαν;

ὥσπερ οὖν ἐνταῦθα καίτοι θυσίαν οὐδεμίαν
εἰπεῖν ἔχοντες ὅμως πολλὰ μέρη τὸν Ἀλκιβιάδην, μᾶλ- 
λον δὲ τὸν Ἀσκληπιὸν ἔτεμνον ἀποκοσμοῦντες τὴν
πόλιν τοῖς περὶ τὸ ἄγαλμα, οὕτω χρὴ νομίζειν αὐτοῖς
καὶ τὰ περὶ τοὺς ἀγροὺς ἐσχηκέναι. τέθυκε μὲν ἱερεῖον
οὐδείς, ἐν οἷς δὲ καμόντες αὑτοὺς ἀνέπαυον ἱεροῖς,
ταῦτα ἀνῄρηται μείζω τε ὁμοίως καὶ ἐλάττω. καὶ νε- 
ναυαγηκόσιν οἱ ταῦτα παθόντες ἐοίκασιν ἀνθρώποις
ἐκπεσοῦσι τῶν νεῶν ἐφ’ ὧν ἔπλεον. 
 
 
 
 

 
 24. Πότεροι τοίνυν τῶν δίκην ὀφειλόντων εἰσίν,
οἱ τετηρηκότες τοὺς νόμους ἢ οἱ τὴν αὑτῶν βούλησιν
ἀντ’ ἐκείνων πεποιημένοι; εἰ γὰρ δεινὸν μέν, ὦ βασι-
λεῦ, τὸ τοῖς ὑπὸ σοῦ γραφεῖσιν ἀπειθεῖν, φαίνονται
 δὲ πεισθέντες μὲν οἱ μὴ τεθυκότες, ἐναντία δὲ πεποι-
ηκότες οἱ διαφθείραντες ἃ μένειν τοῖς ἔχουσιν ἐδέ-
δοκτό σοι, οἱ δίκην εἰληφότες ἐν αὐτῷ τῷ λαβεῖν
ὀφείλουσιν· ἣν γὰρ οὐ προσῆκεν ἔλαβον ζῆν μὲν
ἐάσαντες οἷς ἐνεκάλουν, ἃ δ’ οὐκ ἦν αἰτιάσασθαι τῶν
 γε ἀψύχων ὄντα κατεσκαφότες. 
 25. Καὶ μὴν εἰ καὶ σφόδρα τοῦτο ἦν ἀδίκημα, τὸ
μὲν ἀξίους δεῖξαι δίκης ἐκείνους τούτων ἦν, τὸ δὲ
ἐπιθεῖναι τὴν δίκην τοῦ δικαστοῦ. δικαστοῦ δὲ οὐκ
ἦν ἀπορῆσαι τῶν ἐθνῶν ὑπ’ αὐτοῖς ὄντων ἁπάντων.
 οὕτω καὶ τοὺς φονέας οἱ τῶν ἀπεσφαγμένων οἰκεῖοι
τιμωροῦνται λόγοις μὲν τοῖς παρ’ ἑαυτῶν, ψήφῳ δὲ τῇ
τῶν δικαζόντων. οὐδεὶς δὲ ἁρπάσας ἐπὶ τὸν ἀνδροφό-
νον ξίφος προστίθησιν αὐτὸ τῷ ’κείνου <τραχήλῳ>
σάμενος ἀντὶ τοῦ δικαστηρίου τῇ χειρί, οὐδὲ γὰρ ἐπὶ
 τυμβωρύχον οὐδὲ προδότην οὐδὲ τῶν τὰ ἄλλα ἀδι-
κούντων οὐδένα οὔτε πρότερον οὔθ’ ὕστερον, ἀλλ’ ἀντὶ
τῶν ξιφῶν εἰσαγγελίαι καὶ γραφαὶ καὶ δίκαι.

καὶ
τὸ δι’ ὧν ὁ νόμος βούλεται γενέσθαι τὴν τιμωρίαν
 
 

 
ἀρκοῦν οἶμαι τῷ δικάζοντι. ἀλλ’ οὗτοι μόνοι τῶν
ἁπάντων περὶ ὧν κατηγόρουν ἐδίκαζον καὶ δικάσαντες
αὐτοὶ τὰ τῶν δημίων ἐποίουν. τί δὴ ζητοῦντες; εἰργο-
μένους ἐντεῦθεν τοὺς τὰ τῶν θεῶν τιμῶντας ἐπὶ τἀ-
κείνων ἐνεχθῆναι. τουτὶ δ’ ἐστὶ πάντων εὐηθέστατον. 
τίς γὰρ οὐκ οἶδεν, ὡς αὐτοῖς οἷς ἔπαθον μᾶλλον ἢ
πρὶν ἐν οἷς ἦσαν ταῦτα τεθαυμάκασιν; ὥσπερ οἱ τῶν
σωμάτων ἐρῶντες ἐκ τοῦ κωλύεσθαι μὴ τοῦτο ποιεῖν
μᾶλλον τοῦτο ποιοῦσι καὶ γίγνονται τῶν αὐτῶν ἐρα-
σταὶ σφοδρότεροι.

εἰ δὲ ταῖς κατασκαφαῖς ἐγί- 
γνοντο τῆς γνώμης αἱ περὶ ταῦτα μεταβολαί, πάλαι
ἂν σῇ ψήφῳ τὰ ἱερὰ κατέσκαπτο· πάλαι γὰρ ἂν ἡδέως
ταύτην εἶδες τὴν μεταβολήν. ἀλλ᾿ ᾔδεις οὐ δυνησό-
μενος. διὰ τοῦτ’ ἀπέσχου τῶν ἱερῶν τούτων.
τους δ’, εἰ καί τι τοιοῦτον προσεδόκων, μετὰ σοῦ προσ- 
ἧκεν ἐλθεῖν ἐπ’ αὐτὸ καὶ μεταδοῦναι τῷ κρατοῦντι
τῆς φιλοτιμίας. ἦν δέ, οἶμαι, μηδὲν ἁμαρτάνοντας
κατορθοῦν ἅπερ Μέλον κάλλιον ἢ μετὰ τοῦ πλημ-
μελεῖν. 
 28. Εἰ δέ σοι φήσουσί τινας ἑτέρους ὑπὸ τούτων 20
γεγενῆσθαι τῶν ἔργων καὶ μετ’ αὐτῶν εἶναι τῇ περὶ
τοῦ θείου δόξῃ, μή σε λανθανέτωσαν δοκοῦντας, οὐ
γεγενημένους λέγοντες. ἀφεστᾶσι μὲν γὰρ οὐδὲν
 
 
 

 
 λον | αὑτῶν, φασὶ δέ. τοῦτο δέ ἐστιν οὐκ ἐκεί-
νους ἕτερα τιμᾶν ἀνθ’ ἑτέρων, ἀλλὰ τούτους πεφενα-
κίσθαι. ἔρχονται μὲν γὰρ ἐπὶ τὰ φαινόμενα <καὶ>
τούτων ὄχλον καὶ διὰ τῶν ἄλλων ὧν οὗτοι πορεύον-
 τᾶι, καταστάντες δὲ εἰς σχῆμα τὸ τῶν εὐχομένων ἢ
οὐδένα καλοῦσιν ἢ τοὺς θεούς, οὐ καλῶς μὲν ἐκ τοῦ
τοιούτου χωρίου, καλοῦσι δ’ οὖν. ὥσπερ οὖν ἐν ταῖς
τραγῳδίαις ὁ τὸν τύραννον εἰσιὼν οὐκ ἔστι τύραννος,
ἀλλ’ ὅπερ ἦν πρὸ τοῦ προσωπείου, οὕτω καὶ ἐκείνων
 ἕκαστος τηρεῖ μὲν αὑτὸν ἀκίνητον, δοκεῖ δὲ τούτοις
κεκινῆσθαι.

καίτοι τί τὸ πρᾶγμα αὐτοῖς γεγένηται
 | βέλτιον, ὅταν λόγος μὲν ᾖ τὰ ’κείνων, τὸ δὲ
ἔργον ἀπῇ; δεῖ γὰρ δὴ τά γε τοιαῦτα πείθειν, οὐ
 προσαναγκάζειν. εἰ δ’ ὁ μὴ τοῦτο δυνάμενος ἐκείνῳ
 χρήσεται, εἴργασται | μὲν οὐδέν, οἴεται δέ τουτὶ
ἀσθενές]. λόγος δὲ μηδ’ ἐν τοῖς τούτων αὐτῶν τοῦτο
ἐνεῖναι νόμοις, ἀλλ’ εὐδοκιμεῖν μὲν τὸ πείθειν, κακῶς
δὲ ἀκούειν τὴν ἀνάγκην. τί οὖν μαίνεσθε κατὰ τῶν
 
 
 
 

 
ἱερῶν, εἰ τὸ πείθειν μὲν οὐκ ἔστι, βιάζεσθαι δὲ <δεῖ>;
σαφῶς γὰρ οὕτως καὶ τοὺς ὑμετέρους ἂν αὐτῶν παρα-
βαίνοιτε νόμους. 
 30. Ἀλλὰ τὸ μηδ’ εἶναί φασιν ἱερὰ χρήσιμον εἶναι
τῇ γῇ καὶ τοῖς ἐπ’ αὐτῆς ἀνθρώποις. ἐνταῦθα τοίνυν 
δεῖ μέν μοι πολλῆς, ὦ βασιλεῦ, τῆς παρρησίας, δέδοικα
δὲ μή τινα λυπήσω τῶν ἐμαυτοῦ κρειττόνων. χωρείτω
δ’ οὖν ὅμως ὁ λόγος ἒν τοῦτο ἀπαιτούμενος, τὴν ἀλή-
θειαν. 
 31. Εἰπάτω γάρ μοί | τις τῶν τὰς μὲν πυρά- 
γρᾶς καὶ σφύρας καὶ ἄκμονας ἀφέντων, περὶ δὲ 
οὐρανοῦ καὶ τῶν τὸν οὐρανὸν ἐχόντων ἀξιούντων
διαλέγεσθαι, ποτέροις ἀκολουθοῦντες οἱ τὰ μέγιστα
ἀπὸ μικρῶν καὶ φαύλων τῶν πρώτων ἀφορμῶν Ῥω-
μαὶοι δυνηθέντες ἐδυνήθησαν, τῷ <θεῷ> τούτων ἢ 
οἷς ἱερὰ καὶ βωμοὶ <καὶ> παρ’ ὧν ὅ τι χρὴ ποιεῖν ἢ μὴ
ποιεῖν, ἤκουον διὰ τῶν μάντεων; Ἀγαμέμνονα δὲ τὸ
πανταχοῦ τεθυκέναι πλέοντα ἐπ’ Ἴλιον αἰσχρῶς ἐπαν-
ήγαγεν ἢ νενικηκότα τῆς Ἀθηνᾶς αὐτῷ τὸ τέλος εὑ-
 
 
 

 
ρούσης; Ἡρακλέα δὲ τὸν πρὸ τούτου τὴν αὐτὴν καθε-
λόντα πόλιν οὐ θυσίαις ἴσμεν τῶν θεῶν προσλαβόντα
τὴν ῥοπήν;

ἔτι τοίνυν λαμπρὸς μὲν ὁ Μαράθων
οὐ διὰ τοὺς μυρίους μᾶλλον Ἀθηναίων ἢ διὰ τὸν
 Ἡρακλέα καὶ Πάνα, θεία δὲ ἡ Σαλαμὶς οὐ διὰ τὰς <τρια-
κοσίας> τῶν Ἑλλήνων μᾶλλον ναῦς ἢ τοὺς ἐξ
συμμάχους, οἱ μετ’ ᾠδῆς τῆς αὑτῶν ἐπὶ τὴν ναυμαχίαν
ἧκον. μυρίους <δ’> ἄν τις ἔχοι λέγειν πολέμους τῇ
θεῶν εὐνοίᾳ κυβερνηθέντας καί, νὴ Δία γε, καὶ εἰρή-
 νῆς καὶ ἡσυχίας χρόνους. 
 33. Τὸ δὲ μέγιστον, οἱ μάλιστα τοῦτο τὸ μέρος
ἀτιμάσαι δοκοῦντες καὶ ἄκοντες τετιμήκασι. τίνες οὗ-
τοι; οἱ τὴν Ῥώμην τοῦ θύειν οὐ τολμήσαντες ἀφελἐ-
 σθαι. καίτοι | εἰ μὲν μάταιον ἅπαν τοῦτο τὸ
 περὶ τὰς θυσίας, τί μὴ τὸ μάταιον ἐκωλύθη; εἰ δὲ
καὶ βλαβερόν, πῶς οὐ ταύτῃ γε μᾶλλον; εἰ δ’ ἐν ταῖς
ἐκεῖ θυσίαις κεῖται τὸ βέβαιον τῆς ἀρχῆς, ἁπανταχοῦ
δεῖ νομίζειν λυσιτελεῖν τὸ θύειν καὶ διδόναι τοὺς μὲν
 
 
 

 
ἐν Ρώμῃ δαίμονας τὰ μείζω, τοὺς δ’ ἐν τοῖς ἀγροῖς
ἢ καὶ τοῖς ἄλλοις ἄστεσιν ἐλάττω, δέξαιτο δ’ ἄν τις
εὖ φρονῶν καὶ τὰ τηλικαῦτα.

καὶ γὰρ ἐν τοῖς
στρατεύμασιν οὐκ ἴσον μὲν τὸ παρ’ ἑκάστου, φέρει δέ
τι τῇ μάχῃ τὸ παρ’ ἑκάστου. οἷον δή τι κἀν ταῖς εἰ- 
ρεσίαις· οὐκ ἴσοι μὲν ἅπαντες οἱ βραχίονες, συντελεῖ
δέ τι καὶ ὁ τοῦ πρώτου λειπόμενος. ὁ μέν τις τῷ
σκήπτρῳ τῷ τῆς Ῥώμης συναγωνίζεται, ὁ δέ<τις>
σώζει πόλιν ὑπήκοον, ὁ δέ τις ἀγρὸν ἀνέχει παρέχων
εὖ πράττειν. ἔστω τοίνυν ἱερὰ πανταχοῦ ἢ ὁμολογούν- 
τῶν οὗτοι δυσμενῶς ὑμᾶς πρὸς τὴν Ῥώμην ἔχειν δόν-
τας αὐτῇ ποιεῖν ἀφ’ ὧν ζημιώσεται.

Οὐ τοίνυν τῇ Ῥώμῃ μόνον ἐφυλάχθη τὸ θύειν,
ἀλλὰ καὶ τῇ τοῦ Σαράπιδος | τῇ πολλῇ τε καὶ 
μεγάλῃ καὶ πλῆθος κεκτημένῃ νεῶν, δι’ ὧν κοινὴν 
ἁπάντων ἀνθρώπων ποιεῖ τὴν τῆς Αἰγύπτου φοράν.
αὐτὴ δὲ ἔργον τοῦ Νείλου, τὸν Νεῖλον δὲ ἑστιάματά
 
 
 
 
 
 

 
ἐστιν ἀναβαίνειν ἐπὶ τὰς ἀρούρας πείθοντα, ὧν οὐ
ποιουμένων ὅτε τε χρὴ καὶ παρ’ ὧν, οὐδ’ ἂν αὐτὸς
ἐθελήσειεν. ἅ μοι δοκοῦσιν εἰδότες οἱ καὶ ταῦτα ἂν
ἡδέως ἀνελόντες οὐκ ἀνελεῖν, ἀλλ’ ἀφεῖναι τὸν ποτα-
 μὸν εὐωχεῖσθαι τοῖς παλαιοῖς νομίμοις ἐπὶ μισθῷ τῷ
εἰωθότι.

τὶ οὖν; ἐπεὶ μὴ ποταμός ἐστι καθ’ ἕκα-
στον ἀγρὸν τὰ τοῦ Νείλου τῇ γῇ παρέχων, οὐδ’ εἶναι
τἀν τούτοις ἱερὰ δεῖ, ἀλλ’ ὅ τι δόξειε τοῖς γενναίοις
τουτοισὶ πάσχειν; οὓς ἡδέως ἐκεῖνο ἂν ἐροίμην, εἰ
 τολμήσουσι παρελθόντες γνώμην εἰπεῖν πεπαῦσθαι |
 μὲν τὰ γιγνόμενα τῷ Νείλῳ, μὴ μετέχειν δὲ αὐ-
τοῦ τὴν γῆν μηδὲ σπείρεσθαι μηδὲ ἀμᾶσθαι μηδὲ δι-
δόναι πυροὺς μηδ’ ὅσα δίδωσι μηδ’ ἀνάγεσθαι γῆν
ἐπὶ πᾶσαν ἃ νῦν. εἰ δ’ οὐκ ἂν ἐπὶ τούτοις διάραιεν
 τὸ στόμα, οἶς οὐ λέγουσι διελέγχουσιν ἃ λέγουσιν. οἱ
γὰρ οὐκ ἂν εἰπόντες δεῖν τῶν τιμῶν ἀποστερεῖσθαι
τὸν Νεῖλον ὁμολογοῦσι τοῖς ἀνθρώποις συμφέρειν τὰς
τῶν ἱερῶν τιμάς. 
 
 

 
 37. Ὅταν τοίνυν καὶ τοῦ σεσυληκότος μνημονεύωσι,
τὸ μὲν ὡς οὐκ ἐπὶ τὰς θυσίας προῆλθε, παρείσθω,
ἀλλὰ τίς | οὕτω μεγάλην τῶν περὶ τὰ ἱερὰ χρή- 
μάτα δέδωκε δίκην τὰ μὲν αὐτὸς αὑτὸν μετιών, τὰ δ’
ἤδη καὶ τεθνεὼς πάσχων ἐπ’ ἀλλήλους τε ἰόντων τῶν 
ἐκ τοῦ γένους καὶ λελειμμένου μηδενός; καίτοι πολὺ
βέλτιον ἦν αὐτῷ τῶν ἀπ’ ἐκείνου τινὰς ἄρχειν ἢ τὴν
ἐπώνυμον αὐτῷ τοῖς οἰκοδομήμασιν αὔξεσθαι πόλιν,
δι’ ἣν καὶ αὐτὴν πλὴν τῶν ἐκεῖ κακῶς τρυφώντων
ἅπαντας ἀνθρώπους ἔχει καταρωμένους | τῇ σφῶν 
αὐτῶν ἀπορίᾳ τὴν εὐπορίαν ἐκείνῃ παρέχοντας. 
 38. Καὶ ὅταν τοίνυν μετ’ ἐκεῖνον τὸν ἐκείνου λέ-
γωσι καὶ ὡς καθεῖλε νεὼς οὐκ ἐλάττω περὶ τοῦτο
πονησάντων τῶν καθαιρούντων ἢ τῶν οἰκοδομησάντων,
— οὕτως οὐκ ἦν ῥᾴδιον ἀλλήλων διαζεῦξαι τοὺς λί- 
θους δεσμοῖς ἰσχυροτάτοις εἰσενηνεγμένους, — ὅταν
οὖν ταῦτα λέγωσιν, ἐγὼ μεῖζόν τι προστίθημι, ὅτι
 
 
 
 

 
ἐκεῖνός γε καὶ δῶρα ναοὺς τοῖς ἀμφ’ αὑτὸν ἐδίδου
 καθάπερ ἵππον ἢ ἀνδράποδον | ἢ κύνα ἢ φιάλην
χρυσῆν, κακὰ δὲ ἀμφοῖν τὰ δῶρα τοῖς τε δοῦσι τοῖς
τε λαβοῦσιν. ὁ μὲν γὰρ ἐν τῷ τρέμειν καὶ δεδιέναι
 Πέρσας ἅπαντα τὸν βίον ἐβίω φοβούμενος ἔαρ ἕκαστον
ἔξοδον ἔχον, ὥσπερ τὰ παιδία τὰς Μορμόνας, τῶν δὲ
οἱ μὲν ἄπαιδες καὶ πρὸ διαθηκῶν ἀπῆλθον οἱ δυσ-
τυχεῖς, τοῖς δ’ ἦν ἄμεινον μὴ παιδοποιήσασθαι.

τοι-
αύταις μὲν ἀδοξίαις, τοσούτῳ δὲ πολέμῳ τῷ πρὸς
 ἀλλήλους συζῶσιν οἱ ἀπὸ τούτων ἐν μέσῳ τῶν ἀπὸ
 τῶν | ἱερῶν κιόνων στρεφόμενοι, δι’ οὕς, οἶμαι,
ταῦτα. τοιαύτας τοῖς τέκνοις εἰς εὐδαιμονίαν ἀφορμὰς
οἱ πλουτεῖν εἰδότες ἐκεῖνοι παρέδωκαν. καὶ νῦν οὓς
ἄγει μὲν εἰς Κιλικίαν νοσήματα τῆς τοῦ Ἀσκληπιοῦ
 χρῄζοντα χειρός, αἱ δὲ περὶ τὸν τόπον ὕβρεις ἀπρά-
 κτους ἀποπέμπουσι, πῶς ἔνεστι | μὴ κακῶς τὸν
τούτων αἴτιον λέγοντας ἀναστρέφειν; 
 40. Βασιλεῖ δὲ τοιαῦτα ἔστω τὰ βεβιωμένα, ὥστε
τοῖς ἐπαίνοις ζῆν καὶ τετελευτηκότα, οἷον γενόμενον
 
 
 

 
ἴσμεν <περὶ> τὸν τὴν μὲν ἀρχὴν ἐκδεξάμενον τὴν
τὴν Περσῶν δὲ καθελόντα ἄν, εἰ μὴ προδοσία τὸ πέ-
ρας ἐκώλυσε. μέγας δέ ἐστιν ὅμως καὶ τεθνεώς. δόλῳ
μὲν γὰρ ἀπέθανεν, ὥσπερ Ἀχιλλεύς, ἐκ δὲ τῶν πρὸ
τοῦ θανάτου πεπραγμένων, ὡς ἐκεῖνος, ᾄδεται.

καὶ 
ταῦτα τούτῳ παρὰ τῶν θεῶν οἷς ἀπέδωκεν ἱερὰ καὶ
τιμὰς καὶ τεμένη καὶ βωμοὺς καὶ αἷμα. παρ’ ὧν
ἀκούσας, ὡς τὸ τῶν Περσῶν αὔχημα ταπεινώσας εἶτα
ἀποθανεῖται, τῆς ψυχῆς ἐπρίατο τὸ κλέος πολλὰς μὲν
πόλεις ἐλῶν, πολλὴν δὲ γῆν δῃώσας, παιδεύσας δὲ 
τοὺς διώκοντας φεύγειν, μέλλων δέ, ὡς ἅπαντες ἴσασι,
δέξεσθαι πρεσβείαν κομίζουσαν τῶν πολεμίων δου-
λείαν. τοιγαροῦν ἠσπάζετό τε τὸ | τραῦμα καὶ 
βλέπων ἠγάλλετο καὶ μὴ δακρύων αὐτὸς τοῖς τοῦτο
δρῶσιν ἐπετίμα, εἰ μὴ νομίζοιεν αὐτῷ παντὸς ἀμείνω 
γήρως εἶναι τὴν πληγήν. καὶ αἱ πρεσβεῖαι τοίνυν αἱ
πολλαὶ αἱ μετ’ ἐκεῖνον ἐκείνου πᾶσαι καὶ τὸ λόγοις
 
 
 
 

 
ἀνθ’ ὅπλων χρῆσθαι τοὺς Ἀχαιμενίδας ἐκείνου τοῦ δέ-
ους αὐτῶν ἐγκατατεθειμένου ταῖς ψυχαῖς. τοιοῦτος ἡμῖν
ὁ τὰ ἱερὰ τοῖς θεοῖς ἀνιστάς, κρείττω μὲν ἔργα λήθης
ἐργασάμενος, κρείττων δὲ λήθης γεγενημένος. 
 42. Ἐγὼ δὲ ἠξίουν τὸν πρὸ τοῦδε τὰ μὲν τῶν
ἐναντίων καθαιρεῖν καὶ κατασκάπτειν καὶ κατακάειν,
ἐπειδήπερ ἐγνώκει τῶν θεῶν καταφρονεῖν, εἰ καὶ ἱερῶν
γε καὶ ὁ τῶν ὄντων τοῖς πολεμίοις φειδόμενος ἀμείνων,
οἰκείων μέντοι ναῶν πόνῳ καὶ χρόνῳ καὶ πολυχειρίᾳ
 καὶ πολλοῖς ταλάντοις κατεσκευασμένων καὶ προκιν-
 δυνεύειν ἄξιον. | εἰ γὰρ πανταχόθεν μὲν σωστέον
τὰς πόλεις, λάμπουσι δὲ τούτοις μᾶλλον ἢ τοῖς ἄλλοις
αἱ πόλεις καὶ οὗτοι τῶν ἐν αὐταῖς μετά γε τὰ κάλλη
τῶν βασιλείων κεφάλαιον, πῶς οὐ καὶ τούτοις μετα-
 δοτέον προνοίας καὶ ὅπως ἐν τῷ σώματι τῶν πόλεων
εἶεν σπουδαστέον; πάντως δέ εἰσιν οἰκοδομήματα κἂν
εἰ μὴ νεῴ γε. δεῖ δέ, οἶμαι, τῷ φόρῳ τῶν δεξομένων.
δεχέσθω τοίνυν ἑστώς, ἀλλὰ μὴ καταφερέσθω. μηδὲ
τὸ χεῖρα μὲν ἀποκόπτειν ἀνθρώπου δεινὸν ἡγώμεθα,
 πόλεων δὲ ὀφθαλμοὺς ἐξορύττειν μέτριον μηδ’ ἐν μὲν
 
 
 

 
τοῖς σεισμοῖς τὸ πῖπτον ὀδυρώμεθα, σεισμῶν δὲ οὐκ
ὄντων οὐδὲ βλαπτόντων αὐτοὶ τὸ ’κείνων ποιῶμεν.

| οὐκοῦν τῶν μὲν βασιλέων οἱ νεῴ κτήματα, 
καθάπερ καὶ τὰ ἄλλα, τὸ δὲ τὰ αὑτῶν καταποντίζειν
ὅρα εἰ σωφρονούντων. ἀλλ’ ὁ μὲν βαλάντιον ῥίπτων 
εἰς τὴν θάλατταν οὐχ ὑγιαίνει οὐδ’ εἴ τις κυβερνήτης
τέμνοι κάλων οὗ δεῖ τῷ πλοίῳ, καὶ ναύτην δὲ εἰ κε-
λεύσειε τῇ θαλάττῃ τὴν κώπην ἀφεῖναι, δεινὰ ἂν
δοκοῖ ποιεῖν· πόλιν δὲ ἑέ· τις ἄρχων ποιοῖ μέρει τη-
λικούτῳ χείρονα, τὰ μέγιστα ὤνησε; τί γὰρ δεῖ δια- 
φθείρειν, οὗ τὴν χρείαν ἔνι μεταποιῆσαι; πῶς δὲ οὐκ
αἰσχρόν στρατόπεδον πολεμεῖν λίθοις | οἰκείοις 
καὶ στρατηγὸν ἐφεστηκότα παρακαλεῖν κατὰ τῶν πάλαι
πολλῇ σπουδῇ πρὸς ὕψος ἀναβάντων, ὧν τὸ πέρας
ἑορτὴν τοῖς τότε βασιλεῦσιν ἔθηκε; 
 44. Καὶ μηδεὶς οἰέσθω σὴν ταῦτ’ εἶναι κατηγορίαν,
ὦ βασιλεῦ. κεῖται μὲν γὰρ πρὸς τοῖς ὁρίοις Περσῶν
νεὼς ᾧ παραπλήσιον | οὐδέν, ὡς ἔστιν ἁπάντων 
 
 
 
 

 
τῶν τεθεαμένων ἀκούειν. οὕτω μέγιστος μεγίστοις
ἐγεγόνει τοῖς λίθοις, τοσοῦτον ἐπέχων τῆς γῆς ὁπόσον
καὶ ἡ πόλις. ἤρκει γοῦν ἐν τοῖς ἐκ τῶν πολέμων
φόβοις τοῖς οἰκοῦσι τὴν πόλιν μηδὲν εἶναι πλέον τοῖς
 ἑλοῦσι τὴν πόλιν οὐκ ἔχουσι κἀκεῖνον προσεξελεῖν τῆς
ἰσχύος τοῦ περιβόλου πᾶν ἐλεγχούσης μηχάνημα. ἦν
δὲ δὴ καὶ ἐπὶ τὸ τέγος ἀναβᾶσι πλεῖστον ὅσον τῆς
πολεμίας ὁρᾶν, οὐ μικρὸν πολεμουμένοις πλεονέκτημα
ἀνθρώποις. ἤκουσα δὲ καὶ ἐριζόντων τινῶν, ἐν ὁπο-
 τέρῳ τὸ θαῦμα μεῖζον | ἱερῷ, τῷ μηκέτ’ ὄντι
 τούτῳ ἢ ὃ μήποτε πάθοι ταὐτόν, ἐν ᾧπερ ὁ Σάραπις.

ἀλλὰ τοῦτο μὲν τὸ τοιοῦτο καὶ τοσοῦτον ἱερόν,
ἵν᾿ ὑπερβῶ τὰ τῆς ὀροφῆς ἀπόρρητα καὶ ὅσα ἀγάλματα
σιδήρου πεποιημένα κέκρυπτο τῷ σκότῳ διαφεύγοντα
 τὸν ἥλιον, οἴχεται καὶ ἀπόλωλε, θρῆνος μὲν τοῖς ἰδοῦ-
σιν, ἡδονὴ δὲ τοῖς οὐχ ἑωρακόσιν, οὐ γὰρ ἴσον ἐν
τοῖς τοιούτοις ὀφθαλμοί τε καὶ ὦτα, μᾶλλον δὲ τοῖς
οὐκ ἰδοῦσιν ἄμφω, καὶ λύπη καὶ ἡδονή, τὸ μὲν ἐκ τοῦ
πτώματος, τὸ δ’ ὅτιπερ οὐ τεθέανται.

ἀλλ’ ὅμως
 εἴ τις ἀκριβῶς σκοπήσειεν, οὐ σὸν τοῦτο, τοῦ δὲ ἠπα-
τηκότος ἀνθρώπου μιαροῦ καὶ θεοῖς ἐχθροῦ καὶ δει-
 λοῦ καὶ φιλοχρημάτου | καὶ τῇ τικτόμενον αὐτὸν
 
 

 
δεξαμένη̣ γῇ δυσμενεστάτου, ἀλογίας μὲν ἀπολελαυ-
κότος τύχης, κακῶς δὲ χρωμένου τῇ τύχῃ δουλεύοντος
τῇ γυναικί, πάντα ἐκείνῃ χαριζομένου, πάντα ἐκείνην
ἡγουμένου. τῇ δ’ ἀνάγκη πάνθ’ ὑπηρετεῖν τοῖς ταῦτα
ἐπιτάττουσιν, ὧν τῆς ἀρετῆς ἀπόδειξις τὸ ζῆν ἐν ἱμα- 
τίοις πενθούντων καὶ μείζων γε ταύτης τὸ ἐν ἐκείνοις
ὧν οἱ καὶ τῶν σάκκων ὑφάνται.

| τοιοῦτον 
ἐργαστήριον ἠπάτησέ σε, ἐφενάκισεν, ὑπηγάγετο, παρ-
εκρούσατο, πολλοὺς δὲ καὶ θεοὺς παρὰ τῶν <παίδων
τῶν> θεῶν μαθόντες ἴσμεν ἀπατηθέντας. ὡς γὰρ δὴ 
καὶ θυόντων ἱερεῖα καὶ οὕτως ἐγγύς, ὡς ἐπὶ τὰς ἐκεί-
νων ῥῖνας τὸν καπνὸν εἰστρέχειν, καὶ ὡς ἀπειλούντων
καὶ μείζω μικροῖς ἐπαγόντων καὶ κομπούντων 
καὶ πεπιστευκότων μηδὲν ἂν αὐτῶν ποτε φανῆναι
δυνατώτερον, τοιούτοις πλάσμασι καὶ τέχναις καὶ ῥή- 
μασι μεμηχανημένοις δεινοῖς ἐμβαλεῖν ὀργὴν τὸν πρᾳ-
ότατον | βασιλέων ἐξήγαγόν πως αὑτοῦ, ἐπεὶ τά 
 
 

 
γε ὄντως αὐτοῦ φιλανθρωπία, ἔλεος, οἶκτος, ἡμερότης,
ἐπιείκεια, τὸ σώζειν μᾶλλον ἢ ἀπολλύναι. ἀλλ’ ὄντων
 τῶν τὰ δικαιότερα | λεγόντων, ὅτι, εἴπερ τι
οῦτον εἴη, δίκην μὲν δεῖ τοῦ τολμήματος λαβεῖν,
 τούτῳ δὲ αὐτῷ προνοηθῆναι τοῦ μέλλοντος ὁ τὴν Κα-
δμείαν νικῆσαι νίκην οἰόμενος δεῖν πανταχόθεν
ἐνίκησεν. 
 48. Ἔδει δὲ αὐτὸν <μὴ> μετὰ τὰς οἰκείας
τὰ σαυτοῦ θεραπεύειν μηδ’ <ὁρᾶν> ὅπως μέγας εἶναι
 τοῖς τὴν μὲν γεωργίαν ἀποδρᾶσιν, ὁμιλεῖν δὲ ἐν τοῖς
ὄρεσι λέγουσι τῷ τῶν ὅλων ποιητῇ, ἀλλ’ ὡς τὰ σὰ καὶ]
καλὰ καὶ ἐπαίνων ἄξια παρὰ πᾶσιν ἀνθρώποις δοκοῖ.
νῦν δὲ μέχρι μὲν τοῦ λαβεῖν καὶ κενῶσαί σοι τοὺς
θησαυροὺς πολλοὶ φίλοι καὶ ἐπιτήδειοι καὶ πρὸ τῶν
 ψυχῶν αὐτοῖς ἡ σὴ βασιλεία, καιροῦ δὲ ἥκοντος καὶ
βουλῆς παρούσης εὔνοιαν ἀπαιτούσης ταυτὶ μὲν ἠμέ-
 λῆται, | τὰ δὲ ἴδιά σφισιν ἐσπούδασται.

κἆν
προσελθών τις αὐτοῖς τί ταῦτα; ἔρηται, τὸ μὲν αὑ-
τῶν ἔξω τῆς αἰτίας ποιοῦσι, καὶ ὅτι πεποιήκασιν ἀπο-
 κρίνονται ἅ γε τῷ βασιλεῖ ἔδοξε καὶ ἐκεῖνον τὴν ἀπολο-
γίαν ὀφείλειν καὶ τοιαῦτα λέγουσιν. οἱ δ’ ὀφείλοντες
 
 
 
 
 
 

 
ἦσαν οὗτοι οἱ οὐδέποτε λόγον ἕξοντες οὐδένα ὑπὲρ
τῶν πεπραγμένων· τίς γὰρ ἂν ὑπὲρ τοιούτων
κῶν γίνοιτο λόγος; οἱ δὲ πρὸς μὲν τοὺς ἄλλους
ἀρνοῦνται μὴ σφῶν εἶναι τοῦτο τὸ ἔργον, ἐντυγ-
χάνοντες δὲ σοὶ καταμόνας δι’ οὐδενὸς ἄλλου τὸν 
σὸν οἶκον οὕτως εὖ πεποιηκέναι φασίν. ὧν τὸν σὸν
ἀπαλλάξειαν οἶκον οἱ γῇ τε καὶ θαλάττῃ τὴν σὴν ἐπι-
στήσαντες κεφαλήν· ὡς οὐκ ἔσθ᾿ ὅ τι μεῖζον ἂν παρ’
αὐτῶν λάβοις. οἱ γὰρ ἐν φίλων ὀνόματι καὶ
νων ἀφ’ ὧν ἂν βλάψαιεν λέγοντες τῷ πιστεύεσθαι 
πρὸς τὴν βλάβην ἀφορμῇ χρώμενοι ῥᾳδίως ἐζημίωσαν. 
 50. Ἀλλ’ ἐπὶ τούσδε μέτειμι τῆς ἀδικίας αὐτῶν
τὴν ἀπόδειξιν ἐκ τῶν νῦν εἰρημένων ποιησόμενος. 
 | Φέρε γάρ, διὰ τί φατε κατασκαφῆναι τὸ μέγα 
τοῦθ’ ἱερόν; οὐ διὰ τὸ δόξαι τῷ βασιλεῖ; καλῶς. οὐκ- 
οὑν οἱ καθαιροῦντες οὐκ ἠδίκουν τῷ τὰ δοκοῦντα
τῷ βασιλεῖ ποιεῖν. ὅστις οὖν τὰ μὴ δοκοῦντα τῷ βα-
σιλεῖ πεποίηκεν, ἀδικεῖ; οὐκοῦν ὑμεῖς οὗτοί γέ ἐστε
οἷς οὐδὲν ἔνι τοιοῦτον εἰπεῖν ὑπὲρ ὧν δεδράκατε.

εἰπέ μοι, διὰ τί τὸ τῆς Τύχης τοῦτο σῶν ἐστιν
ἱερὸν καὶ τὸ τοῦ Δῖός καὶ τὸ τῆς Ἀθηνᾶς καὶ τὸ τοῦ
Διονύσου; ἆρ’ ὅτι βούλοισθ’ ἂν αὐτὰ μένειν; οὔ, ἀλλ’
ὅτι μηδεὶς τὴν ἐπ’ αὐτὰ δέδωκεν ὑμῖν ἐξουσίαν. εἰλή-
 φατε δὲ τὴν κατ’ ἐκείνων ἃ διεφθάρκατε; <οὔ.> πῶς
 οὐκ ὀφείλετε δίκην; ἢ πῶς ἃ δεδράκατε | καλεῖτε
δίκην τῶν πεπονθότων οὐδὲν ἐν οὐδενὶ πεποιηκότων
ὃ δέχοιτ᾿ ἂν αἰτίαν; 
 52. Ἦν σοι, βασιλεῦ, κηρύξαι· μηδεὶς τῶν ὑπ’
 ἐμοὶ νομιζέτω θεοὺς μηδὲ τιμάτω μηδὲ αἰ-
τείτω τι παρ’ αὐτῶν μήθ’ ἑαυτῷ μήτε παισὶν
ἀγαθὸν πλὴν εἰ σιγῇ τε καὶ λανθάνων, ἅπας δὲ
ἔστω τοῦ παρ᾿ ἐμοὶ τιμίου καὶ βαδιζέτω μεθέ-
ξων τῶν ἐκείνῳ δρωμένων καὶ τάς τε εὐχὰς
15 ᾑπερ ἐκείνῳ ποιείσθω καὶ τὴν αὑτοῦ κεφαλὴν
ὑπαγέτω τῇ τοῦ τὸν λεὼν ἁρμοττομένου χειρί.
τὸν δ’ ἀπειθοῦντα πᾶσα ἀνάγκη τεθνάναι.

ταῦτ’ ἦν μέν σοι κηρύξαι ῥᾴδιον, οὐ μὴν ἠξίωσάς
 
 
 
 


 
γε οὐδ’ ἐπέθηκας ζυγὸν ἐνταῦθα ταῖς τῶν ἀνθρώπων
ψυχαῖς, ἀλλ’ οἴει μὲν τοῦτ’ ἐκείνου βέλτιον εἶναι, οὐ
μὴν ἀσέβημά γε ἐκεῖνο οὐδ’ ἐφ’ ᾧ τις ἂν δικαίως καὶ]
κολασθείη. ἀλλ’ οὐδὲ τῶν τιμῶν τούς γε τοιούτους 
ἀπέκλεισας, | ἀλλὰ καὶ ἀρχὰς ἔδωκας καὶ συσσί- 
τοὺς ἐποιήσω καὶ τοῦτό γε πολλάκις καὶ προὔπιες καὶ ·
νῦν πρὸς ἄλλοις τισὶ παρέζευξας σεαυτῷ συμφέρειν
τῇ βασιλείᾳ νομίσας ἄνδρα ὀμνύντα θεοὺς πρός τε
τοὺς ἄλλους καὶ σὲ καὶ οὐκ ἀγανακτεῖς οὐδ᾿ ἀδικεῖσθαι
τοῖς τοιούτοις ὑπολαμβάνεις ὅρκοις οὐδ’ εἶναι ·πάντως 
κακὸν τὸν ἐν τοῖς θεοῖς ἔχοντα τὰς βελτίους ἐλπίδας. 
 54. Σοῦ τοίνυν οὐκ ἐλαύνοντος ἡμᾶς, ὥσπερ οὐδ’
ὁ τοὺς Πέρσας ἐκεῖνος μεθ’ ὅπλων ἐληλακὼς τοὺς
ἐναντίως ταύτῃ τῶν ὑπηκόων πρὸς ἑαυτὸν ἔχοντας,
πῶς ἐλαύνουσιν οὗτοι; κατὰ τὶ δὲ δίκαιον ποιοῦνται 
τὰς ἐφόδους; πῶς δ’ ἀλλοτρίων ἅπτονται μετ’ ὀργῆς
ἀγρῶν; πῶς δὲ τὰ μὲν καταφέρουσι, τὰ δὲ ἀράμενοι
φέρουσιν ὕβρει τῇ τοῦ τὰ τοιαῦτα ποιεῖν προστιθέντες
ὕβριν τὴν ἐκ τοῦ καλλύνεσθαι τοῖς πεπραγμένοις; 
 55. Ἡμεῖς, ὦ βασιλεῦ, σοῦ μὲν ταῦτα καὶ ἐπαι- 
νοῦντος καὶ ἐπιτρέποντος οἴσομεν οὐκ ἄνευ μὲν λύπης,
 
 

 
 δείξομεν δ’ ὡς | ἄρχεσθαι μεμαθήκαμεν. εἰ δ’
οὐχὶ καὶ σοῦ διδόντος οἵδε ἥξουσιν ἢ ἐπὶ τὸ διαπε-
φευγὸς αὐτοὺς ἢ διὰ τάχους ἀναστάν, ἴσθι τοὺς τῶν
ἀγρῶν δεσπότας καὶ αὑτοῖς καὶ τῷ νόμῳ βοηθήσοντας.