Veniens autem lesus in
partes Caesareae Philipjn interrogavit
discipulos suos dicens:
quem dicunt homines esse filium
hominis ? illi autem dixerunt : quidam
quidem lohannem bajjtistam,
alii autem Eliam, alii vero Hieremiam
vel unum ex prophetis. dicit
eis : vos autem quem me dicitis esse ?
respondens autem Simon Petrus
dixit: tu es Christus filius dei vivi. 
 InteiTOgat Christus discipulos
suos, quem eum dicunt homines
esse, ut ex apostolorum responsionibus
nos discamus diversas opiniones
fuisse tunc apud ludaeos
de Christo. non solum autem,
sed etiam illud, ut nos qui volumus
esse Cliristi imitatores semper
scrutemur qualis opinio sit
apud homines de nobis. quod
multum proficit nobis, ut si quid
mali dicitur de nobis, occasiones
mali ilhus omni modo praecida- 
 
 
 

 
 
 mus a nobis, si quid autem dicitur
boni, eius occasiones amplius
augeamus.
sed et discpuli episcoporum apostolorum
instruuntur exemplo, ut
qualescumque opiniones de episcopis
suis audierint foris, referant
eis.
tamen vide propter diversas Iudaeorum
opiniones de Christo.
qua causa quidam quidem eorum
dicebant eum loannem baptistam :
videlicet aestimationem secuti
Herodis dicentis ad pueros suos :
»hic est lohannes baptista; ipse
surrexit a mortuis, <et>
operantur in «, alii autem
Eliam : videlicet aestimantes quod
aut secundam nativitatem suscepit
Elias. aut ex eo tempore in 
corpore vivens in tempore apparuit
illo. qui vero Hieremiam putabant,
propter illa putabant
quae in principio ipso ad Hieremiam
dixerat deus: »ecce constitui
te hodie super gentes et reges,
eradicare et demolire et perdere
et reaedificare et «, 
 
 
 

 
 non intellegentes, quoniam Hieremias
typus fuerat Christi (et
propterea quae ad eum promissa
sint, in Christo sunt adinpleta),
arbitrabantur ipsum esse Hieremiam
quem deus in gentibus constituisset
prophetam. qui autem
unum ex prophetis eum arbitrabantur,
ratione simili movebantur
propter illa quae deus quasi
ad ipsos locutus est prophetas,
non tamen sunt in ipsis inpleta. 
 Et udaei quidem faciebant
de Christo aestimationes dignas
velamine quod positum erat super
cor eorum. Petrus autem quasi
non carnis et sanguinis discipulus,
sed qui revelatione dei patris
erat dignificatus,
denegavit quidem ahquid eorum
esse esum, quae arbitrabantur
udaei,
confessus est autem: tu es Christus,
quod nesciebant udaei. et
non solum confessus est: tu es
Christus, sed etiam quod maius
est : filius dei vivi, qui et per prophetas
dixerat: »vivo ego, dicit
dominus«. 
 
 
 

 
 
 
 et forsitan ideo dicebatur vivus,
secundum eminentiam qua supereminet
omnibus habentibus in
se vitam, quoniam et »solus habet
« et est fons vitae.
et fons quidem vitae proprie dicitur
deus pater, qui dicit per Hiere-
miam:
»me dereHquerunt fontem aquae
vivaea. vita autem est quasi de
fonte vitae patris procedens, qui
dixit: »ego sum vita«. et vide
quoniam sicut non est idipsum
fons <fluvii> et fluvius, sic non
idipsum fons vitae et vita.

Beatus es Simon Bariona,
quia caro et sanguis non revelavit
tibi.sed pater meus qui est in caelis.
et ego dico tibi: tu es Petrus, et
super hanc petram aedificabo ecclesiam
meam, et portae inferorum
non praevalebunt ei.
Forsitan si et nos dixerimus quod
dixit Petrus : tu es Christus filius
dei vivi, non carne nobis et sanguine
revelante, sed patre qui est
in caelis mentem nostram inluminante, 
<et ipsi> Petrus erimus, et
eandem beatitudinem consequemur 
quam ille. propter confessionem 
nostram similem confessioni
illius. 
 
 
 

 
 
 
 > 
 tunc autem non caro et sanguis
revelavit nobis lesum esse
Christum filium dei vivi, sed pater
qui est in caelis, quando conversatio
nostra »in caelis« est et
est revelatione patris caelestis;
tunc vere revelatio dei abstulit
quidem a nobis omne »velamentum«
cordis, dedit autem nobis
»spiritum sapientiae et revelationis«.
si autem secundum carnem et
sanguinem conversemur, alias autem
confiteamur lesum Cliristum
esse filium dei vivi, utputa dogma
huiusmodi suscipientes a parentibus
traditum nobis, tunc non
pater revelavit nobis. sed caro
et sanguis. propterea nec stabiles
sumus in fide ipsius sicut Petrus,
nec similem ei beatitudinem
consequemur.
si ergo et nos. patre nobis (sicut
diximus) revelante confitentes le-
sum esse Christum filium dei vivi,
facti fuerimus Petrus, utique et
nobis dicetur a deo verbo: tu es
Petrus, et super hanc petram aedificabo
ecclesiam meam et cetera;
petra est enim omnis qui imitator
est Christi, ex quo bibebant, qui 
 
 
 

 
 <> «.
́ndaav <>,

Si autem super unum
illum Petrum arbitraris universam
ecclesiam aedificari a deo,
quid dices de lacobo et lohanne
filiis »tonitrui« vel de singuhs apostolis?
vere ergo ad Petrum quidem
dictum est: tu es Petrus, et
super hanc petram aedificabo ecclesiam
meam, et portae inferorum
non praevalehunt ei; tamen omnibus
apostohs et omnibus quibusque
perfectis fidehbus dictum videtur,
quoniam omnes sunt Petrus
et petrae, et in omnibus aedificata
icata est ecclesia Christi, et adversus
nuHum eorum qui tales sunt
portae praevalent inferorum. tamen
ex eo quod sequitur videamus. 
 
 
 

 
 pv
 
 putas soli Petro dantur a Christo 
claves regni caelorum, et nemo
alius beatorum accipiet eas? si
autem commune est inter omnes
quod dicitur: dabo tibi claves
regni caelorum, quomodo non omnia
quae superius sunt relata ad
Petrum, omnium videantur esse
communia ?
apud Iohannem enim dans spiritum 
sanctum Iesus discipulis suis
per insufflationem sic dicit: «accipite 
spiritum sanctum; si cuius
dimiseritis peccata dimittentur
ei, si cuius autem tenueritis tenebuntur«,
buntur«, 
 
 
 

 
 quasi omnibiis talibus constitutis
qualis erat et Petrus. omnes
enini qui imitatores sunt Christi,
similiter petrae cognominantur
quemadmodum Christus, et de
omnibus talibus bibunt »spiritalem
potunKc homines spiritales.
et quemadmodum secundum Christi
nomen omnes qui sunt ilhus,
christi dicuntur (dicente propheta:
»ut salvos faeiat christos «),
sic quoniam iustitia dicitur Christus, 
omnes iusti iustitiae sunt,
et sapientiae sunt secundum quod
Christus sapientia est. et sic invenies
in omnibus reliquis nominibus
Christi, ut recte dicatur ad
omnes: tu es Petrus, et super hanc 
 
 
 

 
 petram aedificaho ecclesiam meani,
et portae inferorum non praevalebunt
ei. cui ei? utrum petrae
non praevalebunt in qua aedificat
Christus ecclesiam, aut ei ecclesiae
non praevalehunt quam aedificat
super petram, non exprimit
manifeste.
tamen manifestum est, quia nec
adversus petram illam super quam
aedificatur ecclesia, nec adversus
ecclesiam quae aedificatur super
huiusmodi petram, portae praevalebunt
inferorum: quemadmodum
nec »via serpentis super petram«
(secundum quod in Proverbiis
positum est) poterit inveniri. adversus
quem autem portae praevaluerint
inferorum, ille neque
petra dicendus est super quam
aedificat Christus ecclesiam, neque
ecclesia quae super petram aedificatur
a Christo: quoniam sive
qui petra inambulabihs est serpenti,
sive qui vere ecclesia est,
fortior est portis sibi adversantibus
inferorum propter Christum
virum sapientem, qui aedificavit
super petram ecclesiam suam.

Nam cum sciamus quod
unumquodque peccatum per quod
descenditur ad inferos, porta sit
inferorum, intellegemus quoniam
omnis anima quae recipit super
se peccatum et propterea non est
sancta, neque petra est super
quam aedificat Christus ecclesiam
neque ecclesia est neque
pars ecclesiae quam Christus aedificat
super petram. si quis autem 
contradicere nobis vult propter
multitudinem hominum qui credere
aestimantur ecclesiastico-
<rum>, placetur responso
»multi vocati, pauci autem electia,
item illo quod dominus adeuntibus
se respondit: »contendite intrare
per angustum ostium, dico
enim vobis quoniam multi quaerent
introire et non poterunt«,
item: »quam angusta porta et tribulata
via quae ducit ad vitam,
et pauci sunt qui inveniunt eama.
considerans autem quod dicit:
wmulti quaerent introire et non
poterunt«, intelleges quoniam 
 
 
 

 
 
 
 
 de illis est dictum, qui gloriantur
se esse de ecclesia, negligenter
autem et non secundum praeceptum
domini conversantur. qui
ergo quaerunt introire et non possunt,
ideo non possunt, quia portae
inferorum praevalent contra
eos; adversus quos autem non
praevalent, sine dubio poterunt
introire, quoniam »omnia« possunt
»in Christo qui« eos «con-
fortat«.
et hoc scire debemus, quoniam
sicut portae singulae civitatum
nomina propria habent, sic unaquaeque
forta inferorum secundum
speciem uniuscuiusque peccati
proprium habet nomen; utputa
una porta dicitur fornicatio, 
per quam omnes fornicatores ingrediuntur
in tartara, altera autem
denegatio Christi, per quam
denegatores Christi descendunt in
inferos,
tertia cupiditas pecuniarum, per
quam cupidi pecuniarum incedunt,
non deo, sed mammonae
servientes.
adhuc autem et unusquisque haereticorum
auctorum, qui ali-
 
 
 

 
quam falsi nominis scientiam genuerunt, 
aedificavit aliquam inferi 
portam; et aliam quidem
Marcion et Basilides, aliam autem
Valentinus.
et sic singuli patres singulorum
dogmatum perversorum , quasi
architecti impietatis, portas aliquas 
inferi construxerunt, et multi 
intrant per illas qui sequuntur
dogmata perversitatis eorum.
cum sint ergo multae et innumerabiles 
inferorum portae, nulla
earum praevalet contra eum, qui
aut petra est aut aedificata ecclesia 
super petram. tamen portae
istae aliquam habent virtutem,
quoniam adversus aliquos quidem
praevalent, qui non se extendunt
adversus eas neque conantur resistere 
eis, ab aliis autem vincuntur, 
qui non recedunt ab eo, qui
dixit: »ego sum ianua«, et ideo
destruunt omnes inferorum portas 
ab anima sua.

Et non solum hic portae
inferorum appellantur peccata,
sed etiam propheta gratias agens
deo, qui sublevat humiles de portis 
mortis deorsum consistentibus,
dicit: oqui exaltas me de portis 
 
 
 

 
 <> » ́-
 
 mortis, ut adnuntiem omnes laudes
tuas in portis filiae «. ex
hoc enim discimus, quia forte possibile
non est aliquem omnes laudes
dei adnuntiare, nisi exaltatus
fuerit »de portis « et factus
fuerit in omnibus »portis «.
portae autem Sion contrariae intellegendae
sunt portis mortis.
ut sit quidem porta mortis luxuria
porta autem Sion castitas,
porta mortis iniquitas porta autem
Sion iustitia.
porta mortis timor porta Sion
virtus. porta mortis insipientia
porta Sion sapientia. ***
propter quas omnes portas dicebat
propheta: »aperite mihi portas
iustitiae. ut ingressus eas con-
fitear «.
Considera adhuc (sipotes) et illud
quod dicitur: mon est nobis conluctatio
cum carne et sanguine,
sed adversus potestates, adversus
rectores huius mundi tenebrarum,
adversus spiritaha nequitiae
in caelestibusu, ne forte
et unaquaeque potestas et unus- 
 
 
 

 
 <, >,
 < 
 quisque rector mundi huius, mundi
tenebrarum, et singulae spiritales
nequitiae in caelestibus,
poriae sint inferorum et portae
mortis, quibus portis contrariae
sunt appellandae multae portae
iustitiae secundum angelos dei,
qui »sunt spiritus ad ministerium
transmissi propter eos qui sunt
hereditaturi salutem«.
sicut enim ex parte bona multae
dicuntur portae, post multas
autem est una secundum quod
dicitur: »aperite mihi portas iustitiae,
ut ingressus eas confitear 
domino: haec porta domini, iusti
intrabunt in eam« (dominus ergo
est porta domini singularis),
sic in parte mala multae quidem
sunt portae inferorum et mortis,
unaquaeque videlicet potestas adversus
quam »conluctaio nobis
est«, super omnes autem illas
mahgnus porta est mortis et
inferorum.
scientes ergo singulas species carnalium
passionum, per quas descendimus
in mortem si peccaverimus,
caveamus ab eis ut non
peccemus, sed exaltati »de portis
mortisK adnuntiemus »omnes laudes
dei in portis fihae Sion«. 
 
 
 

 
 <> 
 
 
 utputa <in> una porta filiae
quae dicitur castitas, in castitate
laudes dei adnuntiemus; et in
altera, quae dicitur iustitia, in
iustitia laudes dei adnuntiemus.
et generaliter in quibuscumque
laudabiles fuerimus, in eis possumus
laudes dei adnuntiare;
in quo autem non fuerimus, neque
laudare possumus deum. ideo
diximus supra: nisi qui f uerit in
omnibus portis Sion, non potest
omnes laudes dei adnuntiare.
quoniam autem facti sumus in
hoc ut de portis loquamur, illud
quoque non puto praetereundum
quod dicit proplieta: »oderunt in
portis arguentem, et verbum
sanctum abominati suntc,
ne forte qui »in portis«
etiam ipse unus
est consistentium in portis filiae
Sion, arguens eos qui in contrariis
portis consistunt, id est in peccatis,
portis mortis et inferorum;
nec enim potest quis arguere
sancte, nisi ipse consistat in portis
filiae Sion.
si autem non ita intellexeris propheticum
dictum,
 
 
 

 
>quomodo digna inveniatur prophetico
spiritu dictio ista? numquid
non suffecerat dicere: »oderunt
arguentem«, nisi addidisset:
portis«?

Post haec videamus quomodo
dictum est Petro et omni
fideh, qui Petrus est: dabo tibi
claves regni caelorum. et primum
quidem arbitror consequenter dominum
prius dixisse: super hanc
petram aedificabo ecclesiam meam,
et portae inferorum non praevalebunt 
ei et postea: tibi dabo claves
regni caelorum.
dignus est enim ab eodem
ipso verbo accipere claves regni
caelorum, qui obstruxit portas
inferorum, ut non praevalerent
adversus eum. quasi
praemium enim in secundo loco
dantur claves regni caelormn ei
qui potuerit virtutibus portas obstruere
inferorum, ut ipse sibi
aperiat portas regni caelorum
quae clausae sunt eis, qui a portis
inferorum vincuntur. et ingreditur,
qui quidem castus est, per
aliquam castitatis portam, ipsa
castitate sibi eam aperiente, ut
clave. qui autem iustus est, intrat
per iustitiae portam, quae
aperitur clave iustitiae. et sic in
singuhs quibusque virtutibus.
omnis enim species virtutum, 
 
 

 
 
 
 cum quis eam coeperit operari.
quasi ipsa se adaperit ante eum
qui accesserit ad eam ex corde,
doinino videlicet eam aperiento
per gratiam suam ei, qui a portis
inferorum non fuerit victus, ut inveniatur
eadem virtus et porta
esse et clavis portae, et tot inveniantur
claves quot portae.
forsitan autem et unaquaeque
virtus regnum est caeli, et omnes
simul sunt regnum caelorum. secundum
hoc qui conversatur secundum
virtutes, iam videtur in
regno esse caelorum. forsitan secundum
hunc intellectum et iUud
dicitur: wpaenitentiam agite, adpropinquavit
regnum caelorum«,
ut non ad tempus referatur, sed
ad actum et propositum uniuscuiusque,
quod dicitur: »adpropinquavit
regnum caelorum«,
quod est Christus, qui est omnis
virtus, qui venit et loquitur.
sicut enim »regnum dei non venit
cum observatione, nec dicent:
ecce hic, ecce «, sed est intra 
 
 
 

 
 
 
 discipulos Christi, sic et regnum
caelorum. nam videtur ad idipsum
referri in multis locis evangeliorum
regnum caelorum et
regnum dei. 
 Vide autem quantam potestatem
habet petra, super quam
aedificatur ecclesia Christi, et omnis
qui dicit: tu es ChristiLS filius
dei vivi, ut etiam iudicia eius maneant
firma, quasi deo iudicante
per eum, si tamen in eo ipso quo 
iudicat, portae inferorum non
praevaluerint ei. qui ergo iniuste
iudicat et non secundum verbum
dei [neque] ligat in terris, neque
secundum voluntatem ipsius solvit,
portae inferorum praevalent
contra eum. adversus quem autem
portae non praevalent inferorum,
iste iuste iudicat; propter
quod et habet claves regni caelorum,
et aperit eis qui soluti fuerint
swper terram, ut sint soluti et
hberi in caelo, et cludit eis qui
iusto iudicio eius hgati fuerint
super terram, ut sint quasi hgati
in caelo et iudicati. quoniam
autem qui episcopatus vindicant
locum, utuntur hoc textu quemadmodum
Petrus, et claves regni 
 
 
 

 
 <>
 
 
 caelorum acceptas habentes a
Christo docent, quoniam qui ab
eis ligati fuerint, et in caelo esse
ligatos, et qui ab eis soluti fuerint,
id est remissionem acceperint,
esse et in caelo solutos, dicendum
est quoniam bene dicunt, si opera
habent illa propter quae dictum
est illi Petro: tu es Petrus, et tales
sunt ut super eos aedificetur ecclesia
Cliristi, si portae inferormn
non praevalent eis. alioquin ridiculum
est ut dicamus eum, qui
»vinculis peccatorum suorum ligatus
est« et »trahit peccata
sicut funem longum, et tamquam
iugi lorum vitulae iniquitates
suas«, propter hoc sohnn,
episcopus dicitur, habere
huiusmodi potestatem, ut soluti
ab eo sint sokiti in caelo, aut hgati
m terris sint hgati in caelo.
 
 
 

 »sit ergo episcopus «,
qui alterum ligat aut solvit,
dignus sit ligare vel solvere in
caelo: »sit unius uxoris vir, sobrius,
castus. ornatus, hospitalis,
docibihs, non vinolentus, non percussor,
sed modestus, non litigiosus,
non concupitor pecuniarum,
bene praesidens domui suae, filios
habens subditos cum omni «.
si tahs fuerit, non iniuste
ligabit super terram neque sine
iudicio solvet. propterea quaecumque
solverit super terram qui
huiusmodi est, soluta erunt et in
caelo, et quae hgaverit super terram,
ligata erunt et in caelo.
si enim <non> fuerit quis (ut
dicam) Petrus et non habuerit
quae in hoc loco dicuntur quasi
ad Petrum, et putaverit se posse
Hgare, ut sint ligata in caelo, et
solvere, ut sint soluta in caelo,
ipse se fallit. non intellegens voluntatem 
scripturae, et »inflatus«
incidit ’in iudicium diaboli«.

Tunc praecejjit discipulis
suis, ut nemini dicerent quoniam
ipse est Christus. exinde coepit
lesus ostendere discipulis suis quoniam
oporfef eum ire in Hieruscdem 
 
 
 

 
 » <> 
 
 et multa pati a senioribus et principibus
et scribis et occidi et tertia
die resurgere. 
 Superius quidem scriptum
est, quoniam »hos duodecim misit
lesus dicens eis: in viam gentium
ne abieritis, et in civitates Samaritanorum
ne introeatis, sed ite potius
ad oves perditas domus «
et cetera, quae dixit ad eos mittens
eos ad praedicandum. videamus
ergo si apostolatus iam
opera facientes eos volebat etiam
praedicare quoniam ipse erat Christus,
et si volebat, dignum est
quaerere, quid est quod nunc
praecipit discipulis suis, ut nemini
dicant quoniam ipse est Christus.
si autem nolebat, quomodo salventur
quae de testimonio mandata
sunt eis,
quale est illud: »tradent enim vos
in conciUis, et in synagogis suis
flagellabunt vos, et ante praesides
et reges stabitis propter me
in testimonium ilhs et gentibus«,
vel ilhid: »cum tradiderint vos,
nohte solhciti esse quomodo aut
quid dicatis; dabitur enim vobis
in illa hora quid dicatis« et
quae sequuntur usque: »non con- 
 
 
 

 
 
 
 
 
 
 
 summabitis civitates Israel, donec
veniat filius ’f. nescio
quomodo haec intellegi possint,
nisi confiterentur lesum esse Christum,
necnon etiam illud quod
dicit: »omnis qui confessus fuerit
me coram hominibus«,
significet confessionem in Christo,
nisi aliquis audeat dicere quia
nolebat tunc praedicari, quoniam
lesus ipse est Christus. sed haec
dixit ut interpretationem loci
huius non ad futurum tempus
trahat, secundum quod postea
discipuU lesu nominati sunt Christiani,
incipiente ab Antiochia
nomine isto.
illud etiam in hoc loco quaerendum
est utrum, cum mitterentur,
iam cognoscebant quoniam ipse
erat Christus. et si iam cognoscebant,
sine dubio cognoscebat et
Petrus. quomodo ergo
post tanta interrogat eos: »vos
autem quem me dicitis «?
quando et respondenti et dicenti
Petro: »tu es Christus filius dei
vivi«,
dixit: »beatus es, Simon Bariona,
quia caro et sanguis non revelavit
tibi, sed patermeus qui est in caelis«.
per haec enim sermo demonstrat,
quoniam tunc primum confessus
f uerat eum Petrus Christum f iHum
»dei vivi«. 
 
 
 

 
 Et vide si potes huiusmodi
facere quaestionis solutionem dicens,
quoniam credere lesum esse
Christum minus est quam
cognoscere.
quoniam autem minus est,
manifestatur ex eo quod refert
lohannes ita: »dicebat ergo lesus
ad eos qui crediderant ei ludaeos:
si vos manseritis in verbo meo,
cognoscetis veritatem et veritas
liberabit vos«, 
 
 
 

 
 ́ ́ 
 
 
 o̓́ 
 ut dicamus : quando mittebantur
ad praedicandum, credebant quidem 
lesum esse Christum, non
tamen adhuc cognoscebant. postea 
autem proficientes per doctrinam 
et plura miracula etiam
cognoverunt, quando et interrogati 
confessi sunt: »tu es Christus 
filius dei vivi«. aut si
aestimentur iam tunc apostoh
cognovisse lesum esse Christum, 
ita est respondendum :
quia inter cognoscere et cognoscere 
differentia est.
utputa : quis sapiens non intellegit
quoniam Timotheus cognoscens
lesum esse Christum non tantum
in agnitione eius erat inluminatus,
quantum Paulus ? quis autem
etiam hoc ignorat, quia etsi multi
vera dicunt dicentes de deo : quoniam
»ipse mihi dedit eorum quae
sunt scientiam veram«, non tamen
omnes similiter manifeste aut perfecte 
cognoseunt ea quae sciunt, 
 
 
 

 
 
 <»> 
 ut dicainus quoniani tunc quidem
apostoli
initia cognitionis Christi habebant
et exigua cognoscebant de
illo, postea autem profecerunt in
agnitione ipsius, ut possent capere
scientiam Christi revelatam
sibi a patre, ciuemadmodum Petrus,
cui et dixit: »beatus es, Simon,
quia non caro et sanguis
revelavit tibi, sed pater meus qui
est in «.
et beatificatur non solum in eo
quod dixit: »tu es « sed in
eo magis quod addidit: »tu es Christus
fiUus dei «. Marcus vero 
et Lucas scripserunt Petrum respondentem
dixisse »tu es «,
non adicientes, quod positum
est in Matthaeo, »filius dei «,
propterea nec scripserunt ad
confessionem Petri relatam beatitudinem
neque <post beatitudinem>
benedictionem dicentem: »tu
es Petrus et super hanc petram
aedificabo ecclesiam meauKc et
cetera.

Aut ita tractandum est,
non quia tunc docebant lesum
esse Christum, et modo praecepit
eis ut nemini dicant, sed tunc
quidem leviter de eo adnuntiabant
quasi de magno et admirabili
viro, Christum autem esse
eum nondum adnuntiabant,
sed quasi ad inductionem Iudaeo
rum quaedam modica praemittebant
de eo, ut praeparatis ex
parte modica ad fidem eius tempore
opportuno etiam hoc adderetur,
quod ipse esset Christus.
aut certe ita quaestio est solvenda,
ut dicamus: pkira, quae tunc
Christus ad apostolos dixit, non
tantum ad apostolos pertinebant
quantum ad omnes credentes in
Christum. nec enim solis conveniebat
apostolis quod est dictum:
»ante praesides et reges stabitis
propter me in testimonium
ilLis et gentibusf, item quod ait:
»tradet autem frater fratrem in
mortem et pater fihum, et insurgent
filii in parentes et morte
adficient eos«, sed et illud: »omnis
 
 
 

 qui confessus fuerit me corani
hominibus« et cetera non
apostolis, sed omnibus credentibus
dicta sunt. secundum hoe
ergo dicendum est, quod praemissa
fuit illa doctrina quae factaestad
apostolos, postea
autem inplenda, ut videantur ea
quidem, quae superius de adnuntiando
Christo sunt dicta a Christo,
non ad tempus pertinere quod
fuit ante Christi resurrectionem,
sed ad tempora post futura, haec
autem quae mandat ut nemini
dicant, timc apostoHs convenire.

Adhuc autem qui vult et
Christum eum praedicatum prius
ab apostolis,
dicet quoniam leviter praemittere
voluit eos mentionem
nominis sui, ut interim facto silentio
praedicationis huiusmodi 
hoc ipsum, quod leviter de Christo
auditum fuerat, digeratur in
sensibus auditorum et sic opportunius
insinuetur eis lesus Christus
crucifixus et ex mortuis suscitatus.
quod in primis nec ipsi
apostoli cognoscebant, sicut prae- 
 
 
 

 
 sens sermo testatur dicens: exinde
coepit ostendere discipulis siiis,
quoniam oportet ire eum in Hierusalem
et multa pati a senioribus et
principibus et scribis, et occidi et
tertia die resurgere. si autem tunc
apostoli haec discebant de lesu
quae erat passurus, quid aestimare
debemus scisse prius de
’hristo eos qui ab apostolis
docebantur?
nam etsi adnuntiabatur eis Christus,
quasi in inductione non
manifeste adnuntiabatur. ideo
et salvator mittens apostolos
volebat ut nemini dicerent manifeste
quoniam ipse erat Christus,
videUcet ut perfectiorem de eo
doctrinam in posterum opportunius
reservarent, quando poterant
adnuntiare eis qui eum viderant
crucifixum de resurrectione
eius ex mortuis.
si enim apostoH, qui semper
iuxta eum fuerunt et viderunt
Mmiracula universa quae fecit«
 
 
 

 >et testimoniuin perhibuerunt
verbis eius, quoniam »verba vitae
aeternae« erant, scandalizati
in ea nocte qua tradebatur,
quid arbitramur passuros eos
fuisse qui primum audiebant, si
audissent quia ipse erat Christus?
propter quod parcens eis
mandat apostolis, ut nemini dicant,
quia ipse est Christus.
sicut fecit Paulus, Atheniensibus
adhuc rudibus constitutis,
adnuntians eis non Christum
filium dei, sed virum quendam
hoc modo: »tempora igitur
ignorantiae despiciens deus. nunc
denuntiat omnibus hominibus
ubique paenitentiam agere, eo
quod statuit diem iudicare orbem
in aequitate, in viro quem statuit
fidem praestare omnibus, resuscitans
eum a mortuis«.

Qui ergo vult, haec quae
tunc ad apostolos dicta sunt, pertinere
ad temjDora post futura et
necdum apostolos tunc praedicasse,
quia ipse esset Christus,
huiusmodi dat rationem: quoniam
interim quidem nomen lesu 
vohiit praedicari, Christum autem
et crucifixum tempore opportuno
post passionem et resurrectionem,
quando et rebus ipsis
quod dicebatur poterat adprobari.
quod sciens dicebat apostolus
ad Corinthios: nec enim iu- 
 
 
 

 
 dicavi scire quid in vobis nisi
lesum Christum et hunc crucifixum«.
ergo primum quidem
lesum praedicaverunt taha et
taha facientem et haec et haec
praedicantem. nunc autem postquam
Petrus confessus est eum
Christum fihum »dei vivi«,
nolens eos hoc interim praedicare
praecepit dicens, ut nemini dicant
quia ipse est Christus. propter
quam autem causam nolebat se
interim praedicari Christum, dat
rationem, quoniam oportet eum
abire in Hierusalem et multa pati.
 
 
 

 si quis ergo confunditur in cruce
Christi, confunditur in dispensatione 
per quani triumphati sunt
in ligno principatus et potestates,
qui genus honiinum debellabant,
cum deberet potius gloriari quasi
ficlehs et sciens haec dispensata 
esse in cruce domini nostri lesu
Christi, per quem crucifixo mundo
traducti sunt et triumphati sunt
principatus eis sohs qui credunt,
in quibus principatibus arbitror
fuisse etiam principem huius mundi. 
propterea iuxtapassionem factus 
dicebat : "nunc princeps luiius
mundi iudicatus est : nunc princeps 
huius mundi expelhtur foras«. 
quo expulso »si fuero (inquit)
exaltatus a terra, omnes trahani
ad me ipsuma, videlicet iam non
tantum quantum poterat prius
potente principe, qui vetabat venire 
ad Christum eos qui trahebantur 
ab ipso.

Necessaria ergo res est
〈praedicando〉 praedicari Christum 
lesuni crucifixum; inutile
autem est ipsum quidem praedicare, 
crucem autem eius tacere.
et non sic inutilis mihi videtur 
 
 
 

 
 X 
 
 qui lesum quidem Christum dicit,
tacet autem
nativitatem eius ex virgine aut
stellam ostendentem nativitatem
ipsius aut angelos in nativitate
eius gloriantes atque dicentes:
»gloria in excelsis deo, et pax super
terram hominibus bonae
luntatis«
aut alia miracula vel signa quae
fecit, quomodo qui Christum quidem
eum dicit. crucifixum autem
eum abscondit.
propterea volens postmodum perfectius
praedicari praecepit, ut
nemini interim dicant quia ipse
est Christus, et praeparabat eos
ut postmodum dicant, quoniam
ipse est Christus qui crucifixus
est et surrexit a mortuis. et vide
diligenter quia non dixit: exinde
coepit dicere vel docere quia oportet
eum abire in Hierusalem, sed
ita: exinde coepit ostendere discipulis
suis. quoniam sicut corporalia
ostendi dicuntur, sic ostendi
dicuntur a Christo ea quae loquebatur.
et non sic jjuto eis, qui
corporaUter eum multa patientem
viderunt. 
 
 
 

 >ostensa fuisse ea quae videbantur,
quomodo cliscijjulis ostensus
est rationabilis sermo de mysterio
passionis et resurrectionis ipsius.

Et tunc quidem coepit
ostendere, consequenter autem postea
capacioribus factis plenius
demonstravit: non iam quasi rudibus
incipiens ostendebat, sed
proficiens in ipsa ostensione. et
si rationis est intellegere, quia
omnino quod coejnt lesus, hoc et
perfecit, <omnino perfecit>
quod coeperat ostendere
discijjulis, quoniam oportet eum
abire in Hierusalem et pati. quando
enim de mysteriis istis perfectam
scientiam ex verbo quis
fuerit consecutus, tunc dicendum
est ex rationabili ostensione sensu
vidente, quae ostenduntur, consummatam
esse ostensionem ***.
quoniam »non capit prophetam
perire extra Hierusalem« ea
de qua etiani ahbi dicitur:
»qui perdiderit animam suam
propter me, inveniet eam«.
oportebat eum abire in Hierusa- 
 
 
 

 
 <> <> > <>
 
 
 lem, ut multa passus in Hierosolymis
et interfectus in eis primitias
resurrectionis ex mortuis
faciat in Hierosolymis illis »quae
sursum«, derelinquens et
et dissolvens Hierusalem
quae fuerat super terram cum
omni cultura eius. quamdiu enim
non »resurrexerat Christus« ***
discipuli eius consurrexerant ei,
deorsum quaerebatur civitas dei
et templum, quod erat in ea, et
altare et sacerdotes eius et levitae
et dona et sacrificia pro peccato
et mundationes. postquam autem
»resurrexit Christus primitiae dormientium«
et consurrexerunt ei,
qui facti sunt conformes morti
eius et resurrectioni eius, tunc
iam non deorsum ab eis, qui consurrexerunt
ei, quaeritur hierusalem
vel domus orationis in ea
vel altare vel cultura vel cultores,
sed sursum, et quasi qui consurrexerunt
et consederunt in caelestibus
Cbristo, viderunt ea quidem
quae fuerant super terram
destructa, quae autem erant in
caelis splendentia.
quae ut instituerentur, oportebat
eum abire in Hierusalem, quae
erat deorsum, et multa pati illic 
 
 

 
 <>
 
 <> 
 a senioribus eiiis et principibus
sacerdotum et scribis, iit glorificetur
nifestatas, ut occidatur quidem
ab eis, qui capiunt beneficia
eius, caelestibus senioribus 
et divinioribus principibus
sacerdotum
et scribis populi, qui vacant
circa litteras non atraniento
scriptas sed »spiritu dei vivia main
Hierosolymis quae sunt deorsum,
regnet autem resurgens in
»Sion monte et civitate dei vivi
Hierusalem caelesti«
de qua dictum est in Psalmo secundo:
wego autem constitutus
sum rex ab eo super Sion montem
sanctum eius, praedicans praeceptum
domini«.
tertia autem die surrexit a mortuis,
ut eripiens a maligno et a
filio eius, in quo mendacium erat
et iniustitia et proelium et omnia
contraria eis, in quibus Christus
liabetur, adhuc autem et a spiritu
inmundo, qui transfiguratur in
spiritum sanctum, adquirat eis
qui fuerint hberati hoc donum,
ut baptizentur spiritu et animo
et corpore »in nomine patris et
fihi et spiritus sancti«, qui
tres dies simul instantes perpetue
eis qui per eos facti fuerint fihi
lucis.

Et accipiens lesum Petrus
coepit eum increpare: propitius
esto tibi, domine, et hoc tibi non
erit. qui dixit: vade post me, satana,
scandalum mihi es, quoniam
non sapis quae dei sunt. sed quae
hominis.
Quoniam coeperat lesus ostendere
discipulis suis quia oportet
eum abire in Hierosolymam et
multa pati, adhuc initia eorum
quae ostendebantur discens
Petrus
indigna haec filio »dei vivi«
et indigna deo patre, qui
revelaverat ei (nec enim revelatum
fuerat ei adhuc oportere pati
fihum dei et occidi talem et tantum
Christum),
ideo accipiens eum et quasi oblitus
dignitatem Christi, quoniam
»filius dei ’i nihil dignum increpatione
dicit aut agit, coepit eum
increpare et quasi necessariam 
habenti propitiationem dicere:
propitius esto tibi, domine. necenim
sciebat adhuc, quoniam hunc
<pro>posuit deus propitiatorem 
 
 
 

 
 per fidem in sanguiiie «.
cuius adfectuin quidem suscipiens
Christus, ignorantiam autem exprobrans
dixit ei: vade post me,
quasi desistenti per ignorantiam
et per ea, quae non recte dicebat,
ire post Christum. satana autem
dixit ei quasi per ignorantiam
aliquid habenti contrarium deo,
quod Hebraei interpretantur contrarius.
si autem non per ignorantiam
dixisset neque increpasset
fihum »dei vivi« dicens:
esto tibi, domine, et hoc tibi non
erit, numquam dixisset ei: vade
post me, quasi desinenti ire post
eum et sequi eum. et si non dixisset
contraria eis, quae dicta fuerant
ab eo, non ei dixisset satana.
nunc autem praevaluerat in eo
satanas,
ut desineret ire post eum et sequi
eum, et fecit eum per ea quae in
ignorantia dixit dignum, ut audiat
satanas et scandalum filii dei et:
non sapis quae dei sunt, sed quae
hominis. quoniam autem <antea>
fuerat post fiUum dei Petrus antequam
peccaret, manifestum est
ex eo quod
 
 
 

 in principio vocationis eorum ita
est dictum ad eos: »venite post
me, et faciam vos piscatores hominum;
et relictis omnibus secuti
sunt eum«.

Simul autem considera
differentiam verbi, quoniam ad
Petrum quidem dixit: vade post
me, satana. ad diabolum autera
dicentem sibi: »haec omnia dabo
tibi, si procidens adoraveris «,
dicit: »vade « sine additamento
ijost me. nam esse ’post
lesum bonum est. propterea
secundum Marcum sic dicit: »vidit
Simonem et Andream fratrem
eius et dixit eis:
venite post me, et faciani vos piscatores
scatores tale est
ilhid quod dicit: »si quis non tolht
crucem suam et sequitur me, non
est me dignus«. et (ut
dicam) considera. ubicumque dicitur 
verbum jjost me, in bono dicitur.
bonum est enim quando
quis post dominum *** vadit, contrarium
autem quando ahquis
reicit sermones domini post se,
vel qui transgreditur ilhid mandatum:
»post concupiscentias tuas
ne vadasc item Ehas in tertio 
 
 
 

 
 
<>
 
 
 Regnoruin ad popnluin dicit:
»usquequo clandicatis voh utrisque
pedibns vestris? si est dominus
deus, ite post euni; si autem
Baal dominns est, ite post «.
haec autem diximus, propter quod
dictum est ad diabolum, quia
»vade, satana«, et non: vade
me, satana, ad Petrum autem:
vade ’post me, satana.
et lioc dicit Petro lesus conversus
ad eum; nam et hoc prodificans
ei fecit.
et beatus ad quem convertitur
Christus, etiam si corripiendi causa
convertitur, sicut est conversus
ad Petrum.
et tu qnidem poteris plura huiusmodi
congregare exempla, in quibus
positum est conversus, et invenies
plerumqne ad utilitatem
eorum positum esse, ad quos convertitur
lesus. milii autem proferre
sufficit in praesenti
illud propheticum dicens: »convertere,
domine, aliquantuluma,
item: »conversus respexit Petrum«,
ubi et conversione eins inluminatus
Petrus cognovit peccatum
sunm et amarissime flevit.
 
 
 

 iteni secundum lohannem:
»et audierunt duo discipuli eius et
secuti sunt lesum.
conversus autem lesus vidit illos
sequentes se et dixit eis: quid
quaeritis?
at illi dixerunt ei: magister, ubi
manes ?«

Adhuc autem requiro
quare dixit ad Petrum: scandalum
mihi es, maxime cum in centesimo
decimo octavo Psahno propheta
pronuntiet dicens: wpax
multa dihgentibus legem tuam, et
non est ilhs scandaluma. dicet
enim ahquis, quoniam proprium
est eorum qui perfectam habent
dilectionem erga deum, ut non
scandahzentur ahquando »caritas«
enim »omnia suffert, omnia
credit, omnia sperat, <omnia sustinet>
caritas numquam excidit«),
quomodo ergo ipse dominus, qui
confirmat omnes qui infirmantur
et erigit omnes ehsos, dicit ad 
Petrum: scandalum mihi es? sed
ita est respondendum, quoniam
non solum lesus non scandaliza- 
 
 
 

 
 
 
 tur, sed nec omnis liomo qui in
dilectione dei perfectus est; sed
quantuni ad se, qui tale aliquid vel
agit vel loquitur, scandaluni est
alteri, licet ille inscandalizabilis
sit. aut certe omnem discipulum
peccantem <esus> scandalum
appellat, sicut et Paulus de huiusmodi
discipulis dicit: «quis infirmatur,
et ego non infirmor? quis
scandalizatur, et ego non «?
si ergo Petrus (propter hoc soluni
quia dixit: propitius tibi esto, et
hoc tibi non erit) scundalum a
Christo est dictus, quasi qui non
saperet quae dei erant sed quae
hominis, quid est dicendum de
omnibus ilhs, qui profitentur se
discipulos Christi, non autem sapiunt
quae stint dei nec aspiciunt
ea quae non videntur aeterna, sed
quae hominum sunt <sapiunt >
aspiciunt, quae videntur et temporalia
sunt? sine dubio multo
magis huiusmodi homines scandala
Christi sunt appellandi. sed
et qui fratrem suum in scandalum
mittit, scandalum Christi est, secundum
quod ipse dicit: »esurivi,
et non dedistis mihi manducarea,
et cetera.
 
 
 

 sicut ergo qui fratrem suum cibat
Christum cibat, sic et qui fratri
suo scandalum fuerit factus Christo
factus est scandalum.
non est ergo leve peccatum sapere
quae liominum sunt, cum debeat
quis in omnibus sapere quod est
dei. hoc autem
quod dicit: »scandalum mihi es,
quia non sapis quae dei sunt, sed
quae hominum«, non solum
est peccantibus in conversatione,
sed
et omnibus qui a dogmatibus dei
ceciderint et ab omnibus ecclesiasticis
verbis et ab omni sapientia
veritatis et sapuerint (verbi
gratia) Basihdis vel Valentini vel
Marcionis aut cuiuscumque eorum,
qui humana docent quasi
divina.

Tunc lesus dixit discipulis
suis: si quis vult venire post
me,
abrieget semetipsum et tollat crucem
suam, et sequatur me. 
 Quoniam superius diximus
magni boni esse ire post Christum,
ideo conferamus omnium
evangehstarum de hoc loco convenientia
verba. et Marcus qui- 
 
 
 

 
 
 
 
 dem (licit lioc modo: »et convocans
populum cum discipulis suis
dixit eis: si quis vult post me venire,
abneget semetipsum et toUat
crucem suam, et sequatur «.
Lucas autem ita: »dicebat ad omnes:
si quis vult post me venire,
abneget semetipsum et tollat crucem
suam, et sequatur «.
ergo per lios omnes manifeste
cognoscimus, quoniam non est
qualiscumque virtutis ire post
Christum et seqiii eum, et nemo
potest ire post Christum, nisi denegaverit
se denegatautemseipswm, 
qui jDriorem vitam suam malam
bona conversione rehnquit. utputa
ahquando hixuriosus denegat
se hixuriosum, conversus ad
castitatem.
et qui erat iniustus. denegat se
iniustum cum coeperit servare
iustitiam. sic et qui insipiens fuerat
ahquando. denegat se insipientem
sapientiam dei suscipiens,
et timidus ahquando confirmatus
in virtute dei timidum denegat se.
sic et in omni mahtia est decendum:
qui se ab ea converterit secundum
quod praecepit lesus, denegat
se quod fuerat. 
 
 
 

 
 consequenter autem est requirendum,
ne forte quis sicut denegat
seipsum, sic et confiteatur seipsum,
denegans se quidem iniustum,
confitens autem se iustum.
sed si iustitia Christus est, qui
iustitiam suscipit, non se confitetur
sed Christum. sic et qui sapientiam
invenit, per hoc ipsum
quod sapienter agit confitetur
Christum. nam et is qui »cordecredit
ad iustitiam, ore autem
confitetur ad salutemcc et operibus
Christo testimonium praebet et
verbis, <merebitur>. quasi qui
haec omnia confessus estChristum
»coram hominibus«, ut
ilhim »coram patrcc onmium Christus.
sic et econtra qui non denegat
semetipsum, se quidem confitetur
denegat autem Christum,
et quasi qui denegaverit Christum,
denegabitur et ipse a Christo.
propterea omnis cogitatio
nostra et intellectus et omnis sermo
et omnis actus nostram quidem
denegationem spiret, Christi
autem testimonium atque confessionem.
credo enim hominis perfecti
omnes actus testimonium
esse Christi, et abstinentiam om-
 
 
 

 nium peccatorum denegationem
hominis esse ducentem post Christum.
iste autem talis Christo
confixus est et tollens crucem
suam sequitur eum, qui propter
nos crucem suam portavit secundum
quod scriptum est in Iohanne:
»receperunt ergo lesum
et adduxerunt et inposuerunt super
eum crucem, et portans crucem
suam egressus est in locum
qui dicitur Calvariae«.

Adhuc autem in eo quod
dicit abneget semetipsum videtur
mihi utile esse exemphim Pauh
denegantis seipsum et dientis: 
 
 
 

 
 < 
 
 »vivo autem non iam ego, vivit
autem in me «. quod
enim dicit »vivo non iam ego«
est denegantis seipsum et quasi
qui deposuit suam vitam, suscepit
autem Christum in se, ut
ipse vivat in eo quasi iustitia,
quasi sapientia, quasi sanctificatio,
quasi pax nostra, quasi virtus
dei, in eo operans omnia haec.
adhuc autem vide et hoc, quod
cum multi essent modi mortis, »inligno«
susjjensus crucifixus est filius
dei, ut omnes qui moriuntur
peccato, non aho modo moriantur
ei nisi secundum crucem; ut dicere
possint: »Christo confixus sum«,
item: »mihi autem absit gloriari
nisi in cruce domini nostri lesu
Christi, per quem mihi mundus
crucifixus est, et ego mundo«.
quamvis ergo videatur se abstinere
ahquis a peccato et sit mortuus
quantum ad peccatum, tamen
nisi in crucem Christi crediderit
et in fide eius qui crucifixus
est abstinuerit se a peccato, non
potest dicere: »ego autem Christo
confixus sum«.
forsitan autem et unusquisque
eorum, qui cum Christo cruci-
 
 
 

 
 ̓́ |
 
 figuntur, »exuit se principatus et
potestates et traducit eas et triumphat
eas in ligno«; miagis autem
Christus in eo haec omnia
facit.

Qui enim voluerit salvam
facere animam suam, perdet illam;
qui autem perdiderit animam suam
propter me, inveniet eam. quid autem 
proficit homo,si totum mundum
lucretur, et animae suae detrimentum 
faciat? aud quam commutationem 
dabit homo pro anima
sua?
Dupliciter possumus intellegere
hoc verbum; primum hoc modo:
si quis amator vitae praesentis et
putans hanc vitam praesentem
esse optimam, parcit animae suae
***timens mori et putans animam
suam per hanc mortem perire,
iste volens hoc modo salvare animam 
suam perdet illam, alienam
faciens eam a vita aeterna. si quis
autem contemnens vitam praesentem 
propter Christi verbum et
confidens de vita aeterna usque
ad mortem pro veritate certaverit, 
perdet quidem animani suarn
(quantum ad vitam praesentem)
tradens eam pro pietate in mor- 
 
 
 

 
 
 
 
 
 tem, quae abusive dicitur mors,	
iste quoniam propter Christum
perdidit animam suam, magis eam
faciet salvam in vita aeterna. alio
autem modo sic intellegimus textum:
si quis intellegit quae est
vera salus, et adquirere vult eam
salutem animae suae, iste abrenuntians
hanc vitam et denegans
se ipsum et tollens crucem suam
et sequens Christum, perdit quantum
ad voluntates carnales animam
suam propter Christum et
propter omnem doctrinam eius.
et perdens animam suam hoc
modo salvat eam per opera
pietatis.
denique quasi ad superiora reddens
rationem sic adiecit: qui enim
voluerit salvam facere animam suam,
perdet illam. dicendo qui
enim voluerit praecedentem et
sequentem unum sensum esse
ostendit. si ergo quod superius
dixit: abneget semetipsum et tollat
crucem suam, et sequatur me,
de morte sola dixit, et hoc quod
dicit: qui voluerit salvam facere
animam suam, perdet illam, consequenter
de sola morte dictum
intellegere debemus. si autem
abnegare et tollere crucem non
sohim est mori pro Christo, sed
carnalem conversationem reicere,
sine dubio et perdere animam non
solum mori est, sed etiam deponere
voluntates carnales.

Siniul autem considera,	
quoniam in principio quidem non
dicit: qui salvaverit animam suam,
perdet illam, sed: qui voluerit animam
suam salvare, perdet eam, in
sequentibus autem non dicit: qui
autem voluerit animam suam perdere
propter rne, hic salvam faciet
eam, sed ita: qui perdiderit animam
suam propter me, hic salvam
faciet eam.
volentes ergo salvare animam nostram
perdamus eam liuic mundo,
quasi crucifixi cum Christo et habentes
gloriationem win cruce domini
nostri lesu Christi, per quem
nobis crucifixus est mundus et
nos mundo«, ut consequamur
animarum nostrarum in
conversatione vitae mehoris.
itaque (secundum ea quae diximus)
videtur mihi simile esse hoc 
 
 
 

 
 
o|
 
 
 
 ei quod dixit: abneget semetipsum
et tollat crucem suam. qui enim
denegat se et tollit crucem suam,
ipse est qui perdit animam suam
propter Christum et perdens melius
eam salvat, et qui perdit animam
suam quantum ad voluntates
carnales, ipse est qui denegat
se et toUens crucem sequitur Christum.
quid autem proficit homo,
si totum mundum lucretur, animae
autem suae detrimentum faciat?
puto quod mundum lucratur, 
qui non abnegat semetipsum nec
tollit crucem suam et sequitur
Christum (secundum ea quae diximus)
nec perdit animam suam
quantum ad voluntates carnales,
ut salvet eam in conversationibus
spiritalibus,
cui mundus non crucifigitur in
cruce domiiii nostri lesu Christi;
cui autem non crucifigitur mundus,
ipse facit suae animae detrimentum.
ideo duobus nobis propositis,
ut si voluerimus mundum
lucrari perdamus animas nostras,
aut si animas nostras voluerimus
lucrari perdamus hunc mundum,
magis est ehgendum ut mundum
perdamus et lucremur animas nostras,
ex eo quod propter Christum
perdimus eas.

Aut quam dabit commutationem
homo pro anima sua? in
prinia qmcleni facie
commutatio animae est substantia,
ut det substantiam suam
liomo pauperibus et salvet animam
suam.
puto autem quia non habetaliquid
homo, quod dans quasi commutationem
animae suae quae tenetm- a
morte, hberet eam de manu eius.
ergo homo quidem non potest
dare aliquam commutationem pro
anima sua, deus autem pro animabus
omnium <nostrum>
commutationem pretiosum sanguinem
fihi sui; nec enim empti
sumus »corruptibili argento vel
auro, sed pretioso sanguine
agni inmaculatiu.

Nnm filius hominis venturus
est in maiestate patris sui
cum angelis suis,
et tunc reddet unicuique secundum
opera eius.
Nunc quidem filius hominis venit,
sed non in gloria sua; »vidimus
enim eum, et non habebat speciem
neque decorem, sed species 
eius inhonorata et contemptibilis
prae fiUis hominum; homo cum
esset in plaga et dolore et sciens
ferre infirmitatem, quoniam aversa
est facies eius <et despecta>
et pro nihilo aestimataa. et vere
oportebat eum taleni venire, ut
peccata nostra portaret et pro nobis
doleret. nec enim decebat eum
in gloria constitutum »peccata
nostra« portare neque dolere
 
 
 

 nobis«. sed et veniet ingloria
cum ante praepaiaverit cliscipulos
suos per adventum suum non habentem
speciem neque decorem,
factus sicut illi, ut illos faceret
sicut ipse »conformes imagini«
gloriae suae, quoniam prius factus
est ipse conformis »corpori humilitatis
nostrae, quando semetipsum
exinanivit formani servi suscipiens«,
ut restituat eam in
forma dei.

Si autem moraliter potueris
intellegere differentias verbi,
quocl et in stidtitia praedicationis
acbiuntiatur credentibus et in sapientia
<dicitur> »inter
videbis quomodo verbum dei eis
quidem, qui noviter inducuntur ad
fidem, formam habet »servi«, ut dicant:
»vidimus eum, et non habebat
speciem neque decorem«,
autem venit in gloria patris
sui, ut dicant: »et vidimus gloriam
eius, gloriam tanquam unici
a patre, plenum gratiae et veritatis«.
perfectis enim apparet gloria
verbi, et quia unicum est a
patre et quia »plenum« est »gratia 
 
 
 

 
 » |
 
 simul et veritate«. quod non
capere qui indigens est <adcredendum>
stultitiae praedicatione.
nam filius hominis venturus
est in maiestate patris sui non solus,
sed cum angelis suis. et si
intellegere potes omnes cooperarios
<gloriae> verbi, quod in
demonstratur (quod est
Christus), convenientes ei, videbis
quomodo venit filius hominis in
maiestate patris sui cum angelis 
suis.
angeli enim illius sunt prophetarum
sermones.
et vide, si potes dicere quoniam
prophetarum sermones qui prius
sunt passi ante istius verbi adventum,
contemptibiles erant non
habentes»speciem neque decotrm«,
secundum simihtudinem huius
verbi non habentis »speciem neque
decorem«. q sicut autem venit
hominis in gloria patris sui, sic
prophetarum sermones angeli facti
veniunt cum eo in maiestate
secundum simihtudinem
verbi venientis in maiestate, quia
nec possibile est ante spiritaliter
secundum veritatem intellegere 
 
 
 

 
 <> <>
 
 prophetarum serraones, nisi cum
spiritaliter intellectum fuerit verbum
Christi, ut videantur simul
apparere in maiestate.
quando autem huiusmodi verbum
venerit cum angelis suis ad sensum
credentis, dabit unicuique de
gloria sua et de claritudine angelorum
suorum secundum actum
uniuscuiusque,
quoniam quanto melior quis fuerit
in actibus suis, tanto magis spiritalius
intellegit Christum vel prophetas
ipsius.
quando ista provenient ? quando
apostolicum illud inplebitur quod
dicit: »omnes enim nos oportet
stare ante tribunal Christi, ut recipiat
unusquisque propria corporis
prout gessit sive bonum sive
malum«. si autem unicuique secundum
actum est redditurus,
nec pro solis bonis actibus reddet
sine malis nec pro solis malis sine
bonis, sed secundum omnera actum
bonum et secundum omnem
actum malum recipiet unusquisque.
arbitror autem in istis quidem
credens apostolo, Ezechieli
autem in illis,
 
 
 

 quoniam eius delentur peccata
qui perfecte convertitur, et qui
plenius *** ceciderint ***, 
eis praecedens iustitia non
inputatur.
nobis autem, qui inter perfectos
et inter apostatas medii sumus,
reddetur »ante tribunal Christi«
secundum quod gessimus »sive
bonum sive malum«; quia nec
plenius conversi sumus ad deum,
ut nobis omnino mali actus non
inputentur, nec sic aversi sumus,
ut obliviscatur deus si qua fecimus
opera bona.

Amen dico vobis, quoniam
sunt quidam hic stantes qui non
gustabunt mortem,
donec videant filium hominis venientem
in regno suo [et factum est
post dies sex]. 
 
 
 

 
 » 
 
 Quidam sic intellegunt, quoniam
non gustaverunt mortem hi tres
apostoli priusquam viderent filium
hominis venientern in regno
suo et in gloria sua. videntes enim
»ante se« lesum
ita ut fulgeret »facies eius
tanquam sol et vestimenta«
»sicut lumen«,
viderunt »regnum dei veniens in
virtute«. nam quemadmodum
consistant circa imperatorem quidam
armati, sic »Moyses et Elias
visi sunt« circa Christum eis,
ascenderant super montem excelsum
»apparentes in maiestate«,
et loquentes cum lesu
»dicebant dicebant exitum eius quem inpleturus
erat in Hierusalem«.
haec autem expositio quam diximus
convenit eis, qui tales sunt,
quales nominat Petrus, facti »sicut
modo generati infantes, desiderantes
rationabile et sine dolo
lac«. ad quos etiam Paulus 
 
 
 

 
 
 <>,
 <>
 
 batur dicens: »lac vobis potum
dedi non escam,
nondum enim poteratis; sed nec
usque adhuc potestis«.
et omnem expositionem quae secundum
textum exponitur et potest
aedificare eos, qui expositionem
non capiunt fortiorem, arbitror
recte lac appellari, quod fluit
de sancta scripturarum terra ***.
qui autem ablactatus est, quemadmodum 
Isaac, dignus laetitia
et susceptione quam fecit in ablactatione
filii Abraham, sine dubio
quaeret et in istis et in omni
scriptura fortiorem cibum, qui
alter est ab eo cibo qui cibus quidem
est, sed non fortis cibus, qui
appellatur olera: qui ablactato
quidem, non autem forti sed infirmo
est cibus, secundum quod
ait apostolus: »qui autem infirmatur
olera «. sic et Samuel
ablactatus et transmutatus
a matre ad deum et adpositus deo
a matre (quae vocabatur Anna,
interpretata Hebraice GRATIA),
et si quis fuerit gratiae filius ut
quaerat quasi in templo dei nutritus
carnes, sanctam escam perfectorum
simul et sacerdotum.

Quae autem videntur
mihi in loco *** praesenti, sunt
ista. erant quidam stantes ubi
stabat lesus et f undatas habentes
apud lesum animae bases.
hi ergo stabant quidem apud Iesum,
id est apud verbum dei, sed
non omnes aequaliter stabant. est
enim et inter eos, qui stant apud
lesum, ad alterutrum differentia
standi. propterea non omnes, qui
stabant apud lesum, sed quidam
ex eis, quasi qui melius stabant,
dicuntur non gustaturi mortem donec
videcmt verbum dei quod venit
ad homines. ideo autem verbum
illud quasi filius hominis refertur
venire in regyio suo, quia non semper,
quando venit verbum, in regno 
 
 
 

 
 suo venit. eis enim qui in primis
inducuntur ad fidem tale est, ut 
dicant videntes eum non gloriosum
neque magnum, sed inferius
multis hominum verbis: »vidimus
eum, et non habebat speciem neque
decorem, sed species eius sine
honore et abiecta prae filiis hominum«.
haec dicent qui vident
gloriam eius de praeteritis temporibus
suis, quando in primis non
videbatur eis verbum habere speciem
gloriosam secundum quod in
primordio suo intellegebant.
ergo
extra istum vulgarem et manifestissimum
intellectum, quem in
primordio suo intellegunt accedentes
ad fidem,
est aliquis dignior et quasi regalis
intellectus in verbo, quem
non omnes stantes apud lesum
vident, sed qui possunt eum sequi
praecedentem et ascendentem super
excelsum suae manif estationis
montem ***, qui sunt sicut Petrus,
quem supra descripsimus,
vel sicut filii tonitrui, qui nascuntur
ex magniloquio dei tonantis
et magnifica caehtus clamantis ad
eos qui habent aures et sapiunt.
isti ergo, qui sunt sicut Petrus vel
sicut fihi tonitrui lacobus et lo- 
 
 
 

 
 haiines, non gustabunt mortem,
donec viderint filium hominis venientem
in regno suo et in gloria
sua et »regnum dei veniens in
virtute«. 
 Ut autem manifestius exponamus,
quid sit videre verbum veniens in
regno suo et in gloria sua, et quid
significet videre »regnum dei veniens
in virtute«, sive dum ex
splendet in cordibus nostris sive
dum quaerentibus invenitur sive
dum ingreditur in cogitationes
nostras, unusquisque iudicet quod
exponimus prout vult. tamen qui
videt et conprehendit eminentiam
verbi dei, quod solvit et convincit
omnes persuasiones mendaciorum
profitentium veritatem, videt
filium hominis,
id est verbum dei, venientem
in regno suo. et qui videt
verbum dei. non sohim solventem
et convincentem adver- 
 
 
 

 
 
 
 
 sariorum persuasiones sed etiam
suas evidentias declarantem, videt
non solum regnum sed et gloriam
verbi dei. et iste talis in
seipso videt xregnum dei veniens
in virtute«,
non in infirmitate. qui autem non
est ita confidens in regno dei, ut
omnia pati contentus sit propter
illud, sed est dubius et timidus de
spe regni, ille non videt in se
»regnum dei veniens in virtute«.
et hoc ille videt, in quo non
regnat »peccatum« nec tenetur
sub dominatione peccati quod
regnat »in corpore mortali«
sed est sub rege omnium
deo.
dicit enim apostolus: »et ego, fratres,
non potui vobis loqui quasi
spiritalibus sed quasi carnalibus,
quasi parvulis in Christo. lac vobis
potum dedi, non escam; nondum
enim poteratis. sed nec usque
adhuc potestis. nam cum
sint inter vos aemulationes et contentiones,
nonne carnales estis et 
 
 

 
 
 
33. 
 
 
 secundum hominem « ?
item rtlibi: ’Sapientiam autem loquimur
inter perfectos«. si
qui adhuc carnales et parvuli sunt
in Christo et non sunt perfecti,
nonpossunt intellegere sapientiam
verbi nec capiunt spiritalem eius
intellectum, quomodo videant
mente sua eminentiam verbi, id
est regnum verbi et gloriam verbi,
quidiversis suntinvoluti peccatis ?

Quid est autem mortem
gustare, videamus.
duae res sunt sibi contrariae mors
et vita.
et vita quidem est ille qui dixit:
»ego sum vita«,
de qua scriptum est: »quod autem
factum est in eo, vita est«, id
in verbo.
inimica autem vitae huius mors
est, quae et novissima omnium
inimicorum destruetur, peccans
anima moritur. 
 
 

 
 
 <> 
 et si qiando dicitur in lege: »dedi
ante faciem tuam vitam et mortem«,
»elige vitam«
ex quibus alterum unusquisque 
nostrum, per ea quae agit, eligit
semper.
sicut ergo vita est et vivus panis,
»qui de caelo descendit et vitam
dedit huic mundo«, sic et
eius mors panis est mortuus. omnis
autem rationabilis anima aut
vivo pane nutritur aut mortuo
per ea, quae suscipit, opera vel
dogmata bona vel mala. et quemadmodum
est in communi pane,
ut quis aliquando quidem gustet
eum tantum, aliquando autem et
amplius eum manducet, sic et in
istis panibus quidam quidem mo- 
 
 
 

 
 <> <>
> 
 dicuin manducant tantum gustantes,
quidam autem et abundantius
ex eis manducant: boni
quidem de vivo pane, qui de caelo
descendit, mali autem ex mortuo
pane, qui est mors. et forsitan qui
et raro et modicum peccant, tantummodo
gustant mortem; qui autem
perfectius susceperint spiritalem
virtutem, neque gustanteam,
sed vivo pane semper vescuntur.
consequens ergo erat Petrum, cui
portae inferorum non praevalebunt,
ut neque gustaret mortem,
quoniam tunc quis gustat vel manducat
mortem, quando »portae
mortis praevalent« contra
vel parum vel multum.
sed et filiis »tonitrui« natis ex
magniloquio. id est ex tonitru,
impossibile erat mortem gustare.
hoc ergo perfectis sermo prophe-
 
 
 

 tat, ut ex eo quod stantes sunt
apud verbum, tantum proficiant,
ut neque gustent morteni, (lonec
videant adventum et gloriam et
regnum et eminentiam verbi dei,
secundum quam eminet super
omne verbum quod adhuc interim
divellit et trahit homines suspicione
veritatis, eos qui non possunt
disrumpere vincula divulsionis
et ascendere ad eminentiam
verbi veritatis.

Sed forsitan videtur quibusdam,
quasi promissio haec salvatoris
tempore ahquo terminetur,
ut non quidem gustent mortem,
donec videant filium hominis
venientem in regno suo, postea vero
gustent. ideo oportet ut proferamus
exempla, secundunl quam
scripturae consuetudinem positum
sit quod dicit donec videant
non omnino definiens tempus, ut
postquam transierit ilkid donec,
fiat quod ante non fuerat factum.
sed rem quae necessaria est exponit;
dicit enim dominus ad undecim
discipulos suos cum resurrexisset
a mortuis: »et ecce ego
vobiscum sum omnibus diebus
usque ad consummationem saeculi«.
ergo »usque ad consumma- 
 
 
 

 
 tionem saeculi« eum illis erat
post consummationem autem
saeculi huius instante futuro
saeculo iam non se promittebat
fore cum eis, ut melius esset discipulis
hoc tempus, quod est ante
consummationem saecuH, quam
ilhid futurum ? nam etsi audeat
ahquis dicere, quoniam post consummationem
saecuh iam non
erit cum discipuhs suis lesus, quoniam
sermo tamdiu cum illis eum
futurum esse demonstrat, ***, manifestum
est tamen quoniam qiiod
quaerebatur hoc erat, si ante futurum
saeculum et ante promissiones
ihas speratas dei cum discipulis
suis erat futurus fihus dei.
convenienter autem requiro, cum
sit manifestum quia »usque ad
consummationem saeculi«
chscipuhs suis sit, utrum semper
cum discipuhs suis sit, aut aliquando
quidem est ahquando
autem non est. hoc autem quaero
propter ihud quod dixit: »et ecce
ero vobiscum omnibus diebus«,
f orte per dies quidem sit cum discipulis
suis, per noctes autem non
sit. si autem propter hoc, quod
dixit in diebus cum discipuhs se
futurum, non et in noctibus,
absurdum putamus dicere quo- 
 
 
 

 
 niam in noctibus denegavit se
cum discipulis suis futurum,
 
sine dubio non cogimur illum suscipere
intellectum ut dicamus,
gustare eos mortem, qui viderunt
filium hominis venientem in regno
suo, postquam digni habiti sunt
talem illum videre. sed quemadmodum
in ea scriptura, quam diximus,
necessarium erat cognoscere
quoniam »usque ad consummationem
saeculi« non fuerat
relicturus sed nobiscum futurus
»omnibus diebus«, post
autem saeculi reliquit
quasi
manifestum, quia multo magis nobiscum
erat futurus, sic et in hoc
loco arbitror manifestissimum esse
omnibus, qui intellegere possunt
consequentiam rerum, quoniam
qui semel vidit filium hominis venientem
in regno suo, et vidit eum
in gloria sua et »regnum veniens
in virtute«, post tantorum
spectaculum iam nequaquam
gustabit mortem. sine verbo autem
promissionis lesu non sine
ratione forsitan aestimabimus gustare
mortem, quamdiu digni habiti
non f uerint homines videre filium
hominis venientem in regno suo et

Quoniam hic quidem
scriptum est apud tres evangelistas 
non gustabunt mortem, in aliis
autem scripturis varia de morte
sunt dicta, non est supervacuum
ut etiam illa conferentes cum istis
discutiamus largius, quid sit mortem 
gustare. in Psalmis dictum
est: »quis est homo qui vivet, et
non videbit mortem?« item alibi:
»veniat mors super illos, et descendant 
in infernum viventesa,
item apud aliquem prophetarum:
»absorbuit mors praevalens«, item
in Revelatione : »mors et infernus«
quosdam »sequuntur«. videtur
ergo mihi in istis, quia alud est
mortem gustare, aliud autem mortem 
videre, aliud venire super aliquos 
mortem,
aliud absorbere mortem, aliud autem 
mortem sequi.
 
quaero autem in istis, ne forte
gravius sit gustare mortem quam 
 
 

 
 | 36. 17.
1.2 [—9]). 
 videre. item peius est quem sequitur
mors quam qui gustat, et
non solum ut sequatur sed etiam
ut veniat super aliquem mors et
conprehendat quem sequebatur.
absorberi autem a morte omnibus
videtur mihi gravius esse. si autem
consideraveris peccantium
differentias, puto quod non dubitabis
suscipere haec, quae de mortis
differentia sunt tractata a nobis,
esse dicta in scripturis per
spiritum sanctum.

Post dies autem sex (secundum 
Matthaeum et Marcum)
adsumens Petrum et lacobum et
lohannem fratrem eius duxit eos
super montem excelsum seorsum. et
transfiguratus est coram eis. 
 Videntur mihi qui ducuntur
ab lesu super montem excelsum et
digni habentur videre transfigurationem
eius secrete, quia non in
vanum post sex dies ducuntur. 
 
 
 

 
 ( 
 
 quoniam eniin in sex diebus perfecti
numeri totus factus est visibilis
mundus, ideo arbitror eum
qui transcendit omnes mundi res
considerans iam non »quae videntur«
»temporalia« enim sunt),
sed quae non »videntur«
(quoniam sunt »aeterna«), ***
ille potest ascendere super montem
excelsum Christo se praecedente,
ille potest et gloriam aspicere
verbi dei.
si quis ergo nostrum cupit Christo
se adsumente ascendere super
montern excelsum et videre secrete
transfigurationem ipsius, transcendat
opera sex dierum, non aspiciens
»quae videntur« neque
»mundum nec ea quae sunt
in mundo«, nec concupiscat
concupiscentiam mundialem,
quae est concupiscentia corporum
et corporahum divitiarum
et gloriae corporalis, nec omnia
quaecumque solent <animam>
avellere et trahere a melioribus et
divinis et ad inferiora deponere.
 
 

 cum aiitem transcenderit sex (secundum
quod diximus) dies, novum
sabbatum sabbatizet exultans
in monte excelso, in eo quod
videt transfiguratum lesum ante
oculos cordis sui. diversas autem
liabet verbum dei formas, apparens
unicuique secundum quod
videnti expedire cognoverit, et
nemini supra quod capit semetipsum 
ostendit.

Quaeres autem quando
iransfiguratus est coram eis, quos
duxerat swper montem excelsum,
si apparuerit eis »in forma dei«
qua fuerat prius: ut his quidem
qui erant deorsum haberet »formam
servi«, sequentibus
se ’post sex dies swper montem excelsum
iam non haberet »formam
servi«, sed dei ? sed audi (si
quasi spiritalis, quia non dixit
simphciter: transfiguratus est, sed
cum quodam necessario additamento
quod scripserunt Matthaeus
et Marcus; secundum ambos
enim sic est dictum: trans- 
 
 
 

 
 <>
» 
 figuraius est corarn eis. secundum
hoc ergo dices, possibile esse Christum
corarn quibusdam quidem
transfigurari ista transf iguratione,
coram ahis autem in ipso tempore
non transfigurari,
sed esse »in forma servi«.
si autem vis transfigurationem
Christi videre factam coram eis,
qui ascenderunt swper montem excelsum
secrete cum eo, considera
mihi in evangeUis lesum, quomodo
simphciter *** intellegitur
ab eis, qui non ascendunt per ascendentia
opera et per exercitationem
verborum spiritalium super
excelsum sapientiae montem,
eis autem qui ascendunt »iam non
secundum carneuKc cognoscitur,
sed deus verbum intellegitur et
creditur et colitur secundum «dei
formamc coram his ergo transfiguratur
lesus, et non coram illis
qui sunt deorsum in conversatione
terrena viventes. si quando autem
fuerit transfiguratus, et facies
eius fulgebit sicut sol, ut clarus inveniatur
fiUis »lucis« qui »spoliaverunt
se opera tenebrarum et in-
 
 
 

 diierunt se arma « et iam non
sunt »filii tenebrarum et noctis«,
sed facti sunt filii »diei« et »sicut
in die honeste« ambulant, et
fulget eis non simpliciter
sicut sol, sed ostenditur eis sol
esse »iustitiae«.

Et non solus transfiguratur
coram talibus discipulis suis,
 
sed etiam vestimenta ipsius ***
fiunt candida sicut lumen, quae
sunt sermones et litterae enangeliorum
quibus lesus est indutus.
puto autem etiam illa, quae ab
apostolisdicuntur de eo, vestimenta
esse lesu, quae fiunt ascendentibus
super montem excelsum cum
lesu candida. sed quoniam candidorum
differentiae sunt, nonfiunt
qualitercumque candida, sed candida
sicut ***
 
 
 

 lumen. siquando ergo videris
aliquein non solum eiga divinitatem
Christi cautum atque
perfectum, sed et dicta evangeliorum
omnia manifestantem, non
dubites dicere, quod ei tali vestimenta
Christi facta sunt candida
sicut lumen. quod si ita intellegatur
et conspiciatur transfiguratus
filius dei, ut facies eius sit
sicut sol et vestimenta eius candida
sicut lumen, statim apparebit coram
huiusmodi hominibus videntibus
lesum talem etiam Moyses,
id est lex, et Elias, id est*** prophetae,
conloquentes cum lesu; tale
est enim ahquid quod significat
sermo dicens: conloquentes cum eo,
secundum Lueam autem »Moyses
et Ehas visi in gloria dicebant exitum
eius, quem inpleturus erat in
Hierusalem«. si quis autem
Moysisgloriam et> intellegit spiritalem
legem convenientem sermonibus
lesu et in prophetis »absconditam
in mysterio sapientiam«,
ille videt Moysen et Eliam
»in gloriac, quando viderit eos una
cum lesu.

Itaque et illud quod secundum
Marcum dicitur oportet 
 
 
 

 
 
 
 
 exponere, quod est tale: »et dum
orat, transfiguratus est«, ne
tunc maxime videmus verbum
coram nobis transfigurari, si ea
quae praedicta sunt fecerimus, si
ascenderimus swper montem et viderimus 
lesum conloquentem cum
patre (id est convenientia patri
loquentem) et orantem (id est subdentem
se) patri *** soli vero deo.
cum autem sic visus fuerit loquens
cum patre et orans eum, tunc secundum
Marcum »vestimenta eius
splendida et candida fiunt sicut
nix, qualia f ullo super terram non
potest facere candidaw,
coram eis qui vident euni loquentem
cum patre et orantem
patrem.
et forsitan fullones »super terram«
possumus moraliter aestimare sapientes
»saeculi huius«,
praesunt
et diligentiam adliibent quibusdam
hominibus per sermonem
doctrinae suae,
quem ipsi aestimant clarum et
mundum, ita ut putentur ornare
etiam tiu-pes intellectus et dogmata
falsa fullonicatione ingenii
sui. qui autem » splendentia vestimenta
« ascendentibus super
montem ostendit et splendidiora,
 
 
 

 quain illoriini ars fullonia facere
potest, sernio est, qui ostendit spiritalium
intellectuum splendorem
in dictis scripturarum imperitis,
quae a plurimis contemnuntur.

Post haec videamus quid
intellegens Petrus domino dixit:
domine, bonum est nos hic esse;
si vis, faciamus hic tria tabernacula:
unum tibi, unmn Moysi.
unum Eliae. propterea autem
maxime hoc aestimo requirendum,
quoniam Marcus quidem
quasi ex sua persona adiecit dicens:
»nec enim sciebat quid responderet«,
Lucas autem dicit:
ihoc inquit Petrus nesciens quid
loquebatur«. si enim
ciuid loquebatur haec locutus est,
considerandum est ne forte per
excessum mentis haec loquebatur,
motus quodam spiritu alieno;
spiritum autem sanctum <eum>
aestimare non possumus. nec enim
venerat super aliciuem credentium
in lesum *** spiritus sanctus,
sicut testatur lohannes: »quia
lesus nondum fuerat honorificatus«,
sed aheno spiritu motus loquebatur
qui nesciebat quid loquebatur.
necdum enim princi- 
 
 
 

 
 <>
 ( 
 patus et potestates traducti et
triumphati erant in ligno.
 
et iste forsitan spiritus erat, quem
supra scandalum sibi pronuntiaverat
Clmstus et satanan dicens:
»vade post me, satana, scandalum
mihi es«. scio autem
haec, quae dico, multis legentibus
et non sapienter iudicantibus contraria
et aspera videbuntur, quasi
in blasphemiam Petri dicta, qui
paulo ante beatus a Christo est
dictus, cui »non caro et sanguis«,
sed deus pater revelavit notitiam
fihi sui.
sed qui putant Petrum vel ceteros
apostolos ante passionem Christi
fuisse perfectos et Hberos ab omni
spiritu aheno, dicant, quomodo
eos eripuit a mahgno vel unde
eos redemit »pretioso sanguine«
suo. aut dicant
in tempore transfiguationis Christi
unde erant gravati somno, sicut
exponit Lucas. 
 
 
 

 
 Aut certe, ut ad praesentem
expositionem praeterita revocemus:
putas est, ut aliquis scandalizetur
in Christo sine operatione
diaboli scandalizantis ? est denegare
Christum et hoc in conspectu
ancilhilae et ostiariae et in conspectu
hominum abiectorum. nisi
fuerit inimicus et denegator spiritus
cum spiritu et sapientia quae
datur eis qui adiuvantur a deo
secundum aliquam animae dignitatem
ad confitendum ?
si ergo ita est. ne forte ille spiritus
qui voluit (quantum ad se) Christum
scandahzare, ut recederet a
passione omnibus hominibus salutari,
ipse operans etiam hic seductorie
vult avellere Christum
sub colore boni, ut non condescendat
hominibus nec veniat ad
eos nec suscipiat mortem pro eis, 
 
 
 

 
 
 
 
 sed remaneat in monte excelso 
cum Moyse et Elia. promittit autem
et facere tria tabernacula,
unum privatim lesu, alterum
Moysi, aliud Eliae, quasi non eos
capiente tabernaculo uno, in quo
omnes simul consistere deberent.
forsitan et in hoc malitiose operabatur
(per eum qui nesciebat quid
loquebatur), volens non esse simul
lesum et Moysen et Eliam, sed
separare eos ab invicem trium tabernaculorum
obtentu:
quod fieri non poterat. nam si in
unum sint Cluistus et lex et prophetae,
tunc et Christus dei filius
conprobatur et lex et prophetae
vera prophetasse inveniuntur:
quoniam lex et prophetae testimonium
dederunt de Christo,
praedicentes ea quae futura erant
de Christo, et Christus testimonium
dedit legi et prophetis, quoniam
vera prophetarunt, prophetiam
eorum ijDsis rebus adinplens.
si autem separentur ab invicem,
nec Christus ostenditur nec prophetae
vera dixisse inveniuntur.
quod f ieri cupiebat mala suggestio 
 
 
 

 
 
 
 » 
 Petri dicentis: faciamus tria tabernacula,
unum tibi, unum Moysiunum
Eliae, propter quod evangelistae
dixerunt de Petro: »nesciens
quid loquebatur«.
falsuni autem erat et illud, quod
dicebat: bonum est nos hic esse.
si enim bonum fuisset illic eos
esse, mansissent utique ibi nec
recusassent facere quod erat bonum.
si autem falsum fuit, quod
dixit: bonum est nos hic esse, intellege
quis suggessit loqui falsum.
nisi ille qui »mendax est et pater
eius« ? et sicut non est veritas
opere eius qui dixit: »ego sum veritas«,
sic non est loqui mendacium
sine diabolo auctore
mendacii. 
 Contraria ergo sibi adhuc
erant in Petro, veritas et mendacium;
et de veritate quidem dicebat:
»tu es Christus filius dei
vivi«, in quo et beatificatus est
per promissionem meruit fieri ecclesiae
fundamentum,
ex mendacio autem quod dixit:
»propitius tibi esto, et hoc tibi non
erit«. falsum enim inventum
quod dixit: »et hoc tibi non erit«;
postquam enim abiit in Hierosolymam,
multa passus est a quibus
passus est. 
 
 
 

 
 <> 
|
 
 et quod dixit: bonum est nos hic
esse, dixit suggerente sibi mendacio.
qui autem non vult ex aliqua
operatione mali spiritus Petrum
ista dixisse, sed ex arbitrio suo
puro, quomodo defendat illud
quod evangelistae dixerunt de eo:
»haec autem dixit Petrus nesciens
quid loquebatur« ? vere autem,
quoniam et illic quasi execrabile
aestimabat atque indignum occidi
filium »dei vivi«, quem
revelaverat ei pater,
dixit: »propitius tibi esto, et hoc
tibi non erit«;
et liic, ut vidit duas formas lesu
Christi, multum autem distantem
eam quae ex transfiguratione in 
eo fuerat demonstrata, delectatus
in ea dixit: honum est nos hic esse,
ut ipse et qui erant cum eo delectarentur
videntes transfigurationem
ipsius et splendentem faciem
eius quemadmodum solem et
vestimenta eius candida sicut lumen,
necnon etiam Moysen et
Eliam (quos semel »in gloria«
semper viderent et delectarentur
audientes eos ad invicem
conloquentes, Moysen et EUam ad
Christum, Christum autem adeos.

Quia necdum moralcm
aliquem huius loci contigimus
sensum, sed simplicem verborum
intellegentiam exsequentes liaec
sunms locuti, videamus nunc ne
forte ascendentes ad altitudinem
dogmatum veritatis et transfigurationem
Christi videntes et gloriam
Moysi et Ehae, *** forsitan
cupiebant in seipsis faeere tabernacula
verbo dei habitanti in eis
et legi ipsius (quae visa fuerat eis
»in gloriac) et prophetiae (quae
Christi »exitum« loquebatur), et
concupiscens illam spectabilem
vitam Petrus et delectationem
ipsius, praeponens suam utilitatem
utiHtatibus plurimorum, quae
poterant evenire hominibus ex
descensu Christi ad eos, dicebat:
bonum est nos hic esse
et: si vis faciamus tria
tabernacula.
sed quoniam caritas »non quaerit
quae sua sunt«, hoc quod
bonum Petro non fecit le- 
 
 
 

 
 
 
 sus, sed descendit »de monte«
eos qui non poterant ascendere
super eum et videre transfigurationem
filii dei, ut vel qualem
capere eum poterant talem viderent.
rent. iusti est ergo et caritatem
habentis et non quaerentis «qiae
sua «, ut »ab omnibus«
sit »liber«, omnium tamen se
faciat »servum« (eorum maxime
quorum vita deorsum est), »ut
plures«

Adhuc eo loquente, ecce nubs
lucida obwmbravit eos, et uox
de nube dicens: hic est filius meus
dilectus in quo conplacui; ipsum
audite. tale aliqiiid sentio iii hoc
loco: deus prohibens Petrum fa-
cere tabernacula tria, in quibus habitarent
secundum voluntatem
illius, ostendit unum et meHus et
multo praeclarius tabernaculum
quam quae ille facere cupiebat;
tabernaculi enim hoc est proprium
opus obumbrare aliquos sub se.
lucida autem nubs obumbrans eos
diviniorem et splendidiorem repausationem
exemplo suo demonstrabat
eis futuram, quae protegeret
eos simul et inluminaret.
quae sit autem nubs lucida obumbrans
sanctos nisi forte virtus paterna,
ex qua venit vox patris
dans testimonium filio quasi di-
lecto et 
 
 
 

 
 5 >
 
 exhortans eos, qui obumbrantur
ab ea, ipsi non alii oboeclire ?
forte et sanctus spiritus est lucida
illa nubs obumbrans sanctos et
prophetans, deo in se operante et
dicente: hic est filius meus dilectus,
in quo conplacui. audens autem
dicam etiam salvatorem nostrum
esse hicidam nubem.
 
nubs enim lucida *** obumbrat
semper dilectos Christi discipulos
et evangelium et legem et
prophetas,
sicut intellegunt qui possunt
aspicere himen ipsius in evangelio
vel in lege vel in prophetis.
uox autem de nube ad Moysen et
Eham dicit: hic est filius meus dilectus,
in quo conplacui, ipsum
audite, qui desiderabant videre
fihum dei et audire eum:
 
 
 

 aut discipulos docebat, quoniam
qui proprie filius erat dei et dilectissimus
apud deum, in quo conplacuit,
quem praecipue oportet
audire, ipse erat qui tunc est visus
et transfiguratus splenduit (facie)
sicut sol et vestimenta eius facta
sunt sicut lumen.

Post hoc scriptum est,
quoniam audientes lucidam nubem
testimonium dantem filio ilio dei
apostoli tres, non sustinentes gloriam
vocis neque virtutem procedentem
ex ea, supplicati .sunt
deum cadentes in faciem suam;
valde enim timuerunt spectaculi
novitatem et testimonium vocis.
intellegentes enim discipuli ipsum
esse filium dei, qui visus est Moysi
et dixit: »non videbit homo faciem
meam et vivet«,
viderunt faciem fihi dei factam
sicut lumen et audierunt testimonium
dei de ipso, non sustinentes
<verbi splendores> humiliati sunt
»sub valida manu «. 
 
 
 

 
 hoc enini ostenderunt prae timore
cadentes in faciem suam,
elevantes autem oculos lesum solum
viderunt.
simplex quidem voluntas verbi 
est ista, quod Moyses et Elias »visi
in gloriaa et locuti cum lesu abierunt
unde et venerant, forsitan
tradituri sermonem quem locutus
eis fuerat lesus, eis qui nondum
fuerant prodificati ab eo, qui ***
tempore passionis quando wmulta 
 
 
 

 
 
 
 
 corpora sanctorum dormientium«
apertis monumentis itura fuerant
»in sanctam civitatemu Hierusalem
illam, super quam non ploraverat
lesus, ut illic appareant
»multis«.
spiritalis autem secundum mysterium
intellectus est iste, quod
surgentes neminem alium uiderunt
nisi lesum solum. facti enim
fuerant unum Moyses, id est lex,
et Elias, id est prophetae, conversi
ambo in evangelium Christi,
et non sicut prius fuerant tres, sic
et manserunt, sed tres unum sunt
facti.
Post mysterium ergo ostensum in
monte descendentibus de monte
discipulis
praecejnt lesus, dicens ut nemini
dicerent visum donec filius hominis
resurgat a mortuis. hoc simile illi
est, quod superius est iam tractatum,
quando »praecepit discipulis
ut nemini dicerent quod ipse erat
Christus«. propterea, quae
dicta sunt, possunt nobis et in hoc

loco esse utilia, quoniam et hic
vult lesus ut nemini manifestetur
gloria eius ante gloriam passionis
et resurrectionis ipsius. 
 
 Et interrogaverunt eum discipuli
eius dicentes: quid ergo scribae
dicunt quod Eliam ojjortet venire
primum ? 
 
 

 
 
 > 
 Sermo interrogationis discipulorum
dicentium quid ergo scribae
dicunt ad aliquid eorum quae superius
scripta sunt respicit; propter
quod (in quantum valemus) temptemus
hoc facere manifestum.
discipuli, qui cum Christo ascenderant
super montem, recordabantur
traditionem scribarum de
Elia propheta, quoniam ante adventum
Christi erat venturus, ut
praeparet animas quae suscipiant
eum. visio autem, quae facta erat
in monte, in qua etiam Elias est
visus. videbatur eis non convenire
cum traditione scribarum de
Elia, quia non ante Christum eis
videbatur Elias venisse, sed cum
Christo. ideo falsam aestimantes
traditionem scribarum
propter huiusmodi visionem, de
Elia dixerunt: qiiid ergo dicunt
scrihae, quoniam Eliam oportet
venire primum ? tu enim nobis
manifestatus es ante Eliam et
prius quam ille ad hanc vitam
humanam venisti. 
 
 
 

 
 ad hoc respondit lesus non reprobans
quidem quae a scribis tradita
fuerant de Elia, sed alium
Eliae adventum ante se indicans
factum. quem ignoraverant scribae.
ignorantes autem eum,
quodammodo participes facti
interfectionis eius fecerunt ei
quanta voluerunt, similiter facturi
et Christo.
ideo respondens dixit lesus: Elias
quidem venturus est primum, et
restituet omnia; dico autem vobis,
quoniam Elias iam venit, et non
cognoverunt eum. quod dicit
propter lohannem. 
 Elias iam venit: > non anima
Eliae est intellegenda, ut ne 
 
 
 

 
 |
 <> » <>
 
 incidamus in dogma transcorporationis,
quod alienum est ab ecclesiastica
veritate. 
nam et contrarium est his quae
dicit apostolus, »quae videntur
« esse et mundum istum
finem habere, et ei quod ipse dominus
ait: »caelum et terra transibunt
***«, et prophetico ei,
ait: »in initio terram tu fundasti,
domine, et opera manuum tuarum
sunt caeH. ipsi peribunt«. si
secundum opinionem eorum eadem
anima bis potest fieri in corpore
secundum statum eundem
ab initio saecuH usque in finem ***,
interrogo quare fit bis ? si propter
peccatum, quare non et ter et
frequentius fit in corpore anima.
ut propter vitam hanc et peccata
quae committuntur in ea, patiatur
poenam transcorporationis,
quae sola secundum <hanc>
animabus peccatricibus
infertur causa vindictae ? quae
si consequenter inferatur, non 
 
 
 

 
 
 
 erit cito ut anima desinat iterum
atque iterum suscipere corpus.
semper enim propter delicta praecedentia
revertetur, et sic locum
non habebit consummatio mundi.
si enim secundum hoc argumentum
ei animae datur non redire
ad corpus, quae non habet omnino
peccatum, per quot annos aestimas
unam animam inveniri, quae
omnino munda sit a peccato et
non habeat opus transcorporationem
suscipere ? tamen et sic
una quadam anima semper ex definito
numero animarum translata
et iam non revertente ad
corpus, deficiet aliquando per
ahqua innumerabiha saecula nativitas,
mundo redacto ad unum
ahquem vel duos vel tres, post
quos cum et ipsi fuerint propter
perfectam iustitiam suam inrevertibiles
facti, consummabitur
mundus deficientibus videhcet
qui revertantur ad corpus. 
 Quod scripturarum non placet
veritati; sciunt enim multitudinem
peccatorum esse inveniendam
in tempore consummationis,
secundum quod ipse do- 
 
 
 

 
 > 
 <> 
 minus nianifestat dicens: »tamen
cuni venerit filius hominis, putas
inveniet fidem super terram ?«
item alibi:
»sicut fuit in diebus Noe, ita erit 
adventus filii hominis. sicut enim
fuerunt
ante diluvium
manducantes, bibentes, nubentes
et nuptum tradentes, donec intravit
Noe in arcam et venit diluvium
et tuht omnes, sic erit et
adventus fihi hominis«.
et erit eis qui tunc fuerint peccatores
punitio non in
transcorporatione,
sed in igne.
 
 
 

 unde necessario, qui transcorporationis
dogmadefendunt gentiles,
quasi consequentias ibi dicere cupientes
denegant mundum esse
aliquando consummandum.
contra quos respondemus: si non
consummatur mundus sed erit
sine fine, non est deus omnia
sciens priusquam fiant, sed (si
forte) ex parte unum vel alterum
scit futurum priusquam fiat, omnia
autem nescit; quae enim natura
sunt sine fine, definitione
aliqua conprehendi non possunt.
et consequens est, ut nec prophetiae
possint fieri de omnibus,
quasi sine fine omnibus
constitutis.

Adliuc dicimus eis, qui putant
animam lohannis animam
fuisse Elliae et primum quidem
vocatam Eliam, postea
Iohannem:
quare angehis qui visus est Zachariae
ita dixit:
ecce Elisabet uxor tua concipiet,
et pariet tibi fihum, et vocabis
nomen eius Iohannem«
si enim anima ipsa fuit Ehae,
oportuit et secunda vice natum
vocari Eliam. aut ostendi ahquam
mutati nominis causam, sicut in
Abram et in Abraham et in Sara
et in Sarra et in lacob et in Israel
et in Simone et in Petro. tamen
nec sic ratio vahda invenitur.
ciuoniam iilorum in una eademque
vita mutata sunt nomina. sed
dicet ahquis eorum: si non Ehae
fuit anima *** lohannis, quare
salvator Eham appehavit Iohannem
? et puto quod Gabriel in
verbis, quae locutus est Zacha- 
 
 
 

 
 riae, demonstravit quid Eliae
translatum est in lohannem; dicit
enim ita:
«et ipse praecedet ante eum in
spiritu et virtute Eliae,
convertere corda patrum ad filios,
et incredulos ad sapientiam sanctorum«,
et non dixit: ipse praecedet ante
eum in anima Eliae.
manifeste enim scriptura cognoscit
aliud esse animam, aliud autem 
spiritum, sicut testatur Paulus 
dicens: »deus autem sanctificet 
vos ad perfectum, et integer
spiritus vester et anima et corpus
conservetur <sine querella> in
adventu domini nostri lesu Christi« 
et apud Daniel: »benedicite,
spiritus et animae sanctorum,
dominum«.
Elias ergo Iohannes non propter
animam est appellatus, sed pro- 
 
 
 

 
 
 
 
 
 pter spiritum et virtutem: quae
non contristant veritatem scripturae,
si primum fuit in Elia
spiritus et postea factus est in
lohanne, sicut convenienter apostolus
ait: wspiritus prophetarum
prophetis subiectus est«, non: animae 
prophetarum prophetis subiectae
sunt.
adhuc ad confirmationem eorum,
quae angekis dixit: »et ipse praecedet
in spiritu et virtute Eliae«,
accipiamus de quarto libro Regnorum,
quod est tale: »et factum est
cum transisset, dixit Ehas ad
EHsaeum: pete quid faciam tibi,
priusquam tollar a te. et dixit
Elisaeus: fiat spiritus tuus duplex
in me. et dixit Ehas: dure petisti.
tamen si videris me ascendentem
a te, fiat tibi sic; si autem
non, non fiat«. et quoniam
»si videris me, fiat; si non,
non fiat«, volens scriptura
quia factum est sic Elisaeo
sicut ijDse petierat, sic addit: »et
ascendit Elias in commotione
quasi usque in caelum, et Elisaeus
intuebatur, et ipse exclamavit
et dixit: pater, pater, agitator
Israel, et non vidit eum
amplius«. quoniam ergo
propterea requievit spiritus (non
anima) EHae in Ehsaeo. item 
 
 
 

 
 
 
 postquam »percussit aquas Iordanis
Elisaeus, et scissae sunt inde
et inde, et transiit Elisaeus, et viderunt
eum filii prophetarum qui
erant in lericho et dixerunt:
requievit spiritus Eliae in Elisaeo.
et venerunt obviam ei et adoraverunt
eum in terraw. 
 
 
 

 
 Hoc diximiis. ut intellegamiis
lohannem dictum Eliam non
propter eandem animam, sed
propter eundem spiritum.
sicut et (liscipuli
intellexerunt
Christi. 
 
 

 
 <> |
 
 quoniam autem spiritus Eliae in
Elisaeo quidem tantum requievit,
lohannes autem praecessit ante
Christum non solum »in spirituc 
sed etiam »in virtute Eliae«,
<et> Ehsaeus quidem non
dictus EKas, lohannes autem dictus
est ipse esse Elias. 
 
 
 

 
 
 
 
 <>
 
 et si sermo aliquis intellegatur
Elias inferior eo verbo, quod erat
»in principio apud deum«, et
potest procedere, ut videatur
Elias esse verbum quod praemittitur
quasi ad exercitationem hominum
praeparatorum, ut fiant
perfecti ad susceptionem verbi
perfecti.
et hunc ipsum sensum, sicut potuimus,
ex parte tetigimus supra
ubi tractavimus: »et si vultis suscipere,
ipse est Ehas qui venturus
est. qui habet aures audiendi,
audiat«.
Et fecerunt ei quanta voluerunt. 
 
 
 
 

 
 x a
 ̓ ́- 
 adhuc autem videamus quod ait:
et fecerunt ei quanta voluerunt ad
quem refertur: utrum ad scribas,
de quibus interrogantes discipuli
dicebant: quid ergo dicunt scribae
*** sed non invenimus aliquid 
passum Iohannem a scribis,
nisi forte quia non crediderunt ei,
aut nisi forte (quod superius diximus) 
socii fuerant facti in eis quae
intulit Herodes Iohanni. ahus
autem dicet, qudo ait et fecerunt
ei quanta voluerunt non ad scribas
referri, sed ad Herodem et ad
Herodiadem et filiam eius.
 
 
 

 >propter hoc auteni qiiod sequitur:
sic et filius hominis pcitietur ab eis
consequenter dicitur: si primum
ad scribas pertinet. et hoc ad
scribas; si autem primum ad Herodem
et Herodiadem et filiam
eius. et secimdum ad ipsos: nam
invenitur et Herodes in morte
Christi fuisse conscius et omnis
domus eius.

Et cum venisset ad turbam,
accessit ad eum homo genibus provolutus 
ante eum, dicens: domine,
miserere filio meo,
quia hmaticus est et male patitur;
aliquotiens enim cadit in ignem et
aliquotiens in aquam, et obtuli eum
discipulis tuis, et non potuerunt
eicere eum et cetera. 
 Qui patiuntur aut qui patientium
domestici sunt, cum plebe
habentur, non in monte.
propterea populi causa ad
dispensationem
descendit humanam, quasi de
monte excelso divinitatis, quemadmodum
discipulorum electorum 
 
 
 

 
 
 
 
 
 <> ***, 
 cognoscentium se gratia ascendit
in montem excelsum et ibi se
transformavit in gloriam suam.
nam prius quidem descendit propter
ignorantes se ad humilitatem
humanam, cum autem factus fuerit
eis notus, ducit eos ad notitiam
divinitatis suae, ut dicant
cum apostolo: »si autem novimus
secundum carnem Christum, sed
iam non novimus«.
descendit ergo ad turbam, ut
qui non poterant ascendere sursum
propter infirmitates animarum
suarum, prodificentur ab eo.
et nunc ergo non accessisset ad
eum homo genibus provolutus et
dicens: domine, miserere filio meo,
nisi cum discipulis suis electis venisset
ad turbam.
considerandum est autem, in quibus
quidem infirmitatibus qui patiuntur
credunt et deprecantur
pro sua salute aut tangunt fimbriam
vestimenti eius et sanantur,
in quibus autem ipsi quidem
qui patiuntur non faciunt hoc,
pro eis autem alii faciunt; utputa
 
 
 

 centurio pro puero suo, regulus
pro filio, archisynagogus pro filia,
Chananaea pro filia sua vexata,
et nunc qui genibus <pro>volvitur
pro filio suo lunatico. cum his
considerabis et illud, quando
a semetipso salvator etiam a
nullo rogatus sanat, sicut paralyticum
eum qui triginta et octo
annos in infirmitate habebat.
ipsae enim salvationes ad alterutrum
in idipsum conparatae et
discussae multa eis, qui possunt
audire absconditam »in mysterio«
sapientiam dei, dogmata demonstrabunt
de differentiis infirmitatum
animae et de modo salvationis
eius.

Sed quoniam nunc non de
omnibus, sed de proposita dictione
sermo est mihi, videamus
moraliter primum quem esse lunaticum
hunc dicere possumus,
deinde quem aestimemus patrem
eius rogantem pro eo, tertio quid
est cadere patientem non semper
sed frequenter, aliquotiens quidem
in ignem aliquotiens autem
in aquam, et quid est quod minime
potuit a discipulis Christi sanari,
sed ab ipso domino Iesu.
nam et ista est ratio: si quidem 
 

 
 <> omnis languor et omnis infirmitas,
quas sanavit salvator tune 
in populo, referuntur ad infirmitates
spiritales animarum secundum
differentias passionum, ut
solutos quidem animo et iacentem
habentes animam super corpus
paralyticos animo aestimemus,
caecos autem animo esse
qui mente sua non considerant
quod iustum est vel iniustum,
surdos autem animo qui non sunt
ad susceptionem salutarium verborum
parati, secundum ea conveniens
est, ut de lunatic requiramus.
est ergo passio haec mutation
a melioribus ad deteriora,
qua nihil differre videtur a sanis
qui patitur hoc in tempore, quando
non operator in illo ipsa mutation.
talem autem invenis infirmitatem
animae in quibusdam
hominibus, qui frequenter aestimantur
sani esse in castitate
vel misericordia et vivere secundum
iustitiae voluntatem.
aliquando autem quasi quadam
 

 
 » | <> <> Adreptione spiritus a passionibus
Conprehenduntur et cadunt ab
Eo statu boni, in quo stare putabantur, et transvertuntur ad seductionem
Saeculi hunius et ad ceteras
Concupiscentias carnales.
Forsitan non peccabis, is huniusmodi
Homines dixeris (ut ita dicam)
Spiritaliter lunaticos esse,
Qui deiciuntur a »spiritalibus nequitaiae
In caelestibus» et male habent
Frequenter in tempore, quo
Conprehensi fuerint a passionibus
Animae eorum, et cadunt in ignem
Incendii, quando »adulterantes
(sicut ait Osee) fiunt sicut clibanus 
Ardens«.
Huismodi autem homines interdum
Cadunt in aquam, quando
Rex omnium quae sunt in aquis
Draco deicit eos a liberate animae
In profundum fluctuum maris,
Id est in mala pessima
Vitae istius humanae,
Quae mari adsimilatur.
 

 commendat autem hanc nostram
de lunatico interpretationem,
quod dicit sapientia de constantia
quidem iusti:
»sapiens sicut sol permanet«,
de inconstantia autem peccatoris
ita: »insipiens autem sicut luna inmutatur«.
et est videre in talibus
impetus quosdam quasi operum
bonorum subripere, ita ut subripere
possint ab hominibus laudes,
ab eis tamen hominibus qui
nesciunt occultam inconstantiam
cordis eorum.
vides autem eos iterum minui et
quod videbatur in eis lumen invenitur
non esse lumen diurnum,
sed nocturnum et lunare, et tamdiu
minui, ut nec videatur lumen
esse omniono, quod aestimabatur
lumen.

Forsitan ergo angelus, qui
sortitus est lunaticum illum talen
 
 
 

 
(<>), <,> <>
 
 
 <> < 

 
 
 >
 
 bona, et est operatio quae operatur
in illis mala et sic magna et
fortis inter omnia mala, ut monti
adsi9mikletur nec expellatur a patiente 
nec
exeat, nisi per omnem fidem eius
qui passiones huiusmodi sanare
noverit; ex omni enim fide montes
huiusmodi transferuntur.
coparatur,
sicut potest fieri manifestum ex
eo quidem quod scribitur: si habueritis
fidem sicut granum sinapis,
dicetis monti huic: transi
hinc illuc, et transibit.
apud opostolum autem: »si habuero
omnem fidem, ita ut montestransferam«.
ideo arbitror quoniam onmis fides
grano sinapi8s conparatur, quoniam
contemnitur quidem fides
ab hominibus et modicum aliquid
et vile apparet, cum vero consecutum 
fuerit bonam animam (id
est recipientem terram semen
huiusmodi) »fit arbor magna, ita
ut« sine pennis quidem nemo,
pennati autem (qui sunt spirtaliter
»volucres caeli«) habitent » in 
ramis eius«.

Sed quoniam oportet et
ipsa verba interpretari, primum
quaeramus quare lunaticus appellatur,
qui a spiritu inmundo * * *
vexatur, et quare passio ipsa nomen
accepit a luna, quae post so lem magnum luminare vocatur.
medici erog loquantur sibi quae
volunt, qui nec inmundum spiritum
arbitrantur sed corporalem
aliquam passionem, et dicant bumida
moveri in capite secundum
aliquam conpassionem ad lumenl
lunram. now autem. qui evangelio
sumus credentes, dicimus hanc
passionem inmundum spiritum
in hominibus operar. 
 

 
 observat enim quaedam schemata
lunae et sic operatur, ut ab abservatione
quorundam schematum
lunae pati homines mentiatur, et 578
per hoc culpabilem dei creaturam
ostendit,
ut omnes (sicut diximus) »iniquitatem
in excelso« loquantur,
qui aestimant ex efficientia stellarum
consistere omenm causam
omnium infirmitatum (sive generalium
sive specialium), criminantes
opera dei et quasdam quidem
stellas dicentes maleficas,
quasdam autem beneficas, cum
nulla stella a deo sit facta ut malefaciat,
secundum Hieremiam
enima, sicut in Lamentationibus
dixit: »de ore domini non procedent
mala et bona«. 
 Forsitan autem sicut iste inmundus
spiritus * * * obsevat
quaedam lunae schemata, ut
 

 
 <> operetur in eo qui propter aliquaw
causas traditus est <ei>, sic et alii
daemonew secundum aliqua <aliarum>
stellarum schemata isidiantur
eis, qui non praebuerunt
se dignow custodia angelorum
sanctorum, ut non sola luna, sed
etiam stellae ceterae blasphementur
ab hominibus, qui in »excelsum
iniquitatem« loqui non
dubitant
et ponere »in caelum os suum«.
 

 
 »

Post haec videamus, quod
loquens ad patrem lunatici dominus
dixit: o generatio incredula et
perversa, quousque ero vobiscum?
quousque patiar vos? nam quoniam
non potuerunt eum sanare
neque ipsi discipuli Iesu quasi adhuc
modicae fidei constituti, propterea
dixit: o generatio incredula.
et si illis dixit: o generatio incredul,
nobis quid dicat?
et quod ait perversa ostendit,
quoniam ex perversitate malitia
est introducta extra naturam
facta.
puto autem propter perversitatem
 
 
 

 
 
 totius humani generis quasi gravatus
malitia eorum et conversatione
cum eis dixit: usquequo ero
vobiscum?
quousque patiar vos?
 

 17, 22
[23]).
videamus etiam illud quod dicit:
hoc genus non eicitur nisi in
ieiuniis et orationibus ut, si aliquando
oportuerit nos circa curationem 
tale aliquid patientium
permanere, non adiuremus neque
interrogemus neque loquamur
quasi audienti spiritui inmundo,
sed »permanents orationibus et
ieiuniis« impetremus patienti salutem
a deo, et abigamus ieiuniis
et orationibus nostris spiritus
malignos.

Conversantibus autem ipsis
in Galilaea dixit eis Iesus: futurum
est ut filius hominis tradatur
in manus hominum, et occident
eum, et post tertium diem resurget,
et contristati sunt vehementer. 
 

 
 
 
 Et Paulo superius dictum est:
»exinde coepit Iesus ostendere
discipulis suis, quoniam oportet
eum ire in Hierosolyma et multa
pati a senioribus et principibus
sacerdotum
et scribis populi et occidi et tertia
die resurgere«. et videntur quidem
haec illis similia esse, ut facile 
quis dicat dominum eadem
ipsa repetere.
quod non est ita. nec enim id
ipsum est, ostendere discipulis
»quoniam oportet eum ire in
Hierosolyma et multa pati«
et cetera,
et dicere discipulis in Galilaea
constitutes (quod non didicimus
supra), quia futurum est ut filius
hominis tradatur. tradi enim eum
superius non est dictum, hic autem
non solum tradendum, sed etiam
in manus hominum tradendum
audimus. in quo requiramus, a
quo est tradendus in manus hominum 
aut in quorum. illic enim
docemur, a quibus patietur et in
 

 
 » » quo loco patietur; hic autem discimus,
quod »multa« passurus est
a supradictis, non ipsis <primam>
causam praebentibus ut multa
patiatur, sed vel eo vel eis, qui
tradiderunt eum in manus hominum.
traditum igitur filium apostolus
narrans a deo patre traditum
manifestat ita: »qui unico filio
suo non pepercit, sed pro nobis
omnibus tradidit illum«.
alius autem non solum illud, sed
etiam consequential congregans in
idipsum, dicet primum quidem a
deo traditum filium
principi » saeculi huius« ceterisque
principibus eius, deinde ab istis
traditum in manus hominum qui
occiderunt eum. et exempli causa
accipiet illud, quod est scriptum
de Iob,
qui primum traditus est a deo in
manum diabolic, sicut dicit:
 

 
» <> ecce trado tibi omnia quae possidet«
et iterum: »ecce trado tibi eum,
tantu7m animam eius serva«. accipiens
autem diabolus bona eius
in potestatem tradidit praedonibus
et equitibus, qui »fecerunt
cornua tria«.
vide ergo ne forte, sicut bona Iob
diabolus tradidit in manus praedonum
<et equitum> accepta
prius potestate a deo, sic et aliqua
operatione princeps »potestatis
aëris, qui operatur in filiis
diffidentiae«, 
 

 
 <>
» atth.17,22 
tradidit eum in manus hominum,
in quibus hominibus erat et Iudas,
in quem »post panem ingressus
est satanas«.
considera tamen quoniam pater
tradens filium contrariis potestatibus
non simpliciter tradidit eum, sed
propter misericordiam suam, ut
salvaret genus humanum; contrariae autem potestates tradentes
dominum in manus hominum 
non pro salute aliquorum
radiderunt eum, sed (quantum
ad se, quia nemo eorum sciebat
»sapientiam dei absconditam in 
mysterio«) tradiderunt eum <moriturm>,
ut »inimica« eius »mors«
subiciat eum sibi, sicut omnes
homines qui moriebantur » in
Adam«. sed et homines, qui oc-
 

 ciderunt eum, [voluntatem habant] 
non secundum voluntatem
dei iam ordinatam id fecerunt.
sed secundum voluntatem potestatum,
quae filium dei volebant 
fieri subditum morti.
non ergo ab hominibus in manus
hominum traditus est, sed a 
potestatibus, quibus eum pro
nobis omnibus tradidit pater, ut
in eo, quod traditur et fit sub eo
cui traditur, »destruat eum, qui
mortis habebat imperium«.

»Imperium« autem »mortis«
intellegendum est habere diabolum,
non istius mortis communis, 
secundum quam moriuntur 
omnes qui compositi sunt
ex anima et corpore, anima eorum
a corpore recedente, sed
mortis illius quae contraria est
et inimica ei, qui dixit: »ego
sum vita«, secundum quam »anima
quae peccaverit, ipsa morietur«.
ostewnditur autem quoniam non
 

 
 
 » Matth. 17, 22 
deus dominum in manus hominum
tradidit, ex eo quod ipse dicit:
»si de hoc mundo esset regnum
meum, ministri utique mei resisterent 
ne traderer Iudaeis«.
traditus autem Iudaeis in manus
hominum traditus est, non a siuis
ministris
nec ab aliquo eorum qui erant
sed a principe »saeculi huius«
vel a principibus, de quibus est
dictum: »adstiterunt reges terrae,
et principes convenerunt in unum
adversus dominum e4t adversus
Christum eius«. et isti quidem corporales
reges adstiterunt, sicut 
apostoli in Actibu8s docuerunt.
nos autem, ex eo quod traditus est
a principibus in manus hominum
prodificati, dicimus hoc quod ait:
»disrumpamus vincula eorum, et
proiciamus a nobis iugum ipsorum«,
 

 
 <> » etiam de invisibilibus regibus et
principibus saeculi huius intellegi
posse.
nam cum facti ferimus »conformes« 
mortis Christi, iam non
sumus sub vinculis regum »terrae« 
neque sub iugo principum
»saeculi huius«, qui adversus dominum
convenerunt in unum.
propterea et pater »unico filio
non pepercit, sed pro nobis omnibus tradidit eum«, ut suscipientes
eum principes et tradentes in
manus hominum, ab eo qui habitat
»in caelis« inrideanture, et a 
domino subsannentur, quoniam
in dissolutionem proprii regni et
principatus sui omnia ea agebant,
tradentes eum in manus hominum,
qui tertia die resurgens et
inimicam suam destruens mortem
non solum »mortis suae conformes«
nos fecit, sed etiam »resurrectionis«.
praedicente autem domino quoniam 
futurum est ut filius ho- 
 

 minis tradatur in manus hominum,
et occident eum et tertia die resurget,
tristati sunt discipuli vehementer,
tradendum quidem in 
manus hominum et occidendum
intellegentes, non autem adtendentes
ad illud quod ait: et tertia
die rsurget, nec considerantes
quis esset, cui ad destruendam
mortem trim dierm tempus 584
sufficiebat.

Cum venissent autem in 
Capharnaum, accesserunt qui didrachma
exigebant ad Petrum
et dixerunt: magister vester non
solvit didrachma? ait: etiam. et
 cum intrasset in domum, praevenit
eum Iesus dicens: quid tibi videtur
Simon? reges terrae a quibus
accipiunt tributum vel censum, a 
filiis suis aut ab extraneis? Dicit
 ei Petrus: ab alienis. dicit ei Iesus:
ergo liberi sunt filii. ut autem non
scandalizemus eos, vadens ad mare
mitte hamum et eum qui prius
ascenderit piscem tolle, et aperiens
 os eius invenies staterem. Illum
accipiens da eis pro me et te. 
 Sunt ergo aliqui reges terrae
et eorum filii, qui non dant tri-
 

 
 <> butum vel censum, et alii praeter
filios eorum extranei a regibus
terrae, ex quibus accipiunt reges
terrae tributum vel censum. et
sunt filii quidem eorum liberi
apud reges terrae sicut apud
patres filii; extranei autem extra
terram quiden liberi sunt, propter
et deprimunt eos, sicut »Aegytii
filios Israel«,
servi. propter quos servientes
formam servi suscepit filius dei,
qui nullum opus fecit luteum et
servile. quasi ergo habens formam
servi illius tributum et censum
dedit non aliud ab eo, quod
dedit discipulus eius: ipse enim
stater sufficiebat et unum nomisma,
quod dabatur pro Iesu
et pro discipulo eius. hoc autem
nomisma in domo quidem Iesu
in ore piscis marini, quem ipsum
piscem arbitror adiuvatum ascendisse
ad hamum Petri et
conprehensum ab eo, qui hominum piscator fuerat factus, in
quibus erat qui nunc moraliter
 

 dicitur pisis, ut tollatur ab
eo nomisma, quod habebat imaginem
»Caesaris«, et fiat inter eos
qui piscati sunt eum.
qui ergo habet quae sunt »Caesaris« 
»Caesari« ea reddat, ut post
hoc valeat reddere »doe quae
dei sunt«. quoniam <autem> Iesus
non habuit imaginem »Caesaris«
(princeps enim »saeculi huius
nihil« habebat in eo) propterea
non ex proprio, sed es convenienti 
loco maris imaginem »Caesaris«
accepit eam, ut det regibus terrae
pro se et pro discipulo suo, ut 
nec arbitrentur qui didrachma
<eorum et> regum terrae; reddit
enim debitum non suscipiens
eum neque possidens neque adquirens
neque faciens eum sibi
possessionem, ut ne sit aliquando
imago »Caesaris« apud imaginem
»invisibilis dei«.

Ista diximus secundum
unum modum, quoniam duplicem
sensum habet hic sermo. 
 

 
 <><> 
 <> secundum alterum autem talia
dici possunt: filiorum sunt quidam
filii regum terrae.
alii autem propter hoc ipsum,
quod alieni sunt a filiis regum
terrae, nullius quidem eorum qui
sunt super terram filii sunt, sed
<id ipsum filii> aut dei aut filii
dei aut alicuius filiorum dei. quando
ergo salvator interrogat Petrum,
dicens: reges terrae a quibus
accipiunt tributum vel censum?
a filiis suis aut ab estraneis? dicente
Petro: non a suis fillis, sed
ab extraneis, quod dominus dicit
de illis qui extranei sunt a regibus terrae:
ergo filii liberi sunt,
tale aliquid aestima dictum, quoniam
liberi sunt qui filii sunt dei, 
filli autem regum terrae liberi non
sunt, »quoniam omnis, qui facit
peccatum, servus est pecati«.
liberi autem sunt, qui manent in 
<veritate> verbi[s] Iesu et propter
hoc cognoverunt veritatem, »et
 

 
 
 
 veritas liberabit« eos a servitute
peccati.
si ergo in mysterio quodam reges
terrae a filiis dei liberis constitutis
exigunt didrachma »Caesaris«
habentia imaginem, consequents
est intellegere quoniam
et quotienscumque exsurgunt quidam,
qui per iniusitiam tollant
nostra terrena, reaes huius herrae
eos transmittunt ut exigant a 
nobis quae sunt ipsorum.
quicumque ergo filus est simpliciter
et non filius regum terrae,
ille est liber. tamen cum sit
liber, sollicite agit ut ne scandalizet
vel ipsos reges terrae vel
filios eorum vel eos, qui accipiunt
didrachma; ideo sic dicit: sed ne
scandalizemus eos, vadens ad mare
mitte hamum
et cetera.
et quamvis essent iniqui, tamen
sollicite egit Christus, ut ne scandalizaret
eos, et suo exemplo
prohibet aliquod scandalum fieri
etiam huiusmodi hominibus,sive
 

 
 <> <>,
 <>

ut ne amplius beccent scandalizati, 
sive ut salventur suscipientes
eum, qui pepercit eis quominus 
scandalizentur. et sicut
in AGRO CONSOLATIONIS (sic
enim interpretatur capharnaum)
consoltur omnen discipulum et
liberum eum et filium esse pronuntiat
et dat ei virtutem piscandi 
priscem primum, ut ascendete
eo consollationem accipiat
Petrus super eum quem piscatus
est, [17.] et propter de ore ipsius
aperto, dandus sis quorum proprius
est stater, et <qui> exigunt
huiusmodi nomisma quasi suum. 
 <12.> Convenienter poteris
uti hoc textu adversus averos, qui
nullam habent in ore suo loquelam 
nisi pecuniae. cum autem 
voderos jiois,pdo jp,ome, ab
a;oqip Pretro correptum, qui abstulit
non solum de ore eius verbum 
becuniae sed et de toto adfectu
concupiscentiam pecuniae,
dices eiusmodi hominem in famri
fujisse et in salsis rebus huius
vitae et in fluctibus sollicitudinum 
avaritiae, et habuisse in ore
suo staterem quamdiu infidelis extitit
et avarus, ascendisse autem
de mari ad humum rationabilem
 

 et conprehensum atque salvatum
(ab aliquo Petro, qui eum
docuit veritatem), ut ne habeat
aliquando in ore suo staterem,
sed pro eo habeat imaginem dei
eloquia dei.

Et
signa tibi ex Numbeis, quoniam
pro sanctis secumdum legem
dei non simpliciter dirachmum
sanctum. scriptum est enim: »et
accipies quinque siclos secundum
<caput, secundum> didrachmum
sanctum«. sed et pro omnibus
filiis Isreal secundum caput datur
didrachmum sanctum. quoniam
ergo non licet sanctis dei cum
sansctis didrachmis habere dicipientibus
non sancta dirachma
et interrogantibus Petrum et dicetibus: 
magister vester non solvit
didrachmum ? precepit salvator
dari staterem (in quo erant duo ddidrachma), qui inveniebatur in 
ore piscis ascendentis primum; 588
quod dedit magister et dant semper discipuli eius pro sua
salute et gloria Christi, ut longe
 

 facuabt a se omnia quae imaginem
caesaris habent.

In illa bora accesserunt
ad Iesum discipuli eius dicentes:
quiw putas maiior est in regno
caelorum! 
et accipiens puerum statuit eum
in medio eorum et dixit: amen
dco nobis, nisi conversi fueritis
et facti quemadmodum pueri, non
intrabitis in regnum caelorum.
si quis ergo humiliaverit se sicut
pucer iste, ipse est maior in regno
caelorum. et qui acceperit puerum
talem in nomine meo, me recipit.
Cum posset Matthaeus nostrae
eruditionis causa hoc colum exponere,
quid accedentew discipuli
Iesu interrogaverunt eum et quomodo
respondit, addiddit secundum quaedam
quidem exemplaria in illa
hora accedentes dicipuli Iesu, secndum
alia autem in illa die.
et necesse est, ut non indiscussam voluntatem reliquamus
evangeelistae. propter quod exponentes
in primis quod ait, in illla
die vel in illa hora, videamus si 
 

 
 nescessaria est adiectio ista diei
vel horae.
venerunt enim in »Capharnaum« 
Iesus cum discipulis suis, ubi et
»didrachma exigentes accesserunt
ad Petrum et« interogantes »dixerunt:
magister vester non solvit
didrachma!« ita respondente Petro
ad eos et <dicente> »etiam«, faciens
verbum dde idrachmis Iesus mit 
Petrum cum hamo conprehendere
»piscem«, in cuius ore dicebat
invensiendum esse »staterem«, ut
daretur pro se et Petro. arbtror
ergo, quoniam makimum hunc
aestimantes
honorem in petrum
a Christo conlatum (quasi per
hoc iudicasset eum ceteris discipulis
meliorem) cupiebant quod
suspicabantur caute cognoscere.
simul autem sperabant, quod et 
causam ipsam Petri elationis interrogantes
discerent. hoc ergo
ostendere volens Matthaeus adidit
propter illud, quod ait:
 

 
<> 
 
»hunc accipiens da proter me 
et te«, in illa die vel hora accesserunt 
discipuli ad Iesum dicentes:
quis ptaw maior est in regno
caelorum ! forsitan autem et dubtabant 
etiam propter illud, quod
suppeerius tres discipuli magis erant 
ddignificati, adsumpti in montem
cum ipso ut viderent transfigurationem 
gloriae eius, dubitahant
autem quis de tribus illis melior
iudicatus esset a Christo.
distrabebatur autem aestimatio
sensus eorum per vaias caussas.
interdum quidem Iohannem forsitan 
meiorem putabaqnt esse,
eo quod reculbuerat super pectus
salvatoris in cena et secreta
consilia ei prae ceteris fuerant
declarata.
interdum autem arbitrabantur
Petrum maiorem in regno caelorum,
vel propter »staterem« hunc,
Petrum maiorem in regno caelorum
vel propter »staterem« hunc,
qui datus est pro Christo et
Petro,
vel propter illud, quod Petrus
dixit ad Iesum prae ceteris:
»tu es Christus filius dei vivi«
et Christus ad eum: »beataus es,
Simon bariona, quia caro et
sanguis non revelavit tibi, sed
pater meeus qui est in caelis; et
ego tibi dico quia tu es Petrus,
 

 et super hanc petram aedificabo
ecclesiam meam, et portae inferorum
non praevalebunt ei« et
cetera.
iterum autem
forsitan eorum revocabatur opinio,
propter quod
dixerat Christus ad Petrum, quod
aliis non dixerat discipulis:
»vade post me, satana, scandalum
mihi es, quia non sapis
num«, ne forte non esset maior
Petrus, sed unus ex filiis Zebedaei.
haec diximus propter quod
ait in illa die vel hora, quando de

Post hoc autem videamus
quod ait: et accesserunt discipuli
ad Iesum, quasi discipuli ad magistrum,
proponentes interrogationem,
quis esset maior.
in his autem imitatores discipulorum
Christi esse debemus,
si quando aliquid in nobis quasi
dubium quaeritur et non invenitur,
ut cum omni consensu accedamus
ad Iesum semper praesentem,
ubicumdque »dou vel tres«
in nomine eius fuerint »congregati«,
qui potens est inluminare
 
 
 

 
 corda omnium, qui ex toto corde
discere volunt ab eo, ad intellegendam
solutionem omnium dquaestionum.
non est autem absurdum
ut secundum christi exemplum
interrogemus aliquem eorum doetorum
qui praepositi habentur
ecclesiis.
quid ergo iam sciebant discipuli
secundum hanc interrogationem,
quid autem adhuc ignorabant,
videamus. nam quai non est
aequalitas sanctorum in regno
caelesti, sciebant, et quia (cum
non sit aequalitas) est aliquis 
maior et minor; sed quomodo
maior et qualiter vivens minimus,
hoc discere cupiebant. nisi forte
cautius est dicendum, quoniam
quis esset quidem minimus sciebant
ex eo, quod alibi docerat
mandatis istis minimis et docuerit
sic homines, miniumus vocabitur
in regno caelorum«.
et quis esset maior sciebant ex
eo quod ait: »si quis feceri6t et
sic docuerit, hic mangus vocabitur«. sed ex multis magnis quis
esset maior, hoc eis non erat
manifestum.
 

 
 < > <> 
 et quoniam multi quidem sunt
magni, non autem aequaliter
magni, indicat nomen magni positum
in persona Isaac, »qui
proficiens magnus fiebat, donec
efficertur magnus valde valde«.
scriptum est autem id ipsum
etiam in Moyse et in Iohanne
baptista et in ipso etiam salvatore.
et omnibus constat, quoniam
etis omnes hi magni fuerunt
secundum scripturas, tamen
maior eis erat salvator.
ex eo ergo, quod est positum in
Isaae »<proficiens magnus fiebat> ,
donec fieret magnus valde valde«
(non simpliciter, sed cum additamento
duplici »valde valde«),
cognoscere possumus quoniam
differentia est magnorum,et alius
quidem est magnus alius autem
<valde magnuse et alius> magnus
valde valde. ergo discipuli quidem
quaesierunt quis esset maior,
 

 »ipse autem pleniorem facit sermonem
demonstrans eis etiam,
quomodo quis actibus maior efficiatur
in regno caelorum, sicut
subsequens sermo demonstrat dicens: 
 <16.> Et vocans Iesus puerum
statuit eum in medio eorum et
dixit: amen dico vobis, nisi conversi
fueritis ut efficiamini sicut
pueri, non intrabitis in regnum
caelorum. quicumque ergo humiliaverit
se sicut puer iste, hic erit
maior in regno caelorum. et qui
acceperit puerum talem unum in
nomine meo, me accipit.

Primum simpliciter exponamus
propositum verbi:
hoc est, si quis vir constitutus
usque eo mortificaverit viriles
concupiscentias suas »in spiritu
mortificans corporales actus« et
»semper mortem Iesu circumferens
in corpore suo«, ut puer qui
muliebria nondum temptavit nec
 

 
 <> <> |
sensit motus viriles, iste talis
conversus factus est sicut puer.
et quanto amplius adpropinquaverit
pueris recedens ab huiusmodi
motibus, tanto amplius
ceteris continentibus et ad perfectum
continentiae ascendere
non valentibus maior habetur.
quod autem propter mulibres
passiones de parvulis dictum
est, hoc ipsum dicere convenit
et in ceteris passionibus et
languoribus et infirmitatibus animae,
in quase omnes pueri non incurrunt,
priusquam incipiant absolutum
proferre sermonem; utputa
ut conversus quis fiar sicut
parvlus puer in ira, cum sit vir,
et sicut est pravulus puer ad
tristitiam (qui interdum tempore
mortui patris vel matris vel
alicuius amici ridet et ludit),
talis fiat vir habitudinem puerilem
circa tristitias repellendas
perfectioris animae ratione commutans.
similiter dices circa
extollentias, quibus inrationabiliter
extolluntur homines quinon
sunt die, quas pueri non
patiuntur nec qui conversi facti fuerint sicut pueri. 
 

 
 <> 
 <> 
 Et nulla paene passio cadit in
pueros, antequam absolute incipient
logui; si autem nulla,
manifestum est quia nec timor
(nisi forte secundum aestimatione
ceterarum passionem levis
et transitorius).
pueri enim mal<or>um timorem
non patiuntur, utputa,
si quis puero comminetur ne
mammam petat vel ne ploret,
terretur quidem sed timor eius
stabilis non est. si quis autem
terreat puerum talem et dicat:
nisi hoc feceris occido te, incendo
te, aut simile aliquid, numquid
timet huiusmodi puer? sicut
ergo ceterae passions non sunt
in pueris firmae, sic neque timor.
 

 
 <>,
 <>, |
 si<c> autem quiset humiliet se sicut
puer ***. nec enim magnum aliquid
sapere cadit in puerum neque
iactantia generis vel divitiarum vel
aliarum rerum, quae aestimantur
bonae non autem sunt, [cadit
in puerum]. unde videmus <quia
nimis> infants usque ad tertium
vel quartum annum, licet fuerint
generosi, similes se praebent pueris
degeneribus nec amplius diligent
divites puerow quam paupers.
si quis ergo vir habitudinem,
quam habent pueri ex aetate,
in se ratione susceperit expellens ea
quae movent insensa
tos, <humilis> factus est sicut puer,
non se extollens in honoribus
neque efferens se in divitiis
neque elevans se in claritudine
generis.
iste talis suscipiendus est et
honorandus in nomine Iesu, quoniam 
praecipue in talibus est
Iesus. ideo dicit: si quis susceperit unum talem in nomine neo,
me suscipit.
 

 <qui autem scandalizaverit unum
de pusillis istis credentibus in me,
expedite i ut suspendatur mola
asinaria in collo eius et demergatur
in profundum maris.

Hoc exponere laboriosum
est secundum consequentiam
praedictorum. dicet enim aliquis:
factus est quasi puer
et humiliavit seipsum quemadmodum
puer (quem statuit Iesus
in medio discipulorum).
minimus est
et potens scandalizari,
cum sit scriptum: »pax multa
diligentibus legem tuam, et non
est illis scandalum.«
vide autem si rationabiliter hoc
possumus explanare. omnis qui
Iesu quasi filio dei credit
et conversatur secundum evangelicos
actus ad vivendum recte,
conversus ambulat
quemadmodum puer,
<hunc inpossibile est non intrare
in regnum caelorum>.
qui autem non convertitur ut
fiat quemadmdum puer, hunc
quidem inpossibile est intrare
 

 
> 
 <> in regnum caelorum. multi enim
convertuntur ut fiant quemadmodum
puer, sed non omnes, qui
convertuntur ut fiant quemadmodum
puer, iam perveniunt usque
e out fiant similes pueris.
sed unusquisque tantum minus
habet de similitudine puerorum,
quantum longe est de habitudine
puerile erga passions carnales.
in omni ergo quidam quasi
nuper conversi ut fiant quemadmodum
pueri. hi propter hoc
ipsum, quod sic conversi sun tut
fiant quasi pueri,
nondum autem sunt facti sed
videntur nuper esse conversi,
pusilli habentur in Christo
et parvuli sunt, scandali receptors,
quibus occasionem scandali non
debemus praebere. alioquin qui
scandalizaverit
unum de pusillis, quos Christus
ostendit credentibus in se,
 

 
<> » <> 
 <>, expedite i quasi utile ad medelam
peccati, ut suspendatur mola asinaring ad collum eius et demergatur
in profundum maris. sic enim
reddens dignam vindictam in
mari (ubi et »draco« habetur,
quem »formavit« deus «ad in ludendum 594
ei«) et sic quod expedit
passus, qui punitus est,
postea erit extra Dolores qui sunt
in profundo maris, quos pertulit
tractus ab asinaria mola. sunt
enim et molarum differentiae, ut
sint quaedam earum (ut sic appellem) humanae, aliae autem
asinariae. et humanae, aliae autem
asinariae. et humana quidem est
illa, de qua scriptum est: »duae«
erunt »molentes ad «unam »molam,
una adsumetur, et altera
relinquetur«, asinaria autem quae
inponetur scandalizanti
unum de pusillis istis in Christo
credentibus, ut demergatur in profundum
maris.
asinaria autem mola non inrationabiliter dici potest corpusgravissimum
hominis mali, quod
semper deorsum trahit, quod
suscipiet in resurrection unusquisque
peccator, ut demergatur
in abyssum quae dicitur profundum maris.
 

 
 15

Introducimus autem extra
quam diximus alteram expositionem,
sive dogmatis causa
sive exercitationis. quaerimus
enim, quem puerum uocans Iesus
constituit in medio discipulorum.
et vide si possumus puerum hunc
intellegere spiritum sanctum, qui
seipsum humiliavit. hunc Iesus 
accepit et posuit in medio sensus
discipulorum. vult ergo Iesus
omnes nos, ut avertamur ab
omnibus et convertamur secundum
exemplum < subiectum>
spiritus sancti, ut efficiamur sicut
 

 
<>, » <> pueri (id est apostoli), qui et ipsi
conversi facti sunt similes spiritui
sancto,
qui positus erat in medio sensus
eorum.
quos pueros Christo deus pater
dedit, secundum quod scriptum
est in Esaia dicente: »ecce ego et
pueri quos dedit mihi deus«.
et non est intrare in regnum
caelorum, nisi qui a rebus saecularibus
aversus fueris illis, qui
spiritum sanctum in se habuerunt.
quem spiritum sanctum uocans
Iesus, a sua perfectione descendens
ad homines, quasi puerum statuit
in medio discipulorum suorum,
ut unusquisque humiliet se, non
simpliciter sicut puer, sed quemadmodum
scriptum est sicut puer iste.
ita tamen ut propter deum quis
humiliet se, sicut et spiritus sanctus
propter salutem hominum se
humiliavit. quoniam autem et
Iesus et spiritus sanctus a patre
missi sunt in hunc mundum
propter salutem hominum, ma-
 

 
 
 
 
 
 
nifestum est apud Esaiam prophetam
ex persona salvatoris
ipsius dicentem: »et nunc dominus
misit me et spiritum suum«.
[quoniam autem in graeco spiritus
sanctus neutri generis est
et non masculini, quemadmodum
apud nos, et tres casus similes
habet, nominativym et accusativum
et vocativum, propterea
transferentes in latinum sermonem,
nominativum pro accusativo
gradu transtulerunt et
dixerunt: »et nunc dominus misit
me et spiritus eius«; cum sit
verius sic esse in graeco: »et
nunc dominus misit me et spiritum
suum«.]
tamen si quis violenter contra
rationem veritatis defendere vult
quod ita sit dictum: »et nunc
dominus misit me et spiritus
eius«, sine dubio ita intellegemus
filium dei missum a spiritus
sancto, quemadmodum et due-
 

 
 
 <>
 tum a spiritu sancto in desertum
secundum humanam naturam,
quam Christus suscipiens per
omnia imitatus est, ut etiam
a spiritu sancto agatur, quemadmodum
omnes homines dei.
maior ergo est in regno caelorum
qui se humiliaverit prae omnibus
humiliantibus se secundum imitationem
illius pueri. et multi
sunt qui volunt se humiliare 
sicut puer ille, sed qui prae omnibus
factus fuerit propinquior
puero illi,
ipse erit omnibus maior.
debemus ergo suscipere puerum
talem in nomine Iesu, quoniam in
eo habitat Iesus. et quemadmodum
Iesum suscipit, qui susceperit
unum puerum talem in nomine
eius, sic Christum refutat et
pellit, qui non vult suscipere
puerum talem in nomine Iesu,
licet sit minimus, ita ut possit
scandalizari propter possit
scandalizari propter quod non
plenius humilitatem imitatus est
puerilem.
7 H 12 M 13 M 18/19 <> Kl, vgl.
lat. 20 M, vgl. lat. H
21/22 H 22 H
24 M 33/34 Koe,
vgl. lat.

Et conferamus evangelistarum
dicta de capitulo isto,
si forte manifestior fiat sensus
propter spiritum sanctum quem
diximus puerum illum intellegi
posse.
et Marcus quidem dicit:
»et accipiens puerum statuit in
medio discipulorum, et conplexus
eum dixit eis: si quis unum
puerum talem receperit in nomine
meo«.
 

 
 
 » 
 
Lucas autem ita: »et accepit
puerum et posuit eum« non solum
in medio eorum, sicut ait
Matthaeus et Marcus, sed »apud
se: et dixit discipulis suis« non
ita: si quis acceperit unum puerum
talem vel »unum de talibus pueris«,
sed ita: »si quis acceperit
puerum hunc in nomine meo«.
secundum Matthaeum ergo et
Marcum potest quis dubitare
utrum puerum illum spiritum
sanctum dicat, quia sic dixerunt:
si quis acceperit unum puerum
talem. secundum Lucam autem
quis ambigit posse intellegi pue- 
 
 
 

 
 < > <> rum illum spiritum sanctum, cum
dicat: »si quis acceperit puerum
hunc in nomine meo«? 
secundum Lucam ergo debemus
puerum illum,
id est spiritum sanctum,
quem accipiens Iesus posuit apud
se, suscipere in nomine Iesu.
vivit enim puer ille quasi in- 
nortalis et debemus eum ab
ipso Iesu constitutum apud Iesum
suscipere in nomine Iesu: quo- 
niam cum sit Iesus numquam
recedens a puero illo, fit apud
eum qui receperit puerum
»in nomine eius«.
et quoniam nec pater recedit a filio, si quis receperit filium,
recipit apud se simul et patrem.
 

 
 »<> 
 qui autem receipt et puerum in
nomine Iesu et Iesum in no- 
mine patris, in omnibus minorem
se praebet discipulis Christi seip- 
sum minorans; et quanto magis
se minoraverit, <tanto> maior
efficitur ab eo, qui ei minorationis
dedit mandatum.

Vae huic mundo a scan- 
dalis.
necesse est enim venire scandal,
verumtamen vae homini illi per
quem scandalum venit.
Digna est res quaerere in hoc
loco, quid dicit esse mundum
cui promittitur vae, cui Omnia
scandal afferent vae. intellegere
autem aliquid poterimus, si con- 
gregemus scripturarum exempla
in quibus nominator mundus.
 

 
 
» <> 
 arbitror ergo quia non caeli et
terrae spatium secundum scri- 
pturas dininas dicitur mundus, sed
terrenus iste tantummod locus
vel homines qui sunt habitaatores
loci istius. sic enim intellegitur
illud quod ait:
»et mundus per ipsum factus est«,
id est orbis terrae,
»et mundus eum non cognovit«,
id est homines habitatores terrae
istius.
incongruum enim est »et mundus
eum non cognovit« referre ad
elementa caeli et terrae; ut dicat
aliquis, quoniam sol et luna et
stellae
vel aqua vel terra
vel angeli, qui sunt in universe
hoc mundo, lumen illud verum
non cognoverunt et non cogno- 
scentes eum conservaverunt a 
deo sibi ordinem constitutum. se- 
cundum hunc enim sensum intel- 
legitur etiam illud: »et nunc ho- 
norifica me, tu pater, eo honore
quem habui antequam mundus
 

 
 2
 » 
 esset apud te. manifestavinomen
tuum hominibus, quos dedisti
mihi de mundo«.
et post pauca: »ego (inquit)
pro eis rogo, non pro mundo
rogo, sed pro eis quos dedisti
mihi«.
item post pauca:
» et hi in mundo sunt,
et hi in mundo sunt,
et ego ad te nenio. et iam non
sum in mundo,
et isti in mundo sunt«. item post
pauca: »et ego ad te venio,
et haec loquor in mundo,
ut habeant gaudium meum plenum
in se«. ergo mundus dicitur
vel
locus iste terrenus vel homines
qui sunt in eo.
ex hoc enim mundo dedit filio
homines pater, pro quibus rogat
filius patrem solis, et non pro
omnium hominum mundo. nam
ubi magis necessarium est ut servemur
a patre quam in mundo,
quem dicit Iohannes: »et mundus
totus positus est in maligno« ?
 

 item in sequentibus: »ut mundus
credat quia tu me misisti«.
ergo locus iste et homines qui
sunt in eo dicuntur mundus,
quibus vae a scandalis. omnibus
enim hominibus, quos tamen scandala
vincere possunt, vae est a
scandalis. quod non procedit ut
de elementis mundi intellegamus.

Si autem vae est mundo
 

 
 20 
» 
non autem sunt discipuli Iesu »de
hoc mundo«
sicut nec magister eorum de
mundo est, nemini disc ipulorum
Christi potest esse a scandalis 
vae: quoniam »pax multa diligentibus
nomen dei, et non est
illis ec andalum«. si autem aliquis
videtur quidem esse discipulus
Christi, adhuc autem est »de
mundo«, propterea quod diligit
»mundum« et »quae sunt in eo«
(id est aut viam istam carnalem
aut possessiones terrae istius aut
pecunias aut speciem qualemcumque),
ut non conveniat ei
quod dictum est discipulis Iesu,
quoniam »non sunt de mundo«,
sine dubio possidebit quasi »de
mundo« consitutus vae, quod
mundo accidere solet. si ergo
volumus declinare hoc vae,
suscipiamus in nobis adfectum
apostoli Pauli dicentis: »mihi
autem absit gloriari, nisi in cruce
domini nostri Iesu Christi, per
domini nostri Iesu Christi, per
quem mihi mundus crucifixus est
et ego mundo«.
nemo autem amator corporalium
specierum vel iumentorum vel
aliquarum concupiscibilium re-
 

 
 <>
 rum vel vitae istius carnalis
potest vere dicere: »mihi mundus
crucifixus est et ego mundo«.
sancti enim, qui sunt in hac habitatione,
ingemiscunt corpore
humilitatis gravati et omnia faciunt,
ut digni efficiantur in illo
resurrectionis mysterio inveniri,
quando »transformabit deus corpus
humilitatis« non omnium, sed
tantum discipulorum fidelium
Christi, »ut fiat conforme corporis
gloriae Christi«. sicut ergo
nihil eorum ex quibus vae
contingere solet contingit discipulo
Christi
(nam etsi mille sint scandala,
non tangunt eum qui non fuerit
de hoc mundo), sic qui receptor
fuerit factus scandali, aut propter
inconstantiam fidei suae, aut quia
non ex toto corde consentit
salutaribus Christi mandatis, ut
iam non videatur discipulus
Christi, tanta scandala
conprehendent eum quantis fuerit
obligatus in mundo.

Necesse enim est venire
scandala. aliud enim sunt ipsa
scandala, aliud autem homines
per quos veniunt scandala. ergo
satanae et malignus chorus daemoniorum,
qui quaerunt organa
digna per quos operentur, et
plerumque quidem inveniunt, qui
omnino extranei sunt a dei cultura, 
interdum autem et eos qui
videntur fideles:
quibus
maius est vae per quos contingit,
quam mundo cui contingit. nam
multo
peius erit qui scandalizat
quam qui scandalizatur,
si quidem verum est esse differentiam
tormentorum
secundum illud quod ait: »remissius
erit Tyro et Sidoni« quam
civitatibus in quibus fecit < signa
Iesus et> virtutes, et correptae
non sunt.
si enim vae mundo a scandalis,
ei quidem qui scandalizatur iuste
est vae, quia miscens se mundo
voluntarie receptor scandali factus
est;
ei autem gravius erit vae, per
quem scandalum venit,
quoniam praebuit se spiritibus
22 Matth. 11, 22 Par.
 
 

 inmundis scandalizantibus ministrum
ad scandalizandum hominies
infirmow et mundiales.
si autem haec diligenter intellegeremus
quae dicuntur:
vae per quem veniunt scandala et
»qui scandalizaverit unum de pusillis
istis,
expedit
ei ut alligetur mola asinaria in
collo eius et demergatur in profundum
maris«.
quoniam sic vindicat deus eos,
qui scandalizati fuerint ab eis qui
scandalizaverunt,
et si quae intelleger mus timermus,
nunquam reccaremus »in
fratres« nec percuteremus »conscientias
eorum infirmas«.
pro quibus »Christus mortuus
est«, propter quos quasi »in Chtistum«
peccantes subibimus poenas,
cum requisitae fuerint animae
quae propter now perierunt ex
nobis.

Deinde videamus quomodo
intellegere debeamus quod 
 

 
 <>
 
 ait: necesse est venire s candala.
similiter enim exponit etiam Lucas
dicens: »inpossibile est ut non
veniant scandala«. et sicut necsse est mortale momri et inpossibile
est ut non moriatur, et sicut
necesse est manducare hominem
in corpore constitutum et in possibile est ut sine esca qui
corporalis est vivat, sic necesse
est venire scandala et »inpossibile
est ut non veniant«. et vide si
potes accipere ad exemplum malitiam,
quae est in caelestibus,
necessarie copulatam esse virtutibus.
inpossibile est enim inveniri hominem
omnino sine peccato, et
absque peccato suscipere posse 
virtutes; quia nec potest esse
verum bovnum nisi habeat inpugnationem
mali. sicut ergo
necesse est sustinere malitiam caelestium
et inpossibile est eam non
sustinere, sic necesse est venire
scandala et »inpossibile est ut non
veniant«,
mixime si intellexeris malitiam
malignarum virtutum principalem
esse malitiae isti, quae in hominibus
est, et semper quaeren
 

 
 
 <<
 
 » 
tem organa quaedam per quae
operetur adversus homines mundi.
forsitan autem et
inritantur magis malignae virtutes,
quanto magis
vcerbum Christi in hominibus invalescens
excpellit ab eis malignas
virtutes, quae prius consueverant
habitare in animis eorum,
et daemones, qui delectabatur nec
offeruntur eis sacrificia consueta:
ideo necesse est venire scandala.
et scandala quidem ipsa venire necesse
est, non tamen per illum nescio
quem venire necesse est; propter
quod ei, per quem venerint, erit
vae, quoniam dedit locum malignae
operationi in se volenti scandalizare.
ne putes in natura aliqua
vel in substantia esse scandala,
quae homines quaerunt per
quos operentur. sicut enim «deus
mortem non fecit«, sic nec scandala
creavit, sed libertas arbitrii
proprii in quibusdam genuit scandalum,
nolen <tibu>s suscipere pro
virtute laborem.

Quod si manus tua,
vel pes tuus scandalizat te, excide
eum et proice abs te. bonum est
enim tibi introire in vitam claudum
vel debilem, quam duas manus
vel duos pedes habentem mitti in
ignem aeternum. et si oculus tuus
scandalizat te, erue eum et proice
abs te. bonum est tibi unum oculum
habentem in vitam intrare,
quam duos oculos habentem mitti
in gehennam ignis. 
 Docet nos per parabolam sermo,
quoniam nec proximis nostris
vel adhaerentibus nobis debemus
parcere scandalizantibus. superius
cum dixisset: »antiquis dictum
dico: si quis viderit mulierem
ad concupiscendum eam, iam
moechatus est eam in corde suo«,
post haec verba statim; subiunxit:
»si dexter oculus tuus« vel »manus
scandalizaverit te«, ostendens
quoniam de illis membris scandalizantibus
loquebatur quae sunt
intra now; propterea voluntates
animae exposuimus ibi esse scandalizantia
membra. hic autem
cum dixisset: vae mundo a scandalis;
necesse est enim venire scandala,
sed vae per quem veniunt (videlicet
homin), statim subiungit:
si manus tua vel pes tuus vel ocu- 
 

 
 
 
 lus tuus scandalizaverit te, ostendens
quoniam non de membris
scandalizantibus quae sunt intra
nos loquitur, sed de hominibus
qui ita ut manus aut pedes aut
oculi aestimentur gratia caritatis
coniuncti. et ver quaedam
scandala ex nobis ipsis nascuntur,
sicut ait Iacobus in epistotla sua:
»deus neminem temptat, sed unusquisque
temptatur in c oncupiscentiis
suis«, quaedam extrinsecus
veniunt ve ab extraneis vel a proximis,
de quibus praesens loquitur
sermo. 
 Et bonum quidem erat ut
laudabilis esset et oculus et manus,
ut ne possit iuste »dicere oculus
manui: necessaria mihi non es«.
si autem aliquis ex toto ecclesiae
corpore videatur manus propter
aliquem actum, conversus autem
<manus> fctus fuerit scandalizans,
»oculus« dicat huiusmodi 
»manui: necessaria mihi non es«, et
dicens praecidat eam et pellat a se.
sic bonum est ut sit et caput beatum
et pedes tali capite digni, ut ne
possit »caput« iuste dicere » pedcibus:
necessarii mihi non estis«.
si autem aliquis fuerit in ecc lesia
pes scandalum faciens corpori
pedi: » necessarius mihi non es«, et
praecidens repellat eum a se.
 

 
 (<>
 <> 
 
melus est enim ut residuum cor-
pus intret in vitam sine membro scandalizante, quam totum corpus ecclesiae, morbo scandali per om-
nes currente, mittatur in gehen-
nam.
sic bonum quidem erat ut et ille
qui factus est oculus, dignus esset
capite Christo et toto ecclesiastico
corpore. si autem conversus ocu-
lus ille factus fuerit scandalum
corpori universo, eiciatur oculus
scandalizans et extra omne corpus expellatur, ut sine illo oculo resi-
duum corpus salvetur, quam cum
illo oculo debilitato totam eccle-
siam mitti in gehennam,
intenebricatam videlicet per ocu-
lum malum. Christum autem
ecclesiae caput esse, non ego, sed
apostolus intellexit. sacerdotes autem rationabiliter possunt dici
ecclesiae oculus, quoniam et spe-
culatores habentur; diaconi autem
ceterique ministri manus, quo-
niam per eos opera spiritalia uni-
 

 versa geruntur; populum autem 
esse pedes ecclesiae. quibus om-
nibus parcere non oportet, si
scandalum ecclesiae fuerint facti.

Possumus autem hoc tex-
tu uti etiam de domesticis nostris
et quasi membris ita nobis dilec-
tione coniunctis, sive parentibus
sive amicis quadam familiaritate
dilectis, quibus parcere non opor
tet animae nostrae nocentibus.
praecidamus ergo a nobis, quasi
manbum vel pedem vel oculum,
patrem aut pedem volentes nos
agere contraria pietati, aut filium
vel filiam, qui (quantum ad se)
faciunt nos recedere ab ecclesia
dei et a Christi dilectione. sed et
si uxor gremii nostri vel amici
unanimes facti fuerint scandala
nobis,
praecidamus <et expellamus> eos
ab anima nostra quasi non ami-
cos, sed adversarios nostrae
 

 
 (<> <> <>
<>
 
salutis. qui enim non »oderit pa-
trem et matrem«et cetera, quando
tempus fuerit eos odire quasi ad-
versarios et insidiatores, ut Chri-
stum lucremur, hic non est dignus
filio dei.
et in istis est dicere, quoniam
claudus <quis> salvatur, qui per-
diderit pedem, id est fratrem, et
solus hereditans regnum dei sal-
vatur, et sine manu quis salva-
tur perdens patrem vel matrem,
ut illis pereuntibus
solus salvetur,
sic et sine oculo quis salvatur
praecidens oculum suum a se,
id est coniugem fornicantem,
ut ne cum tali oculo duos oculos
habens intret in ignem.
potest autem et sic intellegi, ut
actus animae peccans, manus in-
tellegatur et incessus animae pec-
cans pes et nisus animae peccans
oculus:quos oportet praecidere si
scandalum faciunt.
frequenter enim ipsa opera mem-
brorum pro membris in scriptura
ponuntur, quale est illud: »et tuli
manus meas ad mandata tua«, non
ipsas manus, sed opera manuum
 

 
tollimus ad mandata dei, quando
facimus opera digna deo. et»ad te
levavi oculos meo«, non oculos
istos, sed mentem quae per oculos
nidet. item:»converti pedes meos
in testimonia tua«, non pedes, sed
motus animae convertuntur ad
testimonia dei, quando coeperi-
mus velle conversari secundum
deum. quos omnes, id est vel vi-
sum vel actum vel incessum,
oportet abscidere si fuerint mali,
ut sine illis intremus in vitam, non
facientes quod volumus, quam
ut intremus in ignim facientes
proprias voluntates. et primum
quidem beata est res ab omnis
scandalo abstinere, ut nulla virtus
animae conprehendatur in malo,
sed omnibus atamur in bonis. 
sic einim cum duobus pedibus et
duabus manibus et duobus oculis
animae corporisque intrabimus in
vitam aeternam.
si autem futurum est male utentes
quadam virtute animae perire
propter illam,
melius est praecidere, id est re-
pellere, usum virtutis illius scan-
dalizantis,
quam ut cum reluquis virtutibus
pereamus in toto.

Videte ne contemnatis 
unum de pusillis istis.
dico enim vobisw, quoniam angeli
eorum in caelis semper vident fa-
 

 
 <> <> ciem patris mei qui in caelis est. 
 Primum videamus, quisunt pu-
silli quos contemnnere non oportet.
arbitror autem, quoniam sicut in
corporibus<hominum> differentia
est, ut quidam eorum sint pusillis
alii autem magni alii vero me-
diocres,
sic in animabus sunt quaedam pu-
sillae, aliae autem magnae secun-
dum spiritalem mensuram, se-
cundum quam videt solus deus et iudicat.
sed in corporibus non culra ho-
minis, sed propter rationes aliquas
seminis estalius brevis,alterautem
magnus, alius vero mediocris, in
animabus autem ex nobis est esse
aliquem vel parvum vel magnum
<vel mediocrem> aut secundum
opera aut secundum fidem aut se-
cundum aliquos motus, et arbitrii
nostri est, si proficere volumus in
 

 
 
 |
statu animae et fieri magni, aut
non proficere et parvuli remanere.
sic audio et in Christo suscipienti
naturam humanam
et secundum naturalia incrementa
crescentquod scribitur: »Iesus autem crescebat
sapientia et aetate et gratia
coram deo et hominibus«.
unde consequenter apostolus ait:
»donec occurramus omnes in virum
perfectum, in mensuram
aetatis plenitudinis Christi«. occurrere
enim in virum et hoc perfectum,
»secundum interiorem hominem«
intellegendus est ille, qui
transcenderit »quae parvuli sunt«
et enacuans ea pervenerit »in virum
perfectum«.
hoc modo intellegenda est esse
mensura spiritalis aetatis
in singulis animabus,
per quam proficit anima unaquaeque,
et ex eo, quod magnificat
deum, magnificatur a deo.
Secundum hanc magnitudinem
spiritalis aetatis et spiritalium incrementorum
et <Isaac et> Moyses 
fuisse dicitur magnus et Io-
 
Röm. 7, 22 – 19 I. Kor. 13, 11 – 28 Vgl. Luc. 1, 46
 
30 kürzt gegen lat.
 

 
 <>, » 
 ´ hannes et ipse dominus Iesus, de
quo Gabriel protestatur: »et erit
magnus«.
pusilli autem sunt, qui nuper in
Christo sunt nati, aut tales permanent
sine profectu quasi
nuper nati, quibus ratinabile lac
neccessarium est, qui adhuc carnales
sunt (sicut ait apostolus) et
parvuli sunt in Christo nec capre
possunt escam virilem.
 

 
 — 
 
 pusilli enim quamvis sint heredes,
tamen quia pusilli sunt quasi nihil
differentes a servis (quamdiu pusilli
sunt) »servitutis« habent »spiritum
in timore«. qui autem per
dilectionem dei perfectam miserit
»foras timorem«,
iam non habet »servitutis spiritum
in timore, sed
spiritum adoptionis filiorum« in
dilectione dei.

Item requires pusillorum
istorum angeli, qui praesunt eis,
quando incipient curam eorum
habere, utrum
ex quo per lavacrum regenerationis
geniti sunt in Christo,
»quasi tunc nascentes infants«
et ultra non subiecti cuidam adversariae potestati; aut ex tempore
nativitatis eorum carnalis
secundum praescientiam dei et
praeordinationem ipsius *** »quos
praescivit et praedestinavit ut
sint conformes gloriae« Christi.
vodes quoniam qui caute utrumque
discusserit,m illius est adfirmare,
utrum eorum sit verum, et 
ad testimonium proferre scripturam
uni ex duobus consentientem;
in utraque enim parte multus
quidem sermo fieri potest, tamen
ex multo parum aliquid proferamus.
qui enim volunt, mox ut quis fuerit
natus (eorum qui praecogniti sunt
 

 a deo) accipere eum angelum
praepositum sibi, utentur apostolic
voce dicentis: »qui me segregavit
ab utero matric meae
ut revelaret filium suum in me«,
quasi ex eo neccesarium habeat
angelum se regentem, qui segregatus
est secundum praescientiam
die.
item in epistola Iudae scriptum
est ita: »in deo patre dilectis et
Iesu Christo consernatis vocatis«.
a quo conservatis, nisi ab angelis
quibus traditi fuerant, ut conserventur
et eruantur ab omni malo,
qui praecogniti et praeordinati habebantur?
item prferet et illud
quod in Psalmis est dictum: »de
ventre matris meae tu es meus
protector«, ut sit protector praecognitorum
deus per angelos ad
hoc ipsum ministerium deputatos.
sic et illud accipiet: » suscepisti me
de utero matris meae«, item: »ad
te proiectus sum ex utero« et alia
mille huiusmodi habentia sensum.

Qui autem vult ex eo hominibus
dari angelum adiutorem,
 

 
<>
» 
 
 
<> 
 
 
 ex quo »per lavacrum regenerationis«
facti sunt tunc nati
»infantes in Christo«, dicet non
esse et errantibus et servientibus
desideriis variis et inmundis, in
malitia et invidia degentibus,
odibilibus et odientibus invicem,
fornicariis et adulteris, interdum
autem et masculorum concubitoribus.
latronibus et ebriosis
atque rapacibus
praeesse angelum sanctum, ut
maculetur in huiusmodi actibus
hominis, cui datus est custos.
sed est homo
in tempore quidem infidelitatis
suae et peccatorum suorum ex
infidelitate naseentium sub angelis
satanae
et spiritibus malignis et inmundis
daemoniis.
cum autem suseeperit fidem, tunc
Christus, qui est redemptor quipretio
sui sanguinis eum redemita malignis
dominis, credentem in deum
tradit eum angelo sancto et
propter munditaim semper videnti
faciem patris. 
 

 
 

 
 » secundum ea quae sumus interpretati
de pusillis discipulis conveniens
est dicere, quoniam non
 

 habuit necessarium Christus man
dare de magnis et perfectioribus
fidelibus non contemnendis sed
de pusillis. propterea non simpliciter
dictum est: ne contemnatis
unum de istis omnibus discipulis
quos videtis, sed ita: unum de
pusillis istis, quos cognoscebat
esse pusillos qui videre poterat
modicitatem et magnitudinem in visibilium
animarum.
talia et superius diximus: »si quis
scandalizaverit unum de pusillis
istis credentibus in me«.

Alius autem forsitan dicet
pusillum hic dici perfectum secundum
illud, quod alibi ait: »qui
autem minoir fuerit in omnibus
vobis, hic erit maior«. qui enim
humiliaverit se, imitator existens
illius, qui semetipsum humiliavit
pro salute humana, in medio omnium
credentium (sive ille apostolus
fuerit sive episcopus),
ipse est pusillus, quem Christus
ostendit.
 

 
 
 talem se pusillum etiam Paulus
ostendit dicens: »mihi minimo
omnium sanctorum data est gratia
haec«. sed huiusmodi expositioni
illud quod dicitur: »si quis
scandalizaverit unum de pusillis
istis« et cetera non videtur convenire,
vel illud quod dictur:
sic non est voluntas patris mei qui
in caelis est, ut pereat unus de pusillis
istis, quoniam talis pusillus,
qui vere perfectus est,
non scandalizatur nec perit: »pax
enim multa diligentibus legem
dei, et non est illis scandalum«.
et quoniam non perit
pusillus huiusmodi,
dicere postest: »quis nos separabit
a caritate dei, quae est in Christo 610
Iesu ?« et cetera
et »credo quod neque mors neque
vita« et cetera.
sed qui hanc expositionem aestimat
veram, dicet quoniam et
iusti hominis anima vertibilis est
 
 

 30 18, 15[—18]).
Et scandalizatur aliquando, etsi
Non facile,
Sicut testator Ezechiel dicens
Etiam iustum a mandatis dei posse
Recedere, ita ut non inputetur ei
Iustitia prior. Propterea dicit:
»si quis scandalizaverit unum de
Pusillis istis«, et quia non est vo-
Luntas patris mei
Ut pereat unus de pusillis istis.
Quails autem exposition sit verior,
Et tu; sicut potueris iudicabis. Post
Hanc parabola sequitur
De ovibus centum et una ex eis
Errata partier et inventa. Hanc
Sicut potuimus tractavimus, ex-
Ponentes evangelium quod est se- 
Cundum Lucam,
Quoniam et ille memor fuit para-
Bolae huius. Ne ergo repetere
Videamur, hic praetrmittentes
Transmittimus ad expositionem
Evangelii secundum lucam om-
Nem volentem cognoscere, quid
Senserimus in ista parabola.

Si autem peccaverit frater
Tuus, vade et corripe eum inter te
Et ipsum solum.
 

 
 
 
 
 
 
<> Si te audierit, lucratus es fra-
Trem tuum, si autem non audie-
Rit, adhibe tecum adhuc unum
Vel duos, ut in ore duorum vel
Trium testium stet omne verbum.
Quodsi non audierit eos, dic eccle-
Siae. Si autem ecclesiam non au-
Dierit, sit tibi sicut ethnicus et pu-
Blicanus.
Videamus ne forte sentential haec
Non de quocumque peccato posita
Sit. Quodsi aliquis qui nominator
Frater, peccaverit aliquid eorum
Peccatorum quae sunt ad mor-
Tem, utputa masculorum concu-
Bitor est factus au test adultery aut
Homicida aut mollis, numquid et
Istum talem sicut aliquem modica
Peccandtem rationis est arguer so-
Lus ad solum, et siquidem audierit
Qui talia illa peccavit, statim eum
Dicere lucrifactum, et si non au-
Dierit, non prius eum expelli de
Ecclesia, nisi postquam et coram
Testibus argutus et ab ecclesia
Perstiterit in actu priori?
Non autem ignoramus, quoniam
Sequens alius verba et aspiciens ad
Inmensam misericordiam Christi
Dicere posttest, quoniam cum verba
Ipsa Christi nullam differentiam
Faciant peccatorum, superfluum
Faciunt et contra Christi miseri-
 

 
< > 
 
 <> Cordiam, qui haec ad minima tan-
Tum peccata pertinere distin-
Guunt.
Sed eum qui taliter sentit, non
Arbitror ad utilitatem commu-
Nem ista sentire.
Alius autem ipsa verba caute con-
Siderans et nihil extrinsecus sub-
Audire volens, non de omni pec-
Cato haec dicta defendet, quoni-
Am qui grandia illa peccat, nec est
Frater, nisi forte nominetur frater.
Differentia enim est inter fratrem
Et eum qui nominator frater. Et
Quoniam distant a se,
Propterea dicit apostolus: » si quis
Frater nominator in vobis, sit au-
Tem fornicarius aut avarus aut
Idolorum cultor (et cetera) cum
Talibus nec cibum sumere«. Nemo
Enim idolorum cultor aut forni-
Cator aut avarus frater est, et ***
Quamvis nomen baiulet Christi et
Frater nominetur, non autem et
Proprie frater est. sicut ergo aesti-
Matione eminentis misericordiae
Christi neglegentibus peccandi oc-
Casionem dat. Qui ad omne pecca-
 

 
 
 Tum generaliter haec pertinere 611
Exponit,
Sic econtra qui <fratrem distinguens a nominato fratre> 
Docet in minimis ex humanis
Peccatis peccantem etiam post
Arguitionem
Testium vel ecclesiae
Fieri oportere sicut publicanum et
Ethnicum in peccatis, quae non
Sunt »ad mortem«, aut (sicut lex
Appellat in Numeris) non morti-
Feris, aliquid crudelitatis videtur
Inducer. Nec enim aestimo cito
Aliquem inveniri in ecclesia,
Qui non iam ter in eadem culpa ar-
Quitus sit, utputa in detractione
(qua invicem homines detrahunt
Proximis suis) aut in inflation
Aut in epulatione aut in verbo
Mendaci vel otioso aut in tali ali-
Qua culpa levi,
Quae etiam in illis, qui videntur
Proficere in ecclesia,
Frequenter inveniuntur.
Considera ergo, ne forte et
Illos, qui aestimatione inmensae
 

 
 <> <> Misericordiae Christi etiam ad
Peccata maiora haec pertinere
Interpretantur, praeterit intellec-
Tus loci, et istos, qui haec ad mini-
Ma peccata adserunt pertinere et
Propterea peccatorem minimo-
Rum peccatorum (nisi bis vel ter
Arguitus emendaverit se) statim
Sicut ethnicum et publicanum
Fieri arbitrantur.
Quid ergo?
 

 
 <>, is qui ter arguitus quasi ethnicus et
publicanus factus fuerit arguenti, 
utrum omnino <lucrifaciat aut
omnino> pereat auf aliquid
patiatur.
deus scit. nos autem pronuntiare
non possumus secundum quod
scriptum est: »nolite iudicare, ut
non iudicemini«, item; »nolite
ante tempus quid iudicare, donec
veniat dominus, qui inluminabit
occulta tenebrarum et manifestabit
consilia cordium«. 
 Primum quidem, quoniam
licet ei, qui ter arguitus non obaudivit,
in quarto audire,
ut iam non sit sicut ethnicus et
publicanus.
memores enim esse debemus eius
quod dictum est; »sic non est voluntas
patris mei, utu nus ex minimis
istis pereat«; si enim »oportet
 

 
 »< > nos omnes praesentari ante trihunal
Christi, ut reportet unusquisque
propria corporis prout
gessit, sive bonum sive malum«,
deinde quia scriptum est:
»secundum opera manuum vestrarum
contingent vobis«, et non
multipliciter, <sed> aut dupliciter
aut septempliciter recipient
de manu domini <peccata> pecatores.
aliquando autem non
»secundum opera manuum« homi
nis redditur ei, sed amplius quam
peccavit: »Hierusalem« enim (sicut
docuit Esaias) »duplicia receipt de
manu domini sua peccata«, vicini
autem Israel (quicumque sunt
illi) septuplum recipient, secundum
quod ait in Psalmo: »redde
vicinis nostris septuplum in sinibus
eorum«.
et alii inveniuntur redditionis
modi, quos si intellegamus, sciemus
quoniam expedit
 

 
recipere in hoc mundo.
novissime autem quia non puriter
dixit: sit sicut ethnicus et publicanus,
sed ita: sit tibi. qui ergo
in peccato levi correptus ter (secundum
quod diximus) non seemendat,
nos quidem sic eum
debemus habere quasi publicanum
et ethnicum, abstinentes
ab e out confundatur. an autem
etiam a deo quasi publicanus et
ethnicus iudicetur, non est nostrum
pronuntiare, sed est in
iudicio dei.

Convenienter autem adiunxit
post tres arguitiones facto
aliquot sicut publican et ethnico:
quaecumque ligaveritis super terram,
erunt ligata et in caelo, et quae-
 

 
 <> <> <> cumque solveritis super terram,
erunt solute et in caelo.
iuste enim ligavit, qui ter arguit
et non est auditus, eum, qui
factus est sicut publicanus et ethnicus.
propterea ille talis alligatus
et condemnatus alligatus est a pud
omnes, qui sunt in caelo.
ita et si arguitus <semel> emendaverit
se,
ut iam »funiculis peccatorum« suorum
non sit ligatus, iuste solutus
est etiam ab eis, qui sunt in caelo.
tamen et illa, quae superius soli
Petro sunt data. videntur etiam
istis omnibus data, qui ter peccantes
arguerint, si auditi non
fuerint et alligaverint super terram
iudicantes peccatorem sicut
publicanum et ethnicum.
sed quoniam oportebat
aliquid maius habere Petrum Prae
illis qui ter arguerunt, ideo illi
 

 
<, >
 <> 
<> <>, quidem sic dicit: »et tibi dabo
claves regni caelorum,
et quaecumque solveris super terram,
erunt solute et in caelis, et
quaecumque ligaveris super terram,
erunt ligata et in caelis«.
non ergo modica differentia est,
quod Petro quidem datae sunt
»claves« non unius caeli, sed multorum
»caelorum«, ut quaecumque
ligaverit »super terram«, sint ligata
non tantum in uno caelo, sed
in omnibus »caelis«,
et quae solverit »super terram«,
sint solute non solum in uno caelo,
sed in omnibus »caelis«.
ad eos autem qui multi sunt ligatores
et solutores in terra sic
dicit, ut solvent et alligent, non
in »caelis« sicut Petrus, sed in
caelo uno, quia non sunt in tanta
 

 perfectione sicut Petrus, ut alligent
vel solvant in omnibus »caelis«.
quanto ergo melior fuerit qui
ligat, tanto qui alligatur amplius
quam in uno caelo alligatur; et
quanto melior fuerit qui solvit,
tanto beatior erit qui solvitur,
quoniam in omnibus solutus est
eaelis.

Iterum amen dico vobis,
quia si duo vestrum consenserint
super terram, de omni re, quamcumque
petierint, fiet illis
a patre meo qui in caelis est. ubi
enim duo vel tres congregati fuerint
in nomine meo, ibi sum in medio
eorum.
 

 
 


 
 <>
 In primis videamus sapienter, si
potest iste consensus esse in multis
vel in toto conventu, ut in medio
eorum sit christus, quoniam
»angusta et tribulata via est quae
ducit ad vitam, et pauci sunt qui
inventiunt eam«. forsitan autem
hoc tali consensu nec pauci consentiunt sibi per omnia, sed duo
forte vel tres, sicut Petrus et
 

 
<>
 
 
| Iacobus et Iohannes, quibus quasi
consentientibus sibi per omnia
ostendit verbum dei gloriam suam,
ex eo quod »non habebat speciem
neque decorem« vertens se ad gloriam
suam, ut vestimenta sua
ostenderet eis splendentia »sicut
lumen«.
consenserunt autem et deo, Paulus
et Sosthenes, scribentes Corinthiis
epistolam primam, item
Paulus et Timotheus mittentes
secundam. et tres consenserunt,
ut esset Christus in medio eorum,
Paulus et Silvanus et Timotheus
scribentes Thessalonicensibus. 
item in veteri testamento invenimus
consentientes tress super terram,
ut esset in medio eorum dei
verbum, sicut ostendit suprascriptio
Psalmi quadragesimi primi
continens ita : »in finem in consensu
filiis Core«. cum essent tres
filii Core quorum nomina invenimus
in Exodo: Asir qui interpretatur
eruditio, secundi Helcana
quod intellegitur dei creatura,
tertii Abiasaph, quod interpretatur
congregatio patris. pro- 
 

 
 <> 
 
 <>
 
phetiae ergo non sunt divisae, sed
quasi ex uno spiritu, quasi ex una
anima et ex una voce, consensu
videlicet operante sunt dictae et
scriptae, et locuti sunt tres quasi
unus dicentes: »sicut cervus desiderat
ad fontes aquarum, ita desiderat
anima mea ad te, deus«. dixerunt
autem et pluraliter in quadragesimo
tertio: »deus, auribus
nostris audivimus«. 
 *** ideo et apostolus praecipit
dicens: »ut sitis perfecti in eodem
sensu et in eadem sententia«. et
in Actibus de consentientibus dicit:
»erat autem credentium coret
anima una«, quoniam facti fuerant
unum, si tamen possibile est
(sicut diximus) in multis inveniri
per omnia unum sentientes,
ut nec modica sit dissensio inter
eos.
 

 
 <> <> <> non autem consentiebant Corinthii
dicentes: »ego quidem
sum Pauli, ego autem Apollo, ego
vero Cephae, et ego Christi«; sed 
erat in illis schisma, quo soluto
congregabantur cum spiritu Pauli
et »virtute domini Iesu«, ut iam
non essent alius alium se mordentes
et comedentes, ut consumerentur
»abinvicem«. consumit
enim dissensus, sicut congregat
consensus, et separat Iesum qui
in medio consentientium sibi solummodo
invenitur. et proprie
quidem in duobus istis generalibus
fit consensus: in fide, sicut ait apostolus:
»ut sitis perfecti in eodem
sensu«, id est secundum eadem
dogmata, »et in eadem sententia«,
id est ut similiter conversentur.
ideo dicit: si duo vestrum consen
serint super terram de omni re,
quidquid petierint fiet eis.
manifestum est autem, quoniam
ubi non fit de omni re consensus,
 

 nec duo consenserunt super terram.
et ista est causa proter quam
non exaudimur orantes, quia non
consentimus nobis per Omnia super
terram, neque dogmate neque
conversatione. adhuc autem, si
corpus sumus Christi, et »posuit
deus singular membr in corpore« ,
ut id ipsum sapient in invicem
membra et consentient et sollicita
sint et patiente membro <uno>
conpatiantur Omnia, et glorificato
congaudeant Omnia, debemus in
bobis musicum istum
servare consensum.
sicut enim in musicis nisi fuerit
convenientia vocum. non delectate
audientem, sic et ecclesia nisi
consensum habuerit, non delectatur
deus in ea nee audit voces
eorum. consentiamus ergo,
ut congregates nobis in nomine
Iesu, sit Iesus in medio nostrum,
verbum scilicet dei et apientia et
virtus ipsius.

Est et alia exposition verborum
 

 istorum, quam exposuit aliquis
ante nos exhortans ad castitatem
coniuges. si duo (inquit)
vestrum consenserint, id est vir et
uxor ex consensus semetipsos abinvicem
separantes a corporali coniunctione,
ut vacant »oration«,
tunc enim orantes de omni re
quamcumque petierint consequentur,
praestante eis deo propter
talem castitatis consensum
et iste consensus non videtur 
coniugium solver, sed virtutem
continentiae exercere. si autem
alter voluerit caste agree, alter
vero noluerit aut non potuerit, et
propterea melius volens et potens
condescenderit nolenti vel non
potenti, non erit in eis quod dicitur:
de omni re quamcumque petierint
fiet eis.

Scio et aliam expositionem.
in malis enim hominibus peccatum carnis animae dominator
 

 
 v ad oboediendum ei in desideriis
eius. in his autem qui expulerunt
quasi de throno corporis sui peccatum,
quod regnaverat prius in
eis, et certant adversus eum.
»caro quidem concupiscit adversus
carnem«. in viris autem
perfectis obtinuit spiritus et opera
carnis mortificavit et conmodavit
vitam suam carni, ut vivificent
»mortalia corpora« sua »propter
inhabitantem spiritum« in eis. et
fit consensus duorum (spiritus et
carnis) super teram; quo consensus
expleto et oratio transmittitur
»corde« quidem credenti »ad iustitiam,
ore autem« confitenti »ad salute«,
ut cor non <iam> sit longe
a deo, sed cum eo et [iam non]
labiis adpropiet
ei;
et sic fiunt duo congregati in nomine
Iesu.
adhuc autem beatius est, si tres
convenerint in nomine Iesu, ut
inpleatur apostolicum illud vo-
 
 

 tum: »deus autem sanctificet vos
ad perfectum, et integer spiritus
vester et anima et corpus sine
macula servetur in adventu domini
nostril Iesu Christi«.
potest autem fieri ut duo convenient
sine tertio.

Iucundum est autem istum
consensum
intellegere etiam circa convenientiam
duorum testamentorum.
in quo enim duo testamenta consentiumt
sibi, ut nullus sit inter ea
dissensus eorum, invenitur oratio
de omni re acceptabilis deo.
 
 

 
si autem et tertium congregatorem
duorum requires, non te pigeat
dicere spiritum esse sanctum,
quoniam »sermons sapientium«
(sive ante adventum, sive in ipso
adventu sive post adventum sunt)
»quasi stimuli« sunt, »quasi fixorii
inplantati«, »dati ab uno pastore«.
sicut enim duos boves altercantes
stimulus cogit in unum venire, ita
et sermo sapientium duo testamenta
convenientia reddit, etiamsi
in quibusdam inconvenientia
videantur apud eos, qui non possunt
adtingere profundum consensum
eorum.
nec illud praetereas, quoniam non
dixit: in medio eorum ero, sed:
in medio eorum sum. ergo non
medius futurus est neque medius
esse tardabit, sed mox ut consenserint,
invenitur Christus in
eis, quoniam et Christus ipse
consensus est.

Tunc accedens Petrus dixit
ei: domine, quotiens peccaverit in
me frater meus, et dimittam ei?
usque septies? dicit ei Iesus: non
dico tibi usque septies, sed usque
septuagies septies.
 

 
 <>
 quod putatur simpliciter dictum,
a Petro quasi putanti septem pecata 
fratri dimittere peccanti in
se octavum autem nequaquam, a
salvatore autem quasi docente * * * 
proximi in se peccata non solum
septem dimittere oportere sed
etiam septuaginta septem, post
septuaginta autem septem iam
neque fratri dimittere, oportere sed
etiam septuaginti septem, post 
septuaginta autem septem iam
neque fratri dimittere, satis mihignum
et quantum ad Petri profectum
in Christo et quantum ad
Christi eminentissimum intellectum.
ergo ne gforte etiam haec
verba habent aliquem similem intellectum
eis quae dicuntur in
Genesi: »audite verba mea, mulieres
Lamech,
quoniam occidi virum in vulnere
meo et iunenem in livore meo;
quoniam septies vindicatum est de
Cain, de Lamech autem septuagies
septies«?
 

 
 <>, <>
 <>, 
numerus ergo sextus videtur esse
operis et laboris, septimus autem
repausationis. et vide, si potes
[intellegere] eum quidem, quidem
diligit »mundum« et ea quae sunt
in mundo operatur et saecularia
agit, dicere sexies peccare et
finem ei peccatorum esse numerum
septimum. tale ergo aliquid 
intellexit Petrus, septempeccata 
aestimans indulgere proximi 
sui in se. quoniam autem
decades et hecatontades aliquem
sermonem communem habent ad
numerum qui in monadibus est,
et sciebat Christus extendere
aliquos peccata sua etiam ulterius,
propterea aestimo Christum
iuxta septenarium numerum
etiam septuaginta addidisse,
ut dicat remissionem fieri oportere
fratribups in hoc mundo degentibus
et secundum res huius 
mundi peccantibus; si autem aliquis 
supergrediens ea peccata,
quae fieri solent in rebus mundialibus
et saecularibus, ultra
30 4ff Vgl. Hanak TU. 42, 4, 111 A. 4 – 4 – 284,3 Vgl. C1 Nr. 210 Or. – 
 

 
 <>, 
 
 
peccaverit (si tamen et hoc posibile
fuerit), iam non habebit
iustam remissionem peccatorum
suorum.
quoniam remissio in istis
rebus locum habet et in istis
peccatis iuste praestatur, sive
tardius fiat remissio sive cito. 
non et ergo remissio neque fratri
qui supra septuagies septies
peccat.
considera autem (si potes), et in
natura omnium peccatorum ubicumque 
vel quandocumque factorum 
vel fieri potentium, quoniam
est differentia, cognationem
aliquam habens ad numeros, ut
dicas omnium peccatorum pessima
esse quae sunt supra numerum
septuaginta septem, quandocumque
nec Iesus consiliatur Petro suorum
remittere supra numerum illum
peccata, etsi a fratre fianti in eum.
adhuc autem considera (si potes)
secundum ea quae de Petro tradidimus, cui portae non praevalent
inferorum, et hic intellegere
eum, ut quasi in Petrum aliquis
peccet, qui in talem peccaverit
qualis fuit Petrus, et secundum
huiusmodi quidem peccata esse
eum in minori numero peccatorum,
secundum peiora autem
peccata esse eum in numero non 
habenti peccatorum remissionem.

Ideo dico nobis: simile est 621
regnum caelorum homini regi, qui
voluit rationem ponere cum seruis
suis.
et cum coepisset rationem ponere,
oblatus est ei unus, qui debebat
decem milia talenta. cum autem
non haberet unde redderet, iussit
eum dominus eius venumdari et
uxorem eius et filiow et omnia quae
habebat et reddi debitum. procidens
ergo sernus ille adorabat eum dicens: 
domine, patientiam habe in
me, et omnia tibi reddam. misertus
autem dominus serui illlius
dimisit eum et omne debitum dimisit
ei. egressus autem seruus ille
invenit unum ex conservis suis,
qui debebat ei centum denarios, et
tenens eum suffocabat dicens: redde
si quid debes. procidens ergo conservus eius ad pedes eius rogabat
eum dicens: patientiam habe in
me, et omnia tibi reddam. ille
autem noluit, sed abiit et misit
eum in carcerem, donec redderet 
debitum. videntes autem conservis
eius quae fiebant, contristati sunt
valde et venientes enarraverunt domino
suo omnia, quae facta sunt. 
 

 
 
 
 tunc vocans eum dominus suus
ait illi: serve nequam, omne debitum
dimisi tibi, quoniam rogasti 
me. nonne ergo oportuit et te
misereri conservi tui, sicut et ego
misertus sum tui? et iratus dominus 
eius tradidit eum tortoribus,
donec redderet universum debitum.
sic et pater meus caelestis faciet
vobis, si non remiseritis hominibus
unusquisque de cordibus vestris.
Propositum quidem parabolae
vult docere nos faciles esse ad
indulgendum eis, qui nocuerunt
nobis, maxime si postquam nocuerint, 
satifaciant nocitis nobis
et deprecentur dari sibi veniam
eorum quae offenderunt. illud
quoque nos instruit, quod etiam
eorum peccatorum, quae iam
nobis a deo indulta sunt, revocaationem
faciet deus etiam post
indulgentiam, nisi indulserimus
offendentibus nos ita ex corde, ut
nec modicam aliquam memoriam offensionum earum apud nos reservemus. 
 

 
 <>
<> Post hanc parabolae voluntatem
est quidem et simpliciter per 
singula verba eam discutere universam,
ut negotietur quis ex
ipsa discussione dictorum, quidem
singula diligenter inquirit.
est et sublimior expositio
et mysterialior, secundum quam
rationis est quaerere, quis est rex
et qui servi et quod principium
ponendi rationem cum servis, et
quis est debitor talentorum multorum
et quae uxor eius et qui filii
eius et quae omnia eius. quae rex
vendi praecepit, ut redatur debitum
de facultatibus eius ; quid
est egredi eum, qui accepit indulgentiam 
talentorum multorum,
vel quis est ille conservus
unus, qui non patrifamiliaw, sed
servo indulgentiam debitorum suorum
consecuto debebat, et quid
sibi vult numerus centum denariorum, 622
et quid est offocare et 
dicere »redde quod debes«, et quis est 
illecarcer, inquem <abiens> conservum
suum detrusit indulgentiam
consecutus talentorum multorum.
et qui conservi, qui sunt contristati
et domino nuntiantes omnia
facta, et qui sunt tortores quibus
traditus est is, qui conservum
suum detrusit in carcerem, et
 

 
 <> quomodo reddidit tortoribus traditus
omne quod debuit, ut iam
nihil deberet.
 

 iam nunc propositam expositionem
tangamus.

Simile (inquit) est regnum
caelorum homini regi. si regnum
caelorum adsimilatum est cuidam
homini regi, videamus in primis,
quid sit hoc ipsum regnum caelorum
quod adsimilatgum est homini
regi nisi filius dei. ipse est
enim regnum caelorum, et sicut
ipse est sapientia, ipse est iustitia,
ipse veritas, ita ipse est regnum.
regnum autem non alicuius eorum
qui sunt deorsum nec quorundam
eorum qui sursum habentur, sed
omnium qui sunt sursum, qui
appellati sunt caeli.
secundum hoc dicere potes, quoniam ipsorum est Christus, secundum
quod ipse est regnum,
regnans cottidie
 

 
 
 in sensibus eorum, sicut est regnans 
et iustitia et sapientia et
veritas ceteraeque virtutes in eorum
qui factus est caelum, per hoc 
quod portavit »caelestis imaginem«.
hoc ergo regnum caelorum quando
factum est »in similitudine carnis
peccati, ut de peccato damnaret
peccatum«,
tunc similis factus est homini regi
uniens eum sibi et per omnia
faciens eum sibi unum, et secudum
hoc mysterium suscepti
hominis factus est Iesus Christus,
quoniam »qui coniungit se domino
fit spiritus unus cum eo«.
hoc itaque regnum caelorum, quod
adsimilatum est homini regi <et
unum factum est ei>, per
 

 
<>, 
 anticipationem dicitur, quia voluit
ponere rationem cum servis suis.
nondum enim ponit, positurus est
autem, ut appareat quomodo
unusquisque domini sui argenteis
probabilibus et intellegibilibus
pecuniis usus est. 
 

 
 quas quidam quidem amplius, alius autem accipit minus. secundum
virtutem enim uniuscuiusque
alii quidem dantur »quinque
talenta« quasi tantum sufficienti
tractare, alii »autem duo« quasi
minus potenti, alii »autem unum«
quasi adhuc inpotentiori.
et si quis consideret varietatem
humanarum animarum et ingenia
hominum <multum> distantia inter
se, quoniam iste quidem facit
 

 
 ad plures virtutes ille autem ad
pauciores, alius vero ad istas facit
ad illas autem non facit,k forsitan
intellegere potest quomodo unaquaeque
anima venit cum aliquibus
dominicis pecuniis in hunc
mundum.

Adhuc autem quaeres,
utrum omnes homines servi sunt
regis huius, aut quidam quidem
servi, »quos praescivit et praedestinavit«,
alii autem non servi, 
sed qui negotiantur cum servis.
de quibus et dicitur cuidam servo:
»non oportebat te dare pecuniam
meam ad mensam, ut ego veniens
cum usura recepissem eam?«
et sic requires, utrum extra servos
habentur, a quibus cum usuris
promittit se recepturum dominus,
non solum qui sunt alieni a fide
sed etiam credentium quidam;
servi autem, hi soli
 

 
 
 <>. quantum ad istas parabolas),
qui dispensatores verbi
habentur et quibus hoc est commissum,
ut negotientur et fenerent.
nec enim omnibus consequens
est intellegere dicturm:
»negotiamini donec redeo«.
et sequitur, ut cum posita fuerit
ratio cum servis, requiratur etiam
quaecumque fecerunt servi ad
eos, qui extra domum fuerant
regis. nec enim conservus invenitur
fuisse vilico illi iniquitatis,
qui »centum tritici coros« debebat
aut »centum olei batos«,
secundum quod ipse vilicus manifestat
dicens: »quantum debes
mino notro. intellege autem mihi
omnem quidem actum bonum
lucrum dici, malum autem dispendium; et sicut est differentia
inter lucrum et lucrum pecuniarum,
sic et in bonis operibus
differentia est inter bonum opus et bonum,
sic differentia est inter malum
opuse et malum.
 
 

 quorum differentiam solus scit
deus, qui potest talia ista discutere
et ex ipso adfectu verborum
et actuum videt, quae
nostra ex nobis videntur sed non
sunt ex nobis, et quod est opus
magnum lucrum vel quod mediocre
vel quod exiguum. e contrario
quod peccatum magnum
dispendium invenitur (cum ratio
ponitur) vel quod minimum, vel
quod est damnum novissimi <minuti
aut novissimi> quadrantis.
omnis ergo vitae nostrae ratio est
ponenda a rege, quando »omnes
nos praesentari oportuerit ante
tribunal Christi, ut reportet unusquisque
propria corporis prout
gessit, sive bonum sive malum«,
et adducetur ad rationem etiam
»omne verbum otiosum quod locuti
fuerint homines«, vel si quis aliquando
potaverit aliquem »calicem
aquae frigidae tantum in
nomine discipuli«.

<>
 <> Haec autem non sic dici putamus,
quasi opus habentia multo
tempore, ut ponatur nobis ratio
de omnibus actibus vitae nostrae,
ut suspicion sit rege ponente singulis
in tanta servorum multitu-
 

 
 <> dine rationem, ne forte res ipsa necessarium 
habeat longum tempus,
quoadusque ad finem perveniant
omnia, quae ab initio mundi usque
ad consummationem saeculi
non unius, sed multorum saeculorum
sunt gesta ab omnibus.
sed non est ita. volens enim deus
ventilare omnium mentes (ut unusquisque
sentiat proprios actus
bonos vel malos) cito omnia ab
omnibus omni tempore gesta singulis
quibusque faciet in mente
ineffabili quadam virtute. nec
enim sicut nos volentes in mente
facere alicui ea, quae fecit, opus
habemus tempore sufficienti ad
consummationem eorum, quae
rediguntur, sic et deus opus habet 627
tempus volens nobis in mente
facere omnia, quae gessimus in
vita, ut cognoscentes universa
quae fecimus intellegamus propter
quae aut punimur aut honoramur.
si quis autem celeritati divinae
virtutis circa hace omnia
consummanda non credit, hic
nondum intellexit deum, qui omnia
fecit et non indiguit spatio
temporis alicuius ad faciendam
caeli et terrae et omnium, quae
in eis sunt, creaturam. nam etsi
videtur in sex diebus fecisse omnia
deus, maxime quia dicit:
 

 hic est liber generationis caeli
et terrae,
qua die facta sunt caelum et
terra«, ***.
audendum est tamen et dicendum,
quoniam tempus futuri iudicii
non opus habebit spatio temporis,
sed sicut resurrectio dicitur
futura »in momento, in ictu
oculi«, sic puto et iudicium fore.

Post haec dicamus quid
est quod ait: incipiente eo ponere
rationem oblatus est ei debitor unus
multorum talentorum.
initium iudicii est incipiens a domo
dei, qui dixit (sicut scriptum
est in Ezechiel) angelis qui constituti
fuerant super poenas: »a
sanctis meis incipite«. quod initium
»ictui oculi« simile est,
quoniam in ictu oculi omnium
sanctorum acta considerans iudicat
eos.
sic et tempus ponendae rationis
erit, quod conciptur mente. nec
enim obliti sumus quae dicta
sunt supra de debentibus plura,
propter quod non quidem scriptum
est: ponente autem eo rationem,
sed ita: incipiente autem 
 
 
 

 
 
 ponere rationem oblatus est (in
principio ponendae rationis) debitor
talentorum multorum, qui milia
multa fecerat damna, et magna
quidem ei erant iniuncta, et
creditus multa nullum domino
adtulit lucrum,
ita ut debitor efficeretur talentorum
multorum. et forsitan ideo
talentorum multorum factur est
debitor, quoniam <saepe> secutus
est mulierem super talentum
plumbi sedentem, cuius nomen
Iniquitas. intellege autem
unumquodque maximum peccatum
dici talentum damni dominici,
qualia peccant fornicatores,
adulteri, molles, masculorum concubitores 628
idololatrae, homicidae,
sicut et iste nihil modicum sed
omnia magna et pessima peccavit,
qui oblatus est regi.
qui forsitan
 

 tot talenta perdidit, quantos perdidit 
homins qui reeperunt eum 
in se talia operantem peccata;
»grande est enim homo et honorabile
vir misericors«, et honorabile
quasi talentum dignum sive
aureum (qualis fuit lucerna illa
talenti aurei) sive argenteum taletum
aut cuiuslibet alterius
metalli intellegibilis. quorum mysteria
in Verbis dierum scripta
habentur: sicut et David ditatus
talentis mulitis, quorum et numerus
est ostensus
in talentis aureis tantis et argenti
tantis et reliquorum metallorum
quae illic nominantur,
ex quibus fabricatum est templum
die.

Et cum non haberet unde
redderet, iusssit eum vendi et uxorem
eius et filios eius et omnia eius
et reddi debitum.
 

 
 ( ( <> 

 
 
 Opus est ergo dicere secundum
volunatem
Christi, quis est
debitor talentorum multorum et
quae uxor eius et qui filii eius et
omnia eius, et quis est * * * debitor
qui ipsi debitori * * * debebat,
et qui conservi videntes hunc
quidem offocantem illum autem
offocari.
et sicut est quidem ver, confiteor
neminem
exponere posse nisi solum Christum,
qui »discipulis suis omnia
secrete solvit« veniens in sensum
eorum
et aperiens eis parabolarum thesauros
obscuros, secretos, invisibiles
et confirmans demonstrationibus
indubitabilibus[aut] eum
quem voluerit inluminare scientiae
lumine, ut intellegat omnia
parabolae huius.
 

 sive autem potest esse diabolus
sive »homo peccati« sive et neuter
eorum, aut alius aliquis <homo
aut aliquis> eorum qui sub diabolo
sunt. est enim sapientiae dei
hoc opus.

Quando autem (secundum
parabolam) homo rex voluit
ponere rationem, videre est dignum,
et ad quod tempus quae
dicuntur referre debemus. si enim
post consummationem aut sub
ipsa consummatione (secundum
tenus snerati iudicii), quomodo
quis salvet quod dicitur de eo,
 
 

 
 003C;> qui denarios centum debebat et
offocabatur ab eo, qui multorum
talentorum veniam fuerat consecutus?
si autem ante iudicium,
quis potest ostendere <ante
illud> positam rationem abv homine rege cum servis suis?
 

 
 
 dicemus igitur, quoniam videtur
de temporibus iudicii praedictis
hoc fore. probatio autem huius
est una quidem parabola istius
ipsius evangelii posita in extremo,
altera autem secundum Lucam.
sed ne exponentes eam prolongemus
sermonem,
breviter dicemus quoniam prarin
Joh. (IV, 467, 22f): 

 
 
 < < 
 bola quidem secundum Matthaeum
<demonstrat, quoniam> 
»homo quidam peregre profectus
vocavit servos suos et tradidit
eis substantiam suam«, et alii
quidem quinque, alii autem duo,
alii autem talentum unum.
et »post multum tempus reversus
est dominus servorum eorum«.
et his ipsis sermonibus scriptum
est quoniam » posuit rationem cum
eis«. considera ergo quod ait: »et
posuit rationem cum eis«, et confer
cum isto quod dictum est:
inc ipiente autem eo ponere rationem,
et vide quoniam peregrinationem
quidem patrisfamilias appellavit
tempus, secundum quod
»donec sumus in corpore, peregrinamur
a deo«, adventum <autem>
eius, quando »post multum
tempus venit dominus servorumeorum«,
tempus esse iudicii cum
venerit in consummatione.
1 Matth. 25, 14 – 15 – 10. 12f
22 Matth. 25, 19
 

 
 <> secundum Lucam autem clarius
manifestat, quoniam »homo quidam
nobilis profectus est in regionem
longinquam accipere sibi
regnum et reverti«. proficiscens
autem vocavit decem servos suos
et »dedit illis decem mnas et dixit
eis: negotiamini donec venio «. iste
autem nobilis vir, qui odiebatur
a civibus suis, qui miserant »legationem
super se, reversus est
»regno accepto et vocar <i iuss> it
servos quibus dederat pecuniam,
ut videret quae esset negotiatio
eorum«.
 

 quis ergo non dicat, quoniam
nobilis ille homo, qui abierat »in
regiionem loninquam accipere
sibi regnum et reverti«, Christus
est qui abiit accipere regnum
et mundi et omnium quae in eo
sunt, qui autem decem acceperant
mnas, sunt quibus dispensatio
verbi credita est, cives autem
eius (secundum quod natus fuerat
in hoc mundo et susceperat humanam
naturam) qui noluerunt
eum regnare, Iudaei sunt qui ei
credere noluerunt et ceteri infideles?

Haec retulimus
ex eis volentes ostendere,
quoniam et hoc quod dicit: qui
voluit ponere rationem cum servis
suis ad tempus consummationis
refertur, quando etiam rex est
regno accepto:
 

 
» quo accepto voluit ponere rationem
cum servis suis, et incipiente eo ponere
oblatus est ei unus debitor talentorum
multorum, oblatus est
autem quais regi a suis ministris,
videlicet angelis.
et forsitan unus est iste,
cui commissa fuit quaedam villicatio 
magna, et <qui> quia non bene villicavit sed dispersit omnia
sibi commissa, quasi factus
debitor est talentorum multorum.
hic non habens unde redderet
iubetur venundari a rege cum
uxore, cui communicans factus
est pater quorundam natorum.
opus est autem non mediocre 
videre in intellegibilius patrem
et matrem et filios.
sicut enim Hierusalem quae sursum
est, mater est Pauli et omnium
similium ei, sic mater est
 

 
<> <>.
 quorundam quidem Soene Aegypti
vel Memphis, aliorum autem
Tyrus et Sidom et ceterae civitates,
quae nominatae sunt in
scripturis
gentium impiarum.
et sicut Hierusalem sponsa est
ornata »viro suo« Christo, sic et
illae matres virtutum quarundam
possidentium esa coniuges suntvel sponsae. et sicut sunt quidam
filii Hierusalem quasi matris quidam
filii Soenes vel Memphidis
vel Tyri vel Sidonis et praepositorum
eis primcipum quasi patrum.
et forsitan et iste unus, quioblatus
est homini regi.
habet uxorem et filios, quos primum
quidem iussit rex venundari,
postea autem misertus dimisit
<eum et diminit> ei omne debitum
eius, non ignorans futura, sed ut
nos discamus quod actum est.
unusquisque ergo habentium (se-
 

 
 »<> 
 |
cundum quod diximus) uxorem
vel sponsam
aut filios daturus est rationem,
cum venerit rex ponere rationem,
etis in initio ponendae rationis
oblatus est.
unusquisque enim eorum habet
et debitores, quasi princeps alicuius
vel Soenes vel Memphidis
vel Tyri vel Sidonis vel alicuius
huiusmodi. 
 Iste ergo qui dimissus est et
indulgentiam consecutus exiens a
rege invenit unum de conservis
suis qui debebat ei denarios centum,
et offocabat eum dicens: redde
si quid debes.
ideo (arbitror) offocabat eum, quoniam
a rege exierat, nec enim
offocaret conservum suun si nonexisset a rege. adhuc considera
subtilitatem scripturae, quoniam
servus quidem talentorum multorum
debitor
procidens adoravit
regem quasi regem, qui acceperat
regnum et venerat ad rationem
ponendam, qui autem centum
debebat denarios
procidens non adoravit, sed rogavit
conservum discens: patientam 
 

 
k <> 
 
 
 habe in me, et omnia reddam tibi.
et rex quidem misertus dimisit
eum cum debito universo, iste
autem nec misereri voluit suo
conservo. et ille quidem et priusquam 
dimitteret,
non misit in carecrem debitorem
talentorum multorum, sed
iussit eum uenundari et uxorm
et filiow eius et reddi debitum,
donec redderet quod debebat. sunt
autem et conserui quidem eius,
qui indulgentiam est consecutus
talentorum multorum; qui yidentes
quae facta sunt a servo inmisericorde,
habentes videlicet misericordiam
similem regis, contristati
sunt ualde super eum qui cetum
debebat denarios et in carcerem
fuerat missus, et volentes iuvare
domino quae fuerant acta.
et vide quia non est scriptum:
detraxerunt vel dixerunt, sed:
enarrauerunt.
et tunc yocans eum dominus eius
dixit ei, quod non dixerat prius;
sicut enim pius et misericors re
quasi debitori talentorum multorum:
serue nequam vemale; hoc
enim reservavit, ut non de pecuniis, 
sed de conservo in carcerem
misso diceret.
 

 
 
 
<><> 
 
 

 tune autem et inproperavitei
de indulgentia debitorum donata
propter petitionem.
vide autem et humilitatem regis,
quoniam aliud quidem fecit debifor
talentorum multorum, aliud autem
nominat rex. debitor enim ille
procidensadorauiteumdicens, dominus
autem eius et rex vocans eum
non dixit:
omne debitum dimisi tibi, quoniam rogasti me.
et iratus tradidit eum tortoribus,
donec redderet debitum.
et iam non iussit eum uenundari
ei uxorem eius et fiblios eius,
quia peius eum oportuerat pati
propter malitiam
suam traditum tortoribus, doanec
redderet omne debitum tortus ab eis.
qui autem sunt isti tortores, qui
constituti sunt super poenas? 
 

 
 <>

0 

 
» 

 
» »

Et factum est cum comsummasset ieuse Sermones istos,
 

 
 
<>
 <>.
 
 
 transiit inde et venit in fines Iu- 
daeae.
non ad mediam Iudaeam, sed
ad fines, ubi
erat Iordanis dinidens: usque
trans illum
secutae sunt eum turbae multae,
quos et sanavit in ipsis finibus
Iudaeae trans Iordanem, ubi bap- 
tismum dabatur
hominibus. et forsitan ideo dici- 
tur de trubis sequentibus domi- 
num ad baptismum Iordanis:
et sanavit eos ibi. vere enim omnes
ab infirmitatibus suis spiritalibus
salvantur in baptism, qui tamen
in Iordane fuerint baptizati, qui
eest in mysterio Christi ex duobus
fontibus factus divinitatis et car- 
nis.
considera autem differentiam tur- 
barum,
et Petri qui Omnia reliquerat
et secutus fuerat eum.
turbae enim non dixerunt ei quod
dixit Petrus: »ecce nos Omnia
reliquimus et secuti sumus te,
quid utique erit nobis?« et in
 

 turba quidem scriptum est: et
secutae sunt eum turbae multae.
Matthaeus autem dicente sibi.
domino: »sequere me« non sim- 
pliciter secutrs est, sed »surgens
secutus est«. magnum est enim
surgere et sic sequi Christum.
Christum, sicut turbae secutae
sunt, tamen non surgentes ut se- 
quantur neque relinquentes om- 
nia sua priora; pauci sunt autem
qui surgentes sequuntur et Omnia
relinquentes.

Et accesserunt ad eum
Pharisaei temptantes eum et di- 
centes: si licet homini dimittere
uxorem suam quacumque ex causa?
Ergo accedentium et interrogan- 
tium Christum errant quidam
temptantes.
temptato autem domino tali, quis
discipulorum eius graviter ferat,
 

 
 <> 
 qui positus est ad docendum, si
temptatus fuerit a quibusdam?
tamen et temptatoribus respondit
dogmata pietatis. quidam ergo
dicebant: silicet homini dimittere
uxorem suam quacumque ex causa?
quibus respondens dixit: »non
legistis, quoniam qui fecit ab initio,
masculum et feminam fecit eos
et dixit: propter hoc relinquet 
homo patrem et matrem et iungetur
uxori suae, et erunt duo in carne
una? itaque iam non sunt duo,
sed caro una. quod ergo deus con- 
iunxit homo non separet.
et puto quod
Pharisaei qui dicebant: si licet
homini dimittere uxorem suam
quacumque ex causa,
ideo proposuerunt hoc verbum
volentes eum reprehendere quid- 
 

 
<> < >, <> < > <>
 quid dixisset; ut si quidem dixis- 
set: licet dimittere, culparent
eum quasi *** solventem coniu- 
gia; si autem dixisset: non licet,
iterum culparent eum quasi iu- 
bentem viros convivere mulieribus
etiam cum peccatis.
non autem nidebant quomodo eis
manifeste et inreprehensibiliter
fuerat responsurus, sicut alibi
interrogaverunt eum: »si licet
dare tributum Caesari?«,
ut siquidem dixisset: date, cul-
parent eum quasi subdentem ho- 
minibus populum dei et addi- 
centem eum Romanis et non legi- 
bus dei; si autem dixisset: non
licet dare, iterum culparent eum
quasi seditions et proelia conci-
tantem et facientem populum dis- 
cedere a Caesare, qui mundum te- 
nebat. vide autem quomodo inre- 
prehensibiliter respondit primum
quidem interrogantibus: si licet di-
mittere uxorem quacumque ex causa
dicens: non legistis quoniam qui
fecit masculum et feminam fecit
eos? et cetera,
ad illud autem quod obiecerunt
dicentes: quomodo Moyses prae-
cepit dare labellum repudii? ait:
propter duritiam cordis vestry.
 

 
 
 vidit enim quia non omnis causa
iuste solvit coniugium, sed quo-
niam oportet virum cohabitare
mulieri »quasi nasi infirmiori et
reddere ei honorem« et sustinere
»onera« vitiorum eius. <et Phari-
sa>eos, qui in littera legis Gloria-
bantur, ex ipsis Moysi scripturis
convincit dicens: non legistis
quoniam qui fecit ab initio mascu-
lum et feminam fecit eos? et cetera.
 

 
 
 
 
 
 tamen quoniam tetigimus
istum locum ubi et illud dicitur:
»haec vocabitur mulier, quia de
viro suo adsumpta est«, sciendum
quia nihil proprium habet quantum
ad Graecum [vel ad Latinum]
sermonem, ut ideo vocetur
mulier, quia de viro suo adsumpta
est. propterea legentes Hebraica
invenimus originationem istam
convenienter positam in Hebraeo.
habet autem Hebraicum ita:
quod intellegitur et mulier
 

 
 
 
 <>, <> et adsumpta; apud Hebraeos
enim mulier adsumpta vocatur)
item quod est a viro). vides
quomodo iunctum est iuxta
id est a viro adsumpta.
unde Theodotion sic posuit: haec
vocabitur mulier sumptio, quia de
viro suo sumpta est, Symmachus
autem ita: haec vocabitur quod est mulier a viro.
et quod debet esse inter eos, qui
ex deo iunguntur, dignum deo
qui iunxit, addi[di]t dicens: itaque
iam non sunt duo. ubi enim Concordia
est et consensus <et concentus>
viri ad mulierem et
mulieris ad virum, huius quidem
quasi principis, illius autem quasi
obsequentis secundum quod dictum
est: »et ipse tui dominabitur«,
vere de eis dicitur: iam non
sunt duo.
ergo deus est qui coniunxit duos
in unum, ut iam non sint duo, 639
 

 
<> » 
 ubi »ex deo conparatur uxor viro«.
et quoniam deus coniunxit, ideo
gratia est in eis quos deus coniunxit.
quod Paulus sciens
castam
coniunctionem gratiam appellavit,
dicens: »volo omnes <homines> 
esse sicut meipsum, sed unusquisque
propriam habet gratiam ex
deo, alius quidem sic, alius autem
sic«. qui enim ex deo sunt iuncti
et sapient et faciunt
quod mandate apostolus:
»viri, diligite uxores vestras, sicut
et Christus dilexit ecclesiam«,
item: »mulier ut timeat virum«,
sicut ecclesia Christum, eorum
coniunctio gratia dei est.

Sed quoniam apostolus
profert: »et erunt duo in carne
una. sacramentum hoc magnum
est, ego autem puto in Christo et
in ecclesia«, dicendum est quoniam
non dimisit Christus primam <ut
ita dicam> uxorem suam (id est
primam synagogam) secundum
aliam speciem spiritalem servans
quod dictum est: quod deus coniunxit,
homo non separet, nisi
quando adultera<ta> es uxor
illa corrupta ab adultero inimico,
cuius consilio et insidiata est viro
et interficere eum voluit dicens:
»tolle de terra huiusmodi«, et:
»crucifige, crucifige eum«. illa
ergo se potius abstinuit, quam vir
eius eam dimisit.
 

 
 <> <>,
et reliquit propter ecclesiam Christus
vir patrem, cum quo erat,
»cum in forma dei esset«, reliquit
etiam matrem, cum esset et ipse
filius Hierusalem quae erat sursum,
secundum corpus,
et coniunctus est uxori suae isti
quae ceciderat huc, et facti sunt
<hic> duo in carne una. propter
eam enim et ipse »caro est
factus«, cum esset verbum.
»et habitavit in nobis«,
et sun tuna caro, quoniam de
muliere ecclesia dicitur: »vos estis
corpus Christi et membra ex
membro«. nec est <aliquid> aliud
corpus Christi a corpore ecclesiae,
sed unum sunt corpus,
et deus
illos
univit, mandans ut homo non
separet ecclesiam a Christo,
quos deus coniunxit.
unde omnis anima quae cognoscit
se insepara bilem esse a Christo
*** sic dicit: »quis nos separabit a
 

 caritate Christi?
tribulation an angustia«? et cetera,
et: »confide, quia neque mors
neque vita« neque aliquid eorum,
quae sequutur, »poterit nos searare
a caritate dei,quae est in
Christo Iesu«.

Post haec accedamus ad
verbum Pharisaeorum quod dixerunt
ad Iesum: quid ergo Moyses
praecepit dare labellum repudii et
dimittere?



( 

 
 <>

» 

 
 »

<>

<> >
 <»>
 
 Quoniam Moyses legem scribens
non tantum aspexit quae
sit vera iustitia,
sed secundum infirmitatem eorum
propter quos lex ponebatur, condescendens 
plura mandvit, sicut
est
et lex dandi repudii.
quoniam autem secundum infirmitatem
eorum dabatur, et non
seundum iustitiam, subiectus
sermo demonstrat dicens: ab initio
autem non fuit sic. et in novo quoque
testamento sunt quaedam
non secundum veram iustitiam,
sed secundum duritiam cordis hominum
carnalium constituta,
utputa propter duritiam cordis
nostri
data est nobis lex dicens: »bonum
est mulierem non tangere:
propter fornicationem autem
unusquisque propriam habeat 
 

 
 
 <>
uxorem et unaquaeque proprium
virum« et cetera.
si autem hoc propter duritiam
cordis nostri mandatum est, quanto
magis illud propter duritiam
cordis nostri est, quod alibi dicit
de viduis volentibus iterum nubere:
»quod si non se continent
nubant; melius est enim nubere
quam uri«.
scio enim quosdam eorum quipraesunt
ecclesiis, extra scripturam
permisisse aliquam nubere viro
priore vivente – et contra scripturam
quidem fecerunt (dicentem
»mulier ligata est quanto tempore
vivit vir eius«, item: »vivente
viro adultera vocabitur, si facta
 

 fuerit alteri viro«), non tamen
omnino sine causa hoc permiserunt; 
forsitan enim
propter huiusmodi infirmitatem
incontinentium hominum
peiorum conparatione quae mala
sunt permiserunt, adversus ea
quae ab initio fuerant <praecepta etx003E; scripta:
dico autem vobis, quoniam quicumque
dimiserit uxorem suam nisi ob
causam fornicationis et aliam
duxerit, moechatur, et dimissam
qui duxerit, moechatur.

Forsitan <autem> audax
aliquis et Iudaicus vir adversans
doctrinae salvatoris nostri dicet, 
quoniam et Iesus dicens: quicumque
dimiserit uxorem suam, excepta
causa fornicationis, facit eam moechari,
permisit uxorem dimittere
quemadmodum Moyses, quem 
retulit propter duritiam cordis Iudaeorum
hoc praecepisse, et hanc
ipsam inquiet esse causamfornicationis,
per quam iuste uxor a 
viro dimittitur,
secundum quam et Moyses praecepit dimittere uxorem,
si inventa fuerit »res turpis in ea«.
sed ad hoc ita est respondendum
quoniam, si secundumn legem adultera 
lapidatur, manifestum est
quoniam non secundum hoc intellegitur 
«res turpis«; nec enim
 

 
 <> <> <> (in causa adulterii oportet
dare »labellum repudii«.
sed forsitan Moyses omnem culpam
mulieris turpem rem appellavit,
quae si inventa fuerit <a viro> 
in uxore, non invenienti gratiam
coram viro suo, scribitur ei libellus
repudii et dimittitur »de domo«
mariti. quod
ab initio non fuit sic. post hoc
autem dominus non permittit
propter aliam aliquam culpam
uxorem dimittere, nisi propter
solam causam fornicationis***, dicens:
quicumque dimiserit uxorem,
excepta causa fornicationis, facit
eam moechari. quaerendum est
autem si propter solam causam
fornicationis dimittere iubet uxorem,
quid sit si mulier non quidem
fuerit fornicate, sed aliud quid
gravius fecerit,
utputa, venefica inveniatur aut
interfectrix
communis infantis nati aut in
quocumque homicidio aut export-
 

 
<> 
 ( <tans domum et male dispergns
substantiam viri aut furta viro faciens,
si iuste huiusmodi mulier
dimittatur, cum dominus excepta
causa fornicationis dimittere vetet ?
ex utraque enim parte aliquid
inhonestum videtur, nescio autem
si vere inhonestum. talia enim
mulieris sustinere peccata, quae
peiora sunt adulteriis et fornicationibus, inrationabile esse videbitur;
item facere contra voluntatem
doctrinae salvatoris, omnisconfitebitur
impium esse.
Disputo ergo quia non
praeceptive mandavit, ut nemo
dimittat uxorem excepta causa
fornicationis,
sed quasi exponens rem dixit:
qui dimiserit uxorem, excepta
causa fornicationis, facit eam
moechari. et vere quidem (quantum
ad se) facit eam moechari
dimittens eam non moechantem.
si enim » vivente viro adultera
voca <bi>tur si facta fuerit alteri
viro«, sine dubio qui dimittit,
date i occasionem secundarum
nuptiarum et propter hoc facit
eam moechari. sed vir qui (quantum
ad se) uxorem dimittens
fecit eam moechari, utputa vene-
 

 
> <> <> ficam vel homicidam aut aliquid
huiusmodi constitutam, si iustam
excusationem habet apud deum
***, tractabis. potestautem et citra
dimissionem propter alias causas
facere vir, ut uxor eius moechetur,
utputa qui supra mensuram permittit 
uxorem suam agree quod
vult et in amicitiam descendere
virorum quorum vult: frequenter
enim ex simplicitate virorum
huiusmodi vitia nutriuntur in
mulieribus. sed si est excusationis
locus viris talibus in huiusmodi
casibus ***, diligenter requires
pronuntia.
item et qui abstinent se a muliere
sua frequenter facit eam moechari,
non adimplens aviditatem ipsius,
forsitanspeinrationabili <maioris>
sanctitatis et castitatis ductus; et
forsitan iste amplius reprehensione
est dingus quam ille, qui
(quantum ad se) facit eam moechari
dimittens non quidem fornicantem,
in veneicio autem vel
in homicidio vel in quibuscumque
aliis gravioribus peccatis
inventam. qua enim ra-
 

 tione adultera est mulier, quamvis
legitime nubere videatur viro,
<priore> vivente, eadem ratione
et vir, quamvis legitime accipere
videatur dimissam
ab aliquot viro,
non accipit legitime (secundum
sententiam Christi) sed magis
moechatur,
quasi alienam accipiens.

Post haec intellegentes
apostoli, quanti sint casus inter
coniuges quos debet vir sustinere,
et propterea tenere quidem interitum
esse, dimittere autem peccatum esse in deum, responderunt
ei quasi ad rem facilem refugientes
ad castitatem et magis
utilem
et dixerunt:
ergo non oportet nubere, si ita est
causa viri cum muliere. ad haec
autem Christus respondit, docens
<nos> gratiam esse donatam a deo
continentibus se omnino, quae gratia
non solum per continentiam
adprehenditur, sed multis orationibus
a deo praestatur.
hoc enim significat dicens:
non omnes capiunt hoc verbum,
sed quibus datum est. quoniam 
autem quidam calumniantur,
 

 
 » <> »quod Christus ait:”
quibus datum est, quasi excusationem
habentes ut volentes quidem
esse in castitate, non autem
praevalentes.
quibus est respondendum: si
quidem accipimus simpliciter
quod dictum est:
sed quibus datum est,
non autem adtendimus, quod
alibi dicit: »petite, et dabitur
vobis« et
»omnis qui petit accipit«,
aut fideles non sumus aut scientes
scripturas.
qui enim vult capax esse
verbi quod de castitate positum
est,
petat
dicenti
credens
et accipiet, non dubitans de illo
quod dictum est: » omnis qui petit
accipit«. facti autem in loco dicamus,
quoniam nemo eorum, qui
non acceperunt, petiverunt, etsi
videantur petisse; quoniam non
est fas dicere mendacem esse, qui
dixit: » omnis qui petit accipit«.
quis est ergo qui petit
<quam> qui credit Christo dicenti:
 

 
» »<> » <> 
si steteritis orantes« ,» credite quo- 
Niam <accipitis, et> accipietis«?
Debet autem qui petit Omnia
Facere quantum ad se, ut oret
»spiritu«, oret »et mente«, memor
Apostolici verbi quod ait: »sine
Intermission orantes«.
Utile est autem et scire, quid de-
Beat petere quis, ut mereatur acci-
Pere,
Et quod ait:»dico vobis, etsi non
Dabit ei surgens propter quod
Amicus est eius; tamen propter
Inportunitatem eius <surget et>
Dabit ei quantos voluerit«; et
Addit: »et ego vobis dico: petite
Et dabitur vobis,
Quaerite, et invenietis; pulsate,
Et aperietur vobis. Omnis enim qui
Petit accipit, et qui quaerit in-
Venit, et pulsanti aperietur«.

Sunt <enim> eunuchi qui
Ex utero matris suae nati sunt sic,
Et sunt eunuchi qui facti sun tab
Hominibus, et sunt eunuchi qui
Seipsos eunuchos fecerunt propter
Regnum caelorum.
Qui potest capere capiat. 
 Priusquam exponamus, quae
Nobis videntur in loco, notum
Facimus duas esse expositions
Loci isius:
 

 
 Quorundam quidem <qui> duas eu-
Nuchizationes carnales aspicientes,
Quasi consequenter dicereaesti-
Mantes, ausi sunt etiam tertiam
Eunuchizationem dicere corpo-
Ralem, utputa, qui propter timo-
Rem dei
Corporaliter se eunuchizant
Et obiecerunt se opprobriis et
Confusionibus non solum apud
Alienos fidei, sed etiam apud eos
Qui ignorantiae <omni> hominum
Ignoscere solent.
Alii autem et plerique sic intelle-
Xerunt, non discutientes modum
Consequentiae verborum: duas
Quidem eunuchizationes priores
Similiter prioribus expositoribus
Carnales esse dixerunt et nihil
Spiritaliter intellegendum in eis; 
Tertiam autem eunuchizationem
Dixerunt ex verbo non corporalem,
 

 
 
 Quando spe regni caelestis [a] se-
Verissimo verbo praecidunt con-
Cupiscentiae passionem.
Et primi quidem facti amatores
Evangelicae litterae et non in-
Tellegentes, quod etiam haec in
Parabolis locutus est Iesus,
Consequenter prioribus eunuchi-
Zationibus duabus corporalibus
Intellexerunt
Et tertiam: non quidem peccantes
Quantum ad consequentiam <tri-
Um>, necessarie autem peccave-
Runt, quoniam ab initio
Duas illas eunuchizationes cor-
Poraliter tantum intellegi puta-
Verunt;
Consequens enim erat postquam
Priores corporaliter intellexerunt,
Ut tertiam quoqe corporalem
Aestimarent.
Secondi autem interpretatores
Tertiam quidem eunuchizationem
Salubriter exposuerunt fieri verbi
Praecisione,
 

 non autem consideraverunt, quo-
naim ta\lis exposition conveniens
erat etiam in prioribus eunuchi-
zatonibus duabus secundum si-
militudinem illius tertiae.

Cui autem displicet, quo-
Niam est et evangelica littera
Occidens, audiat exempli gratia
Quod dixit ad apostolos suos: 
»quando misi vos sine sacculo et
Pera et calciamentis, ne aliquid
Vobis defuit?
 

 
» <>
 qui dixerunt: nihil. respondit
Iesus: sed nunc qui habet sacculum
accipiat, similiter et peram,
et qui non habet vendat vestimentum
suum et emat gladium«.
si quis ergo litteram volens aspicere
et non intellegens voluntatem
verborum vendiderit vestimentum
suum corporale et »emerit
gladium suum corporale et »emerit
gladium <homicidialem, quasi 
accipiens gladium > taem, contra
voluntatem Christi <faciens et prave >
suscipiens verbum eius
peribit, forsitan et »in gladio«
peribit. de quo autem gladio
dicat, non est loci huius exponere.
sed et illud aspiciat, »neminem in
via salutaveritis«, si quis non discutiens,
quid volens Iesus hoc
[loco] praecepit, quasi zelans vitam
apostolorum »neminem« salutaverit
»in via«, quasi inhyumanus et
stultus videbitur omnibus
et sic docebit odire omnes verba
 

 
 » 
 
Christi quasi agrestes et inhumanos
docentia homines esse.
forsitan autem et morietur in
odium cunctorum deductus.
littera se occidente.
si autem et dextrum quis oculum
eiciat
aut manum
aut pedem,
post opprobrium insaniae infructuosum
patietur interitum.

<>
 

 
 
 <>

Nos autem
(si spiritales sumus) verba spiritus
spiritaliter accipiamus, et
de tribus istis eunuchizationibus
aedificationem introducentes moralem.
eunuchi nunc moraliter absitnentes
se a venereis sunt appellandi.
eorum autem qui se continent 
diferentiae tres sunt: et quidam
quidem sunt natura frigidiores
prae ceteris viris,
de quibus recte dicitur: sunt quidam
eunuchi, qui de utero matris
suae nascuntur sic. quidam autem
continentes sunt propter verba
 

 
 » hominum,
quorum concupiscentiam; virilem
praecidit non
verbum divinum, sed verba humana,
utputa qui philosophati
sunt apud antiquos in gentibus
aut apud eos »qui prohibent nubere,
<haereses,>
istissunt eunuchi qui ab hominibus
fiunt.
qui autem suscipit »verbum vivum
et efficax et acutius super
omnem gladium bis acutum« et 
»gladium spiritus« (sicut ait apostolus)
et praeciderit concupiscentiam
suam corpus suum non
tangens, et hoc fecerit
non invitus propter timorem hominum
neque propter laudem
humanam, sed propter solam
spem regni caelestis,
 

 
isti sunt qui eunuchizaverunt seipsos
prop[ter regnum dei.

Magna ergo res est propter
regnum dei suscipere eunuchizationem:
quod non capiunt omnes, sed quibus
datum est. datum est autem omnibus
qui huiusmodi gladium petunt sibi ex deo.
si auttem oportet et secundum
historias moraliter intellegere eunuchos.
dicemus quoniam sunt
quidam eunuchi Pharaonis non
generantes bonum, ut sint oenochoi
illius <et> escam ei offerentes
eunuchizati, sunt autem
et homines dei propter hoc ipsum
eunuchi
numquam generantes malum,
ut reaedificent casus Hierusatem.
et de primis quidem in Genesi
eunuchi
numquam generantes malum,
ut reaedificent casus Hieerusalem.
et de primis quidem in Gensi
scriptum est, de secundis autem
in libro secundo Esdrae qui dixit:
»et ego era eunuchus regis«.
 

 
 et tu ergo conisiderans
invenies,
quare ad restaurandum templum
dei principari eunuchus factus
est dignus. dicunt enim filii Hebraerorum
Daniel et pueros tres
in Babylonia fuisse eunuchizatos,
ut inpreatur verbum dei dicentis
ad Ezechiam:
»quoniam ex semine tuo accipent,
et facient spadones in domo regis
Babylonis«. dicunt et quod de eis
prophetanit etiam Esaias dicens:
»ne dicat * * * eunuchus: quia ego
sum lignum aridum. haec diciturdominus eunuchis: si elegerint quae
volo, ego dabo eis in domo mea
locum electum et nominatum et
meliorem filiis et filiabus«. bonum
est ergo secundum mysterialem
locum nec generare in
Babylonia, sed sine semine esse
quantum ad Babyloniam sicut
 

 
Daniel, ut genermus de spiritu
sancto (sicut ille et qui cum eo
fuerunt) visiones et prophetias
et cetera opera bona.

Tunc oblati sunt ei pueri,
ut manus eis inpon <at et> oret;
discipuli autem increpabant eos.
Iesus autem dixit: sinite pueros
<venire ad me> et nolitge prohibere;
talium est enim regnum
 

 
19, 13—15). 
 <> caelorum.
et inponens eis manus abiit inde. 
Sciendum quoniam non est,
quando non offeruntur pueri Iesu
de quibus dicit (quasi depositum
suscipiens eos a deo): »ecec ego
et pueri quos dedit mihi deus«.
puerorum autem istorum quidam
quidem sunt infantes, alii autem 
adicuntur lactantes quasi inferiores
infantibus, et dominus noster »ex
ore« utrorumque perficit »laudem«,
ut cognoscentes talia beneficia 
eius in pueris dicamus: »ex
ore infantium et lactantium perfecisti
laudem«. pueros autem
dicimus, qui in Christo adhuc
carnales sunt et infantes, quales
esse Corinthios apostolus sciens
dicebat: »et ego non potui vobis
loqui quasi spiritalibus sed quasi
carnalibus, quasi parvulis in 
Christo«. tales autem pueri et tunc
oblati sunt et cottidie offeruntur
 

 
 <> (» <>. 
 (<> <> Iesu. signum autem oblationis 
puerorum sunt multi, qui in
Christo parvuli constituti atque
lactantes et »lacte opus habentes,
non esca perfecta«, accedunt ad
fidem;
de quibus dicit, qui dixit (»quemadmodum
nutrix foveat filios 
suos« nutriens eos): »lac vobis
potum dedi, non escam; nondum
enim poteratis, sed nec usque
adhuc potestis«. 
 Exponentes autem evangelistae
hunc locum, quoniam
quidem
oblati sunt pueri Iesu,
rettulerunt, non autem manifestaverunt a quibus oblati sunt,
nobis videlicet relinquentes ut
quaeramus, quod ab illis est 
praetermissum,
utrum eventu omnes <tres> evangelistae
praetermiserunt (cum
possent conscribere utrum a
parentibus sunt oblati aut a matribus),
 

 
 aut ratione divina et sapientia hoc
fecerunt, ut ostendant quoniam
qui offerunt pueros
Iesu angeli sunt, qui accedunt
et ministrant ei; quoniam
ispsi sapienter cognoscunt differentiam
puerorum vel infantium,
quales Christo oportet offerri.
voluntas autem offerentium pueros 
est,
ut manus eis inponat Iesus et oret.
oratio enim Iesu Christi et tactus
eius pueris et infantibus, qui non
possunt audire quae audiunt iam
spiritales, sufficit ad auxilium eruditionis
eorum; adprehendit enim
eos virtus Iesu Christi, cum <tantum>
manus suae speculationis
posuerit super eos, et iam nullum
malum eos contingit. foresitan 
autem(quantum ad textum)
etiam offerentium ei pueros et 
 
 
 

 
infantes voluntas huiusmodi erat
considerantium, quoniam inpossibile
est ut postquam dominus
tetigerit pueros vel infantes et 
per tactlum dederit in eis divinam
virtutem, ut ruina aut daemonium
aliquod tangere eos possit.

Aestimo autem: quoniam
multae malignae virtutes circa
animam hominis ab initio vacant
iugiter ei insidiantes, ideo
offerebant ut tangeret eos, quasi
iam ex praecedentibus virtutem
eius experti, qui offerunt pueros
vel infantes salvatori, quoniam
per inpositionem manuum eius
et per orationem eius pro pueris et
infantibus factam et per tactum
eius repelluntur mala; virtus enim
facta in eis 
non solum ad praesens sufficiens 
est custodire, verum
etiam in posterum quasi prohibitoria
constituta tactum contrari<or>um
repellet ab eis. et salvatori
ergo non quasi <simplum et>
superfluum aliquid sciens hoc
esse, sed salutare omnibus qui
inpositionem manuum eius acceperint,
dicit ad discipulos suos
*** prohibentes pueros vel infan-
 
 
 

 
 
tes offerri:
sinite pueros uenire ad me et 
nolite prohibere eos. siquidem
habent rationem, quae supra
diximus de offerentibus <aut>
qui erant qui offerebant, consequenter 
eis discipuli Iesu egregiae
intelleguntur virtutes sanctae
et doctae a filio dei; potest
enim et ad illaw nomen
discipulorum Iesu pervenire, ut 
non solum homines discipuli eius
sint sed etiam angeli.
si quis autem hoc quod dicimus
putanerit violentum et voluerit
discipulorum nomen non aliis
nisi tantum hominibus applicare,
discipulis eis qui prohibent offerri
pueros Iesu et infantes,
sic intelligendus est hic locus, ut 
eorum, qui profitentur verbi doctrinam,
simpliciores quidem et
quasi puerilem sermonem habentes
et similem lacti quo nutriuntur
adhuc novicii,
quibus lac opus est
et non solida esca, intellegantur
esse doctores,
 

 
 
 <> 
<>
 <>, 
<>
 
 
» 9 <«>
qui offerunt salvatori pueros et
infants. nec enim possunt magis
spiritaliori sermone eos nutrire,
quam postulat status angusti
sensus eorum, qui non dicere
possunt sicut ille qui dicit: »Graecis
ac barbaris, sapientibus et
insipientibus debitor sum«. his
ergo offerentibus salvatori huiusmodi
pueros et infants, id est
novicios fidei et minus adhuc
eruditos, qui videntur esse perfectiores 
doctoribus
illis simplicioribus
et ideo sunt discipuli Iesu, priusquam
discant rationem iustitiae
de pueris etg infantibus talibus,
reprehendunt eos qui simpliciter
docent
et per simplicem doctrinam
pueros et infants offerunt
Christo. 
 Manifeste autem intellegere
poteris hoc, si consideraveris quod
ait apostolus:
»videte vocationem vestram, fratres, quia non multi sapientes secundum carnem, non multi fortes,
non multi nobiles; sed quae stulta
sunt mundi elegit deus« et »quae
infirma« et »quae ignobilia«
 

 
» »<>, <> <> <> et »quae non sunt, u tea quae sunt
sestrueret«. [si] videat ergo quis
eorum, qui doctrinam <et disciplinam>
ecclesiasticam profitentur,
offerentem aliquem quosdam
stultos mundi et *** ignobiles
et infirmos, qui propter hoc appellati
sunt pueri et infants;
videns autem [non] prohibeat
(quasi sine iudicio facientem)
eum qui offert tales salvatori
atque magistro pueros et infants.
et vide, si non convenit
referre quae tractamus ad discipulos,
quosdam quidem offerentes
pueros, ut manus eis inponat
Iesus et oret, alios autem prohibentes
eos. et dicat ad eos qui
prohibent offerentes pueros Christo
magister et salvator et dominus:
sinite pueros et nolite prohibere
eos venire ad me. post hoc
hortans discipulos sous iam viros
constitutos condescendere utilitatibus
puerorum (ut fiant pueris
quasi pueri ut pueros lucrentur),
dicat Iesus: talium est enim regnum
caelorum. nam et ipse »cum
in forma dei esset, non rapinam
 

 
 <>
 arbitrates est esse se aequalem
deo«, sed factus est puer, ut dicat
de eo
Matthaeus, quoniam »stella, quam
viderant in oriente, praecedebat
eos donec veniens stetit ubi erat
puer«.
non solum Matthaeus, sed etiam
ipse angelus, qui apparuit Ioseph,
talem et tantum salvatorem nostrum
puerum appellanit dicens:
»surgens accipe puerum et matrem
eius, et fuge in Aegyptum«.
humilians ergo se facuts est quasi
puer, ut recte dicat:
sinite et nolite prohibere pueros
venire ad me; talium est enim
regnum caelorum.

Haec ergo debemus diligenter
adtendere ut ne aestimatione
sapientiae excellentioris
et profectus spiritalioris
contemnamus quasi magni pusillos
ecclesiae,
sed scientes quod dictum est:
talium est enim regnum caelorum
tales efficiamur, ut etiam parvuli
sensu salventur per nos: non slum
<autem sinentes pueros offerri
Iesu, nec solum> non prohibentes
pueros venire ad Iesum
sed etiam ipsi cum pueris effecti
pueri, in humilitate voluntatem
domini adinpleamus, ut
exaltemur a deo.
 

 
 scito autem quoniam pueri huiusmodi,
quamvis non Omnia quae 
dicuntur sequi possunt (quasi
pueri), tamen posuit eis manus
Iesus, ponens autem abiit inde,
et virtutem relinquens in pueris
per tactum abiit a pueris, videlicet
pueris non potentibus sequi
Iesum, sicut ceteri discipuli eius
perfecti.
Siquidem autem »eloquia domini«
evangelica »eloquia« sunt
»casta« et »argentum igne examinatum«,
argentum »probabile«,
transmissum » terrae« et
valde » mundatum« »et septies
mundatum«, sine dubio debet
esse aliqua idonea causa propter
quam exponens Matthaeus hunc
 

 locum duas quidem causas ostendit
offerendi pueros, non autem
ad duas praecedentes causas intulit
quae sequuntur. oblati sunt
enim pueri non solum, ut manus
eis inponat, sed etiam ut oret.

scriptum est autem post hoc,
quoniam inponens eis manus
abiit inde, et non addidit: et
orans (potuit enim dicere: et
inponens eis manus et orans abiit
inde).
et vide si potes
dicere quoniam
maioribus quidem pueroum servatur
oratio Christi, qui possunt
capere non solum inpositionem
manuum eius super se sed etiam
orationem eius ad patrem pro se,
minoribus autem pueris sufficit
inpositio manuum eius.
dicens autem talium est enim regnum
caelorum hortatur ut nemo,
quamvis sit sapiens in ecclesia,
glorietur adversus parvulos <neque 
contemnet infantes et pueros>
Christi:
 

 quoniam non eorum talium puerorum
est regnum caelorum, sed
eorum qui per humilitatem facti
sunt sicut pueri cum essent sensu
perfecti.
hance autem expositionem commendat
apud Lucam positus sermo,
quoniam cum dixisset: »offerebant 
ei pueros et infantes, ut
tangeret eos,
videntes autem discipuli prohibebant
eos. Iesus autem dixit:
sinite pueros venire ad me, talium
est enim regnum caelorum«, statim
quasi convenientia sensui
praecedenti addidit dicens: »amen
dico vobis,
qui non receperit regnum dei
sicut puer, non intrabit in illud«.

Et ecce unus accedens
dixit ei: magister bone, quid boni
faciam ut habeam vitam aeternam?
 

 
 (19, 16–30). 
 
 qui dixit ei: quid me dicis bonum?
nemo bonus nisi unus deus. 
 Cum sit scriptum
et de homine bono: »bonus homo de
bono thesauro cordis sui profert
bona«,
et de angelis bonis et de spiritu
sancto bono et de filio dei bono,
hic salvator ad eum qui dixit:
quid boni faciam, ut habeam vitam
aeternam? ita respondit, ut proprie
nulli conveniat esse bonum,
nisi tantummodo deo, dicens:
quid me dicis bonum? unus est
enim bonus deus. scire autem
oportet, quoniam hic quidem
proprie bonum soli conventire dicitur
deo, in aliis autem abusive.
quod ergo invenitur in aliis
<multis> appellatio boni, non est 
contrarium
 

 
 <>« <>
 huic dicto quod ait:
»nemo bonus, nisi unus, deus«,
quoniam omnes (sicut diximus)
abusive dicuntur boni, unus
autem deus proprie. 
Ipse quoque dominus, qui
est »imago dei invisbilis«, sic
et »bonitatis illius imago« est: et
sicut ipse distat a bonitate patris
quasi imago bonitatis a principali
bonitate, sic et omnes, in quibus
bonitatis nomen positum invenitur,
distant a bonitate filii.
 

 
 
plus auten distant omnes boni a 
bonitate filii, quam bonitas filii a
bonitate paterna, quoniam plus
filius propinquus est patri in
omnibus bonis, quam omnes filio.
forsitan autem et propter eum
qui dixit: quid boni faciam,
ut habeam vitam aeternam,
hoc Christus respondit ad dum:
quid me dicis bonum? nemo bonus
nisi unus
deus, ut illud confirment
quod alibi dicit: »cum omnia
feceritis, quae praecepta sunt
vobis, debetis dicere: servi inutiles
sumus. quod debuimus facere
fecimus«. nam etsi omnia
fecerimus, quae praecepta sunt
nobis, nec sic (quantum ad haec
verba) bonum aliquid fecimus;
nec enim, si vere bona essent
quae facimus, scriptum fuisset,
ut facientaes ea dicamus esse nos
inutiles servos,
si proprie conveniret hominibus 
applelatio bonitatis: quoniam omne
bonum nostrum
 

 abusive et non proprie
dicitur bonum.
vere enim quando declinamus »a 
malo« et facimus »bonum«, quan-
tum ad conparationem ceterorum
hominum
nolentium declinare »a malo« et
facere »bonum«
dicuntur bona quae facimus;
quantum autem ad veritatem,
secundum quod dicitur in hoc
loco quia unus est bonus, bonum
nostrum non est bonum.
et sicut »non iustificabitur in
conspectus dei omnis vivens«,
quoniam, quantum ad con-
parationem iustitiae dei, omnis
iustitia hominum invenitur neque
iustitia esse, sic nec bonus in- 
venietur quisquam in conspetu
<boni> dei quantum ad con- 
parationem bonitais illuis,
quamvis quantum ad conpara-
tionem ceterorum hominum bonus
quis appelletur.

Dicere autem poterit
quis, quoniam sciens dominus
<habitum et> propositum in-
terrogantis satis abese, ut fa-
ciam?): quid me interrogas
 

 
 <> » de bono? tamquam si dicat: cum
sis inparatus ad ea, qaue dicuntur,
quid me interrogas de bono, quid
boni faciens vitam aeternam pos-
sidebis? et sic docet quoniam vere
unus est bonus.
considera autem, quomodo boni-
tatem eius spirant etiam ea, quae
videntur contraria esse
(quale est: »ego percutiam« et »ego
occidam« non minus quam quod
dicit: »et viviere faciam« et »ego
sanabo«). et si ipse facit dolorem,
scire debemus, quoniam et medi- 
cus frequenter facit dolorem, fa-
ciens enim deus dolorem »iterum
restituit«. sic et ex bonitate, quos
 

 
o <>
 < > <>
<>.
 percutit, »percutit« quasi filios;
»quis enim est filius, quem non
corripit pater«? sed et »omnis
disciplina ad praesens non videtur
esse gaudii sed maeroris, post- 
modum autem fructum paci- 
ficum iustitiae reddet eis, qui per
eam exercitantur«. propterea sicut
percutit deus sic et sanat; verum
est enim quod scribitur: »per- 
cussit, et manus eius sanaverunt«.
etsi <autem> novum videtur, quod
dicere nolo, tamen dico: boni dei
est ipse quoque qui dicitur furor
eius (quoniam opus salutis opera- 
tur arguens), et quae dicitur ira
eius (quoniam est boni dei) corripit
ut emended. et multa possunt dici
de bonitate eius ad aedificationem
hominum
ut non conturbentur de bonitate
<dei et de multitudine benignita- 
tis> ipsius. multa enim iuste »ab-
scondit a timentibus se«, ut ne
»dinitias bonitatis eius et <pa-
tientiae et> longanimitatis« con-
temnentes »secundum duritiam
cordis sui et sine paenitentia
cordis thesaurizent sibi iram«,
 

 quam non thesaurizabunt si ab- 
sconsa fuerit mulitudo »boni- 
tatis« eius ab eis.

Post hoc autem
dicit: si vis in vitam intrare, serva
mandata. ubi considera, quoniam
quasi adhuc extra vitam con- 
stituto ei qui interrogabat de
bono ita respondit: si vis intrare
in vitam. hic autem require quo- 
modo quis sit extra vitam et
quomodo intret in vitam: et ne
forte secundum unum quidem
modum sit homo extra vitam,
qui est extra eum qui dixit: »ego
sum vita«;
alias autem omnis, qui super
terram est (quamvis iustissimus
esse videatur), potest quidem in 
umbra esse vitae,
non autem in ipsa vita, cum sit
corpore mortis circumdatus et
dicens: »quis me liberabit de
corpore mortis huius? « et: »sedens
in regione et in umbra mortis«,
 

 
 » <>
 eo quod nondum venit in terram
vivorum.
introibit autem quis in vitam,
abstinens quidem se »ab operibus
mortuis« adpetens autem <eis
contraria> opera viva, et iam num- 
quam quidem mortua loquens sed
secundum verbum »dei« vivum
viva,
et non habens iam cogitations
mortuas in corde sed vivas. sicut
 

 enim sunt opera mortua et opera
viva, et verba mortua et verba
viva, ita sunt
et cogitationes mortuae et cogitationes
vivae. de quibus ait apostolus:
»cogitationibus invicem accusantibus
aut etiam defendentibus in
die, cum iudicaverit
dominus occulta hominum«.
et salvabitur quidem ille cuius
cogitationes fuerin defendentes;
periet autem cuius fuerint accusantes.
si ergo et nos volumus
introire in vitam, audiamus dicentem
Iesum: si vis introire in
vitam, serva mandate, et secundum
mensuram observationis mandatorum
ingrediemur in vitam,
aut in interiore eius et beatiiora
aut in mediocria aut ad quamcumque
partem vitae illius, ad
quam induxerit nos
observatio mandatrum.

Ille autem audiens: serva
mandata respondit: quae?
data vult nos Iesus observare.
data vult nos Iesus observare.
ad quam interrogationem dixit:
non occides, non adulterabis, non
 

 
 <> <> <> turtum facies, non falsum testimonium dices, honora patrem tuum
et matrem, et: diliges proximum
tuum sicut teipsum. et forsitan
ista sufficiunt ut in pricipium
(ut ita dicam) vitae ingrediatur
quis, non autem sufficiunt haec
vel alia similia istis ad interiora
vitae introducere quemquam; qui
autem praeterierit unum mandatorum
istorum, nec in principium
vitae intrabit. abstinendum est
ergo omni volenti vel in principium 
vitae intrare ab adulterio,
ab homicidio, a furto. sicut enim
adulter et homicida non intrant
in vitam, sic fur; in hoc enim
peccatum multi etiam eorum,
qui videntur credidisse eorum,
qui videntur credidisse Christo,
incurrunt, negotia huius mundi
agentes et pecuniarios actus qui
credunture eis, et qui operantur
artes istas mediocres, qui omnes
non sunt nundi a furto. non
solum autem fures non intrant
in vitam, sed nec socii eorum nec
qui concurrunt eis; scriptum est
enim in esaia: »socii furum diligentes munera«, item in Psalmo
quadragesimo nono prohibetur
enarrare »iustitias« domini et ad-
 

 
 <>
 <> <> <sumere in ore suo »testamentum«
eius consentiens furibus ita: »si videbasfurem,
concurrebas ei«, quod
primum dictum est, in secundo
autem loco: »et cum adulteris partem
tuam ponebas«. et vide quia
nec ipsum furem nec ipsum adulterum
dicit, sed concurrentem furibus
et cum adulteris partem suam
ponentem. qui vult interare in vitam
nec falsum testimonium dicere debet,
expellitur autem a vita et qui
non *** honoraverit parem suum
et matrem. sed forsitan haec servare
mandata non satis difficile est;
opus autem est omnibus, qui per
mandata praecedentia inducuntur,
quasi maius et utilius quod
mandat inplere: diliges proximum
tuum sicut teipsum, quoniam
et secundum apostolum
quod ait: »non occides, non furtum
facies, non adulterabis, et si
quod est aliud mandatum, in hoc
verbo recapitulatur: diliges proximum
tuum sicut teipsum«. et
si omne mandatum »in hoc verbo
recapitulatur: diliges proximum
 
 
 

 tuum sicut teipsum«, perfectus
<autem> est qui inpleverit omne
mandatum, <manifestum quod
perfectus erit> qui inpleverit et
hoc quod dicit: diliges proximum
tuumsicut teipsum.

Si autem iste est perfectus,
qui diligit proximum suum sicut se,
quaere quomodo dicenti adolescenti
haec omnia servavi a iuventute
mea; quid adhuc mihi 
restat? respondit dominus quasi
adhuc nondum perfecto constituto
qui haec omnia fecit, et
quasi consentiens ei qui dixit
haec omnia feci respondit: si vis
perfectus esse, vade et vende omnia
quae possides et da pauperibus, 
et habebis thesaurum in caelis, et
veni sequere me. vide erog, si
possumus ad propositam quaestionem
secundum unum quidem
modum laliter respondere, quia
ne forte quod ait: diliges proximum
tuum sicut teipsum suspicari
postest non a domino positum
in hoc loco, sed ab aliquo
nescio quo non intellegente subtilitatem
dictorum istorum additum
esse. hoc autem adicetum
esse commendat,
quod ipsum locum Marcus et
lucas exponentes, neuter eorum
 

 
 <> 
<x003E;
 addidit:
diliges proximum tuum sicut teipsum.
dicet autem qui adiectum
hoc esse defendere vult:
si eadem ipsa diversis semonibus
a tribus exposita sunt, numquam dixisset dominus: »adhuc
unum tibi restat« aut »unum tibi
dest« ei qui professus est se inplevisse
mandatum quod ait: diliges
proximum tuum sicut teipsum;
quod dicitur: »non occides«
et cetera »et si quod aliud est mandatum,
in hoc verbo recapitulatur: 
diliges proximum tuum
sicut teipsum«. nam secundum
Marcum sic dicit: »intendens in
eum« (qui dixerat: »omnia haec
servavi a iuventute mea«) »dilexit
eum«
vel »osculatus est eum«.
videtur enim adfirmasse professionem
eius, qui dixit se omnia
ea inplesse ***. intendens enim in
eum mente vidi hominem ex
bona conscientia confitentem se
proposita inplevisse mandata.
 

 
 [ 
 numquam enim si extra cetera
mandata etiam illud se inplevisse
dixisset diliges proximum tuum
sicut teipsum, capitale et maximum
Marcus et Lucas praetermisissent 
mandatum, nisi forte
quis similia quidem dicat scripta,
non autem de eodem ipso dicta
esse. quomodo autem quasi nondum 
perfecto ei, qui extra cetera 
etiam hoc inplevit mandatum:
diliges proximum tuum sicut teipsum,
Iesus responderet: si vis
perfectus esse, vade vende omnia
quae possides, et da pauperibus?
multam enim differentiam
inter exemplaria invenimus, sive
 

 
<>
 <> |
 <>
 
<> per negligentiam scribentium,
sive ex temeritate quorundam
sive propter eos
qui neglegunt emendare scripturas, 
vel propter eow qui, quod
ipsis videtur, in emendationibus
vel adiciunt vel subducunt. et
in exemplariis quidem veteris
testamenti quaecumque fuerunt
inconsonantia deo praestante coaptare 
potuimus, utentes iudicios
ceterarum editionum; ea enim 
quae videbantur apud Septuaginta 
dubia esse propter incosonantiam
exemplariorum, facientes
iudicium ex editionibus
reliquis convenientia servavimus;
et quaedm quidem notavimus
quasi non posita in Hebraeo (non
audentes ea omnio auferre), quaedam
au7tem cum asteriscis addidimus,
ut sit manifestum quonidimus,
ut sit manifestum quoniam, 
quae non fuerunt posita apud
Septuaginta, ex editionibus ceteris
addidimus convenienter Hebraeo.
in exemplariis autem novi testamenti 
hoc ipsum me posse facere
 

 
suspiciones exponere me debere
et rationes causasque suspicionum, 
non esse inrationabile exiostimavi,
sicut in hoc loco quod
dicitur: diliges proximum tuum
 sicut tei psum, quoniam apud Marcum
et Lucam positum non est.
iudicent autem quid possunt,
 utrum vera sint quae tractamus
an falsa. 
 Tamen quasi posito etiam hoc:
diliges proximum tuum sicut
teipsum, age aliter tractemus
 hunc locum. scriptum est in 
enangelio quodam, quod dicitur 
secundum Hebraeow (si tamen 
placet alicui suscipere illud, non 
 ad auctoritatem, sed ad manifestationem 
propositae quaestionis): 
»dixit, inquit, ad eum 
alter divitum: magister, quid 
bonum faciens vivam? dixit ei:
homo, legem et prophetas fac.
 respondit ad eum: feci. dixit ei:
vade, vende omnia quae possides 
et divide pauperibus, et veni,
sequere me. coepit autem dives 
scalpere caput suum et non placuit 
 ei. et dixit ad eum dominus: 
quomodo dicis: feci legem et 
prophetas? quoniam scriptum est 
in lege: diliges proximum tuum 
sicut teipsum, et ecce multi 
 fratres tui filii Abrahae amicti 
sunt stercore, morientes praefame, 
et domus tua plena est 
 

 
 
 
 
 multis bonis, et non egreditur
omnino aliquid ex ea ad eos. et 
conversus dixit Simoni discipulo 
suo sedenti apud se: Simon, fili 
Ionae, facilius est camelum intrare
per foramen acus quam divitem 
in regnum caelorum«. verum
est ergo, quia non inplevit 
dives mandatum: diliges proximum 
tuum sicut teipsum, qui 
multos despexit pauperres et non 
est eis partitus aliquid de tantis 
facultatibus suis. impossibile est 
enim et inplere mandatum quod 
dicit: diliges proximum tuum sicut 
teipsum, et esse divitem, et maxime
tantas possessiones habere. 
qui erogor non aestimat esse abiciendum 
verbum hoc quasi falsum 
diliges 
proximum tuum sicut 
teipsum, sed recipiendum quasi 
verum a domino dictum, dicet,
non satis arguitione aperta,
sed quoniam strictim et non satis 
odibiliter volens arguere divitem 
illum dominus noster quasi non 
vera dicentem, quod ait se inplevisse 
etiam illud mandatum: 
diliges proximum tuum sicut teipsum, 
dixit ad eum: si vis perfectus 
esse, vade vende omnia quae 
possides et da payperibus; sic enim 
apparebis dicere verum, si dilexisti aut diligis proximum tuum 
sicut teipsum.

Si quis autem aspiciens
humanam infirmitatem et dificile 
hoc putans hominem
posse inplere, despiciat verba et
ad allegoricum se intellectum
convertata, audiat etiam historiam 
quorundam gentilium, in qua 
propter sapientiam mundi referunt, 
quod hic dominus diviti
facere mandat, 
quendam Thebaeum fecisse propter 
libertatem animae suae et 
exemplum vitae facilioris, et volentem 
se beatum demonstrare 
gentilibus et nihil » mundi istius«
opus habentem tradidisse omnem 
substantiam suam populo Thebanorum.
si ergo propter sapientiam gentium
et dogmata liberantia animam 
(sicut illi putabant) 
hoc facere potuit homo gentilis, 673
quomodo non facilius potest 
facere, qui concupicit in se
suscipere Christi perfectionem? 
si autem et de divinis scri
 

 
 ´ 
 
 
pturis placari quis vult, quoniam
possibile est quod praecipit Christus,
audiat historiam de Actibus
apostolorum
ita conscriptam: »omnes autem
qui crediderant in idipsum habeban t
omnia communia,
et possessions et substantias
vendebant et dividebant, prout
quisque opus habebat. cottidie
autem permanents in idipsum in
temple, et frangentes in domibus
panem, percipiebant cibum cum 
laetitia et simplicitate cordis,
tiam ad uoniversum populum«.
et post modicum iterum dicit:
»multitudinis autem credentium
erat cor et anima una,
et nemo eorum dicebat aliquid
suum esse, sed errant illis Omnia
communia«
et cetera.
in quo loco introducitur de Anania et Sapphira
coniuge eius,
qui vendiderunt »praedium« suum
et »de pretio« praedii partem
aliquam subtraxerunt
 

 
 » 
et ideo passi sunt quae passi sunt.
dignio enim errant
in hoc saeculo recipere suum peccatum
propter raptum, ut mundiiores
exeant ab hac vita, mundati
castigation sibi inlata per
mortem commune, quoniam credentes
errant in Christum. 
 Puto autem quoniam »audiens
Ananias haec verba« ideo
»cadens expiravit«, quoniam non
sustunuit arguitionem Petri, sed
crusiatus in se adeo est punitus,
ut etiam expiraret, verbis videlicet
Petri catechizantibus animam
eius. nec Petrum hic aestimar
eius. nec Petrum hic aestimare
debemus interfecisse Ananiam,
sed illum non sustinuisse
acritudinem verborum Petri dicentis
ad se: »ut quid replevit
satanas cor tuum,
ut mentireris spiritui santcto et
fraudares de pretio praedii ?
nonne manens tibi nanebat, et
venditum in tua erat potestate?
quid quoniam posuisti in corde
tuofacere rem talem? non es
mentitus bominibus sed deo. au-
 

 
 ´

Convenienter aliquis quaerere
potest, quoniam si perfectus
est qui omnes habet virtutes, ut
iam ex militia nihil agat, quomodo
sit perfectus qui vendidit
Omnia sua et pauperibus dedit?
ponamus enim aliquem hoc ipsum
fecisse, quomodo fiet statim et
sine ira?
et si contigerit eum esse sine ira,
quomodo fiet statim et sine
tristitia ?
quomodo fiet etiam extra timorem,
ut, non timeat aut dolorem
aut mortem vel quaelibet alia,
quae possunt animam inperfectionrem
turbare? quomodo qui
erogavit substantiam saum pauperibus, 
peribus, erit absque omni concupiscentia?
deinde *** quod tradidit
Omnia sua, ut patiens aliquid humanum
ex paupertate paeniteat
eum facti desideret autem similia
 

 
 ( possidere. si autem et quae dicitu
voluptas, inrationabilis constituta
elelvatio animae, passio est, quomodo
quis mox ut tradiderit Omnia
sua pauperibus statim liberabitur
a passion iactantaie vanae?
adhuc autem adiciens aliquis dicat:
quomodo potest ex eo, quod
tradiderit bona sua pauperibus
etaim sapiens fieri et suscipere
sapientiam die, ut possit reddere
rationem omni homini mterroganti se de fide
vel de omnibus, quae in scripturis
absconse sunt dicta?
sive enim ex hoc ipso solo dicimus
quemquam fieri perfectum,
etsi non habuerit ea quae diximus,
ad inrationabilitatem venimus dicentes
aliquem et perfectum esse
simul et peccatorem (peccator
est enim omnis, qui irascitur sine
causa, et si quis saeculi8 tristitia
contristatur, et qui Dolores timet
aut mortem, et qui desiderat
quod non habet, et qui sine
 

 ratione extollitur quasi in bonis
quae non sunt bona). sive simul
ut tradiderit bona sua payperibus,
dicimus eum quasi receptaculum
dei factum suscipere omnes virtutes
et deponere malitiam universam,
fideliter quidem (ut communiter
nominem) dicimus, nescio
autem si vere; et forsitan deridebunt
nos quasi non sapienter
dicentes, qui audierint solutionem
huiusmodi.

Sapienter ergo videbitur
forsitan dicere quis servans simplicitatem
verborum et non moraliter 
aliquid dicens de eis, si sic
responderit quasi fidelis,
dicens quoniam qui pauperibus
tradit bona sua ipsorum orationibus
adiuvatur <ut salvetur>, accipiens
ad suam spiritalem inopiam
spiritalem abundantiam eorum,
qui patiuntur inopiam carnalem
(sicut ait apostolus ad Corinthios
scribens)
et fit hoc modo perfectus, quamvis
aliquas (quod humanum est)
habuerit passions, et si
quis alius hanc inopiam passus
 

 
 
 fuerit et magno adiutorio fuerit
adiuvatus, deo exaudiente tantorum
pauperum refrigerantium
preces: qui tamen similes sunt
apostolic aut Paulo inferiors,
paupers quidem in corporalibus
sicut illi, divites autem in spiritalibus.
ita iste qui mutavit pro
divitiis paupertatem, ut fiat perfectus
(credens sermonibus Christi)
adiuvabitur statim sicut <et> apostolic
Christi, ut sapiens fiat in
Christo, ut magnanimous, ut iustus,
ut castus et absque omnimoda
passion. non tamen sic debemus
intellegere, ut in ipsa die,
vel in ipso tempore,
quo tradiderit bona sua pauperibus,
efficiatur omnino perfectus.
sed consequenter ex illa quidem
die incipiet speculation dei adducer
eum ad
omnes virtutes, ut incipiat ex eo proficere sicut Isaac propter adiutorium
dei conlatum in se,
et magis atque magis crescet per
singulos dies,
 

 donec additus
sicut Isaac
»magnus« efficiatur »valde valde«
in omni virtute, omni videlicet
militia avulse de anima eius.
et si quis hanc expositionem
defendere vult, dicere non cogetur
perfectum fieri hominem per hoc
ipsum, quod tradierit bona sua
ayperibus, alias delinquentem.

Alter autem (forsitan
abundans fide et studio transeundi
ad subtiliora
et ad magnitudinem aliquam
intellectuum
eminentium et
dignorum Christo) relinquens verbi
simplicitatem ad expositionem
morale transibit, dicens substantiam 
esse uniuscuiusque animae
actus ipsius post exitum, ut
sit substantia quidem iustorum
boni actus ipsorum, malorum
autem mali. hic ergo dicet eum,
qui multas habebat possessions,
divitem fuisse in mysterio eius,
qui multa possidet opera mala,
in quibus potest esse et amor
divitiarum et concupiscentia gloriae
et aliae res terrenae replentes
animam eius.
 

 
 <> <> 
<> quoniam ergo potest aliquando,
qui hoc modo dives est, abstinere
quidem se a malis quibusdam,
utputa ab homicidio, ab adulterio,
a furto, a falso testimonio,
et quae conveniunt parentibus
reddere cum quodam honore,
potest etiam esse aliquis et misericors
ad proximos non tamen et
perfectus: ideo consilians huiusmodi
viro inperat Christus vendere
omnem substantiam malam
et quasi trader eam virtutibus
operantibus eam, quae ab omni
bono paupers sunt et propter hoc
non sufferunt minas, secundum
quod scriptum est: »pauper autem
non suffer minas«. sed scio,
quia valde violenta videbitur expositio
ista, solvens quidem honeste
quae de perfectione sunt
dicta, non autem valde persuadens,
ut deponens quis quae
malitiae sunt, vendere intellegatur
substantiam *** et dare
 pauperibus. 
 Quasi in tali autem praeventus
loco dicam: qui hanc expositionem
defendit, dicere potest
quoniam plenus est peccator spiritibus
secundum mensuram pec-
 
 
 

 
 <> » <>
 catorum suorum;’utputa fornicarius
(secundum quod dicitur in
scripturis) spiritu fornicationis,
furibundus spiritu furoris et maliloquax
spiritu criminationis.
istam substantiam adquisivit, qui
malus fuit et factus est participation
malorum spirituum
abundantior et multiplicior in
ipsis malis.
sicut autem adquisivit qui seam
emens arbitrio proprio conplacens
malis, sic vendit eam et dat talibus
pauperibus, de qualibus loquitur
sermo, per hoc quod credidit
verbis Christi,
et reliquit eam.
sicut enim »pax« apostolorum revertitur 678
ad ipsos, nisi fuerit
»filius pacis«,
sic fornication et universa peccata
revertentur ad paupers, qui auctores
sunt peccatorum.
cum non fuerit quis utens malis
eorum.
et sic neque dubitation erit, quin
statim fiat perfectus qui sic vendidit
omnes, sicut tradidimus,
proprias facultates et dedit pauperibus.
si autem et tempore
 

 
 » <> multo huiusmodi facultates venduntur
et multum tempus necessarium
est, ut tradantur quibus
dixi pauperibus, nihil contrarium
est; sed secundum aestimationem
traditorum malorum
pauperibus per tempora fit perfectus
qui talia facit. manifestum
est autem, ut qui talia egit habeat
thesaurum in caelo et ipse factus
caelestis. »quails« enim »terrenus
(hoc est malignus) tales et terreni;
et quails caelestis (id est Christus)
tales et caelestes«. in parte ergo
sui caeli habebit thesaurum, qui
voluerit esse perfectus et vendiderit
omnes facultates suas et
dederit pauperibus. sed ne aestimes
huiusmodi virum inveniri
interdivites huiusmodi quales sunt
modo.
quis enim horum deposuit amorem
divitiarum et (ut ita dicam) mundi
amorem, quis ad plenum deposuit
spiritum gloriae vanae,
ut suscipiat in suo caelo thesaurum
gloriae dei et divitias, quae sunt
in omni verbo et in omni sapientia
dei? quis enim deposuit spiritum
concupiscentiae et timoris aut
irae aut voluptatis? proprie ergo
qui vult secundum subtilitatem
discutere veritatis, pronuntiabit
hoc in apostolic esse et qui similes
fuerint eis, iste autem talis et
 

 poterit sequi Christum, qui (sicut
diximus) vendidit universa et
habuit thesaurum in caelo; nec
enim distrahitur huiusmodi vir
ab aliqua mala possessione,
quominus Christum sequatur.

Audiens autem
verbum adolescens abiit tristis; erat
enim habens possessions multas.
et considera (secundum conversationem
humanam) quomodo
cum difficultate divellimur a bonis
terrenarum divitiarum vel a
concupiscentia gloriae vanae. magis 
enim volumus <quia desiderium
amamus> adipisci etiam ea,
quae male desideramus, quam
liberari a desideriis malis, et
magis volumus ut non incidamus
in ea, quae arbitramur esse timenda,
quam deponere inimicum
timori dei timorem. sed
vide quia
non senior aliquis introducitur
in hoc loco
neque vir, qui evacuaverat »quae
parvuli errant«, sed adolescens,
qui audiens verbum abiit tristis.
adolescens enim erat secundum
animam, et propterea relinquens
Christum abiit (ad vituperationem
enim dictum est eius: <abiit>), et 
 

 
 <> 
 abiit tristis tristatus »tristitia
saeculi«, quae »mortem« operatur.
erat enim habens possessiones
multas, quas diligebat, diligens
irasci, diligens tristari (propter
quod et abiit tristis) et quantacumque
ei nascebantur ex malo,
quae tenebant animam eius. si
autem intellegere vis historiam
secundum expositionem aliquorum,
quam superius ex parte
tetigimus, in dimidio invenis hunc
adolescentem laudabilem, in dimidio
vituperabilem. laudabilem
quidem, quia nec occidit nec
adulteratus est nec aliquid eorum
fecit quae prohibet lex,
sed adhuc adolescens constitutus
honoravit patrem et matrem; vituperabilem
autem, quia tristatus
est in verbis Christi vocantibus
eum ad perfectionem et promittentibus
ei, ut si tradidisset
Omnia, quae habebat, magnus efficeretur.

Abeunte autem eo dixit
Iesus discipulis suis; amen dico vobis,
quoniam dives difficile intrabit
in regnum caelorum. ex quo considerandus
est sermo Christi cautissimus,
quoniam non simpliciter
dixit: dives non intrabit in regnum
caelorum, quod si dixisset, exclusisset
utique divites a regno
caelorum. nunc autem dicit: dives
difficile introbit, difficultatem
quidem salutis divitum manifestans,
non autem inpossibilitatem
suae potential declarans.
quod ex ipso hoc textu manifestissime
declaratur, posse divitem 
cum difficultate quidem resistere
passionibus suis at que
peccatis,
tamen posse.
si autem moraliter intellegamus
divitem
(secundum quod supra diximus)
eum qui multorum malorum habet
substantiam congregatm,
quaeres quomodo vel cum difficultate
introibit dives in regnum
 

 
<> <> <> < caelorum. difficultatem autem introitus
utriusque divitis ad salute
manifestat subiecta parabola
dicens: facilius est camelum
per foramen acus intrare, quam
divitem in regnum caelorum. in
qua parabola dives conparatur
camelo non solum propter inmunditiam
animalis, sicut docuit lex,
sed etiam propter totius corporis
eius tortuositatem, regnum autem
caelorum foramina acus adsimilatur,
ut demonstretur ex eo
quoniam satis artus est et supra
modum contribulatus regni caelestis
introitus.
ostendit autem quoniam sieut ex
se ipso inpossibile est camelum
per foramen acus intrare,
possibile autem quantum ad
deum, sic et divitem, quantum
ad ipsum pertinent, inpossibile est
 

 
>.
<> <> intrare i regnum caelorum,
possibile autem quantum ad
deum, qui potens est ineffabili
sua virtute aut grossitudinem
malorum mali hominis
subtiliare
aut angustiam introitus facere
ei capacem. quoniam autem propter
difficultatem introitus,
et non propter inpossibilitatem
accepit ad exemplum foramen
et camelum, claret ex eo quod
ad discipulos (dicentes: quis ergo
potest fieri salvus?) respondit: 681
apud homines hoc inpossibile est,
qpud deum autem omnia possibilia.
ergo possibile est et camelum
per foramen acus intrare, non
tamen apud homines,
sed apud deum.
quomodo autem faciat hace possibilia
deus, pise scit et Christus
eius et cui revelaverit Christus.
Qui autem profecit in sapientia
et sermone, audebit forsitan
abundantius et de a cu et de
foramine eius exponere. nos autem
 

 
 <> <>
<> hoc adiciemussolum, quoniam sunt
quaedam quae fiunt in lege artificio
consutili, necessariam habentia
acum, ut secundum sapientiam
dei faciat opera quis artificii quod
suscepit. qualitercumque ergo intellecta
fuerint opera consutilia
<et acus illa>, ipsa consutura
dabit intellegere
quae intellegi debeant in hoc loco;
quae nunc dicere et manifestare
forsitan quidem et supra nos est,
forsitan quidem et scienti multum
et inportunum exitum habere
videbitur. duobus ergo propositis,
camelum per foramen acus intrare
er divitem in regnum caelorum,
facilius esse dixit primum. quaere
qutem inter homines, alium quidem
camelum constitutum per
foramen acus intrantem, alium
autem divitem (inpossibiliter quidem
quantum ad homines possibiliter
autem quantum ad deum)
intrantem in regnum caelorum.
quicumque ergo inventus fuerit
esse camelus et quodcumque
 

 inteellectum fuerit acus foramen,
intrabit per illud.
puto gentium introitum in regnum
caelorum faciliorem ostendere volens
quam Iudaeorum divitum
hanc similitudinem introduxit.
in quibus autem gentes dicebantur
pauperes, in his Iudaei divites
erant.
utrum autem manifestent haec
fines aliquos secundum mysteria
quaedam adducentes ad fines
aliquos per quasdam vias deo soli
possibiles necne, discutiat qui
discutere potest.

Tunc respondens Petrus dixit 
ei: ecce nos reliquimus omniaet secuti sumus te; quid utique erit
bobis? et hoc postrit quis et
simpliciter interpretari et moraliter.
 
 
 

 
<> <> <> qui ergo simpliciter intellegere
vult, talia dicet: sicut enim in
datis non ipsum datum sed adfectum
dantis aspiciens deus iustificat
et melius suscipit parva
dantem cum magno adfectu quam
magna ex <multis et cum> adfectu
modico (sicut manifestum est ex
his quae scribuntur propter data
divitum magna et duo minuta
viduae),
sic et in his, qui propter dei
dilectionem dimittunt quae possident,
ut inseparabiliter Christum
sequantur omnia secundum verbum
eius agentes, non magis acceptabilior
erit qui plura reliquerit
eo qui parva dimiserit.
ergo etsi minima et contemptibilia
Petrus cum fratre suo reliquit,
quando <ambo> audientes: »venite
post me, et faciam vos piscatores
hominum«, » statim relictis retibus
secuti sunt eum«, sed non minima
 

 
 | 
 sunt aestimata apud deum considerantem
quoniam ex tanta
plenitudine dilectionis illa minima
reliquerunt, ut etiam si multas
habuissent possessiones,
omnia sine dubio reliquissent
nec ab eis ullo modo retenti fuissent
aut impediti ab impetu dilectionis
huiusmodi.
et puto quod magis confidens
Petrus de adfectu suo, quam de
ipsa quantitate rerum relictarum,
fiducialiter dixit ad Iesum: ecce
nos reliquimus omnia et secuti
sumus te; quid utique erit nobis?
consequens est autem sentire,
quoniam non solum retia, sed 683
etiam domum et uxorem
forte reliquit et filios et possessiones
quasdam etsi parvas. 
 Magnum ergo aliquid demonstratur
de petro et de fratre ipsius,
quoniam audientes: »venite post
me, et faciam vos piscatores hominum«
nihil cunctantes »statim relictis
retibus secuti sunt eum« necsunt
imitati eum, qui dixit: »sed
primum permitte mihi ire et
 

 
 <> renuntiare eis qui sunt in domo«,
nec simile aiquid fecerunt ei, qui
dixit: »permitte mihi primum
ut eam et speliam patrem meum«.
et ddiligenter adtende, quoniam
honestissime percussi Christi praecepto 
et promissionibus eius et
credentes, quoniam modicam capturam
piscium relinquentes homines
piscaturi fuerant ad salutem,
»statim relictis retibus« et quasi
obliti suroum omnium »secuti
sunt eum« ut digni efficiantur
hac interrogatione, quam fecit
dicens: ecce nos reliquimus omnia
et secuti sumus te.
observa simul et hoc, quoniam
occasio interogationnis huiusmodi
ex illo facta est Petro, quod verbum
christi audvit ddcenti:
si vis perfectus esse, vade vende
omnia quae possibe et da 
qauperibus, et habebis theaurum in 
caelis, et veni sequere me; 
deine quia considervit adolescentem
 

 
cum tristitia abeuntem, quoniam
praeposuit multas possessiones habere
in teris, quam esse perfectus
in deo, considerans quoque et
difficultatem divtum ingrediendi
in regnum caelorum, ideo quasi
qui ipse non facilem rem consummaverit 
in eo, quod universa
reliquit et sectus est Iesum, dixit:
ecce mps re;oqiomis p,moa et secito
sumus te.
propterea Petro fiducialiter ista 
dicenti respondit promissionem
istam maximam Christus, ut sit
unus ex iudicibus Israel.

Quoniam autem verbi
simplictias non est satis idonea
auditorem ingenii eminentioris
placare de honestte sensu in 
moralibus expositionbus consistente, 
etiam hunc locum ita
ttrademus, quoniam hoc ipsum
quod ait: ecce nos reliquimus omnia
eet secuti sumus te, retia contemtibilia 
<si sogmofocat se> requisse +
vel pauperem domum et vitam in pauperate doloribus plenam,
non adeo magnum est nesque
digmum tli discipulo, cui «esse Iesum
 

 
 <>
 <> 
 <> Christum filium »dei vivi«, »sed
pater caelestis«, cui etiam fuerat
dictum: »tu es Petrus, et super
banc betram aedificabo ecclesiam
meam, et portae inferorum non
praevalebunt ei«. ergo ne forte ea,
quae tradita sunt superius de
verbis Christi dicentis: vade et
vende omnia quae possides
et da pauperibus, et habebis the
sayrum in caelis, et veni sequere
me,
utilia et vera sunt in praesenti! 
Petrus enim omnia reliquit, in
quibus erat peccator, propter
quae et dixerat: »exi a me,
domine, quoniam homo pecator
sum ego«, et magna laus erat eius
cnfidentis, ut de de cetero non
pecaret, qui dixit:
ecce nos 
reliquimus omnia, et non solum
mala reliquimus, sed et te secuti
sumus. quod autem dicit secuti
sumus te potest dici: secundum
omnia, quae pater revelavite petro
esse filium suum, secuti sumus te
iustitiam secumdum quod iustitia
es,
secuti sumus te sanctificationem
secudum quod sanctificatio es,
 

 
<> | 
 et sapientia et pax et veritas et
via ducense ad deum et vita vera.
propter quod quasi victor athleta
post luctamen agonothetam interrogat
quae sint praemia certa 
minis eiusmodi, quae adhuc nesciebat.
quid utique erit nobis ! et nos si
volumus percipere, quae sunt
Petro promissa,
similiter omnia reliquamus, ut 
de cetero nulla teneamur malitia
neque aliquibus operibus eius,
sed verbum dei sequamur, ut
dicat nobis et omnibus sequentibus
eum, quae in sequentibus
dicit:
amen dico vobis, quod vos qui
secuti estis me,
in regeneratione, cum sederit
filius hominis super sedem maiestatis
suae, et vow sedibitis super
duodecim thronos iudicantes duo decim
tribus Isreal.
quod et ipsum et simplicem habet
interpretationem exhortantem
relinquere bona
saeculi propter Christum,
et spiritalem et altiorem.
qui ergo secundum literam
intellegere vult,
 

 talia decet: non omnes disit sequi
Christum sermo, sed eow, qui tunc
fuerunt apostoli et qui similiter
eis <obstinate> secuti fuerant
eum, secutos se appellavit; posteriores 
autem manifestavit per
illud quod dixit: et omnis qui reliquerit
fratres aut sorores et cetera.
Qui ergo secuti sunt Christum,
non quaedam sed omnia relinquentes,
sedebunt super duodecim thronos,
iudicantes duodecim tribus Israel.
et hanc potestatem accipient in
resurrectione mortuorum; ipsa est
enim <re> generatio et nova quae
dam nativitas constituta, quando
et caelum novum et terra nova
creatur his, qui seipsos renovaverunt
et novum traditur testamentum et calix ipsius.

illius
autem regenerationis prooeemium
est, quod apud Paulum vocatur
 

 
<>
 
 
 »<> <>» lavacrum regenerationis, et illius
novitatis mysterium est haec
renovation spritus. et forsitan quidem
secundum hanc nativitatem
» nemo est nundus sorde, etsi
unius diei sit vita eiqus« propter
nativitatis
nostrae carnalis
mysterium, secundum quod ait
David ex persona omnium nascentium ex carne et sanguine,
quoniam » in iniquitatibus con - 
cepit me mater mea« . secundum
regenerationem autem baptismatis
omnis quidem est »mundus
a sorde«, qui renatus fuerit »exaqua
et spiritu«, ut audacter 
autem dicam, mundus est » per
speculum in aenigmate« . secundum
tertiam autem regenerationem, quando sederit filius hominis
in sede gloriae suae, omnis
qui in illam regenerationeml venerit,
quae est in christo, mundis simus
erit »a sorde« et »facie in
faciem« videbit, et ipse »per lavacrum 
regenerationis« veniens 
ad illam regenerationem.
si autem vis intellegere illud lavacrum,
 

 
 
 
 <>
» intellege quomodo Iohannes »inaqua« 
baptizans »in penitentiam«
dicit de salvatore, quoniam »ipes
vos baptizabit in spiritu <sancto> 
et in igne«.
In ista ergo regeneratione
baptismatis consepulti sumus
Christo; <«consepulti> enim sumus
cum ill> (secundum apostolum)
per baptismum«. in illius autem
regeneratione baptismatis, quod
erit in spiritu et in igne, conformes 
efficiemur »corpori gloriae
suae et ipi sedentes super duodecim 
thronos, si tamen relinquentes
omnia (secundum utramque
interpretationem superius facteam
magis autem iuxta secundam)
secuti sumus Christum. tunc
autem cum sederit filius hominis
in sede gloriae suae, inpletur prophetia
quae dicit: »dixit dominus
domino meo: sede a dextris meis,
donec ponam inimicos tuos scabellum 
pedum tuorum«. et tunc
»oportet eum regnare, donec ponat 
deus omnes inmicos eius sub
pedibus eius«, donec »novissima
inimica mors« destruatur, qua
 

 >destructa iam non erit mors ante
faciem salvatorum sed sola credita
vita. morte enim constituta
ante faciem hominum propter eam
non creditur vita ab his, qui
tenentur a morte; destructa vero 687
morte ab omnibus vita creditur. 
tale aliquid positum est in lege
ita: »posui ante faciem tuam
vitam et mortem«, item: »erit vita
vestra suspensa ante oculos vestros«,
et: non credetis vitae
vestrae«.sedebit autem filius
hominis super sedem gloriae suae,
cum nullus contemptibilis et inglorius
fuerit in regno eius; omnes
enim tunc; qui » gloriam ab hominibus«
non acceperunt nec fecerunt 
aliquid ut »ab hominibus« 
glorificarentur, sed gloriam solam
quae ex deo est quaesierunt,
regnabuntur ab eo, qui sederit
super sedem gloriae suae. tunc
inplebitur et oratio Christi, quam
oravit et dixit: »pater, glorifica
me ea gloria quam habui, priusquam 
mundus fieret, apud te«.

Siautem potes intellegere
verbum restitutum, postquam
factus fuerat caro et omnia quae-
 
 
 

 
<>
 cumque factus est ***, secundum
quod unusquisque necessarium
habuit fieri eum sibi, ut omies
lucretur, et postea restitutum,
ut fiat qualis fuit in principio
apud deum« (deus enim verbum
erat) in gloria sua quasi verbum,
ergo
videbis eum sedentem super sedem
gloroiae suae, quando non alium
ab eo intellexeris filium hominis,
qui secundum corpus homo
aestimabatur.
tunc autem, cum haec in restitutione
salvatoris fuerint facta,
et qui reliquerunt omnia et secuti
sunt eum sedebunt, quasi conformes
facti »corporis« et sedis
gloriae eius, super duodecim thronos
iudicantes duodecim tribus
Israel.
omnis enim vita iustorum iu-
 
 

 
 
 <> dicabit duodecim tribus Israel,
quae non crediterunt, et iudicabunt 
apostoli et qui apostolorum
imitati sunt vitam, et
iudicabunt generosos quidem,
propter quod sunt Israel, non
autem egerunt digna genera suo.
forsitan autem quod dicit apostolus:
» in vobis iudicabitur mundus«
dicitur ad eos, qui venerunt ex 
gentibus, quod autem dicit: seldebitis
et uow super duodecim thromos
iudicantes duodecim tribus Israel
dicitur ad apostolos et ad eos
qui apostolicam imitati sunt vitam,
iudicaturos Israel, qui generosioes
tomundo habentur.

Si quis ergo reliquerit
monia et secutus fuerit Iesum,
quae Petro promissa sunt et ipse
percipiet.
si autem non omnia reliquit sed
quaedam
quae specialiter
inferius referuntur, hic multiplicia
recipiet et vitam possidebit aeternam
secundum quod ait: et omnis qui
reliquerit fratres aut sorores
aut parentes aut filiow aut agrum
aut domum propter nomen meum,
aut domum propter nomen meum,
centuplum accipiet et in futuro
vitam aeternam possidebit.
et hoc quidem quoniam habet non
contemptibilem rationem et secundum simplicem traditionem
exhortatoriam ad contemnendam
omnem carnalem cognationem et
omenm substantiam mundialem,
omnis homo fatebitur,
 

 
 
 quoniam multi credentium Christo
odio habiti sunt a parentibus suis
et elegerunt eos et omnem substantiam 
spernere. ut vitam posiderent
aeternam. credentes quiaomnis
qui reliquerit fratres secundum
parents carnales et filios
carnis et in terra maledicta agros
et domos in ea,
et reliquerit propter aliud
nihil nisi propter nomen christi,
multiplicia recipiet; 003C;multiplicia
enim> et (si oportet sic nominare)
inaestimabiliter multiplicia spiritalia
magis quam carnlia, et adhuc
supra quod multiplicia recipit
non in vita hac temporali,
sed in illa vitaaeterna factus percipiet ea. et
multiplices quidem fratres et sorores
exponere facile est: nam et in
hoc saeculo pro fratribus carnalireliquit,
multos invenit fratres
 

 
 
 ’ secudum fidem. sic et parentes
omens inreprehensibiles episcopos
et quod reliquit
infideles parentes.
similiter et filios omnes aetatem filiorum
habentes. quomodo autem
intellegatur multiplices agros vel
domos <pro eis> quae reliquerit invenire.
non similiter tradere possumus. 
 Sunt ergo (sicut aestimo)
in angelis fratres
et sorores omnes qui exhibuerunt
se Christo virgines catas, tam
isti qui adhuc in terris habentur,
quam illi qui iam viviunt in caelis.
parentes autem quales dicti sunt
Abrahae: »tu autem ibis ad patres tuos in pace, nutritus in senecta 
 

 30 bona«. si autem facti fuerint aliquando
(secundum illow patres) 690
isti aliorum patres, multipliciter
recipiunt etiam natos.
agros autem et domos multiplices
* * * intellege mihi in requie paradisi
et civitate dei, de qua »dicta
sunt gloriosa«, »in cuius gravibus
dinoscitur deus cum suscipiet
eam«, ut dicatur ad eos qui illic
possident domos: »sicut audivimus,
ita et vidimus in civitate dodmini
virtutum, in civitate dei n ostri«,
de qua dicitur: »distribuite graves
eius«. super haec autem omnia
possidebit vitam aeternam.

Multi erunt primi novissimi
et novissimi primi. et hoc habet
aliqua et secunddum simplicem
sensum exhortari potentia eos,
 

 
 <> <> 
qui nup[er accedunt ad verbum
divinum, ut festinent per ea quae
constituta sunt
hominibus ad profectum
ascendere prae multis, qui videntur
senuisse in fide, ad verbum
et vitam quae est super illos,
cum neque tempus neque parentes
infideles inpediant eos qui
nuper accedunt.
potest etiam huiusmodi sensus et
destruere et extollere qui gloriantur eo, quod a Christianis
parentibus sunt enutriti in ipsa
Christianitate, maxime si fuerint
ex patribus <et maioribus> sacerdotali
sede dignificatis, id est episcopatus
aut presbyteratus aut diaconatus
in populo dei. audientes
enim, quia multi erunt primi vovissimi
et novissimi primi, recordabuntur
ut non glorientur in eo,
quod videntur priores, neque humilientur
et pusillanimes fiant
quasi minus aliquid prioribus
possidentes, pro eo quod Christianitatis
dogmata novissimi receperunt. 
 

 
 <> 
 15 
 Habet etiam
Alterum intellectum, 
 Ut sint quidem primi Israelitae,
Qui facti sunt novissimi propter
Infidelitatem suam et proditionem
In Christo, gentes autem no-
Vissimi facti sunt primi: sit amen
Permanserint in fide »non alta
Sapientes, sed humilibus consen-
Tientes«, et si communicantes
Radici patriarcharum et pingue-
Dini verbi partum conplantati
Fuerint secundum propositum spi-
Ritalis legis et
Secundum voluntatem propheta-
Rum, sit amen et ipsi intellegantur
Spiritaliter sicut lex,
Illis videlicet a bona olive propter
Infidelitatem praecisis.
Christo enim »in iudicio« veniente
In istum mundum, ut gentes quae
Non videbant viderent, Israelitae
Autem »videntes« ut propter in-
Fidelitatem »fierent caeca«, nos
Proselyti
Ascendentes per fidem
Facti sumus »sursum« et primi,
 

 
 <> (Israelitae autem qui fuerunt pri-
Ores sunt facti novissimi
Per infidelitatem
Cadentes. Sic intellegitur et quod
Ait: »si quis vult primus esse,
Erit novissimus«, tamquam si di-
Cat: quoniam nune primatum
Accipient qui ex gentibus credunt
In me, qui aestimantur novissimi
Esse apud Israelitas, novissimi
Autem iudicabuntur a deo omnes
Israelitae,
Etsi videntur »propter tempora«
Primi. Si quis ergo vult fieri vere
Primus, fiat in istis qui nune
Novissimi aestimantur ab Israe-
Litis; quicumque autem coluerit
Esse in illis, qui primi esse viden-
Tur, primate ad gentes translato
Conputabitur inter novissimos.
Vide autem caute
Quod loquitur sermo. Multi (inquit)
Erunt primi novissimi.
Non omnes primi erunt no-
Vissimi nec omnes novissimi erunt
Primi.
 

 
30sunt enim qui primi
fuerunt et nihilominus permanent
primi, sicut apostolic Christi qui 692
Israelitae fuerunt de semine Abra-
Hae,
Qui etiam nunc primi habentur;
Et sunt novissimi <novissimi>
Nihilominus permanents,
Qui male se tractant de populo
Christiano et videntur de ec-
Clesia esse cum non sint.

Adhuc autem vide si
Potes dicere primum genus esse
Angelorum quasi honorabilius
Quam genus est hominum qui
Novissimi
Prae angelis esse videntur.
Nam sicut scriptum est in
Iob: »quando factae sunt
Stellae, laudaverunt deum omnes
Angeli eius«, quasi antiquiores <et
Honorabiliores> non solum homine
Post creato,
Sed et omni creatura propter eum
Create. Et sic audebit aliquis
Dicere, quod multi angelorum
Qui priores fuerunt hominibus
Efficiuntur inferiors quibusdam
Hominibus, multi autem hominum
 

 
 <> 
 
 
»qui natura novissimi sunt efficiuntur
per vitam angelicam et
Verbum dei quibusdam angelis
superiores, qui primi quidem fuerunt
constituti, facti sunt autem
novissimi propter aliquas culpas.
accipe autem ad haec scripturam
apostoli dicentis: »an nescitis quoniam
angelos iudicabimus, numquid saecularia«?
sed et Iudas dicit, quoniam »angelos
dei, qui non custodierunt
principatum suum, sed reliquerunt
propriam habitationem«,
deus »in iudicio magnae diei
vinculis gravibus sub caligine
conservavit«.
vide ergo nisi isti quidem, quamdiu
»custodierunt principatum suum«
et non reliquerunt »propriam
habitationem«, multo fuerunt hominibus
meliores et erant hominum 
primi, quorum »anima hu- 
 
 
 

 
 > 
 
 miliata erat pulverem« , qui facti
fuerant in corpore humilitatis,
ut vix dicerent aliquando: »miser
ego liomo; quis mc liberabit de
corpore mortis huius« ? homines
autem, qui angelorum conparatione
novissimi erant, angelorum
primi efficiuntur eorum, qui non
conservaverunt »principatum «,
sed reliquerunt »propriam
«, accipientes principatum
secundum quod scriptum
tum est : »esto potestatem habens
super decem civitates« aut
quinque civitates« . facti ergo in
habitatione quidam angelorum
derehquerunt eam, efficiuntur
autem homines primi, si quando
fecerint praedicato sibi regno
caelorum, quae possunt eos sublevare
ad illam
habitationem quam angeli
reliquerunt.
et multi ex novissimis et nativitatem
habentibus super terram 
 
 
 
 
 
 ascendentes, ut fiducialiter dicere
possint: »nostra autem conversatio
in caelis «,
primi efficiuntur.
et ipse quoque qui sicut fulgur
ruit »de caelo« primus fuit, quando
incedebat inmaculatus in omnibus
viis suis, donec iniquitas inveniretur
in eo et factus est novissimus
in infernum descendens,
ut admirentur videntes eum et
dicant : »et tu consumptus es sicut
et nos, in nobis autem aestimatus
es. et descendit ad inferos honor
tuus et multa iucunditas tua« . sic
cumnovissimus esset omnis, qui insipiens
et incredulus erat, serviens
»voluptatibus variis et desideriis
in malitia et « <agens> , adibilis
et odiens, sed factus est primus,
quando »benignitas <et manitas>
apparuit domini salvatoris
per lavacrum regenerationis
et renovationis spiritus <sancti> «
et suscepit eum qui dixit : »qui me
suscipit, suscipit eum qui me misit« .
Sed secundum haec quidem
primos esse tradidimus qui salvantur,
novissimos autem qui non
sunt digni tali ordine salvatorum,
sed poena, ut reHnquantur, sive
»donec intraverit gentium plenitudo« 
sive donec compleantur, 
 
 
 

 
 quae peccatis propriis meruerent.
parabola autem quae subsequitur
istos sermones
significat esse salvandos etiam
novissimos, qui primi quidem
sunt operati, novissimi autem
acceperunt mercedem et ideo,
cum primi fuissent, novissimi
sunt aestimati. meliores autem
eis dicit, qui novissimi quidem
ad opera sunt vocati, receperunt
autem mercedem non solum primi
sed etiam aequalem eis, qui
adversus patremfamilias murmuraverunt
et dixerunt: »isti
novissimi unam horam fecerunt,
et aequales fecisti eos nobis, qui
portavimus pondus diei et aestum« .
et primi vocantur qui ad
opera novissimi sunt vocati, ex
eo quod primi acceperunt mer-
cedem.

Simile est regnum caelorum
homini patrifamilias, qui egressus 
 
 
 

 
 
 
 
 
 
 
 
 est primo mane conducere narios
in vineam suam. convenit autem
cum operariis denarium diurnum et
misit eos in vineam <suam> . . et egres -
sus circa tertiam horam vidit alios
stantes in foro otiosos, et eis dixit :
ite et vos in vineam, et quod iustum
fuerit dabo vobis. illi autem abierunt.
iterum exiit circa sextam
et nonam horam et fecit similiter.
circa undecimam autetn horam
exiit et invenit alios ttantes oiiosos,
et dixit eis: quid hic statis tota
die otiosil: dicunt ei: quia nemo
nos conduxit. dixit eis: ite et vos
in vineam meam, et quod iustum
fuerit accipietis. cum sero autem
factum esset, dicit dominus vineae
procuratori suo: voca operarios
et redde eis mercedem, incipiens a
novissimis usque ad primos. cum
venissent ergo qui circa undecimam
venerunt, acceperunt singulos denarios.
venientes autem primi arbitrati
sunt, quod plus essent accepturi;
et acceperunt et ipsi singulos
denarios. accipientes autem
murmuraverunt adversus patremilias
dicentes, quoniam hi novissimi
unam horam fecerunt, et
aequMles eos nobis fecisti, qui
portavimus pondus diei et aestum,
dixit uni eorum : amice, non facio
tibi iniuriam; nonne ex denario
convenisti mecum ? tolle quod tuum 
 

 
 
20, 1—16) 
 est et vade; volo autem et huic
novissimo dare sicut et tibi; aut
non licet mihi facere quod volo
in propriis meis ? an oculus tuus
nequam est quia ego bonus sum ?
sic erunt novissimi primi et primi
novissimi ;
multi enim sunt vocati, pauci
autem electi. 
 Videtur quidem omnis parabola
haec propter hoc esse suscepta,
ut discamus quomodo novissimi
venientes ad opera quasi
primi vocati primi acceperunt
mercedem, et quomodo qui primi
vocati fuerant, in novissimo loco
a patrefamilias sunt statuti, propter
quod et novissimi acceperunt
mercedem. scire autem debemus
quoniam, si > parabola Iesu
»in quo thesauri sapientiae et
scientiae absconditi sunt« ) discussa
fuerit, tanta dogmata sapientiae in .
mysterio absconditae invenientur
his qui possunt talia invenire, ut
maxime de ista parabola dicat
salvator: taperiam in parabolis
os meum, loquar propositiones ab
initio« , et: »eructabo abscondita 
a constitutione mundi «. necesse
enim est ut videat qui vult in- 
 
 
 

 
 >
<>
 
 
 tellegere <parabolam> , quae sit
dies quae refertur in ea, et quae
liorae illius, et quia non eventu
paterfamilias quinque ordinibus
operariorum tradidit opera vineae.
deinde quaerenda est causa, ei qui
quaerere potest, quare quidam
operarii mane conducti sunt, et
post hoc non circa horam secundam
sed circa tertiam horam alii sunt
conducti, et post eorum conductionem
quare non circa horam
quartam vel quintam sed circa
horam sextam, ita non circa
septimam vel octavam sed circa
nonam, et novissime non circa
decimam, sed undecimam. debet
enim esse quaedam ratio digna
lesu, quare inter matutinam
et tertiam tempus modicum est
adsumptum, et non
secundum tempora quae posita
sunt inter tertiam et sextam
vel inter sextam et nonam, post
hoc autem quare una sit hora inter
nonam et undecimam, quemadmodum
superius inter matutinam
et tertiam. non autem 
 
 

 
 <> 
 <>
 
 neglegenter est adtendendum, qua
ratione paterfamilias cura mercennariis
quidem ciuos mane conduxerat
pactum fecit specialiter
in die denarium.
conductis autem circa tertiam horam
non constituit nominatira
certam mercedem, sed ita: quodcunque
iustum fuerit daho vobis. * **
similiter et circa sextam horam et
nonam fecit vocatis, et quia his,
qui circa undecimam erant vocati,
excusantibus se propter otiura
totius diei sic dixit: ite et vos
in vineam, sed et quoniam quasi
extra vineam constitutus
paterfamilias
et inveniens operarios ibi primos
quidem misit in vineam, secundis
autem dixit: ite et vos in vineam,
similiter eundem sermonem et
<eis> qui circa undecimam
vocati: ite et vos in vineam. intellegat
autem qui potest, quid
sit forum [quod in Graeco <pro>
nundina ponitur], in quo otiosos
stantes invenit
lesus secundos.
similiter est requirendum, qui
sunt qui inventi sunt stantes
 
 

 circa unclecimam, quibus dicit:
quid statis hic tota die otiosi ? 
aspiciat autem quis, quae sit
excusatio eorum qui toto die
steterant otiosi et quis esset dolor
standi eorum, qui tota die stare
otiosi sustinuerunt, ut cum fiducia
responderent, quoniam parati
quidem fuerunt ad opus, nemo
autem eos conduxit: quasi plurimi
essent qui conducerentur, non
autem et qui conducerent.

Necnon diligenter oportet
adtendere et quod sero facto
dixit dominus vineae procuratori
suo: voca operarios et redde mercedem,
incipiens a novissimis usque
ad primos. quaeres autem
quid moverit dominum vineae, ut
iuberet procuratorem vocare operarios
et reddere eis mercedem,
incipientem a novissimis et ascendentem
usque ad primos : ut primi
quidem accipiant qui circa undecimam
erant conducti, secundi
autem qui circa nonam, tertii
qui circa sextam, quarti qui circa
tertiam, novissimi vero qui mane. 
 
 

 
 hoc enim manifestissime declaratur 
ex eo quod dicit: redde
mercedem, incipiens a novissimis
usque ad primos. quis autem extra
dominum vineae sit domini procurator 
dans mercedem secundum
domini iussionem ? sed et si qui
vocati fuerant circa nonam non
portaverunt pondus diei et aestum. 
manifestum est quoniam
non illi murmuraverunt adversus
patremfamilias dicentes: quoniam
hi novissimi unam horam fecerunt, 
et aequales eos fecisti nobis,
qui pmiavimus pondus diei et
aestum. neque illi qui sexta hora
vocati sunt pondus portaverunt
diei, nisi forte diei dimidium. et
qui tertia sunt vocati non totius
diei pondus sustinuerunt, sed (si
oportet caute dicere) dimidium
diei et quartam partem diei.
soli autem qui ex mane conducti
sunt, pondus diei sustinuerunt et.
aestum totum, ceteri autem
secundum mensuram temporis
 
 

 quod fecerunt in vinea
portaverunt.

Quoniam autem diversae
parabolae sunt vineam nominantes,
quaerendum est utrum
secundum diversas res *** et vinea
intellegitur aut secundum ipsam
rem. ego arbitror oportere discutere
et quare non ad omnes, qui
primi venerunt et aestimaverunt
quoniam plus essent accepturi et
murmuraverunt adversus patremfamilias,
respondit paterfamilias
sed uni <soli> eorum dixit: amice,
non tibi facio iniuriam ; <nonne>
denarium conveni tecum, et: volo
huic novissimo dare quemadmodum
et tibi. quoniam autem haec et talia
suscipit parabola praesens, potest
quidem requirere quis in ea<m>;
digna autem dicere est nullius
nisi eius, qui dixit:
»nos autem sensum Christi habe-
mus«.

Age nos, qui multum
desumus a profunditate para-
bolae,
quaedam modica quae suspicamur
in ea dicamus.
et primum quidem videamus de
die parabolae, quae sit dies. et
vide si possumus totum hoc saeculum
praesens dicere unum diem,
magnum quidem quantum ad
nos. modicum autem et exigui
temporis quantum ad dei patris
et Christi et sancti spiritus vitam.
et quid dico quantum ad vitam
patris et fihi et spiritus sancti ?
forsitan et
quantum ad vitam
quarundam beatarum virtutum 
 
 

 
 <>
 
 
 et sublimium, conparatione generis
multorum.
nam quantum est una haec dies
quantum ad vitam hominum diu
viventium, tantum est omne
saeculum hoc quantum ad vitam
supernarum virtutum.
et si tantum est quantum ad vitam
supernarum virtutum, iam
vide quam nulhus momenti est
omne hoc saeculum ciuantum ad
vitam dei patris et filii et spiritus
sancti.
utrum autem aliquod tale mysterium
demonstretur in Deuteronomii
cantico in quo dicit:
»mementote dies saeculi« aut
quaerat qui potest. et si tales sunt
dies saeculi, consequens erit traditionem
similem esse intellegere
quae dicit : »et annos aeternos in
mente habui et meditatus sum,
nocte cum corde meo exercebar,
et contribulabam spiritum meum.
et dixi: non in saecula proiciet
deus « et forte (ut audacter dicam)
»in saecula« quidem »non
deus« (multum est enim et in
saeculo proicere deum), proiciet
autem forsitan et in secundo
saeculo, quando quaedam pec-
 
 
 

 
 
 
<> <>.
 
 cata non remittuntur »nec in hoc
saeculo nec in«. 
 Quis ergo idoneus est sex
illos dies et septimum requietionis
ad huiusmodi dies referre,
et post sabbata et neomenias et
in primo mense festivitates et in 
quarta decima die mensis pascha
et in ceteris azymorum ? sic
autem sequens quis rationem in
abyssum cadet intellectuum, ceteras
festivitates aestimans secundum
huiusmodi dies et totum
septimanalem amium, in quo pauperibus
et advenis et bestiis
terrae donat deus fructus qui
ex prima terrae operatione sunt
geniti in tempore, cum iam nemo
operabitur terram.
abyssum autem dico propter altitudinem
dogmatum, ut ascendens
quis videat quinquagesimum annum
et quae de eo in lege constituuntur
et adinplentur. sed quaerentes
unam propositae parabolae
chem et aestimantes eam esse totum
hoc saeculum praesens, intravimus
in altitudines, opus habentes
spiritu dei qui »omnia 
 
 
 

 
 <> » <>
 <>
 
 
 scrutatur, etiam altitudines «.
ego autem aestimo, quoniam sicut
in exitu consummationis anni
quaedam dicta sunt fieri oportere,
sic (verbi gratia) »in consummatione
saeculorum«
sive annum aliquem conplentium
sive aliud aliquid, »in
abiectione peccati apparuit«
noster, ut post consumraationem
saeculorum quasi anni unius dierum,
iterum aliud succedat principium,
et »ostendat deus in
saeculis supervenientibus supereminentes
divitias bonitatis suae«
in eos, quos ipse novit ostendere
oportere. et haec quidem diximus
propter diem qui in parabola
nominatur praesenti, quae potest
quis confirmare etiam ex loannis
epistola ita dicentis: »filioli, novissima
hora est, et sicut audistis
quoniam antichristus veniet, nunc
autem antichristi multi facti sunt ;
unde cognoscimus quoniam novissima
hora est« . novissima enim
hora est post undecimam,
in qua homo paterfamilias egressus
invenit alios stantes, et clixit
eis : quid hic statis tota die otiosi ?

Post hoc requiramus quomodo
non fortuitu paterfamilias
quinque ordinibus operariorum
tradit opera vineae: primuni quidem
quando egressus est mane,
secundo quando egressus circa
lioram tertiam vidit alios stantes
otiosos in foro, tertia vice et
quarta quando iterum circa sextam
et nonam <horam>
similiter fecit,
quinto autem circa undecimam
<quando> exiens invenit
stantes.
et vide si potes primum quidem
ordinem dicere Adam in principio
creationis mundi
et eos qui fuerunt in tempore illo,
ut operarentur vineam culturae
dei,
secundum autem ordinem Noe et
testamentum quod dispositum
fuit ad eum
 
 
 

 cum eis qui fuerunt in tempore
illo,
tertium vero Abraham et qui post
ipsum fuerunt patres usque ad
Moysen, quartum Moysen et eos
omnes qui de Aegypto sunt egressi
et legislationem quae facta est
in deserto, novissimum autem
ordinem Christi adventum.
tamen unus homo paterfamilias
(quantum ad parabolam istam)
quinquies est egressus et ad
negotia pervenit huius mundi,
ut inconfusibiles operarios docentes
»verbum veritatis« , mittat
in vineam operaturos opera eius.

Si enim Christus (qui
condescendit hominibus multotiens)
vocationem operariorum
semper dispensavit, 
 et si de mundo sensibili et
a sensu incipiente opera facere
mysterium aliquod habent quinque
operariorum ordines introducti,
qui potest cognoscat. exerceatur
autem, etsi non vult quis
suscipere dogmata et quae dicentur 
a nobis. dict enim aliquis,
quoniam tactus est in prima vo-
 
 
 

 catione — propter quod »dixit
mulier serpenti« , quod »dixit
deus: non manducabitis ex eo
neque tangetis eum« , odoratus
autem in secunda — propter quod
dictum est de Noe: »odoratus est
dominus odorem suavitatis« , gustus
vero est in Abrahae vocatione
— propter quod et pascens
angelos adposuit eis absconditos
[vel sicut est in Latino : subcinericios]
de similagine et vitulum tenerum,
auditus autem in Moyse —
quando de caelo audita facta est
vox dei, visus autem, qui super
omnes sensus honorabilior est, in
adventu Christi significatur —
quando ocuHs beatis Christum vi-
derunt. dicamus autem et haec,
sive exercitationis rationabilis
gratia sive vult quis accipere
quasi dogmata, propter quinque
vocationes.

Arbitror autem, quoniam
et opera vineae huiusmodi erant,
ut opus haberent operariis secun-
dum horas. oportebat enim mox 
 
 
 

 
 mane opera fieri in vinea, et vidit
paterfamilias qui vocabat operarios,
qui essent apti ad opera quae
primo mane fieri oportebat. aliud
autem opus circa tertiam horam
erat, quod fuit indiebusNoe, quando
testamentum disposuit ei. ita
decem generationes a Noe usque
ad Abraham, qui fuit principium
alterius operis eminentioris , et erat
operarius vineae tunc incipiens
Abraham. et post eum Moyses et
qui fuerunt cum ipso <adsumptusest>
in vinea. deerat autem vineae
aliquod novissimum opus, quod
opus habebat nova vocatione,
qiiae deerat in vinea breviter operante,
quod est opus novi testamenti.
cognovimus ergo intervalla
vocatorum circa tertiam et
sextarn et nonam et undecimam,
in qua tantum fuit intervallum
a nona Moysi hora usque ad undecimam,
in qua est adventus
Christi carnalis, quantum fuit a
prima Adam usque ad tertiam
Noe. convenit autem paterfami
cum his qui primo mane vocati
sunt, denarium. hunc autem 
puto nomisma esse salutis, non
simul conlatis eis quae sunt secun- 
 
 
 

 
 dum gloriam. salutis enim arbitror
nomen esse denarium, gloriae autem
quae sunt super denarium,
si[c] alicubi nominata sunt nomismata
eius, qui datam sibi
mnam amplificavit in quinque
mnas vel in decem. qui autem
dicit his qui circa tertiam erant
vocati: quod iustum fuerit dabo
vobis, invitavit quideni operarios
tertiae horae ad totum, quidquid
[autem] potuerint operari; sibi
<autem> iudicium reservavit
opus quod fuerit factum,
ut iustam reddat mercedem.
quoniam autem similiter fecit
etiam eis, qui circa, sextam et
nonam venerunt, manifestum est
quoniam et ipsis dixit : quod fuerit
iustum dabo vobis. poterant autem
aequale opus facere in vinea
eis, qui ex mane sunt operati,
quicumque in tempore <ori>
volebant operantem virtutem ad
opus extendere, quod ante non
fuerant operati.
sed quaeret aliquis, quare sic dicit
 
 
 

 ad eos, quasi iion solum fuissent
otiosi, sed etiam tota die stetissent,
id est per totuin tenipus quod fuit
ante undecimam horam, secundum
quod scriptum est, quia
egrecliens paterfamilias circa undecimam
horam, dixit ad eos : quidi
hic statis tota, die otiosi ? ego autem
suspicor de anima etiam in istis
secretam esse absconditam rationem.
quomodo autem otiabantur
tota die usque ad undecimam horam
volentes quidem operari, non
autem adsumebantur in vineam,
qui fiduciahter se excusabant dicentes:
quia nemo nos conduxit?
nos autem ausi fuimus talia quaedam,
et de multis scripturis suspicionem
accipientes et de praesenti
cjuoque parabola, dicere ut
ostendamus quomodo tota, die
otiosi steterunt, propter quod nullus
eos conduceret, qui circa undecimam
horam sunt vocati.

Quibus autem non placent
dogmata ista, interpretentur
nobis diern illam totam et eos,
qui stabant tota die otiosi volentes
quidem operari, non autem vocabantur
in vineam, et quod fiducialiter
se excusantes dixerunt:
nemo nos conduxit. si enim consemtinata
esset anima corpori,
quomodo tota die steterunt otiosi ?
aut dicant nobis, quae sit dies
illa tota et in ea diversae secun- 
 
 

 
 <>
 
 dum diversas horas operariorum
vocationes. utrum autem beati
quidem, qui secundum parabolam
a patrefamilias sunt conducti
(erant autem et alii operatores
qui conducebantur, sive ab
aliis patribusfamilias sive ab ipso)
et sive non beati aut non sic
beati, supra nos est hoc intellegere
digne aut secundum quod intellegimus
<scripturae quae inteleigimus>
credere. ego quaero et
quae extra vineam sunt, ubi et inventiuntur
operarii ab eo, qui exivit
conducere eos. et considera ne forte
locus est animarum ante corpus,
qui est extra vineam locus, vinea
autem non solum hic in corpore est,
sed etiam extra corpus, ubi operantur
operatores; nec enim in otio
sunt animae operariorum a patrefamilias
conductorum <in agrum>,
cum a corpore fuerint liberatae. et
Samuel ergo extracorpus operabatur
prophetans et Hieremias orans
»pro populo« . propter quod contendimus
et operamur vineam, »sive
constituti in corpore sive exeuntes
a corpore«, accepturi
fuerit iustum. et nemo est (quantum
ad parabolam istam) qui
non est operatus opera vineae, 
 
 
 

 
 
 
 qui tamen transmissus fuit in
eam;
neminem enim quasi qui minus
fecerit opera paterfamilias reprehendit, 
quamquam de mercede
maiore vel minore sperata culpavit. 
et forsitan locus, qui extra
vinecim est, forum est, ubi erant
stantes otiosi, magnam excusationem 
habentes ad hoc ut digni
efficiantur totius diei mercede,
secundum quod excusaverunt se
ipsos dicentes : nemo nos conduxit. 
propter quod
et paterfamilias libenter
conduxit eos et (ut ita dicam)
reddidit eis mercedem pro eo. quod
magnanimiter tota die steterunt et
expectaverunt usque ad vesperam 
conductorem. 
 Post haec vesperefacto, id est
saeculi consummatione et diei
illius quae in parabola ista refertur, 
dicit dominus vineae procuratori 
suo, sive alicui angelo qui
super mercedes tribuendas positus 
est, sive alicui ex multis procuratoribus 
procuratori, secundum 
quod scriptum est »sub
curatoribus et actoribus« esse heredem 
in tempore quo »parvulus
est«. secundum praeceptum ergo
patrisfamilias vocantur operato- 
 
 
 

 
 res a procuratore, ut merces novissimis 
detur in primis; primi
enim operarii »testimonium habentes 
per fidem non acceperunt
dei promissionem, pro nobis melius 
aliquid prospiciente« patrefamilias 
(qui vocati fuinius undecima 
hora), »ut non sine nobis
perficiantur«. et misericordiam
consecuti sumus, pro eo quod
tota clie stetimus et voluimus conductorem 
nobis venire, otiati autem 
fuimus et cum excusatione ad
opus adsumpti, et misericordiam
consecuti primi mercedem speramus 
accipere, qui noti sumus
Christi. post nos autem dabit mercedem 
eis qui ante nos operati
sunt, et sic etiam eis qui fuerunt
ante illos et sic usque ad pritnos.
videns autem quis locum illum
ubi commorabatur Samuel et qui
consequenter consideravit de eis.
qui ante undecimam horam sunt
conducti, videbit quomodo portaverunt 
primi pondus diei et
aestum; nos autem qui undecima
sumus vocati, sicut illi quidem
non portavimus pondus diei et
aestiLm. portavimus autem pon- 
 
 
 

 
 <> <>
<> 
 dus eo quod stetimus otiosi, antequam
paterfamilias veniret ad
nos, qui dixit nobis : »ventite ad me
omnes qui laboratis, et onerati
estis«.
onus enim erat otiositas ipsa et
quod non iudicabantur interim
ad opera vineae digni. aestum
autem portaverunt, qui ante undecimam
erant vocati, unusquisque
secundum aestimationem vocationis.
non autem scientes pa- 
trisfamilias dignitatem primi et
quoniam non debebant murmurare
adversus eum, amplius aliquid
salutis quam novissimi accipiunt
accipere putaverunt et murmuraverunt
contra patremfamilias
invidentes nobis novissimis, qui
unam horam usque ad consummationem
fecimus et similes facti
sumus eis. qui a principio diei
ad divinam vineam sunt vocati.
sed paterfamilias uni eorum dixit
(forsitan Adae) : amice, non facio
iibi iniuriam ; nonne denarium
conveni tecum 1 accipe quod tuum
est (tuum est enim salus, quod
 
 
 

 est denarium) et vade; volo autem
et isti novissimo dare sicut et tibi.
et non dixit: istis novissimis, sed
ostendit aliquem secundum exi-
<mium meri> tum unum; quem
temeritatis quidem est dicere, tamen
non incredibiliter potest quis
arbitrari apostolum Paulum, qui
una hora est operatus et forsitan
super omnes, qui ante fuerunt,
sicut ipse testatur dicens: «sed
plus omnibus illis laboravi«.
si autem oportet et de vinea dicere
aliquid, accipiendo occasionem
ab eo ipso, qui interpretatus
est in alia parabola de vinea,
<dicemus> quoniam vinea
regnum dei. sic enim ipse dixit:
»auferetur a vobis regnum dei et
dabitur genti facienti fructum
eius« . omnes ergo, qui operantur
opera vineae, opera regni dei et
salute digna perficientes, denarium
consequentur .

Postquam autem dictavimus
haec in parabola hac prae- 
 
 
 

 
 <> ̣ a > <>
 
 senti, subveniunt nobisetiamhaec,
quae possunt esse utilia eis, qui
in altiori et secretiori expositione
proficiunt. dicet enim aliquis omnem
vitam hominis esse diem
unum secundum parabolam hanc.
hoc ergo ostenditur, quoniam quidam 
quidem a pueritia ante aetatem
ad operandum opera regni
dei accedunt et ipsi sunt qui
primo mane conducuntur in vineam,
alii autem in adolescentia
veniunt ad dei culturam et ipsi
sunt qui hora tertia invitantur,
alii vero viri perfecti et ipsi sunt
qui in sexta vocantur,
alii autem iam senes adducuntur
ad dei culturam et ipsi sunt qui
circa nonam vocantur.
ahi autem in ipso exitu vitae senes
ad plenum et ipsi sunt qui circa
undecimam vocantur.
 
 
 

 quoniam ergo adfectus non tempus
respicitur, quod quis fecit in
fide, ideo non adspicitur ex quo
quis vocatus est, sed quantum
quis operatus est, et propterea
omnibus *** aequaliter tribuitur
merces salutis. unde indignantur
qui a pueritia sunt fideles, qui
laboraverunt et subiugaverunt
iuventutem suam
et portaverunt totius aetatis fervidae
aestuyn et temptationum accidentium
pondus,
si aequalem salutem habituri sunt
otiosis a pueritia <in deicultura>
usque ad senectutem, qui otiantes
in infidelitate ante modicum tempus
ad fidem et opera fidei vene-
runt.

Vineam autem secundum
hanc expositionem intellegimus
regnum dei,
quod in ecclesia praedicatur.
forum autem est, quidquid est
extra vineam foris, id est extra
ecclesiam
Christi, extra verbum veritatis,
unde sermo dominicus accipit eos
qui vocantur a Christo et mittit
in vineayn, id est in ecclesiam.
non autem numerabuntur (secundum
expositionem istam) inter 
 
 

 
 〈> <>
 
 operarios vineae, quotquot vocati
sunt quidem primum ad dei culturam,
non autem conservantes
quae fidei erant victi *** egressi
sunt de vinea, id est de ecclesia
dei vel de fide »veritatis« vel de
iustitia regni caelestis peccantes,
etsi post adinpletionem voluptatum
suarum in peccatis voluerunt
quasi paenitentes iterum ab initio
vineam operari. nec enim possunt
dicere patrifamilias : nemo nos
conchixit; conducti enim fuerunt 
secundum tempus primum, quo
sunt vocati ad fidem. sed neque
dicetur eis : quid hic statis tota die
otiosi? maxime si »incipientes «
postmodum »carne« perficiuntur,
et si postea regredi volunt,
ut iterum spiritu vivant. et
non diximus haec dissuadentes
surgere eos qui ceciderunt aut
inpedientes ne convertantur aversi,
aut ne ad domum patriam revertantur
lascivi filii qui vivendo
luxuriose evangelicae doctrinae
substantiam consumpserunt. habeant
enim propter paenitentiam,
quoniam victi sunt a vita per- 
 
 
 

 
 versa, meliorem eis qui in peccatis 
conprehensi fuerint consolationem 
salutis. non tamen debemus 
aestimare, quoniam similes
sunt eis qui propterea peccaverunt 
in iuventute sua, quoniam
nondum didicissent quae fidei
erant. vult ergo paterfamilias
novissimis clare quemadmodum et
primis denarium salutis, quoniam
licet ei facere quod vult in propriis 
suis et arguere eum qui malum 
oculum habet, propter quod
paterfamilias bonus est. erunt
ergo multi ex novissimis vocatis
primi et quidam primorum novissimi; 
nam et »multi vocati sunt,
pauci autem inveniuntur electi.

Ascendens autem lesus in
Hierosolyma accepit duodecim discipulos
suos seorsum in via et
dixit eis:
ecce ascendimus in Hierosolyma,
et filius hominis tradetur principibus
sacerdotum et scribis,
et condemnabunt eum morte, et
tradent eum gentibus ad deludendum
et flagellandum et crucifigen
dum,
et tertia die resurget. 
 
 
 

 
 Paulus qui hortatur nos fieri
suos imitatores, sicut ipse imitatus 
est Christum,
sciens Christum per haec ad manifesta 
<obvianda>pericula promptissime 
ascendisse <in Hierosolyma
prae>scientem, quoniam
tradendus fuerat j^rincipibus sacerclotum 
et scribis et condemnandus
fuerat morte
et gentibus erat tradendus ad deludendum 
et flagellandum et 
crucifigendum,
simile aliquid fecit. cum enim
Agabus accepisset »zonam« eius et
alligasset sibi manus et pedes dicens: 
»haec dicit spiritus sanctus:
virum cuius zona est haec, sic
alligabunt in Hierusalem
ludaei
et tradent in manus gentium«,
audiens ista Pauhis imitans suum
magistrum in Hierusalem promptissime 
ascendebat. et cum ali- 
 
 
 

 
 quid humanum passus fuisset ab
his, qui propter dilectionem eius
coeperant flere et prohibere, »ne
ascenderet in Hierosolyma« , dixit :
»quid facitis flentes et confringentes
cor meum ? ego enim non solum
alligari,
sed et mori paratus sum pro nomine
domini nostri lesu Christi« .
haec ergo considerantes [scire
debenms, quoniam] frequenter
et cognoscentes, quoniam temptationes
aliquas subituri sumus
dolorum, nos ipsos secundum
quod iustum est ad obviandas 
temptationes offerre debemus, accipientes
exemplum huiusmodi
primum quidem a salvatore, deinde
autem ab ajDostolo eius. et ne
arbitreris haec contraria esse eis,
quae superius diximus, quoniam
»si quis vos persecutus fuerit in
civitate ista, fugite in alteram« ,
et quod dominus audiens »quod
lohannes traditus erat« in
»secessit« inde. sed sciendum,
quoniam nec semper convenit
declinare pericula nec semper
obviare periculis; tamen sapientis
est alicuius in Christo, ut
 
 
 

 cognoscat quale quidem tempus
exigit declinationem, quale autem
obviationem periculorum.
et haec quidem diximus secundum
voluntatem scripturae praesentis,
hortantes homines ahquando
spernere pericula mortis.

Post hoc observandum
est quoniam ascendens in Hierosolyma
<Iesus, si> duodecim accepit
seorsum, in duodecim autem adhuc
erat et ludas, ergo et ludam accepit
seorsum; adhuc enim (forsitan)
dignus erat cum ceteris
seorsum accipi
et audire quae passurus erat magister;
et non reprobo, quoniam
adhuc nesciebat ludas quid esset
facturus, sicut nec aliquis nostrum
(nam et omnibus nobis est
dictum: »noli gloriari in crastinum,
nec enim scis quid pariet
superventura« ). necdum enim
(arbitror) inmiserat »in cor ludae
diabolus ut traderet« Iesum. 
 
 
 

 
 et
videat qui potest quoniam ab
initio evangelii usque nunc Matthaeus
nusquani accusavit ludam,
nisi in catalogo duodecim apostolorum
dixit: »et ludas <is>
Scariota, qui et tradidit eum« .
multa autem de hoc, quoniam et
ludam similem fecit ceteris, dixi-
mus ubi tractavimus: »hos duodecim
misit lesus praecipiens eis
et dicens« quae dicta sunt
conferamus itaque haec eis, quae
supra sunt dicta simiha, quoniam
illic his ipsis verbis domino pro-
phetante
 
quae erat passurus,
»accepit eum Petrus et coepit
<eum> increpare dicens :
tibi esto, domine; et hoctibinon
erit« , hic autem non referuntur discipuli
dixisse aut fecisse aliquid,
cum audissent tristia haec Christo
futura. et puto, quoniam ideo nunc
 
 
 

 tacuerunt, quoniam superius,
quando Petrus accepit lesum et
increpans dixit
quae dixit,
»Conversus« Iesus »dixit Petro:
vade post me, satana ; scandalum
mihi es, quoniam non sapis quae
dei sunt sed quae hominum«. consequens 
ergo erat, ut recordantes
quae dominus dixit ad Petrum,
observarent discipuli, ne audiant
talia vel peiora a suo magistro.

Non est autem absurdum
revocare in memoriam ea, quae
simiHter istis sunt dicta superius :
»tunc praecepit discipulis suis, ut
nemini dicerent quia ipse erat
Christus.
exinde coepit ostendere lesus discipulis 
suis, quoniamoporteteum
in Hierosolyma ire et multa pati
a senioribus et principibus sacerdotum 
et scribis populi et occidi,
et tertia die resurgere«. et in illis
dicitur, quoniam »accipiens eum
Petrus" et cetera. adhuc autem
iUic dictum est occidendum salvatorem, 
hic autem et species
ipsa occisionis est scripta, id est
ad crucifigendum. 
 
 
 

 
 <>
 
 quid est ergo quod dixit »opor-
tet« ?
quamdiu quidem lesus non tradebatur
in Hierosolymis principibus
sacerdotum et scribis nec condemnabatur
morte nec deludebatur
nec flagellabatur nec crucifigebatur,
stabat Hierusalem et
quod vocabatur sanctuarium non
deponebatur. postquam autem
haec in lesum ausi sunt, tunc qui
tradiderunt eum derelicti sunt,
et sacerdotes,
qui condemnaverunt euni morte, 
et fecribae, qui excaecati mente et
alienati sensu non viderunt voluntatem
scripturarum sancta-
rum,
traditi sunt morti inimicae Christi,
et qui deluserunt lesum in
delusione sunt facti Hierusalem
exercitu circumdante, quando et
> venit desolatio eius« , et qui
flagellaverunt lesum flagellati
sunt et flagellantur donec »intret
gentium plenitudo« ; quoniam »qui
lapidem mittit in altum super
caput suum «. et liaec omnia 
 
 
 

 
 <> »<> <>
 <>
 
 facta sunt, ut ab illis quidem recedat
speculatio dei, transeat autem
ad gentes, salvatis videlicet
cum gentibus et »reliquiis« Iudaeorum
»secundum electionem«;
quoniam »nisi dominus Sabaoth
reliquisset« illis »semen, sicut Sodoma
facti« fuissent, <»et quasi
Gomorrha similes« essent>. ego
autem arbitror, quoniam sicut
exemplum et umbra culturae,
quod antea inplebatur, propter
caelestia solutum est et veniente
vero principe sacerdotum figuralis
sacerdos cessavit et veris sacrificiis
pro peccato in usum venientibus
figuralia sacrificia sunt
destructa, sic quando vera Hierusalem
suscepit Iesum ascendentem
super subiugalem corporis
sui (in quo et gaudebat valde filia
Sion et praedicavit filia Hierusalem
quae sursum est), tunc
destructa est Hierusalem, quae
fuerat umbra, et cecidit templum,
quod de lapidibus mortuis erat
constructum, propter templum,
quod de vivis lapidibus fuerat
erigendum, effossum est autem
et altare, quod fuit deorsum, quonaim
apparuerat quod erat caeleste,
cuius encaenia in deservitione
vera fecit Iesus. 
 
 
 

 
 > 
 <>
> <>
 
 Si autem secundum quandam
significationem homines ci-
vitas sunt, et nunc in Hierosolymis
(sic enim eos voco qui spem
suam habent in locuni
illius Hierusalem, quae aliquando
fuit
in terris) et nunc ergo traditur
lesus eis, qui prof itentur esse se dei
servos, ludaeis, et <qui> quasi
sacerdotum constituti et
qui divinas litteras scire se arbitrantur
scribae condemnant lesum 
morte per ea, quae maledicunt
de eo, et non est quando non
tradunt gentibus lesum deludentes
eum et doctrinam eius apud
se et semper linguis suis flagellant
eum et
culturam dei, quae per lesum
introducta est. et ipsi quidem
crucifigunt eum per hoc quod
anathematizant et tollere volunt
doctrinam ipsius. ille autem melior
illis omnibus constitutus paululum
deficiens surgit et vivens gentibus,
quae acceperunt posse videre,
apparet.

Tunc accessit ad eum mater
filiorum Zebedaei cum filiis suis
adorans et petens aliquid ab eo.
ille autem dixit ei : quid vis ? dicit
ei : dic ut sedeant hi duo filii mei
unus ad dexteram et alter ad sinistram
in regno tuo. respondens
autem Iesus dixit eis: nescitis
quid petatis. potestis bibere calicem
quem ego bibiturus sum aut
baptismum. baptizari quod ego baptizabor?
dicunt ei : possumus. dicit
eis: calicem quidem meum bibetis
et baptismum baptizabimini, sedere
autem ad dexteram meam et ad
sinistram non est meum dare vobis,
sed quibus paratum est a patre
meo. 

 
 
 
 

 
 <>
 
<>,
 
 Dignum est in loco praesenti
quaerere sensum non contemptibilem,
sed vere dignum evangelio
Christi. hoc autem praemisi,
quoniam textus simplicibus quidem
et altitudines dei et scripturarum
eius nescientibus quaerere, simplicitatem
postulationis alicuius
ostendit, et responsionem simplicem
Christi ad eam. his autem,
qui vel ex aliqua parte scripturarum
propositiones discutere possunt,
profundior et spiritalis ostenditur
intellectus.
qui ergo hinc ostenditur sensus
brevis et contemptibilis est et
nihil habens magnum. 
 
 
 

 
 <> <>
 
 sicut enim in regno mundiali in
honore esse videntur, qui sedent
cum rege sedente in veste regali
et aliquid regalium negotiorum
agente, sic materfiliorum Zebedaei
(secundum simplicem dico textum)
videtur
postulare a salvatore, ut unus
filiorum suorum sedeat ad
dexteram eius, alter ad sinistram
in regno ipsius. et nihil fuit mirum,
si mulier ex muliebri simplicitate
vel inperitia talia debere
se petere aestimavit. pone autem,
quoniam et ipsi fratres
(secundum quod Marcus exponit)
quasi homines constituti et adhuc
inperfecti et nihil altum intellegentes
de regno Christi talia
arbitrati sunt de his, qui sedebunt
cum lesu : quid dicemus de
lesu, qui ostendens magnum esse
sedere aliquem ad deocteram vel
ad sinistram suam, tollit postulationem
et dicit: nescitis quid petatis
et : non est meum dare vobis,
sed quibus paratum est a patre
meo ? quaeret autem, qui sapiens
est auditor scripturae, quid sit
sedere ad dexteram lesu et ad 
 
 
 

 
sinistram in regno eius. 
 Et
conveniebat quidem congregare,
quae sunt scripta de sessionibus dei
vel Christi, ut ex tractatu eorum
<quae ad hoc congregantur> et
conlatione eorum ad invicem clarescere
posset aliqua dogmatis
magnitudo. sed prolixitatis declinandae
gratia proponimus unum
*** quod »dicit Michaeas« : »vidi
deum Israel sedentem in sede sua,
et omnis militia caeli stabat in
circuitu eius ad dexteram eius et
sinistram« . 
 
 
 

 
 
 

 
 <>
 <> rd >
 
 
 

 
 
 t]a <> 
 omnis ergo,
qui est
spiritalis
et cum iudicio vult cuncta discutere,
indubitabiliter
diceifc quoniam spiritalis est sessio
dei super spiritali sede, similiter
etiam Christi.
nihil enim
in omnibus sessionibus huiusmodi
dei vel Christi
de corporali sessione significat
sermo.
ridiculum enim est propter has
corporaliter sessiones appellatas
aestimare sedes aliquas corpora-
 
 
 

 liter esse aedificatas de materia
nescio qua, in quibus sedeat deus
vel Christus eius vel qui ad dexteram
eius sessuri sunt vel ad sinistram,
quibus lioc a patre paraturn
est. et nescio, si sit *** corporale
quod dicitur militiam caeli stare
ad dei »dexteram vel sinistram« ,
aut iterum aestimare, quoniam 
qui salvantur Cjuidem et laudabiles
sunt, a dextris corporalibus
sunt regis nostri lesu, mali autem
et perditi similiter in sinistris
corporalibus.

Sed vide, ne forte quod
dicitur Cliristum restitui in regno
suo recipientem proprium principatum,
sic intellegere debeamus,
ut destructo peccato, quod regnabat
in corporibus mortalibus hominum,
et omni principatu malignarum
virtutum et potestate destructa.
hoc sit sedere Christum
»in sede gloriae suae« ; quodautem
deus omnia facit ad dexteram et
ad sinistram, hoc est ut iam nullum
mahim sit ante eum. 
 
 
 

 
 
 
 >
 <>,
 
 intellegat ergo, qui potest, eminentiam
quidem regni in hominibus
Christum recepisse et glorificatum
esse ad gloriam, quam
habuit »priusquam esset mundus «,
priusquam peccarent qui peccaverunt,
et habebat gloriam apud
patrem; eorum autem, qui adpropiant
in primo vel in secundo
vel in tertio loco, quasi homines
constituti secundum mensuram
suam habentes
sedere ad dexteram vel <ad>
Christi in regno eius, quos
restituet deus cooperans eis et
parans eis ut adpropient eminentiae
Christi. qui quidem praecellunt
prae ceteris adpropinquantibus
Christo, sunt a dextris Christi,
videUcet qui tangunt eum et coniuncti
sunt dextris ipsius verbi, qui
autem inferiores sunt a sinistris
sunt eius. dexteram autem vide si
potes intellegere Christi invisibilem
creaturam <nominatam>
autem visibilem et corporalem.
et Christus quidem omnibus
regnat ; adprojaincpantium autem
ei quidam dextera sortiuntur et
intellegibilia, alii autem sinistra
et sensibiHa. et ne forte vera mater
filiorum Zebedaei (quos appellavit
filios tonitrui Christus)
magniloquentia ipsa,
iudicans magna de filiis suis Ia- 
 
 
 

 
 ̓́-
 <> ̓ 
 cobo et lohanne (nam et vere
magni erant) et aestimans eos
primatum habere posse super omnem
naturam humanam, quasi
qui potuerunt capere magniloquium
eius, accedens dominum 
precabatur, ut confirmaret unum
quidem a dextris, alterum a sinistris.
salvator autem reprehendens
etiam huiusmodi magniloquentem
matrem lacobi et Iohannis
quasi ignorantem, qui essent
eminentiores et quoniam huiusmodi
donum solius dei est qui super
omnia est, conspirantis et
cooperantis et confirmantis in
huiusmodi eminentia quos viderit
aptos, [et] ideo dixit: nescitis quid
petatis <et:> sedere ad
meam et sinistram non est meum
dare vobis, sed quibus paratum est
a patre meo.
 
 

 arbitror autem, quod volens
ostendere matri filiorum Zebedaei
et ipsis, quoniam adhuc minus
habebant de perfectione quam
homines possunt habere non me-
diocres, ideo respondit postquam
dixerat: nescitis quid petatis: potestis
bibere calicem quem ego bibiturus
sum
aut baptismum baptizari qUod ego
baptizabor ?
denique cum dixissent possumus,
non ita respondit Christus: calicem
quidem meum bibere potestis,
sed ad futuram eorum perfectionem
respiciens dixit: calicem quidem
meum bibetis et baptisinum
baptizabimini .

Adhuc autem ciuaerere
oportet in loco hoc, quidest calix et 
 
 
 

 
 <>
 ̓́ 
 quidest baptismum. quasi distent
enim ab invicem, sic utrumque
est nominatum.
multi enim utrumque dicunt ad
passionem martyrii pertinere non
adtendentes, quoniam nisi duos
et diversos intellectus ostenderent
calix et baptismum,
numquam utrumquenominaretur.
nos autem et istam quidem traditionem 
non reprobamus, alteram
autem statuimus:
quoniam calix quidem ipsa passio
intellegitur esse dolorum. quod
confirmatur non solum eo exem- 
 
 
 

 
 plo quod dicit » opater, si possibile
est, transfer calicem hunc a me«,
qui cum doloribus bibitur ab eo,
qui suscipit certamen martyrii,
donec biberit eum sustinens in
temptatione martyrii universa
quae inferuntur; sed etiam eo,
quod in alio loco dicitur: » quid
retribuam domino pro omnibus
ciuae retribuit mihi 1 calicem salutaris
accipiam, et nomen domini
invocabo«, »vota mea domino
in conspectu omnis populi
«. »pretiosa in conspectu domini
mors sanctorum eius«.
enim dignum reddere possumus
deo pro omnibus bonis, quae fecit
in nobis, nisi ut calicem salutaris
prompte suscipiamus et nomen
domini invocemus, ut possimus
magnanimiter bibere eum ; in quo
bibendo vota nostra reddimus
»domino in conspectu omnis populi
eius«. manifeste autem
in his, quoniam calix martyrium
est, ex eo ciuod statim prorter
bibitum caHcem addidit sic:
»pretiosa in conspectu domini
mors sanctorum eius«.
autem omne martjTium duplex
est, quorum unum vocatur »calix
salutaris«, reliquum autem
et hoc quidem quod quis 
 
 
 

 
 ̓-
 
 perfert dolores, calix est quem
bibit omnis, qui sustinet omnia
sibi inlata,
nec <reppulitnec> evomit
aliquid eorum. quod autem quis
in passione remissionem accipit
peccatorum, baptismum est. si
enim baptismum indulgentiam
peccatorum promittit, sicut accepimus
de baptismate aquae et
spiritus, remissionem autem accipit
peccatorum et qui martyrii 
suscipit baptismum, sine dubio
ipsum martjTium rationabiliter
baptismum appellatur. 
 Quoniani autem remissio fit
peccatorum omni martyrium suquod
stinenti, manifestum est ex eo
ait: »omnis qui confessus
fuerit in me coram hominibus, et
ego confitebor in illo coram patre
meo qui est in caelis«. confitetur
ergo coram patre suo salvator omnem
hominem, qui confessus
fuerit
eum coram hominibus,
etsi fuit ante confessionem aliqua
habens peccata. si enim eos, qui 
 
 
 

 
 <> <>
 <> <>
 
 aliqua habentes peccata confessi
sunt, non confitetur
et Christus coram patre suo,
iam non erit verum quod dixit :
»omnis qui <in> me confessus
et cetera. alias autem peccatorem
nescio si confitetur Christus
eoram patre suo. confessio enim
fihi gloriantis est in conspectu paterno
super eo, quem confitetur
quasi dignum Christi confessione
ad patrem.
 
 
 

 secundum haec videntur et calicem
cem bibisse et baptismo baptizati
esse filii Zebedaei, quoniam Herodes
quidem interfecit »Iacobum
fratrem lohannis gladio«, imperator
autem Romanorum (sicut docet
traditio) condemnavit Iohannem 
dantem testimonium verbo
dei in insulam Patmon, sicut ipse
de suo martyrio docet, non dicens
quis eum condemnavit,
sed ubi fuit condemnatus.
dicit autem in Revelatione sua hoc
modo : »Iohannes, frater vester et
socius in tribulatione et in regno
et in patientia lesu, fui in insula,
quae vocatur Patmos, propter
verbum dei
et propter testimonium lesu Chrisit.
et fui in spiritu in die dominico,
et audivi post me vocem
magnam quasi tiba,«
et cetera. et ex hoc intellegitur,
quoniam revelationem hanc in
insula constitutus vidit.

Adhuc autem addimus
iuxta ea quae diximus:
 
 
 

 
 >
<> 
 
 sicut est aliqua esca Christi, de
qua dicit : »mea est esca ut faciam
voluntatem eius qui me misit et
perficiam opus ipsius«, sic
aestimationem escae illius
est etiam potus. quod temeritatis
quidem est ab esca dirimere et rebus
ipsis ostendere, tamen qui
potest intellegat ne forte quod est
in actu esca sit, quod autem in
consideratione potus. manducare
est enim Christi: facere voluntatem
eius qui misit eum et perficere
opus eius, bibere autem:
sapepe secundum voluntatem eius
qui misit eumet perficere notitiam
eius. secundum hanc differentiam
intellegitur et quod ait : »caro mea
vera est esca, et sanguis meus
verus est potus« .
esca enim vera est animarum
actus, verus autem potus est
agnitio veritatis.
ideo et primum dat »panem benedicens «
et frangens» discipulis
quoniam in primo loco est actus;
et post hoc »accipiens calicem et
gratias agens dixit: bibite ex hoc 
 
 
 

 
 »<> 
 «, quoniam convenit primum
quae sunt actus inplere et
opus bonum delectare et sic <per
opera et> ad scientiam rerum
et secundum prophetam sic
dicit<ur>: : »seminate vobis
iustitiam et vindemiate fructum
vitae«, ut primum bona opera
post hoc autem quoddicit :
»inluminate vobis lumen scientiae«,
quasi per viam enim quandam
postquam emendaverit quis
mores suos proficiscatur ad scientiam
et inkiminetur. 
 Et
 
in Psahno vicesimo secundo
dictum est primum: »praeparasti
in conspectu meo mensam
adversus eos qui tribulant me,
inpinguasti in oleo caput meum «,
et post hoc et: xpoculum tuum
inebrians quam praeclarum est «.
non autem reprehendat nos qui
legit haec verba, quoniam oportuit
interpretari quodammodo
quae de sessionibus dicta sunt
dei vel Christi. respondemus enim,
quoniam placare tantummodo de
scripturis propositum fuit de ses-
 
 
 

 sionibus et legentem avertere ab
humili illa traditione. alterius
autem temporis est principalem
expositionem facere de sedere dei
<aut Christi> et stare et ambulare,
quod nonexigit expositiopraesens.

et audientes clecem contristati
sunt ule duobus fratribus, quoniam
rogaverunt ceteris se praeponi.
et vide, quoniam et ludas
erat inter indignantes.
et si inter indignantes ceteros erat,
ne forte necdum inmiserat diabo-
lus »in cor« eius, »ut traderetc dominum,
sed in ipso proposito quo
et ceteri apostoli erat. 
 
 
 

 
 <>
 20, – 28).
 ́ 
 lesus autem convocans eos dixit:
scitis quia priticijjes gentium dominantur
eorum,
et qui maiores sunt potestatem exercent
in eis. ita erit inter vos;
sed quicumque voluerit inter vos
maior esse, erit vester minister, et
quicumque voluerit inter vos primus
esse. erit vester servus. 
 
 
 
 

 
 quoniam
duo fratres
super ceteros apostolos
sibi gloriam percipere voluerint
indignantibus ceteris, inde occasionem
accipiens lesus
regulam iustitiae fidelibus ponit,
ciuomodo quis apud deum potest
obtinere primatum. 
 
 
 

 
 
 
 
 principes gentium
non contenti regere tantum suos
subiectos violenter eis dominari
nituntur.
 
inter vos autem qui estis mei <noti>
non erunt haec, ne forte
qui videntur habere aliquem in
ecclesia principatum dominentur
fratribus propriis vel potestatem
in eos exerceant.
quoniam sicut omnia carnalia in
necessitate sunt posita non in votate
spiritaha autem in voluntate
non in necessitate, sic et qui
principes sunt spiritales, principatus
eorum in dilectione subiectorum
debet esse positus, non in
timore corporali.
sed et qui voluerit apud patrem
meum maior esse conparatione
fratrum suorum ceterorum, efficiatur
minister eorum, quibus 
 
 
 

 
 vult esse maior. et qui principatum
desiderat ecclesiae, debet
fieri omnium servus in humilitate
servili, ut obsequatur omnibus in
his quae pertinent ad salutem. 
 Et haec docet nos sermo divinus.
nos autem sive non intellegentes
voluntatem dei positam in
scripturis sive contemnentes talem
conmendationem Christi tales
sumus, ut etiam malorum principum
mundi excedere superbiam
videamur, et non solum quaerimus
sicut reges acies praecedentes et
terribiles nos et accessu difficiles
maxime pauperibus exhibemus,
et tales sumus ad eos, qui nos 
 
 
 

 
 < > <>
 »́ 
 interpellant vel propter aliquid
deprecantur, sicut nec tyranni et
crudeliores principibus mundialibus
ad subiectos. et est videre
in quibusdam ecclesiis, praecipue
civitatum maximarum, principes
populi Christiani nullam adfabilitatem
habentes vel habere ad se
permittentes. 
et apostolus quidem etiam dominis
dat mandatum de servis
dicens: »domin, quod iustum
est et aequum servis praestate,
scientes quia et vos habetis dominum
in caelis«, docet autem
et remittere minas.
episcopi autem quidam crudeliter
comminantur, aliquando quidem
occasione peccati, alicjuando auem
contemnentes pauperum cuam, 
 
 
 

 
 cum sit scriptuin : »quantum magnus
es tantum humilia te, et invenies
gratiam coram domino«,
item in Proverbiis: » ante contritionem
extollitur cor viri, et ante
gloriam humiliatur«. 
 Frincipes ergo gentium dominentur
eorum, ijrincipes autem
ecclesiarum serviant subditis. sed
et maiores gentium potestatem
exerceant, fidelium autem audiant
eum qui dicit : »discite ex me 
 
 

 
 quia mitis sum et humilis cordec
non ista dicimus
ut inclinemus
ecclesiasticum principatum;
est enim interdum quando (secundum
vocem apostolicam) »peccantes 
coram omnibus arguant,
ut et ceteri timorem habeant«,
est aliquando, ut utens potestate
sua tradat peccantem »satanae in
interitum carnis, ut spiritus salvetur
in die domini Iesu«. tamen
raro hoc fieri debet; corripiendi
enim sunt inquieti, consolandi
autem »pusillanimes«, sustinendi
infirmi, et »ad omnes« magnanimitas
est habenda, nuUi »malum pro
malo« reddendum, ut non aestimetur
inimicus qui peccat,
sed corripiatur ut frater. haec autem
diximus voientes ostendere 
 
 
 

 
 quod ecclesiarum principes principum
mundialium imitatores esse
non debent,
sed
imitari debent Christum accessibilem
et mulieribus loquentem
et pueris manus inponentem
et discipulis suis pedes lavantem
atque tergentem,
exemplum eis dantem,
ut et ipsi similiter faciant fratribus
suis.
forsitan autem et, quoniam dominus
constitutus serviebat pro salute
hominum generi nostro, propterea
dicitur »formam servi«
suscepisse et humiliasse se <»oboediens
factus) usque ad mortem,
propter quod et deus eum superexaltanit«.
qui vult ergo exaltari,
simiha faciat, ut exaltetur per ea. 
 Sicut et filius hominis non
 
 
 

 
<> ͂ ̣ ̓́́ < > <> 
 venit ministrari , sed ministrare;
nam etsi angeli ministraverunt ei,
quando »accesserunt et ministrabant
ei«, etsi Martha ministravit
ei, tamen non ideo venit ut ministretur,
sed ut ministret ; et tantum crevit
ministrans, ut animam suam daret
redemptionem pro multis qui crediderunt 
in eum.
cui dedit animam suam redemptionem
pro multis ? nec enim convenit
dicere: deo. ne forte ergo
maligno ? ille enini dominabatur
in nobis, donec daretur ei pro
nobis redempfio anima lesu, de-
cepto videlicet et aestimanti quasi
possit dominari eius, et non videnti
quia non poterit sustinere
in tenendo eam tormenta. propter
quod et »mors« putans se dominari
eius, dominata non est, quoniam
erat solus inter omnes »mor- 
 
 
 

 
 tuos liber« et fortior onmi
mortis, et usque adeo fortior,
ut et omnes sequi se volentes
qui tenebantur a niorte liberaret
a morte, nihil valente in eis postmodum
morte. omnis enim qui
sequitur lesum, inconprehensibilis
est a morte.
data autem anima eius in redemptionem
pro multis non mansit
apud eum, cui fuerat data.
propter hoc dicit propheta quoniam
»non derelinques animam
meam in infernum «.

Et egredientibus eis ab
Hiericho secutae sunt eum turbae
multae. 
 Quae sunt secunduni historiam
huius loei, in aperto consistunt. 
 
 
 

 
 
 

 
 Quae autein spiritaliter nobis videntur.
dicamus. et primum consideremus,
quid est quod dicit: egredientibus
discipulis lesu cum ipso
lesu ab Hiericho secutae sunt
(um turbae multae. vide ergo, si
memoB eorum quae a nobis sunt
dicta apud Lucam in parabola
de liomine descendente »ab Hierusalem
in Hierichoc et incidente
»in latrones«, potes dicere: ne
forte et hic Hiericho intellegitur
mundus iste terrenus ;
qui ergo »ab Hierusalem in Hiericho«
descendit. fuit Adam (id est
homo), qui incidit »in latrones«.
propter
quem lesus cum discipulis suis descendit
in eam et egressus est mercatus
multos in ea fide-
 
 
 

 les et volentes eum sequi. nec enim
sciunt, qui sunt in Hiericho, exire 
de sapientia mundiali, nisi viderint
non solum lesum exeuntem
de Hiericho, sed etiam discipulos
eius. haec ergo videntes secutae
sunt eum turbae multae. et est
videre eos, qui secundum verbum
vivere volunt et mundum et mumdialia
universa contemnere cupientes,
pientes, Christum sequentes et
discipulos eius,
ut post eum incedentes et eo
duce utentes ascendant in Hierusalem
illam caelestem.

Et ecce duo caeci sedebant
secus viam, et audientes quod
lesus transit, exclamaverunt dicentes:
miserere nobis, domine, fili
David. 
 
 
 

 
 ́ <>, ́ |
 <> 
 duos caecos possumus dicere Iudam
et Israel, qui ante Christi
adventum caeci fuerunt, tamen
secus viam sedentes legis et prophetarum
commorabantur. et
caeci quidem erant quia non videbant
ante adventum Christi ad
animam suam verbum verum,
quod erat in lege et prophetis.
clamabant autem : miserere nobis,
domine, fili David propter quod
sentiebant esse se caecos, non
inteUegentes voluntatem scripturarum
et volentes respicere et videre
gloriam quae erat in eis. quasi
adhuc caeci et nihil magnum de
lesu aestimantes, sed secundum
carnem de eo tantum intellegentes,
clamabant ad eum, qui
factus est »ex semine David secundum
carnemc, quia nihil amplius
intellegebant quam filium esse.
David, et omnis quae videbatur
eorum propter deum eloquentia,
nihil amplius sciebat de Christo,
nisi quia filius erat David. duos 
autem caecos diximus
populos duos in duo regna divisos 
 
 
 

 
 tempore Roboam,
et vide prophetas quomodo nunc
Israel, nunc ludae prophetaverunt,
aliquando autem siniul ambobus.
hi ergo populi, quoniam signo
quodam prophetico audierant
transire lesum, clamaverunt. puto
enim, quod audierunt ab eis qui
adventum Christi prophetaverunt,
et quoniam transit (veniens
quidem in eam egrediens autem
ex ea), et timentes ne forte pertranseat
eos, nequaquam misericordiam
faciens super eos, clamabant:
miserere nobis, domine, fili
David. lesus autem non pertransit,
 
 

 sed stat, ut stante eo non transfluat
beneficium, sed quasi de
fonte stante defiuens misericordia
deveniat usque ad eos.
turha autem, id est praecedens
eorum qui crediderant, etiam increpabat
eis clamantibus : fili David,
miserere nostri, ut tacerent et
non appellarent eum contemptibili
nomine, sed potius dicerent :
fili dei, miserere nostri.

Stans ergo lesus clamoribus
eorum retentus et precibus
vocat eos ad se, principium beneficii
eis ostendens <, quando
vocavit eosy ; nec enim in vacuum
vocavit eos.
utinam et nobis clamantibus et
dicentibus: yniserere nobis, domine,
vocet nos incipientes a filio
David, stans autem vocet nos
quasi intendens deprecationibus
nostris. dixit autem eis : quid vultis
ut faciam vobis ? quod aestimo
esse tale: quid vultis ostendite,
manifestate, ut omnes qui egrediuntur
de Hiericho et sequuntur
me audiant et videant factum. 
illi autem responderunt : ut aperi- 
 
 
 

 
 aXK <>
 <>
 ̓ 
 antur oculi nostri. ingenui quidem
(eo, quod erant de Israel et luda)
caeci autem (ignorantia et intellegentes
propriam caecitatem) et
audientes eos qui praedicaverunt
de lesu,
dicunt se velle tit aperiantur oculi
eorum. et praecipue hoc dicunt
qui legentes divinas scripturas intellegunt
caecitatem suam ad sensum
scripturarum. hi enim dicunt :
miserere nobis et quia volumus ut
aperiantur oculi nostri. et utinam
et nos inteUegentes, in quibus
caeci sumus et non videmus, sedentes
iuxta ipsam scripturarum
viam et audientes quoniam lesus
transit, precibus nostris faciamus
eum stare dicentes: volumus ut
aperiantur oculi nostri. quod si
dixerimus ex adfectu desiderante
videre quae donat, tangens oculos
animarum nostrarum aperiet
quasi verbum et virtus et sapientia
et omnia, quae de eo dicuntur,
constitutus.
 
 

 et sic eo tangente recedet a sensibus
nostris tenebra ignorantiae,
ut statim non solum videamus,
sed etiam sequamur eum, qui dedit
nobis posse videre propter nihil
aliud, nisi
ut eum <semper> sequamur
illius ducatu transeamus ad deum
et videamus oculis nostris per
eum apertis deum.

Quoniam autem Marcus
et Lucas secundum quosdam quidem
ipsam exponunt historiam,
secundum aliquos autem alteram
similem, dignum est et quae ab
eis dicuntur videre. et primum videamus
de Marco ita scribente:
»et venit in Hiericho. et exeunte
eo inde et discipuhs eius et turba
multa«. 
 
 
 

 
 qui ergo corporaliter intellegunt,
propter diversitatem verborum
dicent
alia vice duos istos caecos Christum
sanasse, alia autem vice
unum illum quem Marcus exponit,
tertia vero quod scribit
Lucas. 
 
 
 

 
 qui autem spiritaliter intellegunt,
unani eandemque rem diversis
modis
evangelistas exposuisse defendent.
(luo enim caeci sunt (sicut diximus)
ludas et Israel, unus autem
est mixtus ex utroque populus
universus * * *. »turb« ergo »multa«
ex gentibus exeunte cum lesu et
discipulis eius de mundo, Iudaicae
quaedam reliquiae »iuxta
viam« sedentes, id est iuxta proheticas
scripturas, et mendicantes
intellectum necessarium animarum
suarum,
 
sicut Marcus exponit
fortiter clamabant,
filium appellantes David.
et cum videris eos, qui ex ludaeis
credidenmt in lesum,
aliquando quidem ex Maria et
loseph esse eum putantes aliquando
autem de sola Maria et
spiritu sancto,
videbis quomodo 
 
 
 

 
 ille caecus clamat : »fili David, miserere
mei. quem increpant »multi«;
<increpant emm multi>
de Hiericho egressi ex gentibus
sunt, populum videlicet qui videtur
credere ex ludaeis, 
 
 
 
 

 
 ut taceant qui pauperes sunt in
ficle Christi
et putant eum ex semine viri et
mulieris esse, trahentem genus ex
David. sed multis increpantibus
»<multo> magis« clamabat, credens
quidem in lesum secundum hominem 
autem credens, et clamans
dicit: »fili David, miserere meii«.
lesus autem
stans, iam non (sicut in Matthaeo)
ipse eum vocat, sed iubet eum
vocari.
post haec iquit: »ille autem
abiciens vestimentum suum, exihens 
venit ad Iesum«. 
 
 
 

 
 ne forte vestimentum caeci et
mendicantis velamentum intelle-
gatur caecitatis et mendicitatis,
quo fuerat circumdatus ; quod
abiciens
venit ad lesum
et digniosiori voce confessus est
dicens : »Rabboni« ; digniosiusenim
est dicere »Rabboni«, vel sicut in
aliis dicit »Domin« quam: »fili
«.
unde et dominus propter illud
quidem, quod dixit: »fili David,
miserere «, non praestitit sanitatem
nec quando sedebat veste
caecitatis et mendicitatis velatus
nec quando sedebat secus viam
mendicans; propter hoc autem,
 
 
 

 quod dixit : xRabboni, ut videamc,
dixit ei: »vade, fides tua te salvum
fecit«.

Nunc videamus secundum
Lucam,
quae communiter dixit
praetereuntes,
propria autem eius tangentes. et
primum vide, quod Marcus et
Matthaeus egrediente lesu de
Hiericho ponunt,
Lucas autem ita: »et factum est
cum adpropinquaret Hiericho«.
<ergo secundumLucam intrans in
Hiericho > et factus in proximo caecum
inluminavit. et dicet ahquis
secundum mysterium spiritale,
quoniam prius est quod ait Lucas,
secundum autem quod Marcus, 
 
 
 

 
 <> ̓ 
 » <>
 
 tertium vero quod dixitMatthaeus.
primum enim oportet adpropinquare
Hiericho, ita intrare in eam,
postea autem exire de ea. Lucas
ergo scribit: »et factum est cum
adpropiaret Hiericho«, Marcus
ita : »et venit in Hiericho et
exeunte eo inde«. Matthaeus
neque adpropiasse Hiericho scribit
nec quia venit in Hiericho,
sed tantum exeuntibus eis ab
Hiericho.
potest ergo secundum Lucam
quidem adpropians Hiericho fecisse
hoc, secundum Marcum autem
veniens in Hiericho, secundum
Matthaeum autem exiens
ab Hiericho. 
 
 
 

 
 
Post haec considera, quoniam
clamanti caeco atque dicenti : »miserere
mei, fili David «,» qui praecedebant,
increpabant eum ut taceret«.
tanquam si dicat: qui
primi crediderant, increpabant ei
clamanti: fili Danid«, ut taceret
et non appellaret eum contemptibili
nomine, sed potius diceret:
»fili dei, miserere mei«. ille autem
<»multo> magis clamabat: fili
David, miserere mei«. et »stans
lesus iussit eum adduci ad se«. et
vide nisi (sicut diximus) inferior
est caecus iste. nam nec lesus eum
vocavit nec dixit eum voeari, sed
quasi non capientem haec »iussit
eum« quasi non potentem a semetipso
venire »adduci ad se. et cum
adpropiasset ei, interoga vit eum:
quid vis ut faciam tibi ? « et non
prius interrogavit eum aut interrogatus
adpropiavit ei, sed quoniam
adpropiavit, ideo interrogatus
dixit: »ut videam, domine«.
 
 
 

 item hoc amplius habet Lucas,
quod in ilKs quidem secutus est
tantummodo caecus, hic autem
wsecutus est dans gloriam deo«,
ut videntes eum omnes deo laudem
offerrent.

Et cum adpropinquassent
in Hierosolymis, venit in Beth-
 
 
 

 
phage in montem Oliveti. 
 
Dignum est ostendere hic
voluntatem evangelistarum conscribentium
et propositum eorum,
quid considerantes post mirabilia
eius et opera gloriosa
etiam de exhibitione asinae et
sessione domini super eam facerent
mentionem.
pone quia de visione caecorum,
de paralyticorum constrictione,
de resurrectione mortuorum, de
mundatione leprosorum scripserunt
evangelistae, ut aedificent
homines in f ide Christi legentes in
scripturis opera eius : quid autem 
 
 
 

 
 voluerunt conscribere quod adpropians
lesus Hierosolymis cum
discipulis suis et veniens in Bethphage
iuxta montem Oliveti misit
duos discipulos, mandans eis de
asina et pullo eius, ut solventes
adducant eam ad se, qui frequenter
non pigritavit maiorem
viam pedibus ambulare,
sicut fecit quando ab Hierosolymis
transiens per Samariam ibat
in Galilaeam, cum venisset ad
puteum »ex itinere« lassus,
super eum sedisset ? quid autem
est quod et ipse lesus asinam cum
puUo eius ligatam solvere iubet
et mandat, ut dicenti sibi: »quare
solvitis « respondeant: quia dominus
operam eius desiderat, confestim
autem remittet eam. nec
enim huiusmodi dominus, necessariam
habens asinam et pullum
eius aliquando Hgatos, ostendit in
prima facie ahquid dignum magnificentia
sua. 
 Quid autem est, ut de hoc
etiam Zacharias propheta praediceret
verbis huiusmodi: »gaude
valde, fiha Sion; praedica, filia 
 
 
 

 
 |
 ́́ 
 Hierusalem: ecce rex tuus venit 
tibi iustus et salvans, ipse mansuetus
et sedens super subiugalem
et pullum eius novellum«? si
vis discere ex propheta, quomodo
hoc magnum gaudium habuit
filia Sion, audi quod dicit:
»et exterminabit currus ex
Ephrem et equum ex Hierusalem,
et extefminabitur arcus belhcus,
et multitudo et pax ex gentibus;
et principabitur aquarum usque
ad mare, et fluminum exitus
terrae. et tu in sanguine testamenti
dimisisti vincula tua de
laccu non habenti aquam «.
notavimus autem sicut in aliis
 
 
 

 quod non eisdem sermonibus Matthaeus
et lohannes protulerunt
prophetiam eandem. nec enim est
idem: »gaude valde, fiha Sion,
praedica, filia Hierusalem« <ei>
quod ait: dicite filiae Sion aut
»noli timere, fiha <Sopn> «
et cetera, quae non simiUter posuerunt.

Quaerere autem oportet
quomodo rationabihter mandet 
propheta valde gaudere filiam
Sion et praedicare filiam Hieru- 
 
 
 

 
 < >
 < > 
 salem propter eum, qui sedit
»super asinam et pullum novellum«,
cum post modicum videns
Hierusalem lesus »flevit super
eam«, dicens: »Hierusalem Hierusalem,
quae occidis prophetas« et
cetera. vide ergo, ne forte gavisuram
Sion et praedicaturam Hierusalem,
non illam dicit, quae dominum
crucifixit, sed istam quae crucifixum
suscepit,
caelestem Sion, de qua dicit apostolus
ad Hebraeos: »sed accessistis
ad Sion montem et cinitatem
dei vivi, Hierusalem caelestem«
et cetera,
item ad Galatas: »Hierusalem
autem quae sursum est libera est,
quae est mater nostracc ne forte
ergo haec omnia mysteria sunt
salvatoris, qui solvit vincula per
discipulos suos populi ex ludaeis
et populi qui venit ex gentibus.
Hgata enim erat peccatis, quae
tunc fuit synagoga, ligatus fuit 
 
 
 

 
 <> ̓<
 >
́ < 
 et pullus cum ea, qui postmodum
factus est novellus ex gentibus populus
credens. et hos ambos adpropians
ad Hierusalem caelestem,
id est ascendens in caelum,
iussit discipulos suos ut solverent
eos, dans eis spiritum sanctum et
dicens: »accipite spiritum sanctum.
si cuius dimiseritis peccata
dimittentur eis ; et si cuius tenueritis,
«. et semper discipuli
Christi
solventes ligatam asinam et pullum
adducunt ad lesum volentem
eis vehicuhs uti per discipulos suos
solutis a vinculo peccatorum priorum.
et dignum est fiho dei, ut sic
necessarios habeat eos (misericors
enim est) [super], asinam alligatam
et pullum <alligatum>
ea. necessarios autem habet eos,
ut sedens super eis repauset magis
eos super quibus sedet, quam
repausetur ab eis.

Sed quaeret aliquis, quomodo
eis quae diximus conveniens
sit sermo qui sequitur, dicens:
confestim remittet eos.
solutio autem quaestionis istius
(sicut atbitror) haec est.
quoniam dominus quidem eorum
qui fuerant ligati, nemo alius erat,
nisi ille de quo ait apostolus:
»nobis autem unus dominus lesus
Christus, per quem omnia«, cui
quoniam nequaquam contradicturus
fuerat aliquis dicentium:
wquare solvitis pullum ?« * * *
manifestum est. nam quasi nullo
contradicere potenti sic dicit Christus:
et si aliquis vobis dixerit, dicetis
quoniam dominus operam
eorum desiderat. 
 
 
 

 
 <> ́-
 
 
 et vide quia, postquam ascenderit
lesus iii Hierosolymam sedens
super pullum hunc vel illum, missio
quaedam ad opus aliquod necessarium
ad ipsum locum erat futura,
ut aliquid operis faciant
asina et pullus eius, et hoc quidem
<um <um tacite>, non
tamen clare. sensum autem huiusmodi
intellectus accipio credens
ordini beatitudinum, quem facit
Matthaeus. nam postquam dixit:
»beati pauperes spiritu, quoniam
ipsorum estregnum caelorumc post
hoc scriptum est: »beatimansueti,
quoniam ipsi possidebunt terram«.
dicimus enim in his, quoniam
primum quidem beatorum
est »regnum «, in secundo
autem loco »possidebunt terram «,
non ut per omne saeculum sint
super eam, sed consolati <et>
eo quod esurierunt et sitierunt
iustitiam, satiati in ea et misericordiam
consecuti
iterum restituantur in regnum
caelorum.
aut certe quoniam multi ex populo
ludaeorum vel gentium, quos
asinam et puUum supra sumus
interpretati, qui crediderunt in
Christo et susceperunt super se,
postea missi a Clmsto reversi sunt 
 
 
 

 
 
 ̓ <>
 
 ad populum ludaicum vel ad
ceteras gentes nondum credentes,
ut praedicarent eis dominum Iesum
filium dei. et hoc est quod
significat dicens: confestim autem
remittet eos. 
 Si ergo asina et puUus eius
illi sunt, quos diximus supra,
super quos verbum ascendit, non
tibi videatur sermo insulsus, quod
fideles homines animalibus conrarentur;
forsitan enim tale aKquid intellegens
et propheta dixit se factum
esse quasiiumentum, non simpliciter 
iumentum, sed sicut iumentum
apud deum vel apud Christum
eius, secundum quod ait:
»ut iumentum factus sum apud te«.
nam quantum ad
deum,
iumenta sumus non solum nos,
sed etiam multo nobis * * * prudentiores,
sic autem, quantum ad pastorem
Christum, etiam oves eius
sumus, quoniam
tanta distantia est inter eum et
nos, quanta inter hominem et
qualecumque iumentum. 
 
 
 

 
 < 
 <> <> ̣ 
 et forsitan cum ascenderint in
Hierosolyma (sedente lesu super
se) asina et pullus sunt, sed
facti illic, non manebunt ibi, sed
remittentur mutati iam et prodificati
et enutriti verbi divinitate
et eminentia scientiae honestati,
ut ad gloriam dei digni habeantur
remitti in locum unde adsumpti
fuerant prius, domino eos meliorante
et quasi mercedem hanc eis
praestante pro eo quod portverunt
eum
et requieverunt in se:
ut
(sicut diximus) digni habeantur
remitti in locum terrae huius
ex qua erant adsumpti,
sed non iam ad opera priora. nec
enim fas est ut misericors dominus
noster constitutus, postquam
semel eos suscepit et honoravit et
a vinculo solvit et fecit eos porpriam
sessionem, ut mittat eos
rursus ad vincula et opera mala,
postquam semel susceperunt super
corda sua filium dei. in his
omnibus conveniebat 
 
 

 
 <>
<»>
à a a 
 
 valde gaudere et extendere gaudium
(fructum «spiritus sancti«) filiam
dei Sion et filiam eius Hierusalem
praedicare. veniebat enim
ei »rex iustus et salvans«, et non
simpliciter »salvans« sed» xiustus et
salvans«, id est cum iudicio et
iustitia salvans.
veniebat «sedens super asinam et
pullum novellum«, quos diximus,
visitanslsrael et exterminans »currus
ex ephraem«, similes constitutos 
curribus Pharaonis
quos »proiecit in mare«. veniebat
autem, ut exterminet etiam
»equum« animal bellicum de Hie-
rusalem, ut pacem faciat Israel
convertens perditas oves ipsius.
quomodo non erat res digna gaudio
magno sic venire regem iustum 
 
 
 

 
 atque salvantem <et mitem>
Hierusalem, ex qua erat exterminandus
omnis »arcus «,
ut iam numquam »peccatores« in
ea intendant »arcum« neque praeparent
«sagittas in pharetra, ut
sagittent in obscuro rectos «.
erat <autem> tunc *** pax
ex fide gentium salvatarum, domino
principante »aquarum
ad mare«, idest populorum,
autem et »fluminum emissiones
« et exitus facientium
et inrigantium multa ipsius. 
 Qui autem simpliciter vult
intellegere Sion populum Iudaeorum,
ad quos venit salvator,
sic dicere potest, quoniam verbum
quidem dei praecipit gaudere
filiam Sion et praedicare
f iliam Hierusalem ; si autem aliqui
eorum discrediderunt, non digna
gaudio opera facientes neque
suscipientes praedicandi praeceptum,
ipsi sibi causa sunt facti,
ut patiantur ea quae passi sunt,
ut recte dicatur ad eos: »vobis
 
 
 

 quidem primum missum fuerat
verbum dei, sed quia indignos vos
iudicatis aeternae vitae, ecce convertimur
ad gentes«.

Videamus autem et de
nomine Bethphage secundum Matthaeum,
Bethaniae autem secundum
Marcum, Bethphage autem
et Bethaniae secundum Lucam. 
 
 
 

 
 
 et hic erat locus »in monte, qui
vocabatur Oliveti«. Interpretatur
autem Bethphage quidem DOMUS
MAXILLARUM (erat autem
Villa sacerdotum,
Quoniam maxilla propria erat 
Pars sacerdotum ex lege),
Bethania autem DOMUS OBOEDIENTIAE.
in domum ergo oboedientiae
adducuntur omnes, qui
solvuntur 
 a vincula peccatorum suorum,
velad domum sacerdotalem maxillarum
vel patientiae, ut inde
ascendat dominus, in quo possumus
dicere maxime occasionem
accipientes de libro Iudicum, quoniam
in his erat fons qui vocabatur
fons maxillae, de quo biberat
Samson cum sitisset; aut forsitan
fons ille mysterium erat patientiae
fidelium, ad quos dominus dicit:
»qui te percusserit in maxilam
unam, praebe illi et alteram«. 
 Super eos, quos secundum praeceptum
Eius solverunt discipuli eius et
Perduxerunt ad eum. 
 mons autem Olivarum est ecclesia,
 

 
in quo fructificantes fideles
dicere possunt: »ego autem sicut
oliva fructifera in domo dei«. qui
autem in primis adducuntur ad
eum habentes initia fidei,
sunt »sicut novella olivarum in
circuitu mensaeu Christi, quia
sunt filii eius. si autem oportet et
duorum discipulorum quos dominus
misit enarrare mysterium,
forsitan non inrationabihter dicere
possumus fuisse eos in mysterio
Petri et Pauli, ciui dextras
sibi dederunt »societatis«, ut Petrus
quidem in circumcisionem ad
subiugalem iret,
praedicaturus populo ludaeorum
sub iugo legis degenti, Paulus 
autem ad gentes, ad novehum et
indomitum puhum. erant autem.
ambo (id est populus ludaeorum
et populus ex gentibus) in viUa
et non in civitate
Sion vel Hierusalem.
sed discipuli Christi solvunt utrumque,
et ad Christum perducunt 
 
 
 

 
 <> <>
<> 
 ut ascendat super eos, cum soluti
fuerint a peccatis aceipientes remissionem
eorum. super alligatis
autem adliuc et »vinculis
peccatorum « constrictis
non sedet lesus. secundum Marcum
autem et Lucam etiam pullus
introducitur alligatus, «super
quem nemo hominum sedit«;
enim rationabile neque quod secundum
mores humanos fieri solet,
in gentibus factum fuerat aliquando
neque fundatum in eis
aUquid disciplinae, sed contra
meritum suum a deo sunt consecuti,
ut verbum dei super eos
sederet,
ut eo ducente ascendant in Hieru-
 
 
 

 
 salem dei.

Euntes autern discipuli
fecerunt sicut praecepit eis lesus.
et adduxerunt asinam et pullum,
et inposuerunt super eum vestimenta
sua, et sedit super eum. 
 
 
 

 
 Adducentes ergo ad Christum
asinam et pullum nudos eos non
dimiserunt, sed ornamenta eis
inposuerunt quibus ipsi fuerant
adornati et vestibus quibus ipsi
fuerant cooperti honestatem eis
adicientes, quos suo studio solverant
ipsi:
ut super omatos vestibus discipulorum
Christi Christus ascendat
et requiescat in eis et apud eos
dei verbum fundetur,
quoniam unumquemque discipulorum
decebat aliquid Christo
conferre regi mansueto ***,
ut possint dicere, quoniam Christi
sumus operis participes. 
 
 
 

 
 Plurima autem turba stranerunt
vestimenta sua in nia, alii
autem caedebant ramos de arborbus
et sternebant in via. multus
ergo populus cum Christo ascendebat
in Hierusalem, qui et
ipsi fructum susceptionis Christi
demonstraverunt, vestimenta sua
et quaecumque habuerant ornamenta
sternentes
in via, per quam asina et pullus
transibat,
videhcet ut munde incedentes
terram et rerum terrenarum pulverem
nequaquam contingant vel
patiantur in via iUa, qua in
Hierusalem ascendebant. et tertium
agmen post <duos> discipulos 
et plurimam turbam sternentem
vestimenta sua in via introducitur,
qui pulchritudinem ahquam itineri
faciebant, per quod proficiscebatur
in Hierusalem lesus. 
 
 

 
 <> 
 
 turba autem quae praecedebat et
quae sequebatur, clamabant dicentes:
Osanna filio David; benedictus
qui venit in nomine domini;
Osanna in excelsis.
et praecedentes quidem ante Iesum
dices, qui ante adventum
fuerunt sancti prophetae et ceteri
iusti; sequentes autem, qui
fuerunt post adventum ipsius
apostoli ceterique fideles qui secuti
sunt verbum dei. tamen non
aliud dicebant qui praecedebant,
aliud autem qui sequebantur, sed
omnes clamabant simul <ut>
voce humanam quidem Christi
dispensationem laudantes in eo,
quod dicebant: osanna filio
David
 
 
 

 benedictus qui venit in nomine
domini, restitutionem autem eius
in sancta in eo, quod dicebant:
osanna in txcelsis.

Et cum intrasset lesus in
Hierosolymam, commota est universa
civitas dicens: quis est hict
turba autem dicebat: hic est lesus
’propheta a Nazareth Galilaeae.
in istis nunc duobus clamoribus
dictis ex consensu praecedentium
et sequentium lesum ipse quidem
intravit in Hierosolymam
veram, admirantes autem virtutes
caelestes, quae appellantur
<universa> civitas, dicebant:
est iste ? secundum quod fuerat
prophetatum in Psalmo de ascensione
ipsius et de admiratione virtutum
caelestium <admirantium>
propter novum vehiculum corporis
eius. habet autem ita : »tollite
portas, principes, vestras, et
elevamini, portae aeternales, et
mtroibit rex gloriae. 
 
 
 

 
 quis est iste rex gloriae ? dominus
fortis et potens, dominus
potens in proelio«.
et in Esaia similia quaedamprode
reditu eius in caelum
post dispensationem passionis
ipsius hoc modo : «quis est iste
qui venit ex Edom, rubra vestimenta
habens ex Bosor, iste formosus
in stola ?«
 
hoc autem diximus, ut ostendamus
mysterium eius quod dicitur,
quoniam ascendente eo in
Hierusalem commota est omnis civitas
clicens : quis est iste? 
 
 
 

 
 <
 
 
 

 
 NAI. >
 
 
 

 Matth. 21,12-13).

Et intravit lesus in
templum dei et eiciebat omnes vendentes
et ementes in templo,
et mensas nummulariorum evertit
et cathedras vendentium columbas,
et dixit eis: scriptum est: domus
mea domus orationis vocabitur, vos
autem fecistis eam speluncam latronum. 
 
 
 

 
 Supra mensuram dignitatis 
Christi fuerat, secundum quod
videbatur filius esse fabri, ut
tanta f idueia uteretur et potestate,
eiciens nundinam de templo, qua
nec princeps alicuius gentis utens
facile poterat explicare quod fecit
lesus.
et haec diximus secundum simphcem
intehectum.
secundum moralem autem taha
dicemus.
et primum ciuidem de templo <dei> ,
de quo per prophetam dixit deus :
domus mea domus orationis uocabitur
ergo secundum corporalem
circumcisionem carnis et
secundum corporales legis festivitates
et sacrificia, consequenter
et templum dei aestimabatur, quod
ex lapidibus insensatis erat constructum,
primum quidem a Salomone,
deinde reparatum ab
Esdra, postea vero post Christi
adventum a Romanis destruc- 
 
 
 

 
 
 
 
 tum. et illa aestiraabatur domus
esse orationis, qua destructa necesse
est ut ludaei quasi iam
non habentes domum orationis
iam non habeant privilegium speculationis
dei
nec possint secundum legem deo
servire. hoc ergo facto omnia
Christus eiecit in mysterio spiritalium
actuum suorum
et tunc fecit visibihter, quod
semper invisibihter agit,
eiciens vendentes et ementes de
templo et mensas nummularicyrum
evertens et cathedras vendentium
columbas *** ad correptionem
popuh, ut non pro mundis festinitatibus
<celebratis> in nomine
dei emptionibus et venditionibus
vacent in loco non competenti,
in qyxo non debent vendere et
emere, sed
orationibus tantum vacare, qui
congregantur quasi m domo
orationis. 
 
 

 
 a

Nunc autem arbitror esse
temqjlum dei ex lapidibus vivis
constructum ecclesiam Christi.
sunt autem multi in ea non sicut
decet viventes spiritaliter sed »secundum
carnem« militant<es> , qui
et domum orationis de lapidibus
vivis constructam faciunt spe-
luncam esse latronum actibus suis
non ecclesia dei dignis, sed spelunca
latronum.
qui enim considerat in multis
ecclesiis talium Christianorum peccata,
qui arbitrantur wquaestum
esse pietatem«, et cum deberent
»de evangeho viverec
secundum quod vivere decet servos
dei,
hoc non faciunt, sed divitias et
multas possessiones adquirunt,
nonne dicet speluncam latronum
factam esse sub illis ecclesiam, ut
recte dicat Christus ad eos 
 
 
 

 
 propter dissipationem ecclesiae
suae:
»quae utilitas in sanguine meo,
dum descendo in corruptionem ?«
item ipse per Osee tali modo:
»vae mihi quoniam factus sum
sicut qui colligit stipulam in
messe et sicut racemum in vindemia,
cum non sit botrio ad
manducandum primogenita. vae
animae meae, quia periit timoratus
a terra, et qui corrigat in
hominibus non est«. et cum intellexeris
Iesum dicentem talia et
lugentem peccata nostra ***, aspice
simul et illud, quod in evangelio
scribitur: »cum vidisset Hierusalem,
flevit super eam et dixit«.
et si rationabihter flevit super
Hierusalem, rationabilius flebit
super ecclesiam aedificatam quidem
ut esset domus orationis,
factam autem propter turpia lucra
et luxum quorundam (quod utinam
non esset principum populi)
speluncam latronum. 
 
 
 

 
 <> <>
 <>
 
 Sed tunc quidem intravitlesus
in templuni dei et mundavit eum,
eiciens (omnesy vendentes et ementes 
in templo et meyisas nummulariorum
evertens et cathedras vendentium
nuncautem, quamdiu
non visitantur, qui in nomine
lesu Christi conveniunt »in id «
sunt in conventibus vendentes
et ementes in templo et reliqua
omnia facientes, et nusquam eis
Christus apparet, ut eiciens eos
reliquos salvet.
si autem visitaverit super peccata
nostra et quasi diligens nos veniat
ut corripiat et castiget quasi fiKos,
ut recipiat nos, tunc ingredietur
Christi potestas congregatis nobis
et spiritu sancto et ingrediens ei-
ciet omnes vendentes et ementes in
templo; vendentes quidem et alienantes
a se quidquid habebant
boni, ementes autem pro eis mala,
 
 
 

 et destruet mensas nummulariorum,
id est avarorum et pecuniae
cupidorum,
qui aliorum quidem pecunias cum
iniquitate vertunt ad se, ipsi autem
non ad <id> quod expedit eas
sunt et alii in templo
vendentes <et ementes) Christi
coJumbas et tradentes simplices
sicut columbas, orantes et dicentes: 
» quis dabit mihi piimas sicut
columbae, et volabo et requiescam ?
scam?« tradentes eas
quibus non oportebat.

Et arbitror convenire
verbum de venditoribus columbarum
eis, qui tradunt ecclesias
avaris et tyrannicis et indiscoplinatis
et inreligiosis episcopis aut
presbyteris <aut diaconis> pro- 
 
 
 

 
 pter quod et cathedras tantummodo
*** appellavit evangelista
eversas esse a lesu. et utinam
audirent haec cum decenti admonitione
scripturae, qui gloriantur
de cathedris Moysi in
quibus sedent et vendunt omnes
ecclesias columbarum et tradunt
eas tahbus praepositis, ad quos
recte dicatur a domino per Hieremiam
prophetam prophrtam: »principes
populi mei me non cognoverunt ;
fihi sunt insipientes et non intellegentes,
sapientes sunt ad male
faciendum, bene autem facere
nesciunt«, et apud IMichaeam similiter:
»principes popuh mei
expellentur de domo epulationis
suae«. si autem audirent, numquam
venderent Christi columbas,
sed constituerent principes
eorum parcentes columbis et providentes
saluti earum, et non
despicientes
nec occidentes pingues columbas. 
 
 
 

 
 |
 
 
 Si autem oportet tres istas
species reiectas a templo
cautius exponere, possumus dicere:
quicumque iii populo Christiano
ad nihil aliud vacant in
saeculo isto nisi circa venditiones
et emptiones,
rarius autem orationibus per-
manent vel aliis actibus rectis,
quos quaerit sermo divinus, ipsi
sunt vendentes et ementes in
templo dei, 
 
 
 

 
 
 
 
 
 facientes domum orationis speluncam
latronum.
diaconi autem qui non bene tractant
ecclesiasticarum pecuniarum
mensas, sed semper de eis fraudant
et ipsas quas dispensant
non secundum iustitiam dispensant,
ut divites fiant de rebus pauperum,
ipsi sunt nummularii pecuniarum
mensas habentes quas
Christus evertit.
quoniam autem mensis ecclesiasticarum
pecuniarum diaconi
praesunt, docent nos in Actibus
suis apostoli, cum factum fuisset
(inquit) wmurmur Graecorum ad
Hebraeos, eo quod despicerentur
viduae eorum in ministerio cotidiano«,
dicentes: mon est bonum
relinquentes verbum dei
ministrare mensis. eligite ergo ex
vobis septem quos constituamus
in hunc usum; nos autem verbo
dei instantes erimus«.
episcopi autem et presbyteri, quibus
<primae> creditae sunt cathdrae,
qui tradunt ecclesias quibus
non oportet et constituunt principes
quos constituere non expedit,
ipsi sunt qui vendmit columbas, 
 
 
 

 
 <>
>
 <> >,
 
 quorum cathedras Christus evertit.
unusquisque ergo sedentium super
cathedramecclesiasticamet amantium
»primas cathedras in «,
videant ne forte sic sedeant
in eis ut veniens dominus eas
evertat quasi dignas eversione.
> et unusquisque diaconorum,
qui congregant sibi divitias
fraudantes pauperum pecunias,
intellegant praesentem scripturam,
ut iam non congregent, ne 
forte veniens domtnus evertat
mensas dispensationis eorum. sed
et cpi sonicitudinibus mundialibus
fermitur semper ad venditiones
et emptiones, curent ne forte
veniens dominus eiciat eos de
templo dei, quando eiectus nec
spem habet regrediendi unde eiectus
est. scrutanti autem mihi
scripturas apparet, ne forte haec
faciat lestis in secundo adventu
et m futuro iudicio > .
tunc enim ingressus in omnes
ecclesias eiciet 
 
 
 

 
 <> 
 
 vel evertet quos invenerit
(secundum ea quae diximus)
temple dei indignos. 
 si quis autem inventus fuerit non
habens aliquid de his criminibus
tribus, et inventus fuerit esse in 
temple <dei>, confidat; nec enim
eicietur a Christo nec aliquid eius
evertetur nec exprobrabitur, quasi
qui fecerit domum orationis speluncam
latronum. 
 puto autem: et in hoc tempore invisibiliter 
venit Iesus ad singulas
ecclesias dei et eicit quos
supra diximus digons eiectione.
quotiensecumque enim excitat
temptationem super ecclesiam, venit
ad eam et visitat eam, ut

 
 

 faciat quod facere scribitur in
hoc loco.

Post haec videamus, ne forte et
sic locus iste intellegi possit.
omnis enim natura rationabilis
templum est dei, quae ad hoc est
creata, ut capiat gloriam dei.
hoc ergo quod est naturaUter
templum dei, id est anima, inplemus
peccantes quibusdam quidem
vendentibus, quibusdam autem
ementibus cogitationibus
maHs
 
et si quid sanctum rehquum est in
anima nostra, quod est columba . dicit
ergo <Iesus> ad eos qui peccant
et pleni sunt furibus cogitationi-
 
 

 >bus: scriptum est: domus mea domus
orationis vocabitur, vos autem
fecistis eam speluncam latronum.
et lesus quidem eos, qui speluncam
fecerant latronum. domum
orationis fures eiecit de templo.
illi autem qui consentientes erant
furibus, de lesu quidem dixerunt:
»crucifige crucifige eum«, de Barabba
autem latrone : «dimitte nobis
Barabbam«. propter quod usque
hodie ludaei lesum quidem
non habent (nec enim crediderunt
in eum), habent autem secum de
spiritalibus nequitiis latronem Berabbam,
quem iam tentum et in
carcere clusum adversus se petierunt
dimitti. ideo princeps infidelium
ludaeorum est Barabbas
latro.

Et accesserunt ad eum
caeci et claudi in templo, et sanavit
eos. 
 Quae smit quidem secundum
simplicem intellectum, ha-
 
 
 

 bentur inanifesta. secundnm consequentiam
autem praedictorum
moraliter expositorum dicendjim
est, quoniam in templo dei,
id est in ecclesia, non sunt omnes
videntes neque recte ambulantes ;
sed alii quidem sunt caeci, alii
autem claudi * * * qui ex eo, quod
intellegunt propriam caecitatem
(et clauditatem et scientes quia
nuUius alterius opus est nisi
Christi lesu et verbi dei, ut
sanentur,
ut percipiant sanitateni,
accedentes ad verbu dei sanantur.

videntes autem principes
sacerdotum et scribae mirabilia
quae fecit et pueros clamantes in
templo et dicenes: osanna filio
David, indignati sunt et dixerunt 
ei : audis quid isti dicunt ? lesus
autem dixit eis: utique; numquam
legistis: ex ore infantium et lactentium
perfecisti laudem ? 
 
 
 

 
 <> <> <>
 <> 
 Quemadmodum secundum historiam
vituperabiles sunt isti principes
et scribae, ita et secundum
ecclesiam Christi vituperabiles
smit quidam episcopi et presbyteri,
qui vitam suam minime
adornantes nec induti scientiam
veritatis et quidem videntes mirabilia
rahilia nihilominus contemnunt
pusillos ecclesiae et parvulos
deum laudantes et Christum
ipsius, et indignantur in eorum
profectu et accusant eos apud
ipsum lesum quasi peccantes,
cum non sint peccantes, et quasi
ad non audientem neque servantem
ordinem omnem dicunt:
auclis quid isti dicunt ? et hoc
magis intellegere poterimus, si
cognoverimus quomodo frequenter
eos, qui fervent spiritu et
usque ad carcerem contra infideles
luctantur et pericula universa
contemnunt et cum omni
virtute continentiam et virginitatem
student, smit autem inperiti
sermone, coarguunt quasi
incontinentes sacerdotes vitu-
 
 
 

 perabiles et culpant eos apud
lesum quasi ipsi sint iustiores
talibus pueris simplicibus et benignis
nignis et studiosis. lesus autem
pueris quidem testimonium praestat,
sacerdotibus autem ignorantiam
inputat scripturarura
dicens: nunquam legistis quod
scriptum est: ex ore infantium
et lactentium perfecisti laudem ?
qui adhaerent ecclesiae, «quasi
nuper nati infantes rationabile et
sincerum lac desiderantes« et sugentes
eum, * * * laudant deum fide
et conversatione, et conpletur in
eis quod dictum est: ex ore infantium
et lactentium pe?fecisti
laudem. ipse enim sibi deus in 
talibus perficit Jaudem, pro quibus
gratias agens f ilius patri dicebat :
confiteor tibi. pater, domine caeli
et terrae, quoniam abscondisti
haec a sapientibus < et prudentibus> ,
et manifestasti ea parvulis.
etiam, pater, quoniam sic
fuit bona voluntas ante te«.

Et relictis illis abiit foras
extra civitatem in Befhaniam, 
 
 
 

 
 Matth. 21, 17—22.) 
 
 
 et mansit ibi. mane autem revertens
in civitatem esuriit. et videns fici
arborem unam secus viam venit ad
eam, et nihil invenit in ea nisi
folia tantum, et ait illi: nurnquam
ex te fructus nascatur in sempiternum.
et arefacta est continuo. 
 Quos relinquens exiit ab Hierosolymis
lesus et mansit in
Bethania, nisi principes et scribas,
qui sciebant quidem »mirabilia
quae fecit lesus et pueros
clamantes in templocc,
nihilominus indignantes adversus
eos quideum laudabant * * *, quasi
qui non intellexerant quod fuerat
scriptum: ex ore infantium et
lactentium perfecisti laudem ? et
quoniam rehquit iham Hierusalem
et factus est extra eam, ideo
cecidit et »lapis super lapidem«
stare non potuit.
venit autem in Bethaniam ad 
 
 
 

 
 Y 
 
 DOMUM OBOEDIENTIAE, id
estecclesiani, in qiia est etiam commoratus
et requievit, eo quod non
habebat in Hierosolymis »ubi
caput reclinet«, quae talibus sacerdotibus
et
populo impio erat repleta; cum
autem requievisset in Bethania,
in DOMO OBOEDIENTIAE, post
principium constituendi ecclesiam,
postquam repausavit aliquantulum
Christus in ea, tunc
revertitur in civitatem quam paulo
ante rehquerat.
et revertens esuriit, et vidit unam
ficulneam secus viam arborem,
populum circumcisum. et veniens
ad eam Jiullum fructum manducabilem
invenit in ea, sed tantum
speciem vitae: folia enim sine
fructibus erant in ficu. et quoniam
arbor illa erat animam habens,
quasi audienti dignam maledictionem
suam dicit:
numquam ex te fructus ’
in sernpiterrium. id est,
quamdiu stat hoc saeculum praesens,
numquam ex te fructus nascatur. 
ideo infructuosa est synagoga
ludaeorum, et hoc erit
ei »usque ad consummationem 
 
 
 

 
 »>
 
 saeculi«, donec »interaverit gentium
plenitudoK, et aruit ficulnea adhuc
peregrinante in hac vita hominum
Christo et inter homines quasi
homine conversante. et videntes
discipuli mirati sunt;
ocuKs enim spiritalibus viderunt
mysterium fici siccatae, <et mirati sunt> mirati
> non tantum quia siccata
est, sed quia confestim siccata est,
id est populus ludaeorum.
respondens autem lesus ait illis:
amen dico vobis, si habueritis
fidem et non haesitaveritis, non
solum de ficulnea facietis, sed et
si monti huic dixeritis: tolle te et
iacta te in mare, fiet. ergo discipuli
Christi fideles et non haesitantes
arescere faciunt ficuhieam illam
dicentes ad eam : »Vobis primum
missum fuerat verbum dei; sed
quia indignos vos iudicatis 
 
 
 

 
 aeterna vita,
ecee convertimur ad gentesc, et
relinquentes eam siccam faciunt
eam, cum vitalis virtus eius transierit
ad gentes. 
 Super illud autem quod poterunt
siccare ficulneam aclhuc discipulis
suis promittit * * * quoniam,
si habuerint fidem et non haesitaverint,
etiam monti qui a Christo
videtur et manifestatur, id est
contrariae potestati extollenti se
contra homines clicent: tolle te
et initte te in mare, et fiet. tollitur
enim a singuhs qui adducuntur
ad fidem verbo discipulorum
Christi, altitudo illa mahtiae,
mons ille satanas.
et mittitur in mare, id est in
abyssum
dignum se locum.
de quo mari dicit in Psahno : «hoc
mare magnum et spatiosum; M illic
naves pertransibunt, animaha pusilla 
cum magnis, clraco iste quem
formasti ad ihudendum ei«,
 
 
 

 item: »tu confregisti capita draconum
super aquass
et:
»dedisti eum escam populis Aethiopum«.

Ipsa autem est Bethania,
ubi ex mortuis suscitatus amicus
Cliristi Lazarus morabatur. et
omnis qui oboedit verbo dei ***
confirmato et commoranti in se,
Bethania est et DOMUS OBOEDIENTIAE,
et commoratur
Christus in eo et requiescit.
et forsitan simphciores dicunt de
eo quod scriptum est: relictis 
 
 

 
 illis abiit in Bethaniam: quomodo
enim poterat fieri extra civitatem
nisi reliquisset priores, apud quos
fuerat prius ? sapientiores autem
auditores dicunt: <non> omnino
reliquit priores, quando fit apud
alios, sed malos quidem et peccatores
reliquit, quando autem
fuerit apud iustos, fit et apud
alios post illos et cum iilis. nam
et in Bethania commorans lesus
non relinquens Bethaniam venit
in civitatem; erat enim et in
Bethania et venit in civitatem.
esurit autem lesus semper in
iustis, volens manducare fructum
spiritus sancti in eis, et sunt
eius escae (ut ita dicam) ficus
ciuas esuriens edit, id est caritas
eius ciui eam fructificavit, qui
prinius »fructus est spiritus sancti«,
et gaudium et pax et patientia
et reliqua. quae quidem quamdiu
fructificamus non arescimus, si
autem venienti domino et quaerenti 
huiusmodi fructum ut manducet
in nobis non exhibuerimus,
dicet <ur> ad nos : numquam ex vobis
fructus nascatur in
sempiternum. 
 
 
 

 
 et vide, quoniam »secus viam«
erat haec ficus quae folia tantum
habuit sine fructu.
sic enim et terra, quae secus
viam est (licet fuerit seminata)
nullum fructum producit, diripientibus
volucribus semina seminata.
quamdiu ergo non venit lesus ad 
 
 

 
 aliquam ficum nec quaerit fructum
eius, sed patienter agit et
sustinet si forte proferat fructum
<ficus>, non exsiccatur; si autem
venerit esuriens et fructum requirens,
et inventus fuerit aliquis
nihil iustitiae habens nisi pro-
fessionem tantummodo fidei, quod
est folia sine fructu, mox exsiccatur
etiam hoc ipsum quod
videtur fidelis amittens. et est
multos in ecclesia tales videre,
qui multo tempore portaverunt
fidei nomen, ostendentes tantummodo
quia vivunt, omnino
autem sunt sicci; quos quia non
fructificabant, videmus recedentes
a verbo dei ad plenum et
sicc<at>os.
quem talem cum viderint discipuli
*** sicc<at>um, mirantur
dicentes : quomodo confestim siccatus
est ? 
 Adhuc manifestius de hoc ipso 
dicamus, quomodo in temptationibus
petit fructum Iesus 
 
 
 

 
 
 
 mox siccantur.
 
 a ficulneis quas plantavit,
id est in persecutionibus confessionem
et testimonium quaerit
fidelimn, et cum mulier meretrix
insaniens excitata fuerit super
aliquem,
quaerit in eo Christus fructum
continentiae <et pudicitiae> quem
protulit et loseph,
cum fureret eius domina super
eum.
et sic in singulis quibusque temptationibus
intellege Christum venire ad Christianos
in temptationibus esurientem
et
fructum virtutis quaerentem. qui
autem non fuerit praeparatus ut
exhibeat fructum esurienti <Christo>
aut confessionis aut castitatis,
confestim siccatur: qui enim
denegat m persecutione, siccatur.
similiter et qui fornicatur siccatur,
quamvis ostensionem fidei
antea baiulabat quasi foliis coopertus.
et super eos tales mirantur
discipuli, quomodo
mox siccantur.
 
 
 

 et frequenter per multos annos
quis constitit ficus et non est siccatus,
veniente autem in
ultimo vitae eius ad eum Christo,
videlicet
in temptationibus, et quaerente
fructum in eo et non inveniente,
siccatur, et tantorum annorum
perdidit subito vitam. et hoc fit,
ut inpleatur sermo dominicus
dicens: »qui habet dabitur ei et
abundabit; qui autem non habet,
et ipsuni quod habet auferetur
ab eo«, ut non sit otiosum quod
habet. et unusquisque discipulorum,
si habuerit fidem et non
haesitaverit, et ficum arescere
facit et quod sequitur eum.

Et operis est demonstrare,
quomodo Christi discipulus quaerens
fructum in ficu et non inveniens,
dicat ad eam: nmnquam
ex te fructus nascatur in aeternum,
ut confestim siccetur. utputa,
pone mihi aliquem quae sunt
quidem fidei profitentem et pronuntiantem 
se in nomine lesu
manducare et bibere coram ipso
et lesum »in plateis« cordis eius
docuisse. ita veniat discipulus
Christi quaerens fructum sapientiae
et verbi in eo secundum 
 
 
 

 
 ̔ ̓́ 
 
 
 ͂ <> » 
 professionem docendi quae dei
sunt, <et> quaerens et scrutans
eum per verbum nullum inveniat
fructum in eo ; et ideo manifestum
faciens eum videntibus vacuum
a Christo exhibeat per verbum,
quoniam non est possibile aliquem
fructum fieri in eo in
sempiternum qui ex arbitrio laesus
est.
sicut et »Petrus dixit ad» Simonem,
arefaciens eum qui videbatur
Christi professor: »pecunia tua
tecum sit in interitum, quoniam
donum dei aestimasti te per pecuniam
possidere«. »cor enim tuum
non est rectum coram deo». »in
felle enim amaritudinis et obli-
gatione iniquitatis video te esse«.
et melius est [ut] fallacem ficum,
quae vivere aestimatur non autem
fructificat quasi viva, arguitam
quia est infructuosa siccari
verbis discipulorum Christi et
fieri manifestam, quam ut furetur, dum vivere aestimatur,
per figmentum professionis »in-
 
 
 

 nocentium corda« et eorum
facile seducuntur a talibus.
arbitror autem et in unoquoque
infideli et iniquo montem esse
secundum mensuram infidelitatis
et iniquitatis ipsius, qui verbis
discipulorum Christi tollitur et
mittitur in mare tormentorum
eius. et omnia quaecumque petierint
in oratione credentes discipuli
lesu percipient, quasi discipuli
Cliristi nihil quod non oportet
petentes, et quasi credentes
magistro nihil ahud petunt nisi
magna et caelestia, sicut dixit
ipse ad discipulos suos: «petite
magna, et minima vobis adicientur;
petite caelestia, et adicientur
vobis terrena«.

Marcus autem in hoc eodem
loco scribens ahud ahquid
(quantum ad textum) adiecisse
videtur dicens, quoniam »videns«
lesus »ficum de longe habentem
foha « ciuasi inventurus aliquid
»in «, »cum « autem
et nihil invenisset »nisi « tantum 
»nec enim erat tempus «),
»respondens dixit ad eam : 
 
 
 

 
 numquam ex te in aeternum quisquam
fruetum ». dicet
<enim> aliquis : si non erat
ficuum, quomodo venit lesus
quasi aliquid inventurus »in ea«
et quomodo iuste dixit ad eam:
snumquam ex te quisquam fructum
manducet« ? contra
respondemus, quoniam numerati
ab apostolo fructus spiritus sancti
hi sunt: caritas, gaudium, pax,
patientia, benignitas, bonitas, frides,
mansuetudo, continentia. hi
omnes aliquando in tempore suo
redduntur. melius autem est,
quando circumstantibus adversariis
et provocantibus ad non
fructificandum, potuerit aliquis
propter cjuod satis est prodificatus
in verbo, nihilominus proferre
fructus spiritus sancti. quod
autem dico tale est: unus de
fructibus spiritus sancti caritas
est. huius tempus est, quando non
est difficile fructum reddere caritatis
et dihgere dihgentem ; et
est quidem fructus iste spiritus
sancti, tamen in tempore suo.
si autem ahquis excitetur ad
odium fidehs constitutus et circumveniatur
et msidias patiatur
et
dihgat insidiantem sibi, aut certe
si fuerit ahquis 
 
 
 

 
 male moratus et odio dignus, ille
autem iustus nec hunc talem
odiat, sed (quasi filius eius qui
»Solem suum oriri facit super
bonos et malos«) etiam tunc
diligat, utputa non in tempore
ficuum fructum dans caritatis,
beatus est. similis et de gaudio
potest esse tractatus. qui profert
fructum gaudii nullo eum ad
tristitiam provocante
quan-
do autem praesentia provocant
eum ad tristandum vel ad pusillanimitatem
<et morositatem>
prodificatus autem ille perverbum
in tantum proficit, ut etiam in
tempore tristitiarum gaudeat et in
tempore opprobrii vel castigationum
glorietur et in omni tempore
periculi memor sit eius quod est
dictum Dsemper »semper «, beatus
est huiusmodi Christianus, fructum
gaudii ferens, etiam non in
tempore ficuum. 
 
 Simihter in omnibusfructibus
sancti spiritus est tractandum.
vult enim Christus fideles suos
meliores esse humana omni natura
et exigit eos supra naturam 
 
 
 

 
 et (ut ita dicam) opera dei magis
quam hominum. propter quod
<et> omnibus dicit, quoscumque
ad beatitudinem vocat: »ego dixi:
dii estis et filii excelsi omnes«;
arguens autem eos, qui nolunt esse
dii nec filii esse excelsi, <dicit>:
»vos autem sicut homines moriemini«;
in singulis enim quibusque
peccatis, quando sumus »carnales
et secundum hominem« ambulamus,
nihil aliud operamur,
nisi ut moriamur, et verum est
quia »si secundum carnem« vivimus,
»moriemur«, sicut docet
apostolus.

Et cum venisset in templum,
accesserunt ad eum docentem principes
sacerdotum et seniores populi
dicenies : in qua potestaie haec
facis et et quis tibi dedit hanc
potestatem ? respondens autem Iesus
dixit eis : interrogabo vos et ego
verbum unum, quod si dixeritis
mihi, et ego vobis dico, in qua potestate
haec facio : baptismum Iohannis
unde erat ? de caelo an ex
hominibus ? at illi cogitabant intra
se dicentes : si dixerimus : de caelo,
dicet nobis: quare ergo non credidistis
ei ? si autem dixerimus : ex
hominibus, timemus turbam; omnes
enim habent lohannem sicut
prophetam. et respondentes dixerunt
lesu: nescimus. ipse autem
ait eis:
nec ego dico vobis, in qua potestate
haec facio. 
 Tribus evangelistis idipsum 
quasi necessarium conscribentibus
clignum est videre, quid intellegentes
principes sacerdotum
et seniores populi interrogaverunt 
 
 

 
 <>
 
 lesum, non unam interrogationem
sed duas proponentes ei,
unam quidem : in qua potestate
facis haec ? alteram autem : quis
tibi dedit hanc potestatem 1 et quid
volens dominus propter hoc solum
contra interrogavit, ut ne
responderet ad interrogationem
eorum.
quoniam autem non sicut arbitrantur
quidam, simplex est intellectus
loci istius et facilis, sed
mysterialis et altus, manifestum
erit ex eo quod ostendemus.
dicunt enim simpliciores quoniam
<generales>,
unam quidem dei alteram
autem diaboli, principes sacerdotum
et populi seniores interrogabant,
in qua ex duabus his potestatibus
illa prodigia faciebat et
a quo eam accepit. ita dominus,
ut ne ad interrogata eorum daret
responsum, interrogavit econtra,
simul ut et interrogatores argueret,
quasi qui non recte fecerunt
credere nolentes lohanni. 
 
 

 
 et ut abiceret interrogatores
indignos a suo responso,
ut videretur eis rationabiliter non
respondere. 
 sed dicet aliquis eontra haec,
quia ridiculum erat interrogare in
qua potestate haec faceret lesus;
nec enim poterat fieri, ut responderet
quia in jjotestate diaboli, et
non dicam : lesus hoc non responderet,
sed nec ipse » homo peccati,
qui adversatur et extollitur supra
omne quod dicitur deus aut quod
colitur«, responderet quod erat
verum, quoniam in potestate diaboli
facit omnes virtutes et »signa
et prodigia«, quibus <terreat et>
seducat »si possibile est et electos«
dei. si ergo nec ille diceret se in potestate
diaboli facere signa et prodigia
mendacia »in omniseductione 
inicjuitatis his qui pereunt«, quanto
magis dominus et salvator nequaquam
(etsi non interrogasset
econtra) ahud aliquid responderet,
nisi iyi jJotesiate dei ? ad talem ergo
manifestissimam rationem horum
et illos interrogare et Christum
 
 
 

 non respondere, satis vile mihi
videtur.
si quis autem dicat, quoniam
non interrogabant principes ut
audientes discerent, sed ut illum
terrerent ? utputa si facit aliquis
quod nobis non placet in
nostris, dicimus ei: quis te iussit
hoc facere ? non volentes audire,
sed euni terrentes, ut ille scies
quia nemo illum iussit, recedat
ab actu: sic et principes interrogabant
dominum terrentes potius
quam interrogantes, ut ille quasi
sciens se non in potestate dei hoc
agere, cessaret ab opere. sed quid
quod et Christus ita respondit:
dicite mihi vos hoc, et ego vohis
dico in qua potestate haec facio ?
si eos non discendi causa, sed terrendi
interrogare sensisset.

Vide ergo, ne forte sic intellegatur
hic locus. 
 
 
 

 
 
 
 
 sunt potestates diversae, quae generaliter
quidem sunt duae:
una ex parte dei, altera ex parte
diaboli,
specialiter autem plures et
inconsiderabiles.
de quibus apostolus Cliristum glorificans
scribit ad Colossenses,
dicens
omnia in eo esse creata »quae in
caelis sunt et in terris, sive visibilia
sive invisibilia, sive sedes sive
dominationes sive principatus sive
<potestaes«>
non dixit unum principatum aut
unam dominationem aut unam
sedem aut unam potestatem, sed
multas. 
 
 
 

 
 et sicut sunt in parte dei, ita
sunt et in parte diaboli multi principatus,
multae potestates,
sicut testatur apostolus dicens:
»non est nobis conluctatio cum
carne et sanguine, sed adversus
principatus et potestates, adversus
rectores huius mundi tenebrarum
harum, adversus spiritalia
nequitiae in caelestibus«.
ego autem arbitror, quoniam et
omnia eorundem nominum sunt
apud diabolum quaecumque sunt
apud deum;
et est fortepotestas expotestatibus
universis quae ipsi Christo ministra
<ba> aha autem quaeprophe- 
 
 
 

 
 
 
 <> <> 
 tis cooperabaturfacientibus signa,
et non omnibus una potestas, sed
alia forte istis, alia autem illis,-
secundum dignitatem fidei eorum,
quam solus sciebat deus. et nec
in omnibus virtutibus faciendis
una eademque potestas coopera-
batur, sed in quibusdam quidem
haec, in quibusdam autem alia:
et ad res forsitan inferiores inferior,
ad res autem eminentiores
eminentior.
principes ergo sacerdotum et seniores
populi cognoscentes plura de
potestatibus et gradibus sacramentorum
caelestium, sive ex
traditione maiorum, sive de secretis
quibusdam (utrum autem
rationabiliter aut inrationabiliter
<nescio>) excitati videbant
multa prodigia facientem non
sine potestate aliqua ei subiecta,
et ideo potestatis illius speciem et
proprietatem volebant audire a
Christo. 
 Et si quidem fuissent principes sa-
cerdotum aliqui sancti (qualis fuit
Aaron vel Eleazar vel Phinees ve] 
 
 

 
 <>
 
 quicumque eorum, qui bene functionem
suam consummaverunt)
quasi non temptantibus sed discere
cupientibus et dignis huiusmodi
scientia sine dubio
declarasset
mysteria potestatum et differentias
earum,
et de contrariis quoque potestati-
bus rationem et differentias earum
manifestasset. 
 
 
 

 
 <>
 
 
 

 
 ̔́-

Quoniam autem illic principes
sacerdotum et jjopuli seniores
non fuerant digni talia audire mysteria,
steria, propterea non eis dat responsum
sed contra interrogat,
ut propter hoc, quod non respondent
ad interrogationem sibi propositam
de lohanne, rationabiliter
nec ipse respondeat eis. 
 
 
 

 
 <> <>
 
 
 quaero autem si unusquisque eorum,
qui signa fecerunt in aliqua
potestate, utrum in una fecerunt
semper, aut in primis <quidam>
quidem in ista, proficientes autem
in alia potestate maiore. tamen
salvator videtur in una potestate
universa fecisse, quam accepit a
patre; nam hoc quod respondit
dicens: nec ego vohis dico in qua
potestate facio haec, docet quoniam 
in potestate quidem una
fecit. in quali autem potestate non
declaravit, nec proprietatem eius
manifestavit
nec eminentiam, quam habebat
illa potestas super ahas potestates,
in quibus ante eum prophetae fecerant
virtutes. et nunc in templo
ecclesiae Christus habetur et docet
in eo, et sunt cuidam principes
sacerdotum similes principibus ilhs
et seniores similes senioribus ilHs,
et interrogant lesum et non accipiunt
responsum ab eo, quia non
sunt digni scire quae cupiunt.
item quaero, utrum volens eos
lesus a se removere, fortuito hanc
eis interrogationem proposuit de
lohanne, tamquam si aham quamcumque
interrogationem propo-
 
 

 suisset, aut necessarie
propter utilitatem eorum de Iohanne
specialiter
eos interrogavit.
et mihi videtur, quoniam non fortuito
hoc eos interrogavit, sed
quia lohannes fuerat »vox clamantis
in deserto: parate viam
domini,
rectas facite semitas eius«,
et hic erat, de quo deus per prophetam
dicebat: »ecce mitto angelum
meum ante faciem tuam,
qui praeparabit viam tuam ante
tec propter hoc (aestimo) interrogavit 
de illo, non quidem ignorans
quoniam cogitantes dicturi
fuerant: nescimus, secundum quod
scriptum est,
sed quantum ad se significantes
quasi ex hominibus esset.
ita quasi respondentibus ilHs quoquentem
ex hominibus erat, consequentem
quentem parabolam introducit.

Quid autem vobis videtur:
 
 
 

 
Matth. 21, 28—32).
homo quidam habuit duos filios;
et accedens ad primum dixit: fili,
vade hodie ojjerare in vineam meam,
ille autem resjwndens ait: nolo,
postea jjaenitentia motus abiit. et
accedens ad alterum dixit similiter.
et ille respondens ait: eo,
domine, et non abiit. quis ex duobus
fecit voluntatem patris ? dicunt
ei: primus. dixit eis lesus: amen
dico vobis, quod publicani et meretrices
praecedent vos in regno dei.
venit autem ad vos lohannes in
via iustitiae, et non credidistis ei;
publicani autem et meretrices cre-
diderunt ei.
vos autem videntes nec paenitentiam
egistis postea credere ei. 
 Solus Matthaeus hanc parabolam
scribit, sicut mihi videtur
continentem Israel non credentem
verbis dei et de populo credituro
ex gentibus; isti sunt enim
filii duo quos habuit deus, quasi
homo morem hominum gerens. hic
ergo accedens ad primum, quem
»adquisivit« »in «,
»praecognovit et praefinivitu, dixit 
 
 
 

 
 ́ <>
 <>
 <> 
 ad eum : fili, vade hodie et operare
in vineam nieam. et distulit fugiens
hanc vineampropter aestum
qui habetur in ea et labores, et
dixit: nolo, postea circa consummationem
paenitens quod dixerat
patri suo: nolo, venit in vineam
et operatus est voiuntatem pjatris.
quando autem primus respondit:
nolo, accessit pater ad alterum et
similiter dixit. <ita> secundus
dem respondit : etiam, domine, non
autem venit ad vineam verbi et
in agrum patris. et manifestum,
quoniam qui dixit: nolo, postea
autem conpunctus abiit et operatus
est in vineam, voluntatem patris
inplevit non verbis sedfactis;
qui autem verbis promisit non
autem fecit operibus, negavit
voluntatem facere patris. vide autem
si potes uti parabola ista ad
eos, qui modicum quidem aut
nihil promittunt, neque Virginitatem
neque alium secundum
evangelium spiritalem actum, operibus
autem ostendunt quod nec
ab initio usque ad verba
promiserunt.
 
 
 
 

 econtra <ad> eos qui
proniittunt, nihil autem secundum
promissionem suam huiusmodi
agunt. dicit enim aliquis:
virginitas super me est, propter
quod nolo eam, et : maius est quam
virtus mea abrenuntiare hanc vitam
et vacare spiritahbus verbis ;
et postea recogitans ad mehora se
tradit
quam profiteri videbatur m primis.
alii autem audacter multa
promittunt, operibus autem contraria
suis promissionibus agunt.

Post parabolam autem dicit
de eo, qui dixit: nolo, postea
autem recogitavit et sic abiit:
anien dico vobis quoniam publicani
et meretrices ’praecedent vos in
regno dei. ad eum autem, qui dixit:
: vado domine et non abiit, hoc
refert: venit lohannes ad vos in
via iustitiae, et non credidistis ei.
iterum de primo quidem: publicani
autem et ’meretrices crediderunt
ei, ad eum autem qui dixit:
eo domiiie et non abiit: vos autem
videntes nec paenitentiam egistis
<> ut crederetis ei. 
 
 

 
 ́-
 <> |
 
 considera et illud quod ait:
praecedent vos in regiio dei, quoniam
non exclusit ludaeos, ut non
ingrediantur aliquando iii regnum
dei ; nemo enim dicitur praecedere
eum in aliquo loco, qui non sequitur
eum per ipsum locum ***. vide
ergo, ne forte hoc indicet sermo,
ut »cum plenitudo gentium intraverit«,
tunc »omnis Israel sal-
vus efficiatur«. intellege 
mihi Israehtas, qui non »secundum
carnem« sunt, sed qui
animae Israel intelleguntur
in fide et operibus bonis.

Aliam parabolam audite.
homo erat paterfamilias, qui plantavit
vineam
et cetera. 
 Qui non abundantius discutiunt
parabolam hanc neque singula
verba scrutantur, satis manifesta
vide<bi>tur, si hoc modo intellegatur.
populus qui fuit ante
nos, cum esset pars dei, qui plantatus
est a deo, vinea fuit dei, custodia
autem dei quae extitit circa
eam fuit saepes ipsius, turris autem
templum, torcular autem locus
libationum, coloni autem sacerdotes
et sapientes populi. peregrinatio
vero domini, quando dominus,
qui fuerat cum illis in nube
diei et in columna ignis per noctem,
donec plantaret eos introducens
»in montem sanctum« suum,
et »in ta bernacula sua«, nequaquam
postea similiter apparuit eis. tempus
autem adpropians fructuum 
 
 
 

 
 
 
 petendorum tempus extitit prophetarum
exigentium fructus a
colonis et a vinea ipsa, ut ostendant
qui acceperunt legem si secundum
eam vixerunt. servi autem
missi ad colonos ad fructus
accipiendos prophetae qui prius
fuerunt, quos principes et sapientes
popuU iniuriaverunt caedentes,
quosdam autem et occidentes et
lapidantes. alii autem servi plures
post eos tempus prophetarum
multorum, quorum nomina in secundo
Parahpomenon sunt conscripta,
et in Hieremia et in Duodecim
et in Daniel; dicet autem
aliquis et Ananiam et Azariam
et Misael prophetas fuisse
temporis eius.
et his ergo plurimis similiter sunt 
abusi caedentes et occidentes et
lapidantes. novissime autem mittit
tit paterfamilias filium suum
lesum Christum,
qui poterat reverentiam
eis incutere.
sed principes sacerdotum et seniores
popuh et prudentes videntes
filium, non omnmo insensati exsistentes
eminentiae suae, here- 
 
 
 

 
 dem eum esse intellexerunt. ausi
sunt autem interficere eum, ut
ipsi efficerentur domini super vi
neam iilam, et eicientes eum, <et>
extra res Israelitarum foris eum iudicantes
esse, interfecerunt. dominus
autem <yineae> qui
rediit quem occiderunt, venit resurgens
a mortuis et malos quidem
colonos male perdidit, aliis autem
colonis, id est apostolis <suis>
suam consignavit, id est eos
qui ex ludaico populo reliqui crediderunt,
qui darent in ternpore suo
fructus domino suo.
item
docet eos ex prophetia, quoniam
ab istis quidem aedificatoribus
reprobatus est, a deo autem est
electus et caput totius
aedifica
et caput rnirabile factus in oculis
eorum, qui possunt eum videre.
ita proplietans gentium fidem dicit
non credentibus sibi doctoribus
ludaeorum: toUetur a vohis
regnurn dei et dabitur genti facienti
friictus eius. 
 
 
 

 
 ̔ <> 
 
 ad quam multa quis »spiritalis«
constitutus et ad discutienda »omnia«
paratus poterit dicere, pulsans
obscuritatem eius, id est
ostium clusum,
et quaerens inveniet.
et nos secundum mediocritatem
nostram talia suspicamur in loco,
quoniam paterfamilias homo deus
est, de quo scriptum est: »morigeratus
est te dominus deus tuus, 
quemadmodum si homo morigeraretur
filium suum«. sic enim eo,
quod morigeratur homines, ut
hominum prodificet mores, in
quibusdam parabolis dicitur homo,
quemadmodum si pater cum parvulo
filio suo conloquatur infantilia,
ut descendat ad verba
fihi sui et morigeretur eum. propterea
(puto) omnes iustitiae,
quas tradidit deus hominibus,
quasi pueriles sunt quantum ad
proprias iustitias dei. 
 
 
 

 
 
 

 
 ̓́

Quae est ergo vinea alia
praeter colonos priores et secundos,
quam plantavit paterfamilias?
quae ista vinea primum quidem
tradita est iniuriosis colonis, postea
autem
aliis colonis facientibus fructum
eius in iempore suo, secundum
quod dominus ait: auferetur a vobis
regnum dei et dabitur genti facienti
fructum eius. putas ergo : id ipsum
debemus dicere regnum dei et vineam,
quae tollitur a colonis prioribus
et datur alteri genti,
aut aliud quidem debemus aestimare
vineani, aliud autem regnum
dei ? videamus ergo primum probantes
de scripturis, quoniam
vinea appellatur populus, siomnia
<loci> eius secundum
expositionem valeant convenire.
dicit enim Esaias : »cantabo nunc
dilecto canticum dilecti vineae
meae. vinea facta est dilecto in
cornu in loco uberi. et saepe circumdedi
et charicavi eam, et
plantavi vineam sorec, 
 
 
 

 
 
 
 <> |
 
 et aedificavi turrim in medio eius,
et torcular fodi in ea; et expectavi
ut faceret uvam, fecit autem
spinas«. et post aliqua sic:
enim domini Sabaoth domus Israel
est, et homo luda novellum
dilectum«. 
 Protuli itaque canticum
Esaiae, volens eum considerare
secundum parabolam lianc, si
secundum illam vineam et haec
vinea intellegi possit. et vide, quoniam
quaedam quidem similia
habent***, aUa autem dissimiUa,
ut videns differentias simihum ad
dissimiha, discas sensum scripturae.
simile est ergo quod ait: 
plantavit vineam, et saeye circumdedit
eam et fodit in ea torcular
et aedificavit turrem. 
 
 
 

 
 ́-
<>
 
 dissiniile autem;
quoniam in Esaia quidem
ipsam vineam accusat plantator
dicens :
»expectavi, ut faceret uvam, fecit
autem «. in evangelio autem
manifeste non vinea accusatur,
quasi quae non dederit fructus
in tempore suo, sed coloni, qui
susceperunt et patrisfamilias
serservos
contumeliis adfecerunt diversis,
novissime et ipsum filium
patrisfamilias
occiderunt.
iterum in Esaia ipsi vineae minatur
<verbum> dicens:
saepem eius et erit iii rapinam, et 
 
 
 

 
 <>
 <> 
 destruam maceriam eius et erit
in conculcationem«
et cetera,
sed et <cum> »nubibus«
se mandaturum, »ut ne super
vineam pluant«
quae fuit secundum prophetam
»domus Israel et homo Iuda«,
nullum fructum fecerunt.
 
in evangelio autem vineam non
invenimus aliquid patientem, sed
adhuc et provisionem dei consecutam,
ut possit fructus suos
patrifaniLlias dare;
ablata est enim a colonis malis
et data est genti meliori. coloni
autem omnem suscipiunt iram,
dicentes :
cum enim venerit paterfamilias,
malos male jjerdet,
sive ratione verbi coacti et con- 
 
 
 

 
 sequentia parabolae sive nolentes
prophetaverunt de se, quoniam
cum venerit malos male perdet,
et vineae faciens provisionem aliis
eam dabit colonis.
item consequenter et Hieremias
dicit ad <peccantem> populum:
»ego plantavi te vineam fructiferam
omnem veram:
quomodo conversa es in amaritudinem,
vinea aliena ?«
vides ergo, quoniam in prophetis
populus Iudaicus vinea adpellatur
et comminatio patrisfamilias contra
vineam fit, 
 
 
 

 
 » |
 
 in evangelio autem omnino vinea
non culpatur sed eius coloni.
et qui vult evangelica verba
caute considerare, nequaquam poterit
terit clariter adprobare, quoniam
vinea populus est. sed ne forte secundum
evangeliumvinea regnum
est dei, id est doctrina, quae
providentiam habens dei scripturis
inserta est sanctis. quod
enim dicit : tolletur a vobis regnum
dei et dabitur genti facienti fructum
eius.
 
manifeste (sicut arbitror)
strat mysteria regni dei vineam
esse,
id est legem et prophetas et omnes
divinas scripturas, quam tradidit
dominus vineae primum quidem
colonis populo illi priori,
quoniam et primis »credita sunt 
 
 
 

 
 eloquia dei«, secundis autem
facientibus fructutn,
cuius vineae saepes nihil tale
patitur, quale scriptum est in
propheta dicente: »auferam saepem
eius et erit in rapinam«. 
 Vide ergo, ne forte naturali
ratione vineam possumus dicere
omnia eloquia dei, consequenter
autem secundum eandem
naturae rationem vitam inreprehensibilem
hominum et mores
speciosissimos fructus ipsius
vineae, ipsas autem scientias et
<omnes> htteras scripturarum
vineae saepem extrinsecus circumpositam,
ut non videatur vinea
eis qui foris sunt, msixime fructus
eius qui sunt in absconso, profunditatem
autem eloquiorum dei
torcular esse vineae eius, 
 
 
 

 
 
 in quem qui profecerunt de eloquiis
dei et facti sunt perfecti
fructus eorum, infundunt studia
sua quasi fructus quos de ipsis
eloquiis colligunt.
turrem autem aedif icatam in <vinea,>
ea, ascensum habentem et eminentiam
et altitudinem super uineam
ipsam et saepem et torcular,
aestimo verbum esse de ipso
deo
et de dispensationibus Christi
et templum divini sensus qui
habetur in eo. et de taH turre
puto dicere salvatorem
in aliquo loco evangehi:
»quis vestrum volens turrem aedificare
non prius conputat«, si
potest prius ponere fundamentum
et consummare, »ne forte«
videntes deridere« eum qui
consummavit, *** quoniam qui
vult dicere de deo, debet considerare,
si potest incipiens omnia
quae quaeruntur circa dei expositionem 
consummare, ne forte
incipiens dogmata pietatis inperfectam
reUnquat turrem de
deo et coronam non superaedificet
ei; si enim non superaedificaverit
ei coronam, cadet aliquis
ab intellectu dei scandali-
 
 
 

 >zatus et morietur. hanc vineam
tradidit colonis, id est populo ante
nos,
tam sacerdotibus quam laicis,
et profectus est ad suam prospectionem,
dans occasiones colonis
ex eo, quod ipse plantavit
et circumposuit saepem et fodit
torcular et aedificavit turrem, proferendi
fructus, cum adpropinquasset
tempus fructuum. adpropinquant
enim et secundum
unumquemque quidem tempora
fructuum, puto autem et generaliter
populo universo. adpropinquationem
autem temporis
fructuum exponere vere sicut est,
supra nostrum ingenium est et
cordis est <multo> mundioris ***
tamen secundum virtutem nostram
incipimus hoc modo incipientes
secundum unumquemque
hominum.

Ergo intellege mihi in unaquaque
anima quasi vineam verbum
dei plantatum; vinea enim
occasiones sunt omnium propositionum,
quae necessariae sunt ad
salutem. sicut ergo in vineis est aliquod
tempus quando pullulant
frondes, et aliud tempus quando
principium <adhuc parvum> fructus
demonstrat, et aliud quando 
 
 

 
 > 
 <> 
 
 florent quae sunt demonstrata, et
aliud quando acerbescunt fructus,
et aliud quando variant, et 
aliud quando vindemiandi est tempus
fructus perf ectos et paratos ad
praebendum vinum — in hominibus
itaque primum vitae tempus est
secundum infantiam, et est tunc
vinea nihil ostendens nisi tantum
habens in se <vi>
cum autem coeperit posse loqui,
tempus est germinationis, quantum
autem proficit anima pueri
operata, tantum et vinea quae
operatur
in eo, id est verbum dei, naturaliter
inplantatum proficit et
producit indicia botrionum futurarum,
florentium quidem adhuc
et odorem suavitatis (futurae
virtutis) in primis dantium. postea
autem et acerbescunt, quando
mahtia quidem est in iuventute
non autem permanet, sed
necessarie superveniens est
propter aetatem,
sed (ut ita dicam) semper ad virtutem
pergens.
 
 

 >quam si quis manducaverit secundum
prophetam , obstupescere
facit dentes.
si autem non ea fuerit usus, sed
semper quasi per aliam viam
adducat eam ad virtutem, ex
parte incipit variare, non autem
et uvam habet perfectam. est
autem et post profectum status
ahquis studiosus, quando vinea
operata fructum profert maturum
versas atque perfectas caritatis
et gaudii et pacis et longanimitatis
ceterarumque virtutum, quas
apostolus refert et multae <aliae>
et studiosas botriones, discripturae.
est enim aliqua botrio
secundum Cjuod scriptum est:
jbeati pauperes beati qui lugent« et alia:
mansuetix et alia: »beati «
et alia: »beati mundo corde«.
et quid necessarium est dinumerare
singulas beatitudinum causas,
quasi diversas botriones ?
haec autem diximus volentes
<intellegere et> ostendere, quid.
sit quod ait: cum autem adpropiasset
tempus fructuum.

Patrisfamilias autem solius
est 
 
 
 

 
 cognoscere vere quando uniuscuiusque
hominis tempus fructuum 
adpropiat, vel quando adhuc
longe est fructuum tempus.
et nos si abundanter consideremus
conparationem facientes temporum,
ex quo sumus vocati ad
omne tempus fidei nostrae, poterimus
videre quomodo quidam
cum deberent »esse magistri secundum
tempus, iterum opus«
habent doceri »qualia sunt elementa
menta principii eloquiorum dei«.
sic cum deberent quidam, quantum
ad tempus dispensationis dei
et secundum vocationem omnium,
iam fructus adferre, aut
omnino non habent aut, cum
deberent habere perfectos, habent
extra tempus florentes et non
in tempore suo acerbos. si autem
intellexisti in singulis quibusque
hominibus, quomodo oporteat intellegere
quod dicitur: cum autem
adpropiasset tempus fructuum,
transi ad populum ihum, qui tunc
acceperunt legem per Moysen,
quoniam et ilhs tempus fructuum
adprojnarerat aUquando et misit
servos suos ad priores colonos, 
 
 
 

 
 <>.
 
 quibus credita fuerant eloquia
dei«, ut acciperent fructus uniuscuiusque
vitis. facile quidem est
dicere, quoniam servos dicit prophetas.
sed quaerere convenit
quomodo mittuntur ad colonos
accipere fructus vineae. dicet enim
aliquis, quoniam non ad accipiendos
fructus mittuntur prophetae,
sed operari magis. 
 Vide ergo si possumus dicere,
quia spiritales fructus et divinae
oblationes dantur ab his, qui
coluerant vineam, prophetis transmissis
ut offerant quasi sacerdotes
deo populi fructus. sed
accipientes coloni ex populo illo
alium quidem ceciderunt, sicut
»Michaeam percutiens in maxillam
Sedecias filius Chanaan«, quando
et dixit ei prophetanti pseudopropheta:
»qaulis spiritus dei qui
locutus est in te ?« alium autem
occiderunt, sicut Zachariam »inter
templum et altare«, alium lapidaverunt,
sicut Azariam filium 
 
 
 

 Ioiadae sacerdotem, sicut in secundo
cundo libro Paralipomenon positum
est; cum ’spiritus dei induisset
Azariam filium loiadae
sacerdotem, et surrexit super
populum et dixit: haec dicit
dominus: quare praeteritis mandata
domini ? et non prosperabimini;
dereliquistis dominum,
et derelinquet vos. et superpositi
sunt ei et lapidaverunt eum per
mandatum loas regis in atrio
domus domini, et non est recordatus
loas misericordiam, quam
fecerat cum eo loiada pater
ipsius, et mortificavit filium eius.
et cum moreretur dixit: videat
dominus et iudicet«.

lierum tnisit <alios seryos> plures
prioribus, et fecerunt eis similiter.
plena est omnis scriptura eorum,
quae acciderunt prophetis, quos
misit ad populum ut fructus eorum
offerant per orationes suas
deo quasi sanctissimi sacerdotes.
novissime autem misit filium
suum
dicens: reverebuntur filimn meum.
quaeres autem quomodo deus
quidem mittens f ilium suum dicit :
reverebuntur filium meum, quasi 
 
 
 

 
 
 
 qui non praesciebat quod ei fuerat
eventurum. nec enim videntur
secundum textum praesentem Iudaei
reveriti eum, et invenitur in
hoc deus nescisse futurum.
sed
dicere
aliud esse factum impium est,
iterum dicere quoniam reveriti
sunt eum coloni falsum est ; coloni
enim videntes filium dixerunt apud
se: hic est heres; venite occidamus
eum et nostra erit hereditas.
nisi forte hoc modo solvamus:
sicut enim quasi de omnibus
Iudaeis occisuris Christum sic
dicit generaliter: coloni autem
dixerunt: hic est heres; venite
occidamus eum, et tamen non
omnes Iudaei occiderunt Christum 
sed qui secundum carnem
fuerunt Iudaei, secundum
spiritum autem Iudaei non occiderunt
Christum sed crediderunt
in eum—sic generaliter quasi
de omnibus colonis dicit: reverebuntur
filium meum; et tamen
non omnes illum reveriti sunt, sed
illi tantummodo qui secundum
spiritum fuerunt Iudaei, qui crediderunt
in eum, ut illud quidem
quod ait: reverebuntur filium meum
videatur inpletum in illis
Iudaeis, qui intellegentes Chri-
 
 

 stum crecliderunt in eum, lioc
autem quod dictum est: hic est
heres; venite occidamus eum, in
illis inpletum sit, qui videntes
Christum et cognoscentes filium
dei nihilominus occiderunt euni.

Simul autem quaeret aliquis,
qui sint isti coloni qui dixerunt:
hic est heres; venite occidamus
eum. nec enim videntur
ludaei occidisse eum quasi filium
patrisfamilias dei. et contra
hoc aliquis dicet: quoniam quando
loquebantur ad alterutrum
quis esset, quidam dixerunt: hic
est Christus. ad quos alii responderunt:
»Christus cum venerit,
nemo scit unde est; hunc autem
scimus unde estu. ita quoniam
per signa et prodigia ***conpuncti
intellexerunt quidem eum esse
Christum, non autem et confessi
sunt.
recognoscens autem aliquis et
quae scripta sunt de Herode, cum 
 
 
 

 
 
 
 didicisset a magis natum esse
regem »Iudaeorum«, videbit quoniam
qui occiderunt Christum
cognoscentes quia filius dei erat,
niliilominus ausi sunt contra eum.
nam et Herodes condiscens a
scribis quoniam »in Bethleem«
»nascitur Christus«, et
tiens ciuoniam Christus erat qui
nascebatur, praemittit ciuidem dicens:
»ite et reciuirite caute de
puero, ut et ego veniam et adorem
eum«, nihilominus
ausus est contra puerum, credens
quia Christus erat. nec enim si
non credidisset, omnes occidisset
infantes »in Bethleem
a biennio et infra secundum tempus
Cjuod didicisset a magis«.
 
Sic et
ceteri ludaei cognoverunt quidemeum, .
eum, secundum quae diximus,
cognoscentes autem non divul-
divulgaverunt,
ut sermo eorum etiam ad ahos
perveniret, 
 
 
 

 
 <>
 ́ 
 sed quasi qui non cognoscerent,
eiecerunt extra vineam filium et
occiderunt eum. quod autem dicit :
eiecerunt eum extra vineani tale
mihi videtur: quantum ad se,
alienum eum esse iudicaverunt a
vinea et colonis, quando sententiam
mortis contra eum tulerunt.
et dixit eis lesus: cum venerit
’paterfamilias , quid faciet colonis
illis ? responderunt ore proprio
iudicati,
quia malos male perdet, et vineam
dabit aliis colonis.
 
 
 

 aut cnim proplietant quemadmodum
Caiphas sacerdos (qui non wex
se « verum, vsed quia sacerdos
fuit anni illius, propheta vit« );
sic et isti non ex se prophetaverunt
contra se, quoniam tollenda
ab eis erant »eloquia dei«
et gentibus danda, fructum in
tempore suo daturis.

Dicit illis lesus: nunquam
legistis in scripturis: lapidem
quem rejyrobaverunt aedificantes,
hic factus est in caput anguli;
a domino factus est hic, et
est inirahile in oculis nostris ?
quoniam ergo putabant se esse
aedificatores popuh
sacerdotes illi, cum non essent
aedificatores probabiles (nec enim
si fuissent probabiles, lapidem
huiusmodi reprobassent),
tamen dicit illis de scripturis,
quoniam lapidem se constitutum
et reprobatum ab eis pater conlocabit
in totius aedificii caput, ut
conprehendat duos angulos veteris
testamenti et novi et duorum
rum populorum aedificationem ;
hoc est enim quod ait:
lapidem quem reprobaverunt aedificantes,
hic factus est in caput
anguli. 
 
 
 

 
 
 et iste lapis donum est donatum
a deo aedificio universo et admirabile
caput in oculis nostris,
qui possumus eum videre
oculis mentis. 
 
 

 
 »< >
 ́ ̓ 
si ergo verum est quod ait: auferetur
a vobis regnum dei et
dabitur
aliis colonis qui reddent ei fructum
in temporibus suis,
sine dubio nemini datur regnum
dei, id est verbum domini, nisi
facientibus fructum de eo,
et nemini qui a peccato regnatur
datur regnum dei.
Sed dicet aliquis: si nemini
datur regnum dei fructus eius non
facienti, quomodo illi populo datum
est a quo et ablatum est ?
considera si possumus dare idoneam
rationem in tanta difficultate
quaestionis huiusmodi.
considera quia cum vinea illi populo
traderetur, 
 
 
 

 
 > 
 
 
 non est dictum: et dedit eam colonis, 
sed ita:
locavit [aut, sicut in Graeco habetur:
tradidit] eam colonis. liic
autem habetur:
auferetur a vobis regnum, et
dabitur aliis colonis. indissolubilis
enim erat quaestio si, quemadmodum
dixit illic locavit [aut
tradidit], simihter et hic dixisset
locabit [aut tradidit] eam aliis
colojiis, aut quemadmodum dixit
hic: dabit eam aliis colonis, et
iUic ita dixisset: dedit eaiii co-
colonis
quoniam quod datur intellegitur
<quod> gratis datur, quod
autem [et traditur] non
omnino gratis datur. quibus ergo
[tradidit aut] locavit, non omnino
quasi electis et fideUbus [tradidit
aut] locavit; quibus autem
donavit, cum iudicio electionis
merito eorum donavit.

Et cum audissent principes
sacerdotum et Pharisaei parabolas
eius, cognoverunt quod de
ipsis ’, et quaerentes eurn tenere
timuerunt turbas, quoniatn
sicut prophetarn eum habebant. 
 
 
 

 
 ́́ v ́<> 
 
 et quicumque insidiatorie volunt
tenere verbum veritatis, ut quantum 
ad se mortificent eum, hi
nunquam poterunt eum tenere
neque mortificare, quoniam multus
est populus qui aestimant eum
dei esse prophetam
et praeconem veritatis et largitorem 
salutis et ideo tenent eum
in cordibus suis,
qui et avellunt eum ab eis qui 
volunt eum tenere et opprimere
eum. 
 Deinde sciendumest, quoniam
volentium Iesum tenere differentia 
est. aliter enim principes et Pharisaei 
quaerebant eum tenere, aliter
autem illa sponsa quae in Canticis
canticorum quaerebat eum et surgens 
<circum> ibat in civitatem, »in
plateis et <in> nundinis« et vix invenit
eum, postquam modicum pertransiit 
custod <ient>es et circumeuntes 
»in civitate«, et inveniens
tenuit eum, quando et dixit:
»tenui eum et non dimittam eum,
donec introducam eum in domum
matris meae, et in cubiculum
eius quae concepit me« haec enim 
 
 
 

 
 <> < 
 » 
 eadem sponsa in principio quidem
dem Cantici canticorum sic dicit :
»tenui eum in domo matris meae
et in cubiculum eius quae concepit
me«, circa finem
ipsius libri quasi iam provecta
et aliter eum tentura, melius
quam in primis, sic dicit : »dixi :
ascendam super palmam et teneam
altitudines eius«. ut
intellegas, qui sunt volentes eum
tenere prmcipes et Pharisaei non
autem tenuerunt, considera quoniam
alia quidem verba extra
verbum Christi possibile est conprehendere
et tenere et separare
de sensu (eorum videHcet qui aliud
qualecumque
extra veritatem
habuerint dogma) et manifeste in
inritum eum facere possibile est.
verbum autem veritatis nemo
potest conprehendere (id est intellegere)
neque tenere (id est,
convincere) necpe separare (a
sensu credentium) neque mortificare
(id est destruere).
dicit enim apostolicus sermo:
»spiritalis diiudicat omnia, ipse
autem a nemine diiudicatur«,
diiudicat enim et discutit et
convincit aha verba, sive sapien-
 
 
 

 tium huius mundi sive haereticorum,
corum, non autem diiudicatur 
neque conprehenditur sensus, qui
est in Christo, neque coinquinatur
ab eis qui proponunt eum inritum
facere; «quiw enihi cognovit sensum
domini, qui instruet eum ?«
et manifestum est, quoniam qui
instructurus est sensum alicuius,
primum cognoscit eum
et post haec instruet. »sensum«
autem »domini« nemo cognoscit,
propterea nemo est »qui instruat
eum«.

Qui habebant tanquam
prophetain eum, sapiunt quidem
aliquid de eo quod verum est,
non autem et magnitudinem eius
intellegunt. erat enim lesus et
propheta quidem, sicut ostenditur
intellegentibus ex eo quod
scriptum est: »prophetam vobis
suscitabit dominus deus vester de
fratribus vestris tanquam me;
ipsum audite secundum omnia
quaecumque locutus 'fuerit«. quicumque
autem »non audierit
prophetam illum, interibit 
 
 

 
 
 ̓ 
 de populof.
tamen eminentia eius non erat in
eo quod erat propheta, sed in eo
quod erat fiJius dei, »primogenitus'
universae creaturae,
in quo creata sunt omnia in
caelis et in terris«
et cetera. et eminentia eius erat
in eo, quod erat sapientia dicens :
»deus creavit me in principio
viarum suarum, in opera sua«,
priusquam aliquid faceret
et cetera. istas autem turbas sic
sapientes de eo et paratas pugnare
pro eo contra inpugnantes timent
principes et Pharisaei, et non
possunt insidiari lesu volentes
eum tenere.
 
et quamvis quasi prophetam eum
habentes *** turbae nihil magnum
sapiebant de divinitate ipsius, 
 
 
 

 
 ́ <> <>
 
 tamen principes et Pharisaei neque
eorum scientiam conprehendere
possunt,
qui »ex « eum cognoscunt,
nihil dignum declarantes de eo. 
 Hoc autem dico de his, qui
vere »pro« eo sunt. qui autem
mendaciter sapiunt <de eo> non
sunt »pro« eo, qui glorificare se
putant eum ; quales sunt haeretici
qui confundunt patris et filii
<significantiam et> substantiam,
unum dicentes esse patrem et
filium, suspicione sola et nominibus
solis dividentes eos, quos
aestimant unum :
quasi magna de eo sapere proponentes
»iniquitatem in excelsum«
loquuntur et male loquentes de
deo non sunt »pro« eo; nec enim
sunt »cum« eo, propterea sunt
»contra« eum, sicut dicit: »qui
non est mecum adversum me «.
sic et si congregant qui non
sapiunt de Christo quod verum est
in nomine lesu, dispergunt magis
quam congregant, sicut ipse
dicit: »qui non congregat mecum
«. et vide quia non sim- 
 
 
 

 
 pliciter dixit : »qui non congregat
spargito sed cum cauta adiectione:
»qui non congregat mecumu « ;
qui enim congregat, cum Christo
congregare debet. quid sit autem
congregare cum Christo intelleges,
si consideraveris quod dicit apostolus:
»congeregatis vobis et meo
spiritu cum wtute domini nostri
lesu Cliristi tradere eum qui
talis est satanae in interitum
carnis«; quod enim dicit : »congregatis
vobis et meo spiritu cum
Iseu lesu Christi«., manifestat
quid sit congregare cum eo. et hoc 
non convenit ad eos dicere : »congregatis
vobis cum virtute domini
lesu Christi«.
qui enim congregant cum male
sapientibus de Cluisto, non congregant
cum Christo. 
 Et manifestius hunc sensum
habes apud Lucam ita dicentem :
wet erat docens cottidie in templo ;
principes autem sacerdotum et
scribae et seniores popuh volebant
eum perdere, et non inveniebant 
 
 
 

 
 delav <>
 
 quid facerent; populus enim omnis
suspensus erat in eum audiens
«. et in his ostenditur, quoniam
qui praesunt inique ludaicis
turbis et nominantur principes
sacerdotum et scribae et seniores
populi, inimici Christi, volunt
quidem perdere Christum et disperdere
nomen eius ex hominibus
et fidem de eo, sed non inveniunt
veniunt quid faciant secundum
quod volunt, quoniam praeneniens
niens omnis populus, qui credidit
ei. pendet in dilectione ipsius et
pendet, ut audiat doctrinam eius
<et verbum >. et est hoc
usquenunc videre, quomodo quaerunt
exterminare, qui profitentur
esse se sacerdotes dei et scripturas
eius cognoscere quasi scribae
et antiquitatem se tenere
putantes quasi seniores, et quaerunt
perdere lesum et exterminare
fidem veritatis ipsius,
omnia consequenter secundum
voluntatem patrum suorum agentes.
non tamen mveniunt quid
faciant, quia non possimt populum
Christi pendentem in eum
ab eo divellere neque delere eum
de sensu eorum. 
 
 

 
 Forsitan autem et oinnes, qui
non recte sapiunt de divinitate
sed aliud loquuntur de ea quam
Christi est doctrina, perdere volunt
Christum, non autem possunt,
quia totus populus fidelis pendet
in eum audiens eum. sed et quicumque
ad sensum scripturarum
extranearum aspiciunt, et ideo 
moraliter dicuntur scribae,
et omnes presbyteri alieni a
Christi doctrina, id est philosophi
gentium ceterorumque barbarorum
prudentes, perdere volunt
Christum, non autem possunt,
victi a populo Christi, pendente
et audiente doctrinam ipsius.

Et resjjondens lesus iterum
dixit eis in parabolis dicens:
simile est regnum caelorum homini
regi, qui fecit nwptias filio suo
et cetera.
Haec quoque parabola simpliciter
intellecta videtur ostendere, quod
homo rex moraUter deus et pater
domini nostri
lesu Christi dicatur, nuptiae autem
filii regis restitutio sponsae ecelesiae
> ad Christum sponsum
ipsius. qui autem mittuntur
servi vocare invitatos adnwptias secundum
tempus habentur prophetae,
convertentes ex populo per
suas prophetias ad laetitiam restitutionis
ecclesiae adChristum. qui
autem noluerunt venire in primis
invitati, qui noluerunt <erant> 
 
 
 

 
 <>, ̣ <>
 
 <>
 
 audire verba prophetarum, item
alii <servi> transmissi alia
prophetarum. praeparatum 
autem prandium, in quo tauri et
saginata regis occisa erant, <erant>
solidae et rationabiles mysteriorum
dei escae. sic autem et omnia
parata, id est de omnibus quae necessaria
sunt praeparati sermones,
quos (»cum cum venerit quod
est«) qui invitationem
sunt dei manducabunt et bibent.
quoniam autem vocatorum per
prophetas quidam quidem neglexerunt
tantummodo quae dicebantur
saecularibus occupati
negotiis, non autem et malignati
sunt adversus prophetas, alii autem
et mahgnati sunt contra eos,
ideo differentiam eorum ostendere
volens dixit : quidara quidam neglegentes
abierunt, alius quidem
in agrum suum, alius autem in
negotiationem suam; reliqui autem
tenentes servos eius iniuriis adfecerunt
et occiderunt. 
 Adhuc autem secundum
simphcem hanc traditionem ira
intellegitur regis, de qua et apostolus
dicit propter ludaeos : » praeve-
 
 
 

 nit autem illos ira usque in finem«,
et prophetatur adversus ludaeos
bellum et interitus Hierusalem et
interfectio populi post ascensionem
domini facta, in eo quod ait :
mittens autem exercitum suum
interfecit homicidas illos et civitatem
eorum succendit igni.

quod autem dicit: tunc
dixit servis suis: nuptiae quidern
paratae, invitati autem non fuerunt
digni; ite ergo ad exitus viarum,
et quoscunque inveneritis
vocate ad nwptias refertur ad apostolos
Christi dicentes ludaeis:
»vobis primum missum
verbum dei; sed quoniam indignos
vos iudicatis aeterna vita,
ecce convertimur ad gentes«. exitus
ergo gentium sunt res gentium
foris extra Israel, ex quibus
quoscumque inveniebant apostoli
vocabant ad nuptias. 
 
 
 

 
 vocabant auteiii oboedientes tantum,
non autem et curabant
utrnm aliquando ante vocationem
mali fuerint aut boni qui
vocabantur; omnes enim quos
invenire poterant, vocabant. bonos
autem intellegere hic simpliciter 
convenit humiliores et
rectiores ex eis qui veniebant ad
ciiltum dei, cjuibus conveniebat
apostolicum dictum quod ait:
»cum enim gentes. quae legem
non habent, naturaliter quae legis
sunt faciunt, huiusmodi legem
non habentes ipsi sibi sunt lex,
qui ostendunt opus legis scriptum
in cordibus suis, testimonium
eis perhibente conscientia «.
et inpletae sunt Christi et ecclesiae
nupiiae, et restituti deo,
qui ab apostolis sunt inventi,
recubuerunt ad epulandum in
nuptiis. 
 Sed quoniam bonos et malos
oportuit quidem voeari. non autem
ut mali permanerent mali,
sed ut exuerent et deponerent
vestimenta contraria nuptiis et
induerent se nuptiaUa indumenta. 
 
 
 

 
 id est »viscera misericordiae, benignitatem,
humilitatem, mansuetudinem,
longanimitatem «
(haec enim sunt nwptialia indumenta),
ideo rex ingreditur ut
videat discumbentes, priusquam
adponatur eis prandium praeparatum,
tauri et saginata et omnia
praeparata, ut videns retineat
quidem habentes nuptialia vestimenta
atque delectet, condemnet
autem contrarios. ingrediens ergo
invenit quendam.
qui non mutaverat proprios mores
nec induerat se nuptialia indumenta
et dixit ei: quomodo intrasti
huc non hahens nuptialia
inditmenta ? et quoniam, qui pecca
<vi> t et renovatus non est nec
induit dominum lesum quasi non
habens excusationem aliquam
<obmutescit>, ideo dixit :
et non solum reiectus est a nuptiis
qui iniuriam nuptiis fecit, sed adhuc
a ministris regis super vincula
constitutis hgatus incessionem,
qua non est usus ad bonum, et ad- 
 
 
 

 
 >
 
 prehensoriam virtutem, qua nullum
opus bonum inplevit,
condemnatus est in loco ab omni
lumine alieno et quantum ad
omnes tenebras pressioribus tenebris,
quae vocantur tenehrae
exteriores. sed et si quis nostrum
ad invitationem quidem regis 
veniens ad nuptias filii eius,
non autem et indutus fuerit qualia
praediximus nuptialia vestimenta,
similia patietur <et>
manus et pedes expelletur in tenebras
exteriores, ubi erit fletus
secundum quod scriptum est:
»vae, qui nunc ridetis, quoniam
flebitis«.
et ut ostendat sermo
tristitias et dolores eorum, in
quibus erunt qui vestiti non
fuerint nuptialibus vestimentis ,
ideo dixit: illic erit <fletus, et>
non solum fletus, sed etiam dentium
stridor.

Haec ergo secundum simplicem
traditionem sint dicta. temptemus
autem repetentes scrutari
subtilius.
regnum ergo caelorum simile est
secundum eum quidem qui regnat
homini regi, secundum eum autem
qui conregnat regi filio regis,
secundum ea vero quae sunt in
regno regis adsimilatum est servis
et invitatis ad nuptias, quorum
quidam quidem nolentes venire
neglexerunt
propter occupationes saecuK huius,
alii autem iniuriis adfecerunt servos
et occiderunt. adhuc autem
ex eis qui regnabantur fuit etiam
ille exercitus regis et, qui ab
exitibus viarum congregantur boni
et mali, donec inplerentur ex recumbentibus
nuptiae, et qui inter dis-
 
 

 cumbentes non habuit vestimentum
nuptiule, et ministri qui
iussi sunt
pedihus et manibus alligatum mittere
in tenebras exteriores. 
 Poterat quidem dicere: simile
est regnum caelorum regi sine 
additamento hominis. sed quoniam
additum est etiam Jiomini,
necessarium est exponere etiam
hoc.
et ante me alius ciuidam interpretatus
est, sicut etmihi videtur.
fecit enim hbros <allegoricos>
legibus sanctis, et protulit sermones
ubi deus secundum passibilem
naturam hominum vertitur.
et primum quidem dixit, ubi secundum
passibilem hominum naturam
vertitur <deus>
homines, secundum quod dictum
est : »morigeravit te dominus deus
tuus quemadmodum si pater morigeret
fihum «. deinde protulit,
ubi non est deus quemadmodum
homo, secundum quod
dictum est : »non sicut homo deus
noster«.

nos autem multam ab-
 
 
 

 
 <> 
 undantiam exemplorum habentes
de evangelicis locis, in quibus deus
pater adsimilatur homini, exponemus
parabolas nominantes
quasi hominem deum
et dicemus ad quosdam haereticos,
Cjui non intellegentes, quae hoc
modo dicuntur in scripturis veteribus,
peccant in deum legis et
prophetarum et totius creationis :
quoniam si homini adsimilatur
deus (secundum parabolas evangelii),
secundum consequentiam
parabolarum istarum suscipere
convenit et iram dei et furorem
et paenitentiam et aversionem
vultus et sessionem et stationem
et incessionem dei et somnum,
quae omnia de deo scripta sunt
m prophetis. 
 
 
 

 
 Et ab exitu ostenduritur, quia
nec veteris testamenti scripturas
intellegunt.
nam si nihil deus habet in se quod
videtur huma num,
dicant utrum iste deus, qui secundum 
parabolas evangelii et
homo dicitur et iratus proponitur 
secundum humanam naturam, 
ipse est pater Christi aut
alius praeter eum? et necesse
habent aut alium aliquem dicere
patrem Christi extra hunc, quem
parabolae et patrem Christi appellant 
et similem eum humanae
naturae proponunt; aut si dixerint 
hunc ipsum esse patrem
domini nostri Iesu Christi, cogendi 
sunt confiteri quoniam multa 
in eo secundum passibilem
naturam hominum esse dicuntur,
non quia ipse passibilis est, sed
quia morigerat passibilem naturam 
hominum.

Quamdiu ergo homines
sumus et iion expediunt nobis divitiae
»bonitatis « dei et multitudo
miserationum eius abscondita
apud eum (ut ne noeeamur videntes 
eam), necesse est, ut simile
sit regnuni dei Jionini regi, ut
hominibus quasi homo apud homines
loquatur et dispenset homines
non eapientes dispensari a
deo, qui omnino quidem deus est,
et in eo quod loquitur per prophetas
et in eo quod dispensat
homines. et tunc cessabit regnum
caelorum simile esse homini, cum
cessante zelo et contentione et
residuis passionibus et peccatis,
cessaverimus »secundum «
ambulare et digni facti fuerimus
audire a deo: ’ego dixi: dii
estis et filii excelsi «, 
 
 
 

 
 <> <>
 <> <> 
 iam non agentes talia propter
quae difatnr ad nos: »vos autem
sicut homines moriemini«.
arbitror, quoniam non solum
hoinini regi simile fieri regnum
caelorum cessabit, sed et
alia multa quibus opus habet
homo peccator; utputa dicit in
Osee: »ego autem sum sicut panthera
huic Ephrem, et sicut ieo
domui Iudae«, et in aho
»et obviabo eis sicut ursus turbatus«.
cessabit ergo aUquando
esse sicut panthera et sicut leo
et ursus turbatus, cum desmentes
talia facere, iam non opus habuerint
homines deo sicut panthera
et sicut leone et urso turbato, nec
ipse habeat eos tales qui talem
<eum> necessarium habent,
manifestabit se »sicut est«.
autem sic intellego et quod ait:
»deus noster ignis consumens est«,
quoniam quamdiu sunt in nobis,
quae digna sunt consumi ab igne,
tamdiu deus oignis est
mens«
cum autem consumpta fuerint ab
 
 
 

 igne consumente ea, quae consueta
sunt consumi ab eo, tunc
iam non erit »deus noster ignis
consumens«, sed
sicut dicit lohannes : »deus lumen
est«,
et «deus dilectio «.
quoniam autem movimus haec,
vide si potes secundum hunc
intellegere modum ex lohannis
epistola cathohca sic habente:
wcarissimi, nunc filii dei sumus,
sed nondum apparuit quid erimus.
scimus autem quoniam si 
apparuerit, similes ei erimus, quoniam
videbimus eum sicuti est«,
nunc quidem etsi digni fuerimus
deum videre mente et corde, videmus
»eum «non» Hquemadmodum
«, sed quemadmodum propter
nostram dispensationem factus
fuerit nobis ; in f ine autem rerum et
»restitutionis omnium, quaecumque
locutus est per os sanctorum
<suorum> prophetarum
videbimus eum non sicut modo
quod non est, sed quemadmodum
tunc decuerit secundum quod est.

Quoniam autem semel
diximus haec in eo, quod ait: 
 
 

 
 simile est regnum caelorum homini
regi, possunius invenire et causas
propter quas saepe salvator se
fiiiuni liominis nominat, ostendens
quoniam sicut deus homines
dispensans quasi in parabolis dicitur
liomo, forsitan
sic et salvator principaliter quidem
filius dei existens et „deus“ >
et filius ,,caritatis “ et
dei invisibilis « ; non autem manens
in eo, quod est principaliter, efficitur
secundum dispensationem filius
hominis (<hominis>
in parabolis dicitur homo, <est
autem deus>),
secundum simiHtudinem [hominis] ,
cum coeperit homines dispensare,
[sed] quiin para bolis dicitur
et f it quasi homo. non debemus
quaerere quis honio, ut illius
dicamus esse fihum salvatorem,
sed stantes in sensu dei et parabolarum
dicentium ipsum esse
hominem, sapienter audiamus
eum dicentem se fihum hominis.
apud nos ergo homines simile est
regnum caelorum homini regi, apud
eos autem, qui secundum scrip-
 
 
 

 turas dii vocantur, quorum »in
synagoga stetit deus, in medio
deos« discernens, regnum
simile est deo regi.

quaeres
autem, si quemadmodum in
hominibus, qui sunt inferiores
(quantum ad suam naturam)
et angelis et sedibus et dominationibus
et principatibus et potestatibus,
simile fit regnum
caelorum homini regi, sic in sedibus 
simile est regnum caelorum
sedi regi, dominationibus autem
dominationi regi, principatibus
autem principatui regi, potestatibus
potestati regi. dicet enim
aliquis: quae discretionis est ratio,
ut liumilioribus quidem adsimiletur
regnum caelorum homini
regi, superioribus autem
non similiter f iat ? 
 Iste igitur, qui adsimilatus
est hoynini regi faciens nuptias
filio suo, misit servos suos vocare
invitatos ad nwptias. et considera
si, quemadmodum in
corporalibus
alia est quae nubit sponsa, aKi autem
<servi> invitatores, alii
qui invitantur ad nuptias, sic et in
rebus mysterialibus quidam quidem
sunt, qui accipiuntur in con-
 
 
 

 stitutionein sponsae, alii autem
in ordinem transmissorum servorum
invitatos vocare,
tertii autem praeter istos, qui
vocantur ad nuptias. deus autem
scit diversos ordines istos animarum
earumque virtutes et causas,
ob quas hi quidem in constitutionem
sponsae accipiuntur,
alii autem in ordinem servorum
ministrantium vocationi huiusmodi
et alii in numeiaim
invitatorum
ad nwptias.
in spiritaHbus autem nuptiis
communicationem
sponsi ad sponsam, id est Christi
ad animam,
verbi susceptionem intellege, partus
autem opera bona animae
nuptae, quae non corrumpitur a
verbo sponsi, sed cottidie per
communicationem eius incorruptibilitatem
conseciuitur et generat,
ciuaha decet ex talibus nuptiis
rationabiha generamtna;

et m tahbus nuptiis intellege
prandiurn quod paratur esse
eloquium dei.
et fortia quaecjue elocjuiorum dei 
 
 
 

 
 <>
 
 
 
 tauri intellegantur, suavia autem
et delectabilia eorum sint saginata.
varietatem autem diversam,
omnium eloquiorum dei diversitatem,
intellege quodait: etomyiia
jyraeijarata. rex enim in abundantia
regali dignus regno et divitiis
suis existens prandia facit. 
 Puto autem ingenuarum aliquarum 
animarum et Israeliticarum
primam hanc fuisse vocationem
ad nuptias. principaliter
enim
vult deus venire ad epulationem
istam beatam eos, qui ad intellegendum
sint ingeniosiores. et est
videre plerumque, quoniam qui
liuiusmodi sunt, nolunt ad istam
vocationem venire, et ideo transmittuntur
alii servi provocantes
eos, qui venire nolebant, et promittentes
quia, si venerint invitati,
percipient a rege prandium
praeparatum, carnes taurorum,
quae inter munda omnibus mumdis
mundiora babentur: manducabunt
etiam saginata, id est 
 
 
 

 
 ad unamquamqiie propositionem
exempla <varia et> multa rationis
probatione repleta et bene divisa,
quae moraliter intelleguntur occisa,
quae in unaquaquepropositione
adferunt multam <et plenam>
ostensionem. utputa (argumenti
gratia dico) si quis adversus aliquam
jsropositionem proferat
quaedam dicta modica et infirma
et non magnam virtutem rationis
habentia, nonne videntur tibi tenuia
et exilia et macra quae proferuntur
et (ut ita dicam) sicca et
sine carnibus verba ? sed non sunt
talia, quae praeparata sunt in convivio
regis in quo dicit : tauri mei
et saginata occisa,
et omnia praeparata.
utputa (manifestandi intellectus
gratia dicam) loquitur aliquis
apostolorum de castitate sermo- 
 
 

 
 
 
23. I 
 nem, sermo ille recte intellegitur
turtur. sed eum ipsum castitatis
sermonem cum multa rationis
probatione de scripturis repletum
protulerit, ita ut delectet animum
audientis pariter et confirmet,
protulit eum saginatum. si de
caritate locutus fuerit, protulit
columbam. et sic in omnibus eloquiis
dei intellege quid est exile,
et Cjuid saginatum.

Sed qui principaliter quidem	
fuerant invitati,
primos invitatores
quasi pauperes sensu neglexerunt
et egenos sermone
et abierunt sua sequentes et niagis
sunt delectati in illis, quam in his
quae per servos <transmissos>
rex promittebat. et unus quidem
eorum habens ijroprium agrum
non venit ad nuptias, alius autem
negotiationem exsequens, imitari
quodammodo volens illum negotiatorem 
margaritarum et quaerentem
»margaritas bonas«, qui
invenisset pretiosissimam margaritam,
vendidit omnes ut emeret
unam. sed non bona negotiatio
ista, ad quam vadens qui fuerat
invitatus non percepit prandium,
quod a rege fuerat praeparatum. 
 
 
 

 
 qui ergo ex intellegentibus invitatis
non veniunt quidem <ad vocationem>,
non autem et servos ad
vocandum transmissos iniuriant et
interficiunt, leniores sunt iilis qui
ausi sunt talia et requiescunt quidam
quidem in agro proprio, alii
autem in sua negotiatione. reliqui
eos videamus qui sunt.
puto quod hi sunt ciui ceciderunt in
praeparatione contentiosorum et
astutorum verborum in quibus
tenuerunt aut visi sunt tenuisse
servos transmissos, qui non fuerunt
praeparati ad solvendas eorum
quaestiones versutas, et contumeliis
adfecerunt ministros vocationis.
et est videre cottidie, quomodo
invitatores dei simplices et
non valde »astuti secundum
mem«
cum divina sapientia sua volunt
illos tales docere, sed iniurias patiuntur
ab eis qui intellegunt quidem,
non autem volunt credere
veritati. alii autem et interficiumtur
ab eis, quibus rex iratus dicitur,
quoniam »praevenit super
eos ira usque in «.
Et iratus rex 
 
 
 

 
 <>
 <> 
 misit exercitum suum, sive »multitudinem	
caelestis militiae«
eos angelos qui positi sunt super
poenas; et interficiunt interfectores
ministrorum verbi, et omnem
civitatem eorum succendunt.
puto civitas est impiorum, secundum
unumquodque dogma, congregatio
eorum qui conveniunt in
sapientia »principum huius «.
hanc succendit rex et exterminat,
quasi ex malis aedificationibus
consistentem. et siquando
videris exterminationem, sive alicuius
»falsi nominis scientiae«
quorumlibet verborum profitentium 
veritatem <eorumque>
validam, non pigeat
te dicere hoc factum esse a militibus
dei, qui succendere solent civitates
inimicorum veritatisdei. succensa
est ergo et civitas doctrinae
ludaicae post Christi adventum;
qua succensa dixit rex servis suis,
id est apostolis aut angehs dei, qui
praepositi erant super vocationem 
 
 
 

 
 gentiuni, dicens: nuptiae quidem
paratae, invitati autem non fuerunt
digni ; ite ergo ad exitus viarum, et
quantoscumque inveneritis vocate
ad nuptias. et est videre ex omni
via imperitorum et peritorum
dogmatum, quae fuerunt secundumgentium
mores, et civitatum
et villarum <et locorum> vocatos
ad nuptias.
et egredientes servi, sive de ludaea
et Hierusalem apostoli Christi
sive ab interioribus finibus in quibus
fuerant angeli sancti, et
venientes ad vias
diversas diversorum morum,
congregaverunt et congregabunt
quoscumque invenerint, malos ***
quidem, ut deponentes malitiam
(quod est extraneum a nuptiis
vestimentum) et induentes se
opera bona (quae sunt nuptialia
vestimenta) inpleant convivium
nuptiale recumhentes
et requiescentes in fide.

Cum autem inpletae fuerint
nuptiae ex recumhentihus et
requiescentibus in fide et cultura
hac dei, tunc ingredietur rex ad
videndum et iudicandum de discumbentium
qualitate, ut eum
quidem qui vestem non habuerit
nwptialem arguens damnet, reliquis
autem prandium praeparatum
adponat.
vidit autem unum non habentem
nuiJtialem vestem, id est quia
unius sunt generis omnes, qui servant
malitiam post fidem, quam
habuerant ante fidem, et non deponunt
eam. et arguit eos quasi
qui male fecerint eo, quod ausi
sunt in huiusmodi nuptias introire
non recipientes digna nuptiis
iiidumenta, id est texturam 
virtutum, claram vestem, de qua
etiam Salomon in Ecclesiaste
praecipit dicens: »in omni tempore
sint vestimenta tua candida«.
obmutuit autem, qui ausus fuerat
in huiusmodi nuptias introire sine
vestimento decenti. 
 
 
 

 
 <> <>
 
 >
 
 et sic condemnatur ab eo, qui dixit
ministris suis (videlicet praeter,
exerciturn illum qui erat desursum),
ut alligantes eum manus et
pedes quibus non sicut debuerat
usus est (nec enim ad bonum currerat
aliquando nec aliquos
bonos inpleverat actus), eiciant
eum non solum de convivio nuptiali
sed etiam iii tenebras exteriores
et ab omni lumine alienas
iniciant, ut sitiens lumen cum
fuerit in tenebris exterioribus, ploret
ad > d eum qui potens est eius
misereri et eripere inde, et dentibus
strideat, qui quoniam acerbam
manducaverant malitiam
stupidi erant effecti.
uva enim acerba intellegitur malitia
eius, qui non obliviscitur
»posteriora« nec adpetit wpriorac,
sed permanet in id ipsum, cum
deberet ad maturitatem proficere
dulcem et offerre virtutis alicuius
manducabilem botrionem.
 
 
 

 >Et addit;
niulti vocati,
pauci autem electi. et si quis considerat
multitudinem hominum
quae in ecclesiis congregatur et
discusserit quanti sunt, qui conversantur
disciplinate et reformantur
»novitate sensus« sui,
autem neglegentissime conversantes
configurantur »saeculo
huic«, videbit quia verus est
domini dicens: multi vocati,
pauci autem electi.

Tunc abierunt Pharisaei
et consilium acceperunt ut eum caperent
in sermone.
et mittunt discipulos suoscum Hero- 
 
 
 

 
 
Matth. 22, 15-22). 
 dianis dicentes: magister, scimus
quia verax es et viam dei in veritate
doces, et non est tibi cura de
aliquo, nec enim respicis personas
hominum ; dic ergo nobis, quid tibi
videtur: licet censum dari Caesari
aut non ? 
 Voluntas loci praesentis secundum
textum talis mihi videtur.
ludaei propriani habentes
conversationeni ex iege
extraneam ab
omni conversatione gentium, et
habentes praeceptum quod ait:
»usque ad mortem certa pro veritate,
et dominus pugnabit pro «,
ideo contradicebant gentibus dominantibus
sibi, ut non transgrederemtur
legeni dei. et frequenter radicitus
interire periclitati sunt sub-
Romanis volentibus statuam Caesaris
introducere in templum dei,
resistentes et prohibentes fortiores
super se factos propter peccata. invenimus
autem in historia ludaica,
quod in tempore Tiberii Caesaris
sub Pontio Pilato periclitatus est
populus, Pilato quidem cogente, ut
susciperent statuam Caesaris in
templum, ludaeis autem et supra 
 
 
 

 
 
 
 vires suas resistentibus ; similiter
autem scriptum est factum et in
tempore Cai Caesaris. aestimamus
ergo, quoniam quamdiu quidem
speculabatur populum illum deus
> circumdatus fuerat saepe dominicae
tuitionis quasi »vinea domini
Sabaoth«,
nihil huiusmodi contingebat eis.
in primis autem ipse Pilatus, cui
tradiderant Christum, ausus est
populum inquinare ;
quod gravius erat captivitatibus
universis, (luoniam omnis captivitas
(quam freciuenter sunt passi)
corporis erat vexatio, introductio
autem statuae in templum animarum
erat interitus. 
 Et in tempore ergo Cliristi,
quando tributum <Iudaei>
sunt dare Romanis, cogitatio et
consilium erat apud ludaeos,
utrum deberent qui dei populus 
erant et portio eius, tributum dare
principibus aut potiusprohbertate
bella suscipere, nisi permitterentur
vivere sicut ipsis placebat.
 
 
 

 et refert historia, quod ludas quidem
Galilaeus, cuius memor est
et Lucas in Actibus apostolorum,
avellens multam multitudinem
ludaeorum docebat non oportere
Caesari dare tributum neque dominum
Caesarem appellare; qui
autem erat in tempore illo tetrarcha
suadere populo festinabat,
ut statui praesenti consulerent
et non voluntarie contra fortiores
susciperent bellum, sed
adquiescerent dare tributum. et
sermo quidem evangelii praesentis
non quidem manifeste, tamen
haec ipsa ostendit. qui autem diligenter
considerat verborum praesentium
sensum, inveniet hoc et
in loco praesenti. nec enim haberent
occasionem Pharisaei volentes
Christum capere in sermone,
mittentes discipulos suos cum
Heroflianis ut eum interrogarent, 
utrum liceret Caesari dare irihutum
aut non, si manifestum apud eos
fuisset, quoniam non oportet dare,
et si consonantia voluntatunl
apud eos fuisset, ut non darent
tributum.

Et vide nisi manifestatur
historia illa ex eo, quod volentes 
 
 
 

 
 ̣
 a 
 <Pharisaei> Christum capere
sermone non solum miserunt discipulos
suos interrogantes de censu,
sed cum Herodianis. forsitan enim
in populo tunc qui quidem docebant
oportere dare tributum Caesari, 
vocabantur Herodiani ab his,
qui hoc facere recusabant ; qui autem
prospectu hbertatis dare tributum
vetabant, videbantur esse
Pharisaei subtihtatem ludaicarum
disciphnarum cautius observantes,
ABBREV
ut si quidem Christus responderet
non oportere Caesari dare tributum,
traderent eum Romanis
<Herodiani> quasi recessionis
si autem iuberet dari, Pharisaei
accusarent evnwquasi personas
horninum aspicientem magis quam
docentem viam dei in veritate.
considera autem et vide, quoniam
Pharisaeorum cUscipuh dicentes:
magister, scimus quia verax es et 
 
 
 

 
 <>
 
 
 viam dei in veritate doces, et non
tibi cura est de aliquo, nec enim aspicis
personas hominum, provocabant
eum per huiusmodi laudem,
ut non acciperet Herodianorum
personas, qui partes Caesaris
defendebant, ut respondens secundum
voluntatem Pharisaeorum,
quia non hcet Caesari dare
tributum, traderetur Herodianis
<ab iis> . unde et dominus videns 
nequitiam eorum ita dixit : quid me
temptatis, hypocritae ?
ostendite mihi nomisrna census.
at illi obtulerunt ei denarium. et
ait eis lesus : cuius est imago haec
et suprascrijMo ? dicunt ei : Caesaris.
tunc ait eis: reddite ergo
quae sunt Caesaris Caesari, et
quae dei sunt deo. 
 
 
 

 Ex hoc loco discimus salvatoris
exemplo, ut non his, quae a
multis dicuntur et propterea gloriosa
videntur, occasione pietatis
adtendamus, sed quae convenienter
secundum *** ordinem rationis
dicuntur. nam cum quaereretur
ab eo, utrum licet Caesari dare
tributum aut non, non sinipliciter
dedit responsum secundum quod
videbatur ei, sed dixit: ostendite
mihi nomisma census et interrogavit
: cuius est <imago et> inscriptio
? et dicentibus eis quia Caearis,
respondit quia oportet reddere
Caesari quae Caesaris sunt,
et non eum oportere fraudare a
propriis eius pietatis occasione.
nec enim ex eo, quod reddit quis
Caesari quae Caesaris sunt, impeditur
reddere deo quae dei sunt.

Potest ahquis morahter
intellegere locum istum hoc modo.
omnes consistimus ex anima et
corpore (differamus nunc dicere,
quoniam et ex spiritu) et debe- 
 
 

 
 
 > 
 mus quaedam dare quasi tributum
corporum principi qui dicitur
Caesar, id est necessaria corpori
et habentia imaginem principis
corporum corporalem, hoc
est escas et vestimenta et somnum
et quaecumque necessaria
sunt ad repausationem
simplicem naturae carnalis, sine
quibus consistere non potest carnis
natura.
item quoniam anima, quantum
ad naturam suam, secundum
imaginem est dei regis sui, quaecomque
sunt convenientia animarum
naturae, id est viae omnes 
quae ducunt ad vii-tutem <et omnes
actiones Cjuae sunt secundum
virtutem>, debemus ea deo
cjui ergo supra modum docent
legem dei et de rebus corporalibus
et debitis corpori nihil curare
praecipiunt, ipsi sunt Pharisaei
qui reddere Caesari tributum vetabant,
id est qui tota virtute suadent
omnino ieiuniis et vigihis
clebere adfligere corpus et abstinere
ab omnibus, quae sunt
corporalia et necessaria corpori. 
 
 
 

 
 
 
 
 <> 
 ut nihil ex nobis corporis principi
tribuatur ; quales sunt de quitemporlus
bus ait apostolus: »in novissimis
temporibus recedent quidam a
fide, adtendentes spiritibus erroris
et doctrinae daemoniorum, in
hypocrisi loquentium mendacium,
cauteriatam habentium conscientiam
suam, prohibentium nubere,
et iubentium abstinere a cibis,
quos deus creavit ad percipiendum
cum gratiarum actione
libus«.
alii autem sunt, qui supra modum
aestimant oportere corporibus
indulgere
et per omnia satisfacere principi
corporum ;
et ipsi sunt secundum similitudinem
Herodianorum dicentium
oportere Caesari dare tributum.
salvator autem noster »verbum
dei«, dilucide separans
corporis debita a debitis spiritalibus
animae, dicit: reddite Caesari
quae Caesaris sunt et quae dei
sunt deo ; imaginem enim Caesaris
habet omnis res corporalis
et imaginem dei habet omnis virtus.
si ergo sic reddimus principi
carnis quae carnalia sunt, ut non
fraudemus deum a spiritalibus
 
 

 eius virtutibus, tunc reddimus
principi corporum, quae corporis
sunt,
id est ea sola quae necessaria habet
carnisnatura et nihil amplius
quod pertineat ad minorationem
virtutum. et si sic virtutibus serviamus,
ut non gravetur carnis
natura a necessariis suis, tunc
reddimus cleo quae dei sunt, ut
nec virtus minoretur, dum supra
modum carni servimus, nec carnis
natura gravetur, dum abundantius
virtutibus adhaeremus.

Scio et huius loci aliam
tradit <am exposit> ionem, quoniam
princeps mundi moraliter
dicitur Caesar,
sicut et omnium gentium principes
in persona principum mundi
ponuntur.
rex autem omnium saeculorum
deus non in uno mysterio, sed
ubique est deus. quoniam ergo
habemus quaedam in nobis, quae
sunt principis huius mundi, id est
diversas malitias, et non possumus
prius reddere deo quae dei sunt,
nisi reddiderimus prmcipi quae
principis sunt, id est nisi deposuerimus
malitiam universam,
ideo dominus ostenso sibi nomismate
et imagine eius respondit:
reddite Caesari quae Caesaris sunt
et deo quae dei sunt. et hoc disca- 
 
 

 
 mus ex loco praesenti, quoniam 
si quando temptati fuerimus ab
eis, »qui volunt «et proponunt
nobis quasdam propositiones,
non ut discant, sed ut
causam accusationis inveniant
contra nos,
nec omnino tacere debemus nec
simpliciter respondere, sed cum
cogitatu et circumspectu, ut
(quantum possibile nobis fuerit)
praecidamus »occasionem «
in nobis »occasionem« et
doceamus inreprehensibiliter ea,
quae possunt salvare volentes
<audientes> salvari.

In illa die accesserunt ad
eum Sadducaei, qui dicunt non esse
resurrectionem.
et interrogaverunt eum dicentes:
magister, Moyses dixit: si quis
mortuus fuerit non habens filium
et cetera.
 
In qua die ? in illa die sine dubio,
quando »euntes Pharisaei consi- 
 
 
 

 
 lium acceperunt adversiis eiim ut
caperent eum in «, et interrogaverunt
eum de censu. forsitan
enim respondente domino:
»reddite ergo quae sunt Caesaris
Caesari et quae dei sunt deo«,
et admirantibus cuncbis de responso
ipsius, aestimaverunt Sadducaei,
videntes sensata eius responsa,
per interrogationem huiusmodi
[ voluerunt] se ostendere prudentiores
habere sermones, dicentes
resurrectionem non esse. 
 
 
 

 
 Sadducaei enim. dicunt resurrectionem 
non esse, non solum
hanc qiiae in consuetudine a simplicioribus
carnis resurrectio nominatur
negabant, sedetiam <omnino> 
animae inmortalitatem
tollecbant. 
 
 
 

 
 <> <> 
 
 secundum quos etiam nunc sapiunt
Samaraei;
nec non etiam apostolorum tempore
quidam ex Corinthiis similia
sapiebant, aniraae vitam post
mortem negantes, de quibus talia
scribit apostolus: »si Christus
praedicatur quod a mortuis resurrexit,
quomodo quidam dicunt in
vobis, quia resurrectio mortuorum
non est ?«
et cetera quae de ipsa causa
sequuntur.
quoniam autem Corinthii
permansionem animae denegabant
secundum sententiam Sadducaeorum,
illud ostendit quod ait apostolus:
»si in hac vita tantum sperantes
sumus in Christo, miserabiliores
sumus omnibus «.
quamvis enim quis carnis resur- 
 
 
 

 
 Christo «;
 
 
 rectionem non credat, tamen qui
animam aestimat inmortalem, non
tantum »in hac « sperat »in
sed ille »in hac vita tantum sperat
in «, qui animam victuram
non credit post mortem. 
 
 
 
 

 
 
 

 
 30.

Quoniam ergo ad defensionem
sui erroris proferunt Sadducaei
exemplum de lege Mosaica,
dignum mihi visum est ponere
ipsum textum legis quem proferunt 
Sadducaei habentem hoc
modo in Deuteronomio : »si habitaverint
fratres in idipsum, et
mortuus fuerit unus ex eis,
semen autem non fuerit ei, non
erit uxor mortui foris viro non
adpropinquanti ; frater viri eius
ingredietur ad eam et accipiet
eam sibi in uxorem, et habitabit
cum ea. et erit infans quicunque
fuerit natus, constituetur ex nomine
fratris eius mortui, et non
delebitur nomen eius ex Israel. si
autem noluerit homo accipere uxorem
fratris sui, ascendet uxor fratris
eius ad portam ad seniores, et
dicet : non vult frater viri mei suscitare
fratris sui nomen in Israel.
et vocabunt eum seniores civitatis
illius et dicent ei, et si stans
dixerit: nolo eam accipere, accedens
uxor fratris eius ad euni ante
conspectum seniorum excalciabit 
 
 
 

 
 
 calciamentum eius de pede ipsius,
et expuet in faciem eius, et respondens
dicet: sic facient homini
qui non aedificat domum
fratris sui; et vocabunt nomen
eius in Israel
domus excalciati calciamentum«.
haec verba legentes Sadducaei
et nihil dignum deo intellegentes
in eis, arbitrati sunt non posse
fieri propterhaec verba, ut mortui
resurgant, ut vir iterum sit <vir>
virilia habens membra, et mulier
ut mulier sit muliebria habens
membra.
et dominus quidem respondens eis
voluntatem verborum legis non
exposuit quasi indignis huiusmodi
agnitione mysterii. sed tantum 
 
 
 

 
 <> 
 
 simpliciter eis dixit resurrectionem
futuram, contestantibus hoc
etiam scripturis divinis, quoniam
illic nuptiae non sunt, sed erunt
qui resurrexerint sicut angeli in
caelo.
et quia transformabuntur corpora 
»humilitatis« eorum secundum
corpora angelorum caelestia
atque luminea. 
 
 
 

 
 <>

Non autem aestimavi
superfluum, ex quo semel ipsa
verba protulimus legis, ut sensum 
 
 

 
 eorum aliquatenus explanemus.
quaero ergo, quae sit haec mulier
una et <qui>
fratres, quorum primus quidem
habuit uxorem et fructum non
reliquit ex ea, alter autem mortui
frater, qui accepit eam et generavit
ex nomine mortui; et
quis est ille, qui non vult
waccipere uxorem fratris «
et propterea senioribus«
excalciat eum mulier calciamentum
tum et expuit in faciem
eius, ascendens »ad portam«
dicens: »non vult frater viri
mei suscitare nomen fratris sui
in « ; et qui sunt seniores
et quae porta, ad quam ascendit
»mulier« illa. 
 
 
 

 
 <>
 
 
 
 

 
 <> 
 
 
 
 duo igitur fratres sunt,
primus quidem sermo legis, secundus
autem evangelii sermo.
hos ambos una peperit sapientia
mater et una eos semper habuit
domus, id est eadem scriptura
veteris testamenti, et »in idipsum«
habitaverunt semper.
in adventu autem Christi mortuus
est frater prior, id est
sermo legis, ex eo quod evacuatus
per novum testamentum inritus
factus est. mulier autem sermonis
illius est omnis anima vel synagoga,
goga, quae prius fuit sub lege:
qualis fuit anima Pauli vel Petri
ceterorumque ex populo illo. omnis
autem anima recta, quae fuit
amatrix sermonis illius et vult
memoriam illius et nomen apud
se semper servare, ut numquam
desinat dici uxor illius, non efficitur
»foris« uxor alterius peregrini
et extranei verbi quod non
adpropincjuat (peregrinum autera
et extraneum est omne verbum
gentile, quod longe est a genere
legis dei), sed accepit sibi virum
evangelicum sermonem, fratrem
viri sui defuncti atque propinquum
secundum genus divinum, 
 
 
 

 
 
 
 <>
*** 
 ut faciat natos ex eo, quia ex priore
sermone nullum potuit facere
natum, »quia ex operibus «
nemo iustificatur. nati autem
mulieris de viro secundo opera
eius sunt sancta, et ipsa est
mulier servans legis mandatum.
et omnis puto anima in primordiis
suis prius accepit verbum
secundum simplicem historiam
legis, qui sine dubio morietur,
cum coeperit anima illa ad maiora
proficere. et sic mortuo
simplici verbo spiritaliori iungitur
verbo, qui est secundum
altiora mysteria in scripturis.
anima autem, quae non servat
legis mandatum, quae prius fuit
sub lege, post mortem legis fit
uxor »foris« »viro non «,
quando suscipit verbum
quod non adpropinquat omnino
legi priori, nec est secundum 
 
 
 

 
 <> »̣,
 
 
 
 sensum eius, sed omnino habetur
extraneum (et tales sunt omnes
animae haereticorum, quibus sermo 
quidem legis antiquae mortuus 
est, noluerunt autem verbo
nubere spiritali, quod semper
habitaverat »in idipsuni«
cum lege antiqua sub una eademque 
domo eiusdem scripturae,
sed nupscrunt alicui extraneo
verbo
et alieno tam a novo ciuam a
vetere testamento
et numquam eis adpropinquanti).
cum autem anima recta (mortua
sibi sicut diximus lege) acceperit
super se							 
evangelicum verbum
fratrem defunctae legis, tunc frater 
mortui,
hoc est verbum novae legis,
»intrat« ad animam illam et fit
intus in ea et accipit »illam sibi
uxorem« et cohabitat animae
 
 
 

 illi in omni beatitudine eius et
ex ea fructificat. »et infans quicumque 
natus fuerit« ei,
id est opus quodcumque factum
fuerit ei bonum,
efficitur »ex nomine« fratris »mortui«; 
et quamvis non sit ex lege
natum, tamen nomen baiulat
legis prioris et dicitur opus illud
generatum ex lege dei, et nomen
legis dei nominatur in opere illo
bono,
quoniam et illa lex dei lex vocabatur, 
et non del<eri deb>etur
»nomen« legis illius ab omnibus
operibus animae sanctae, licet
sit ipsa evacuata.

Sequitur autem quod ait: »si
autem noluerit homo accipere
uxorem fratris sui, ascendet uxor
fratris eius ad portm ad seniores
et dicet« quae scripta sunt dici.
et prinium vide, quamdiu quidem
et niulier faciebat, quod praecep- 
 
 
 

 
 <> <>
 <> <>« 
 
 tum ei fuerat ex lege, et vir intrans
ad eam habitabat cum ea et
generabat ex ea, non dicebatur
homo, sed »frater« defuncti ; quando
autem non vult »accipere
uxorem fratris sui« nec
suscitare fratris sui nomen in
Israel«, et vocatus a
»civitatis« »dixerit: nolo eam
accipere«,
tunc iam non dicitur frater, sed
homo. utputa quamdiu quidem
quis facit legis mandatum, dicit 
ad eum scriptura: »ego dixi:
dii estis et filii excelsi omnes«.
si autem <legem>
dicitur ei: »vos autem sicut homines
moriemini«.
propinquus autem qui non vuit
accipere fratris sui uxorem, habetur
omnis haeresiacus sermo,
quoniam 
 
 
 

 
 <>
 <> 
 post mortem legis facta est altera
quaedam traditio legis erratica
et non spiritalis neque
vera, quae quamvis sit perversa,
tamen generationem habet ex
lege, quoniam ex occasionibus
eorum quae dicuntur in lege
sumit originem, et
ideo dicitur »homo« propinquus
nolens »suscitare nomen fratris
sui« et honorare nomen
hoc autem verbum
cum sit pravum,
non vult accipere uxorem fratris
sui, animam rectam, ad fructificandum
et reparandum nomen
legis. propter quod mulier illa
non deorsum stat, quae parata
fuit honorare virum suum priorem,
sed ascendit »ad portam«,
de qua scriptum est: »haec porta
domini, iusti intrabunt in eam«,
et ad seniores civitatis illius,
id est ad presbyteros ecclesiae dei. 
 Et convincet mulier verbum
illud pravum, quod non vult
fructificare secundum legem dei,
et dicet: »non vult frater viri 
 
 
 

 
 
 
 <> <> | < 
 suscitare nomen fratris sui
in Israel«.
qui enim contraria docet legi,
non vult suscitare semen legis.
ita »seniores civitatis« illius
virum illum talem si vere
non vult —
quando enim sacerdotes discutiunt
verba dogmatis alicuius, quasi
interrogant illud — et cum invenerint
eum qui legi contraria profitetur,
videtur dogma illud senioribus
dare responsum et dicere
quia nolo accipere eam quae
fuit legis.
cum ergo ille responderit nolle
se, accedit ad eum anima sancta
et sub praesentia seniorum <convincit
et> excalciat eum
eius unum« et ignominiat
eum. et vide in his ex eo quod
alibi scriptum est: »solve calciamenta
pedum tuorum« adt hoc ipsum solvere calciamentum
ad Moysen,
et iteruminevangelio dicit: »cuius 
non sum dignus ego solvere calciamenta
pedum eius«,
ne forte non sit hoc ipsum solvere
calciamentum et excalciare. nec
enim excalciare iubetur Moyses
nec Iohannes de
salvatore loquens excalciare dixit, 
 
 
 

 
 > 
 
 
 
 sed solvere. iste autem, qui contra
legem agit,
excalciatur. omne enim dogma,
quoniam ex occasione veritatis
scripturarum nascitur, plerumque
in aliqua quidem parte verum
dicit, in alia autem falsum. in qua
ergo parte falsum dicit, in ea
parte arguitur, et convictum ab
anima sancta excalciatur a colore
verisimili erroris sui, quo fuerat
calciatus. et ideo omnis haeresiacus
sermo
nec ad plenum excalciatus est
nec ad plenum calciamentis ornatus
***. propter quod expuit »in
faciem eius« coram senioribus
illa abrenuntians eum;
expuere enim videtur
»in faciem« dogmatis
omnis anima in eo, quod
abrenuntiat eum et abdicat.
et vere nisi abrenuntiaverit anima
omne dogma perversum, non
potest firmiter verbo nubere
veritatis.
et »respondens dicit: sic facient
homini, qui non aedificat domum
fratris sui«. 
 
 

 
 omnis ergo qui videt hunc hominem 
excalciari a muliere et
expui et audire dicentem: »sic
facient omni homini, qui non
aedificat domum fratris sui«,
»omnia ad aedificationem« fratris 
facere debet. si autem non
aedificaverit »domum fratris sui«
legis, excalciabitur simiiiter »unum
calciamentum« et expuetur et
»nomen eius vocabitur in Israel«
ab omnibus videntibus eum »domus 
excalciati calciamentum«.
 
 
 

 
 
 

 
 

 
 
 

 quoniam autem animae vir prior
fuit sermo Mosaicae legis, secundus
autem evangelicus sermo,
cui nubit omnis anima recta
mortua lege, illud est documentum
quod apostolus dicit hoc
modo : »an ignoratis, fratres, scientibus
enim legem loquor, quoniam
lex dominatur homini in
quantum temporis vivit ?
si autem mortuus fuerit vir, soluta
est a lege viri, igitur vivente viro
adultera est, si facta fuerit alteri
viro; si autem mortuus fuerit
vir, libera est a lege viri, ita ut
non sit adultera

haec
in excessu dixinms ad manifestandum
legem Moysi, cuius memoriam
facientes Sadducaei Christum
interrogabant dicentes:
Moyses dixit 
 
 
 

 
 
 
 et cetera,
putantes omnia sic futura esse 
illic, quomodo sunt in saeculo
isto viri et uxores, patres et
filii, fratres et sorores. 
 
 
 

 
 debuerunt enim considerare tunc
Sadducaei ea, quae sequebantur
opinionem eorum: quoniam si
sunt ibi nuptiae, et partus; si
partus, et mortes et infirmitatesq
si nativitas, et pueritia et ascensiones
a pueritia ad maturitatem
virUem et minorationes senectutis.
si autem haec omnia, erit
et malitia, et vix alicubi virtus
invenietur in raris hominibus
quaerentibus eam. 
 
 
 

 
 Et his quid potest esse amplius
vanum ? et melius est ut nec
sit resurrectio, quam ut sit talis 
qualem aestimant Sadducaei. 
 
 
 

 
 
 
 si autem est ibi aut pater aut frater
aut aliquid eiusmodi, non tamen
est
secundum nativitatem carnalem
neque
per mulierem neque per turpes
corporis partes. 
 Ego autem aestimo non tantum
ibi patres et
filios esse
secundum inpassibilem
spiritum, sed etiam uxorem
et virum in spiritus unitate,
secundum parabolam illam
 
quae dicit: »simile est regnum
caelorum homini regi, qui fecit
nuptias filio suok et cetera.
 
 
 

 ergo filius regis m resurrectione
mortuorum faciet nuptias extra
omnes nuptias quas oculus vidit
et auris audivit et »super cor
hominis« ascendit; et erunt
nuptiae castae et divinae et
spiritales in verbis mysterialibus
constitutae, quae non licet hominibus
loqui. et quaeres si in
resurrectione possunt esse et aliorum
nuptiae secundum nuptias
Christi. aut potius solus Christus
sponsus destruens nuptias omnes
faciet nuptias, ut sint duo in
carne una, magis autem non
solum duo in carne una, sed duo
spiritus unus, id est sponsus et
sponsa. sed vide, ne tu audiens
haec aberres, accipiens fabulas
aliquorum dicentium esse saecula
masculina et feminina, qui finxerunt
et coniunctiones saeculorum
illorum, quae non sunt
neque fit eorum memoria in
<sanctis>

<> |
 
 Nunc videamus Christi responsa,
<in> quibus ait: erratis
scripturas neque virtutem
dei. in resurrectione neque nubunt
neque uxores accipiunt, sed
sunt sicut angeli in caelo. quaeritur
hic: salvator, qui dicit ad
Sadducaeos : erratis nescientes
scripturas neque virtutem dei, indicat
quoniam in quibusdam scripturis
positum est, ut in resurrectione
nuptiae non sint, hominibus
videlicet factis in similitudine
angelorum.
quae ergo scriptura est docens
quoniam in resurrectione neque
nuhunt neque uxores accipiunt?
et in qua scriptura vel legis vel
prophetarum discimus, quoniam
erunt qui resurrexerint sicut angeli
in caelo 1 manifeste enim in 
veteri testamento hoc non legitur
scriptum. 
 
 
 

 
 <>
 
 Et quaerat qui vult, si poterit
invenire.
nos autem dicimus quia scriptum
est, non tamen in ipsis sermonibus
manifeste ista dicentibus,
sed in mysterio indicantibus
secundum intellectum moralem,
nam cum sit »lex« umbra »futurorum
bonorum« et dicens
de viris et uxoribus et exponens
nuptias <iustas>, non
de ipsis nuptiis intellegitur,
quas nos simpliciter secundum
carnem nuptias aestimamus, sed
de talibus nuptiis quales nos 
 
 
 

 
 supra de Christo et eeclesia exposuimus
fore in saecuio illo.
utputa: »Abraham duos filios
habuit. umim ex ancilla alterunir
ex libera, et qui ex ancilla secundum
carnem natus est, qui autem
de libera secundum promissionem«;
non omnino oportet me stare in
intellectu carnalium nuptiarum
liberae et ancillae, sed haec alia
significant ex aliis. et iterum:
»propter hoc relinquet homo patrem
et niatrem et iungetur uxori,
et erunt duo in carne una«;
ita debemus aestimare quod dicitur,
quasi nullum mysterium
demonstretur in eis, quoniam
»mysterium illud magnum est«
de Christo et ecclesia.
et sunt alia mille loca de nuptiis
scripta,
 
 
 
 

 et unusquisque locus castum et
divinum de nuptiis continet intellectum
secundum expositionem
moralem. quicumque ergo scripturas
legit et nuptias virorum
atque uxorum, et nihil amplius
aestimat demonstrari in eis nisi
simplices nuptias, errat [in eis]
nesciens scripturas neque virtutem
dei:
sicut errabant Sadducaei nuptias
legentes in scripturis et carnaliter
eas intellegentes.

Quaeret aliquis hoc quod
dicit Sadducaeis: erratis nescientes
scripturas, utrum in hoc eos
errare significet, quoniam scripturas
alias extra libros Mosaicos
non legebant, aut quia nec ipsos
libros Mosaicos legentes intellegebant.
et dicet aliquis: in hoc
illos increpabat errare, quia non
legebant ceteras scripturas quae
sunt extra legem,
id est libros secretos, et ideo
errabant nescientes scripturas.
alius autem dicet: sufficit ad 
 
 
 

 
 ́ <> 
 
<> 
 arguendum errorem Sadducaeorum,
quod nesciebant Mosaicae
legis acripturas ex eo quod divinum
sensum earum non scrutabantur.
duas tamen res dicit
Sadducaeos nescire, unam quidem
scripturas, alteram autem virtutem
dei, per quam resurrectio
fit et nova vita in ea. potest autem
aliquis dicere, quoniam
minus arguens Sadducaeos nescire
virtutem. dei, se eos non
cognoscere arguebat; ipse enim
erat virtus dei et sapientia, et
non cognoscebant eum Sadducaei
quasi nescientes scripturas
quae loquuntur de eo. propterea
nec resurrectionem credebant,
quam facturus fuerat ipse sanctorum
suorum. qui autem non
vult intellegere dictum hoc, ut
Sadducaei ideo videantur culpari,
quia scripturas de nuptiis
quibusque positas moraliter non
intellegebant secundum spiritalem
expositionem,
sed simpliciter secundum corporalem
historiam,
necesse habebit unum facere ex
duobus : aut non credere praesentibus
verbis Christi quasi male
Christo dicente, qui dixit esse
positum in scripturis, quod positum
non erat; aut 
 
 
 

 
 |
 <>
 
 refugere ad libros secretos, in quibus
de vita illa beata manifestius 
videtur esse conscriptum. et dicet
adillas scripturas referendum esse,
quod hic dominus dicit ad
Sadducaeos :
erratis nescientes scripturas.
et vide nisi ex omni parte <in inpossibilia>
cadat quicumque moralem
scripturarum respuit
intellectum.
propterea non aliter mihi videtur
posse solvi quod dicitur:
erratis nescientes scripturas neque
virtutem dei,
nisi scripturas quis moraliter audiens
aliam ex aliis intellexerit,
demonstrantes in quibus aliquid
de viris et uxoribus loquuntur
scripturae. et quemadmodum errant,
qui propheticas scripturas
non intellegentes moraliter putant
 
 
 

 >post resurrectionem homines
manducaturos et bibituros escas
carnales et potus, quoniam et
scripturae propheticae talia continent
quaedam, sic et de nuptiis
virorum et mulierum scripta
secundum textum intellegentes
putant nos etiam post exitum
futuros esse in usu carnalium
nuptiarum, propter quas nec vacare
quis orationibus potest absqu
macuhi nec in hoc mundo.

Item quaero quod dicit :
erratis nescientes scripturas neque
virtutem dei, utrum ad illud sokim
pertinet quod dicit: in resurrectione
neque nuhunt necjue uxores
accipiunt, aut etiam ex eo. quod
ait: sed erunt sicut angeli in caelo.
nec invenio alicubi scripturam
dicentem sanctos post exitum
fore sicut angelos dei; nisi forte 
quis et hoc moraliter intellegat
secundum illud, quod dicitur:
»tu autem ibis ad patres tuos
cum pace, nutritus in senecta
«, item: »appositus est ad
populum suum« aut: 
 
 
 

 
 »appositus est ad genus suum«.
restat ut dicamus de eo quod ait :
non legistis de resurrectione quod
dictum est vobis a deo: ego sum
deus Abraham et deus Isaac et
deus lacob ? non est deus mortuorum
deus sed viventium. et hic
dicimus quoniam, cum posset
mille exempla proferre ostendentia
resurrectionem futuram,
hoc non fecit ex prophetis,
sed tantum ex lege,
quoniam Sadducaei tantum Mosaicam
legem legebant, ex qua
volens illos placare protulit inde
exemplum .
deus enim, qui [est] dicit ipse:
»ego sum qui sum«, et : »hoc mihi 
 
 
 

 
 »<> 
 
 nomen est sempiternum«, [si]
est, ut dicatur eorum
deus esse, qui non sunt. et si hoc
inpossibile est, ergo eorum est
deus qui sunt et qui vivunt et
<extant et> sentiunt beneficium
eius.
et vide, quia non dixit: »ego sum
deus iVbrahamcc et Isaac et lacob,
sed : »deus Abraham et deus Isaac
et deus Iacob«,
in alio autem loco sic dixit : »vade
et dic ad Pharaonem: deus Hebraeorum
misit me«.
qui enim perfectissimi sunt circa
deuni (quantum ad conparationem
dico ceterorum hominum) plenius
totum habent deum in se ; propterea
non communiter, sed singulariter
eorum dicitur deus. utputa
si dicatur: ager ille eorum est,
ostendimus quod unusquisque eorum,
qui possident agrum illum, 
 
 
 

 
 
 partem modicam habent de eo
et non habent eum in toto;
si autem dicimus, quoniam ager
ille illius est, demonstramus quia
totum agrum illum possidet ille.
sic et ubi dicitur »deus Hebraeorum«,
inperfectio demonstratur
eorum, quoniam unusquisque
eorum aliquid modicum
de deo habebant. Abraham auteni 
totum habebat deum et Isaac
totum habebat deum et lacob
totum habebat deum. ideo non
dicitur in communione: deus eorum,
sed: »deus Abraham et deus
Isaac et deus Iacob«, quasi
eorum totum habeant deum.
sic et alibi dicitur: »dues Eliae«.
Christi autem et deus et pater est.
quod beneficium singulare donavit
etiam discipulis suis, ut
non solum deus sit eorum, sed
etiam pater, sicut dicit ad Mariam
post resurrectionem suam:
wvade ad fratres meos et dic eis:
ascendo ad patrem meum et 
 
 
 

 
 patrem vestrum, ad deum meum
et ad deum vestrumc.
Lucas autem hoc addidit amplius
dicens: »non est deus mortuorum,
sed vivorum; omnes
enim ei vivunt«, quod non
modicam laudem respicit
papatriarcharum,
qui non solum vivebant, sed deo
vivebant quod vivebant et nemim
alteri.
ut nos festinemus nemini vivere,
nisi deo <in Christo>.