THEMISTII IN LIBROS ARISTOTELIS DE CAELO PARAPHRASIS 

 
 ARISTOTELIS DE CAELO ΕΤ MUNDO
LIBER PRIMUS
CUM THEMISTII COMMENTARIO A ZARAHIA ISACI FILIO HISPA
ΕΧ ARABICO IN HEBRAICUM TRANSLATUS. 
 
 Tria veteres caeli nomine appellare cousuevere; etenim inerrantium
stellarum orbem tantum, insuper corpus quintum, ac demum
mundum ipsum caeli nomine usurparunt. iuxta vero tertium hunc
dicendi modum invenimus Aristotelem hic de eo disseruisse. cum
itaque de mundo in praesenti libro tractare instituisset ac huiuscemodi
 speculatio in nauralium rerum scientiam ingrediatur, ab iis
sermonis initium sumpsit, ut nobis illa referret, circa quae scientia
de naturalibus versatur. haec autem (inquit) circa corpora et
magnitudines et quae in illis inveniuntur affectiones
versatur, item circa principia quae talis substautiae sunt, nempe
 sensibilis naturalis, quibus omnibus [fere] mundus perficitur et
clauditur. dixit autem [scientiam naturalem] plerumque in
esse, naturalis enim speculationis est, de inani, infinito ac similibus
pertractare, talia vero in his quae superius commemoravit, comprehensa
non invenimus, quoniam antea in Naturali Auscultatione
 retulit, quae de his scire oportuerat. postquam autem de corporibus
meminit, magnitudines addidit: quoniam magnitudo corpore
universalior est, siquidem locus est etiam magnitudo, et similiter
corporis termini, nauralis vero scientia his omnibus perficitur,
nec non affectionibus, quae illis accidunt, corporibus nempe
 magnitudinibusque, quo de genere sunt durities mollities, caliditas
frigiditas, gravitas levitas, densitas et raritas, quae magnitudinis
propria sunt. verum haec omnia communi nomine affectiones
nominantur, quandoquidem ex eorum numero sunt, quae enti ipsi
supervenire solent, sed per accidens tantum; nam consuetudine tantum
 affectionum nomenclaturam illis imposuimus. spectat quoque ad
 

 
eam scientiam, quae de natura dicitur, motus corporum, quae 
gignuntur, principiorumque cognitio, non simpliciter, verum principiorum
huius substantiae tantum, quae natura et forma sunt,
quamvis unum idemque existant, et si invicem dissideant, et materia
 et privatio. naturalis itaque scientia, quemadmodum ante diximus,
his omnibus perficitur. cuius sane ratio perspicua est, deprehendimus
enim scientiam hanc circa res naturales esse, res vero
naturales corpora sunt et quae corpora, ut animal, sortiuntur,
nec minus horum duorum principia, quae forma et natura sunt;
 quamobrem naturalis speculatio circa haec omnia versatur.
non invenimus Aristotelem posuisse motum in affectionum numerum,
siquidem motus, qui in locum fiunt, haud quaquam cum eorum, quae
moventur, transmutatione fiunt, affectiones vero fiunt cum transmutatione,
immo sunt transmutationes quaedam. cum itaque uaturalis
 scientia circa corpora et magnitudines versetur, corporis deinceps
speculationem prosequitur. 
 Continuum est quod dividuum est in ea, quae semper
dividi possunt; idque sane de loco, motu, tempore, superficie
et linea dicitur; etenim haec omnia secantur in id, quod semper
 partitionem recipit, siquidem nuuquam ad iusectabile terminantur.
at corpus, inquit, omni ex parte secari potest, dixit omni
ex pate loco trium mensurarum. qua vero de causa tres mensuras
omnes vocaret, sic exposuit. magnitudines circa lineam, superficiem
et corpus tantum modo inveniuntur, nec citra haec magnitudo
 aliqua inveniri potest, | quare magnitudo omnis his tribus necessario 
clauditur. invenimus autem corpus similiter ad tres demensiones
extendi, quoniam perfectum est, idque eo potissimum
nomine, quaudoquidem ternarius numerus de omni eo dicitur, qoud
perfectum totumque existit. hoc autem Pythagoricorum secta
 attestatur; hi namque totum et omnia [ternario] hoc numero claudi
ac finiri asserunt. et hac de causa haec duo huiuscemodi numero
terminantur, quoniam toti initium, medium atque extremum
in est et ternarius numerus est id, quod primo haec obtinuit.
quamobrem naturae legibus ducimur, ternarium ut numerum in
 sacris administrandis constituamus, ubicunque, necessitatum causa,
supplices ad deum accedimus. potest quoque probari teruarium
numerum esse perfectum et totum illo vocabulo, quod de teruario
numero adhibetur, dico nos omnes. hoc enim non nisi de tribus
primo dicitur, de doubus autem minime nos omnes. sed ambo dicimus,
 de tribus vero extemplo omnes. 
 Perspicuum autem est totum, omnia et perfectum unum et
 

 
idem proprie esse, cum vero secundum subiectum haec inter se differre 
putes, [Aristoteles addit]: at non specie, sed materia distinguuntur.
si enim quantitas seiuncta fuerit subiectum, omnia
dicimus, si vero quae coniuncta est, totum, sin autem completum
 et perfectio in forma, qualitate, vel ceterorum praedicamentorum
aliquo extiterit, perfectum nominabitur. cum autem, quemadmodum
dicebamus, omnia et perfectum unum atque idem existant,
et de ternario numero omnia dicamus, erit igitur ternarius numerus
perfectum quoddam. corpus autem tribus terminatur (in trino enim
 suum esse invenitur) quare convenit, ut perfecti definitio ei competat,
ac in eo suum esse constituatur. cum autem corpus perfectum
esse statuerimus, consentaneum est, ut id ea ratione intellegatur,
ac si dixerimus, corpus in tres dimensiones dividitur, nec
non dicentes ad tres mensuras extendi, per omnes mensuras dividi
 volumus. divisio enim veluti dissolutio ac dissipatio quaedam existit,
quodque dissolvitur ac dissipatur secundum omnes mensuras
et in tres mensuras, tametsi opus non sit, hoc ut illi contingat,
nisi ex eius affinitate cum eo quod non existit, mains est eo, quod
perfectum non est. palam itaque est, eo quod dicimus per omnes
 dimensiones ac tres mensuras, corpus perfectum esse censeri, secundum
partitionem dico ad tres mensuras, ac omnes diametros. reliqua
autem continua dividuntur ad duas dimensiones, et hoc quia
eorum extensio ad duo latera fit; etenim iuxta numerum dimen-
sionum: si una erit dimensio vel duae extiterint, eorum numero
 respondebit divisio. sectabile igitur corpus (uti modo dicebamus)
perfectum esse censetur, quia iuxta diametros omnes dividitur.
sententia autem nostra omne continuum dividi posse, omnibus rebus, quibus
hoc nomen contingit, non convenit. etenim dixerunt quidam, tempus
non nisi secundum rationem dividi posse; insuper alii nonnulli
 affirmarunt, esse in mundo corpora quaedam insectabilia; quidam
in eam sententiam devoluti sunt, ut asseverarent, lineam hoc modo
sese habere, ceterum si corpus esse contingat, quod tribus dimensionibus
plane et absolute minime discernatur, perfectum nequaquam
existimabitur. quare dixit: 
 Magnitudinum, quae dividuae sunt, omnino etiam
continuae sunt, nondum tamen constat, num hic sermo retro
commeet, ut magnitudines continuae dividuae quoque existant.
dividuas namque magnitudines ea ratione continuas statuit, qua
 

 
continuitas illis convenit, siquidem dum dividuas eas esse praedcamus, 
id prima ratione eo sane iure intellegi debet, ut dividua
videlicet magnitudo illa dicatur, quae utique dividi potest; quod
autem esse potest, profecto nondum est, et ea quae iam
 divisa sunt, dividua minime dicuntur, non enim habent potentiam,
ut partitionem admittant, siquidem actu divisa sunt. et quoniam
corpus (ut modo dicebamus) perfectum dicitur, quoniam tres dimensiones
admittit, tametsi ex hac indagine perspicuum non sit, num
continuum omne partibile sit (hoc enim iam in Physicis demonstratum
 est) idcirco alia quoque ratione, corpus perfectum esse
ostendere libuit: 
 Illud autem, inquit, manifestum est, corpus nullo modo
posse in aliud genus progredi, veluti ex linea in superficiem.
dicimus namque lineam, quae unam in se tantum dimensionem
 admittit, in aliud genus ipsa perfectius ferri, scilicet
in superficiem. | superficies itidem, cum duas tantum possideat 
dimensiones, progreditur in corpus, quod perfectius est, tres namque
dimensiones sortitur. minime vero deprehendimus corpus in
aliud quippiam ferri, veluti (exempli gratia) in id, quod quatuor
 dimensiones admittit. ceterae vero duae magnitudines, cum ab
uno ferantur in aliud genus, perspicuum est, nulla alia ratione nisi
defectus nomine hoc illis contigisse. corpus autem, quia talem
transitionem non admittit, ut omni prorsus defectu careat et perfectum
sit, consonum est; erit igitur perfectum. alioquin, si imperfectum
 extitisset, in aliud commearet, quod ipso perfectius
diceretur. cum autem ex dictis palam sit, corpus, ut tale, totum
et perfectum esse, et mundus ipse corpus existat, mundus et totum
erit et perfectum quoddam. 
 Neque totum mundusve hac dumtaxat ratione perfectus existit,
 hoc est, quatenus unumquodque ceterorum corporum illius pars
aliqua est, sed quatenus etiam horum unumquidque secundum suam
formam ad tres dimensiones extenditur. sed haec quatenus se
invicem tangunt, alterum ab altero clauditur, sicuti aqua ab aere
et aer ab igue, siquidem unumquodque horum subsistit, cum alterum
 sibi finitimum attigerit, et hac ratione non erunt perfecta, hoc est,
quatenus ad finem sibi finitimum singula illorum pergunt, et a
superiore elemento clauduntur. nec non quodlibet eorum aliqua
ex parte multa existit, iuxta corporum contentorum numerum;
quamobrem minime perfecta erunt, siquidem perfectio in se completa
 est et non ad aliud comparata. et hunc in modum perspicuum
est, ea corpora, quae veluti mundi partes sunt, perfecta
 

 
non esse. Mundus autem non est perfectus, secundum quod ad tres 
diametros et ad omnes diametros extenditur, et imperfectus, quatenus
terminatur, verum secundum hunc modum quoque in imnes
porrigitur, quemadmodum nomen ipsum significat. 
 Itaque cum declaratum sit, totum esse perfectum, quatenus nil
aliud extra ipsum invenitur, a quo claudi possit, quinimmo ab eo
omnia clauduntur: rationi consentaneum fuit, ut diceret, quonam
modo nil aliud extra ipsum inveniatur, num quia infinitum sit,
post infinitum aliud quidpiam inveniri minime possit. atqui disquisitionem
 hac de re distulit, cum nonnullis, quae illi praecedunt, apprime
indigeat, et de caelesti corpore pertractare aggreditur. cum enim
de eiusmodi corpore verba facere sibi poposuerit, hoc in libro a nobiliore
eius parte, quae orbis dicitur, exorditur, ubi terminatum,
rotunda figura praeditum, ingenitum incorruptibilemque esse monstrabit.
 primo igitur esse eiusmodi corpus contendit, quoniam huius
sermonis perscrutationem relegavit in secundum librum de Caelo,
de ceteris autem corporibus in Tertio et Quarto libro disseret.
dixit: utrum totum terminatum sit magnitudine, quandoquidem
tempore infinitum esse potest, verum de parti bus eius secundum
 formam verba faciet nempe de orbe, igne, terra, nec non de
reliquis corporibus. cum autem de iis corporibus ei dicendum
sit, ab eorum motibus exorditur. at ue quispiam existimaret,
ex iis quae secundum accidens, et non per se sunt, illorum
esse tractationem, omnia corpora, inquit, naturalia, secundum
 se ipsa mobilia esse secundum locum dicimus; motus
enim eorum causa non fortuito, sed per se in illis consistit, eorum
enim unumquodque existit, quoniam natura praeditum est, natura
vero motus initium est. 
 Quare a motus perscrutatione exorditur: motus inquit,
 omnis localis aut recto ordine aut rotundo aut ex
his corapositus est. causa autem, propter quam motus simplex
duos tantum habet motus, est quoniam simplices magnitudines,
hoc est dimensiones, quae motui annectuntur, [non plures quam]
duae inveniuntur, recta nempe et rotunda, quamobrem
 hic de linea ipsa mentionem faciens, minime quidem secundum
geometricam rationem eam considerat, sed quatenus lineae dimensiones
sortiuntur. si autem localis motus est, diameter, hoc est
dimensio, omnino invenitur. dicendo autem diametros omnino inveniri
effectricem principalemque motus causam non assignat, sed hoc sigui
 loco tantum dictum est; minime namque necessarium foret, si plures
 

 
quam duae diametri extitissent, [plures quam duos motus
at si diametri non nisi duae fuerint, consentaneum erit omnino, ut
motus quoque duo tantum esse dicantur; nou enim fieri potest, ut
ullus sit absque dimensione motus. quid vero obstat, quominus
 dimensio absque ullo motu inveniatur? duo igitur sunt
motus, tertius vero ex his compositus existit. | at quoniam in 
naturalium motuum numerum Aristoteles eos collocare intendit,
quorum alter a medio, alter ad medium, alter vero circum medium
fieri consuevit, idcirco, inquit, is quidem motus in orbem
 fertur, qui circa medium fit. — cum autem περὶ τὸ μέσον et non
περὶ μέσον dixisset, id significare voluit, quid sit illud, quod φυσικὸν
σῶμα appellamus — et quod motus ad supera inferaque duo motus
sunt, qui recto quidem ordine instituuntur, motus nempe, qui a
medio et ad medium feruntur. neque etiam hoc in loco ἐπὶ μέσον
 et ἀπὸ μέσου dixit, sed ἐπὶ τὸ et ἀπὸ τοῦ cum autem dimensiones
duae sint, hoc est recta et rotunda, ac recta dicatur, quae vel in
imum locum, vel de imo sursum versus fertur, quae ambo simplicium
naturalium corporum motui annectuntur, evenit ut corporis
naturalis simplices omnes motus, cum a medio aut ad medium,
 tum circum medium fieri necesse sit, hoc igitur aliqua ex parte
necessario sequi videtur ea, quae diximus initio libri, hoc
est ut totum et pevfectum ternarium numerum insequantur eodemque
iure corporis naturalis motus, quoniam triplex existit, eadem perfectione
et complemento corporum numerum insequitur. cum itaque
 simplex motus rebus, quae vel a medio, vel ad medium feruntur,
accomodetur, eaedemque res naturales sint, ad corporum speculationem
ex eorum motibus regreditur. siquidem naturalium corporum
motus eorundem numerum definiunt; quodlibet enim corpus proprio
suo motu praeditum est, motus namque in re mota consistit. 
 Cum autem corpora quaedam simplicia sint et quaedam
ex simplicibus composita, fiet necessario, ut motuum quoque
nonnulli simplices sint aliique ex simplicibus compositi. ac
nonnulli ex iis quodammodo compositi inveniantur. Aristoteles
antem dicit simplicia sunt corpora, quae motus principium
 secundum naturam habent. dixit secundum naturam, ad
differentiam animalium et plantarum. siquidem haec quoque principium
motus sortiuntur, verum secundum animam, minime autem
 

 
secundum naturam hoc illis inest. anima enim, quae in plantis 
consistit, minime ut natura illis inest, veluti natura, quae in igne
terra reliquisque elementis invenitur. per ea autem, quae his
cognata sunt, inellegi debent, quae species eorum sunt, neque
 limites eorum egrediuntur, ut caligines, fumus ac rores sunt, quae
vapores nominantur. dixit autem motuum nonnullos esse simplices,
nonnullos vero ex illis quodammodo compositos,
non ut id insinuaret, quod composito motu sursum (inquam) ac
deorsum simul fertur, quoniam hoc dissentaneum est ac fieri
 nullo modo potest, siquidem confringeretur id, quod ea ratione
moveretur. sed id intellegi debet, secundum quod unico motu et ipsum
movetur; verum ille motus est veluti confusus quidam motus ad
duas partes, cui quidem sententiae sequentia adstipulantur, dum
inquit Aristoteles: et quae hoc iure se habent moventur secundum
 id quod iu illis praevalet, ut si trabs (exempli gratia)
igni corripiatur, hac de causa motus eius terreus deorsum inclinans
praevalet. cum itaque ut concessum sibi sermonem accepisset,
duplicem esse motum, ideoque dimensiones duas, hoc est duas
lineas inveniri, nec non simplicem esse motum, qui vel a medio,
 vel ad medium, vel circum medium fieri consuevit, et corporum
nonnulla simplicia esse, nonnulla vero composita, ac simplicium
motus esse simplices, compositorum vero compositos, haec autem
ab eo moveri, quod om illis praevalet, nec non etiam positum sit,
omnia naturalia corpora non per accidens, sed per se moveri, hoc
 explicare incipit corpus inveniri, quod rotundo motu feratur. hoc
autem iuxta hunc ordinem disponitur. 
 Si motum aliquem simplicem esse contingat, et is, qui
secundum circulum fit, simplex existat, in simplici corpore erit.
etenim si quispiam dixerit, corpus, quod in orbem movetur, esse compositum,
 et composita corpora (quemadmodum dicebamus) ab eo, quod
in eis superat, moveantur, consentaneum est, ut vincens in eo corpore
composito haud dubie corpus simplex existat. cumque victoria
praevaluerit, erit eius motus iuxta victoriam illius corporis; quamobrem
necessarium erit esse aliquod corpus simplex, cui tantum
 conversio accomodetur. consentaneum itaque erit, ut ordine oratio
recenseatur: si motus simplex inveniatur et ille, qui fit in orbem,
simplex existat, simplicis igitur corporis propria erit conversio.
atqui datur prius, dabitur igitur necessario et consequens. sed
Aristoteles huiuscemodi demonstrationis forma minime usus est, siquidem
 ipse autecedentis loco ea posuit, quae antea retulit, videlicet
simplicem motum inveniri, quoniam simplicia | corpora reut 
 

 
periuntur, uec non simplicium corporum motum esse simplicein, 
siquidem motus, qui in orbem fertur, simplex existit. etenim duao
tantum simplices lationes sunt, recta scilicet et rotunda, quandoquidem
simplices dimensiones, hoc est magnitudines, duae existunt.
 quod vero conversio debeat simplici corpori aptari, inde perspicuum
est, quia eiusmodi corpus in orbem fertur. etenim si corpus,
quod in orbem movetur, compositum esse statuerimus, cum dictum
a nobis sit, compositorum corporum motum fieri vi dominantis, consentancum
itaque erit, ut in mundo simplex aliquod corpus inveniatur,
 cuius conversio propria existat. hac itaque conclusione
deducta, nempe corpus aliquod inveniri, quod natura sua in circulum
feratur, ad alia progreditur, ex quibus haec eadem conclusio deducitur.
verum antequam posteriorem sermonem aggrediatur, cum
ex his deductum sit, omnino consentaneum esse, ut in mundo aliquod
 corpus inveniatur, addidit Aristoteles deinde secundum naturam
autem impossibile, si uniuscuiusque corporis unus
motus proprius existit. haec autem sententia ita intellegi debet,
ac si dixisset, quod si ignis sit, vel aliquod quatuor elementorum,
quod in circulum feratur, non erit rationi cousonum, ut conversio
 horum alicui secundum naturam insit, si unicuique corporum unus
accommodetur naturalis motus, ac definitae sint naturales motiones.
itaque iuxta syllogismi formam declaratum est, cousonum esse, ut
corpus aliquod inveniatur, quod non absolute, verum secundum
naturam in circulum moveatur. 
 His igitur ita indicatis, aliam deinceps orationem prosequitur,
quae est eiusmodi. motus praeter naturam contrariatur
motui, qui secundum naturam existit, et motus, qui
naturali motui adversatur, unus est (unum enim uni contrariatur),
motus igitur praeter naturam unus existit. dum vero aliquod
 elementorum motu, qui in orbem fertur, movebitur, quoniam
eiusmodi motus simplex est, erit illi praeter naturam, siquidem
horum corporum naturalis motus rectus est; rectus vero motus motui
recto contrariatur, sicuti motus, qui ad supera fertur, ei adversatur,
qui deorsum tendit, et e converse, igitur motus hie, qui in circulum
 fertur, unicuique illorum, hoc est propriorum, contrariatur. et si
elementorum aliquod secundum naturam in orbem feratur, duos sibi
invicem contraries motus possidebit, quod sane ridiculum est ac
valde absurdum. non itaque eo movebitur motu, qui in orbem instituitur.
necnon rationi conseutaneum est, ut motus, qui in circulum
 fertur, dum simplex fuerit, alicuius corporis lyraeter quatuor elementa
proprius sit. baec autem oratio praecedentem insequitur, ac
iuxta ordinem in praecedenti oratione observatum, quae dicta a
nobis sunt, manifesta avadunt. ceterum eiusmodi sermouem subsequens
etiam insequitur, modo ei annectatur, ac unica oratione simul

 
explicentur, ille nempe qui dicit palam igitur est, aliquod f. 3r
in mundo inveniri corpus et reliqua, quae dcinceps sequuntur.
verba aufem, quodsi ia muudo aliud corpus inveniatur,
quod praeter naturam in circulum vertatur, omuino
 hahehit naturalem qnendain motum: (eiusmodi verba) ita intellegenda
sunt, siiiuideui dixiuius practer naturam, hoc comparatione
tantum est ad eum, qui secundum naturam existit, et
fieri uon potest, ut corpus externa latione praeditum sit, naturali
vero careat. nee alia relinquetur ulla anturalis molio, siquidem
 motus ad supera atque ad infera quatuor elemeutis secundum
naturam inest. ratioue igitur cousentaueum est, ut motus, qui
secundum circulum fit, minime praeter naturam existat, ac quinto
corpori omuino accommodetur. congruum itaque erit, ut quintum
aliquod ac simplex corpus inveniatur. 
 Idem praeterea, hoc est in mundo quintum corpus inveuiri,
alia quoque ratione hunc in modum explicatur. conversio ea latione
perfectior est, quae recto ordine fit, ilia siquidem inter perfectas
lationes connumeratur, rectae lineae vero motus minime perfectus
existit. cireulus euim figurarum omnium perfectissimus est, siquidem
 neque additiouem admittit neque defectum, sed de numero eorum
est, quae perfecta gignuntur. at nulla recta linea perfecta existit,
cum si finita, tum etiam si infinita censeatur. si enim infinita
existimetur, cum indefinita ac indeterminata sit, perfecta esse non
potest, si vero finitam illam iudicabis, poterit et incrementum et
 decrementum suscipere et sic diminuta erit. perfectum insuper liabet
exordium, medium atque extremum, quae in circulo tantum deprehenduntur,
in recta autem linea nulla ratione inveniuntur. in
eo euim, quod fiuem nou babet, qua ratione haec reperiri possunt,
in quantum fuerit infinitum? fiuitum vero, cum fieri non possit,
 ut medium habeat, quo iure etiam baec babere poterit? | etenim f.
si additionem susceperit, qui fieri potest, ut unum idemque medium
custodiat? . . . cum autem conversio motu recto prior sit: igitur quod
conversione movetur, eo prius erit, quod recto motu defertur. una
est enim proportio, quam hi duo motus inter se habent. at corpora,
 quae recto motu feruntur, simplicia sunt, et consonum est, ut
id, quod prius simplici est, simplex quoque existat. igitur quod in
circulum movetur, congruum est, ut simplex sit, sique non erit
unum ex quatuor elementis (motus namque elemeutorum recti sunt)
relinquitur ut eiusmodi corpus existat. congruum vero nou est,
 ut sit aliquod corporura compositorum, primum quoniam corpus
simplex est (ut superius iudicatum fuit), cum simplici antiquius sit;
 

 
deinde si quod in circulum movetuv, compositum extitisset, ab eo, 
quod superat in illo, motus eius proficisceretur. ex his igitur perspicuum
fit, corpora composita mokeri, si antea motus orbcularis
cumque eiusmodi motus alicuius quatuor elernentorum proprius
 non sit, igitur consentaneum est, ut quinti corporis proprius
existat. 
 Quod non modo iis, quae dicta sunt, verum alia ratioue hunc
in modum ostenditur. motus enim aut naturalis, aut praeter
naturam est, qui alicui corporum praeter naturam inest,
 is alterius naturalis erit, hic autem sit veluti motus deorsum.
unusquisque enim motuum alicuius elementorum naturalis
existit, qui ceteris elementis praeter naturam convenit. cum autem
rotundus motus unicuique elemeutorum praeter naturam couveniat,
quinto corpori secundum naturam competet. quare consentaneum
 erit, ut quintum corpus inveniatur, cuius conversio naturalis existat. 
 Practerca vero conversio aut naturalis aut praeter naturam
erit. si naturalis, perspicuum est, quod quinto corpori inerit
secundum naturam. non enim fierit potest, ut alicui elementorum
accommodetur, haec namque alios praeter hunc naturales motus
 sortiuntur. et cum statuerimus corpus, quod in orbem rotatur,
motu praeter naturam, eoque continue moveri, (dixit autem continuo,
ut eum motum insinuaret, qui versus medium defertur) hoc
irrationale erit. namque si motus eius fuerit praeter naturam, et omne,
quod movetur motu praeter naturam, vi movetur, proptereaque illi
 interitus contingit, sicuti id in omni eo videre licet, quod eiusmodi
motu movetur: necessario fiet, ut conversio corruptionem quoque
admittat. at corruptionem non admittit (alioquin infinitis antea
seculorum aetatibus hoc ei contigisset); non itaque praeter naturam
est, itaque relinquitur, ut naturalis sit. quare cum nulli elementorum
 secundum naturam conveuiat, necessario etiam fit, ut quinto
corpori accommodetur. deinde dicif, palam itaque est ex hoc dicto,
quod si eiusmodi motus igni inesset (ut quidam opiuati
sunt) necessario non tantum motus deorsum erit ei praeter naturam,
sique praeter naturam erit, corruptionem admittit. igitur conversio
 iuxta seutentiam eorum, qui eam igni accommodarunt, multiplicem
corruptionem recipiet. et eae quoque rationes, quibus alii praedicta
infringere couautur, sunt gravissimae. hoc vero sermone ahsoluto inquit
deinceps, corpus quod in circulum vertitur, ingenitum est ac
immortale. 
 Cum autem pro hypothesi statuisset, quod contrario caret, ac
insuper adduxisset nonnulla tanquam supposita, alia vero
 

 
demonstratioiie comprobata, hoc cleinceps hunc iu Diodum 
prosequitur : corpus (quintum) uec leve, nee grave existit, declaratque
quo iure id uecessarium sit; ac de eo primo memiuit, quod
hoc loco sat sibi erat, retulitque, quid grave, quid leve esse dicatur,
 quaudoquidem de his erit absoluto sermone in Quarto Libro pertractaturus. 
 Eorum autem quae dicta suut, haec supposita fuere, nempe
motum, quo aliquid per locum movetur, esse de numero eorum,
quae uaturalibiis coporibus per se iusuut, ac simplices motus inveniri
 iuxta meiisuram simplicium linearum, uec uon ex numero
specierum motus, simplicium corporum uumerum deprehendi (dixi
specierum motus ut eos motus insinuarem, qui in circulum, et
qui recto ordine fiunt quique elemeutorum quatuor proprii existuut)
nee non motuum nonnullos simplices esse, uonnuUos vero composition,
 compositosque motus fieri ratione eius, quod iu eis praevalet,
ac eum motum qui alicui corporum secundum naturam inest,
inesse alteri praeter naturam, unique unum coutrariari, uec non id,
quod sursum et deorsum fertur, esse id, quod a medio et ad
medium movetur, ac rotundum motum eum esse, qui circa medium
 instituitur, uec nou motum praeter uaturam, cum simplex fuerit,
coutrarium esse, siquidem consentaueum non est, ut omne id, quod
inest alicui praeter uaturam, contrarium habeat, tamesti id, quod
praeter naturam est, ei contrarium sit, quod secundum uaturam | 
existit. 
 Haec sunt quae in praecedeutibus supposita fuere, quae vero
conqorobavit haec sunt: nempe iu mundo corpus simplex quintum
inveuiri, quod secundum naturam in circulum movetur, quodque elementis
quatuor perfectius atque antiquius existit. 
 Deinceps ait: ex hoc autem sequitur, quintum corpus non
 esse grave, neque leve: grave enim est id, quod natura
sua ad medium defertur, et reliqua, quae iuxta illius ordinem
subsequuntur. deinde dicit, necessarium autew, est ut
quicquid ad supera vel ad infera movetur, aut gavitatem,
aut levitatem, aut utramque simul sortiatur.
 dixit utramque simul, etenim aqua et aer et gravitate et
levitate praedita sunt, hae vero iu illis minime ea ratione in-
veniuntur, quasi unumquodque eorum et grave et leve existat;
fieri namque hoc uuUo modo potest, non enim dicimus unumquodque
eorum grave et leve esse, si ad unum et idem referatur. verum
 grave erit comparatioue ad aliud, sicuti aqua gravis est, si ad aerem
conferatur, et comparatioue ad duo diversa. 
 

 
 Quippe cum gravis ac levis definitionem retulisset, dixissetque
grave esse id, quod natura sua fertur deorsum, leve autem, quod 
natura sua sursum versus nititur, ac definitionem cuin definito converi,
in definitum ipsum tandem regreditur dicens, omne, quod deorsum
 tantum movetur, grave est, leve autem, quod ad supera
dumtaxat evolat. hoc autem ideo ab Aristotele factum puto, ut
hinc perspicuum evaderet, corpus, quod in orbem movetur, non
esse grave, enque leve, non enim a medio, vel ad medium, hoc
est sursum et deorsum, enque secundum neque praeter natiram
 movetur. praeter naturam quidem nulla duarum motionum
movetur, quandoquidem si praeter naturam deorsum moverotur,
huic contrarius, uempe is, qui ad supera iustituitur, uecessario ei
naturalis extitisset; sed couversio fuit eius naturalis motus; igitur
cougruum erit, ut sint in eo duo naturales motus, uni praeter naturam
 motui contrarii; sed antea a nobis positum fuit, unum uni
contrariari. quodsi ad supera praeter naturam moveretur, idem
sermo sequeretur. neque etiam fieri potest, ut aliquo horum duorum
motuum secundum nauram moveatur, quandoquidem motus eius secundum
naturam conversio existit, ac unus est uniuscuiusque corporis
 naturalis motus. si autem aliquo duorum motuum, hoc est
sursum vel deorsum, moveretur, esset utique unum ex iis corporibus,
quae secundum naturam aliquo borum duorum motuum moventur.
si enim ad supera moveretur, ignis, si vero ad infera, terra extitisset.
at cum nullum horum duorum sit, igitur consentaneum est,
 ut neutro illorum motuum feratur. et quoniam circulare corpus
non movetur sursum nec deorsum, quod autem nee sursum nec
deorsum movetur, nec grave, nec leve existit ... at corpus, quod in
circulum vertitur, non moveri sursum nee deorsum, id negative expressum
est. sed haec propositio, in qua dicitur movetur nec sursum
 nec deorsum, non pracdicatur negative, siquidem indefinitum tantum
sermonem demonstrat, veluti si quis dicat, hic est non sanus, vel
est non iustus. propositio enim in qua dicitur, Xanthus est non
iustus, non est propositio negativa; etenim propositio negativa ea
est, in qua dicitur, Xanthus non est iustus. et eius oratio ab eo
 

 
pendet dicto, nempe grave et leve est id, quod natura sua aut sursum
aut deovsum movetur, et corpus, quod in circulum fertur, non
invenitur sursura vel deorsura moveri. eius autem, quod subdidit
deinde Aristoteles, vera sententia (ut arbitratur Alexander) nec
 congrue explicata est nec rationi consona est, atque (Alexander ipse)
diverso modo inteipretatur, cuius hercle interpretatio nec consona
mihi videtur, nee congruum est, ut ex Aristotelis verbis eliciatur.
Et arbitratur sententiam, quod corpus circulare grave sit et
non leve, eiusque motus quoque, quo monetur, quod non sit circularis,
 ab eius partibus diverso modo probari posse, siquidem ait,
posset quispaim conendere hanc demonstrationem nondum sufficere,
nempe quod eiusmodi corpus non sit grave neque leve, cum suapte
natura nec sursum nec deorsum feratur — tali enim modo corpus
neque grave esse neque leve confimavera — possibile namque esset,
 ideo non ferri deorsum, quia super cetera corpora uatat et in profundum
ne demergatur prohibetur, sicuti undequaque sustentata in reliquis
corporibus deorsum quidem ferri posse, et gravitatem habere
videmus, sed deorsum non feruntur, non quia ipsa gravitatem non
habeant nec quatenus natura sua non moveantur deorsum, sed
 quia prohibentur, ne eiusmodi motu moveantur. isthaec namque
asserenti hunc in modum poterit responderi. si verum esset, ut
totum hoc corpus deorsum non praecipitetur, quoniam undequaque | 
quodammodo sit sustentatum et omui ex parte probibeatur, ne eiusmodi
motu feratur, at eius partes sicuti aliquod anstrum, vel quaevis
 alia pars absolute, cum eo modo non sint sustentatae, nec ceteris
corporibus emineant deorsum moveri poterunt, cum nihil obstet, quominus
tunc pars ea gravis inveniatur. cuius ratione totum ipsum
gravitate quoque praeditum esse coguosceremus; etenim si non fertur
deorsum, quoniam omni ex parte ab hoc prohibitum est, secundum
 naturam vero illi non minus quam partibus motus deorsum competit,
atque grave existit. quemadmodum enim in natura partium motus
deorsum reperitur, ita quoque in natura totius reperiri debet; quo
enim parva terrae portio movetur, eo et tota terra defertur; nunc
vero quia eius pars non movetur deorsum, gravitatem non liabet.
 igitur consentaneum videtur, ut eodem iure totum ipsum se babeat,
eadem est enim natura totius et partis, hoc itaque illi necessario
continget, dum eius partes perscrutabuntur, nempe ut nec
grave, nee leve existat. deinde quod natura sua eo motu non moveatur,
qui rectis liueis fit: partes enim huius corporis motu recto
 secundum naturam minime moventur, ut sol vel quaevis alia
orbis pars, neque etiam violenter eo motu moventur. id omne autem
 

 
quod parti tribuitur, contingit etiam toti; ratio namque otius et 
partis una eademque est. 
 Cum itaque satis hoc in loco demonstratum sit, inveniri in
mundo corpus quintum simplex, elementis quatuor antiquius ac
 louge praestantius, gravitatis levitatisque expers, deinceps explicavit,
eiusmodi corpus neque ortum neque interitum suscipere neque
incrementum alterationemve, primoque ingenitum esse tale corpus,
hunc in modum docet. 
 Quicquid oritur, ex coutrario et subiecto aliquo oritur,
 et in contrarium (corrumpitur). non enim aequum est, ut ex eo, quod
non est, possit quippiam generari, ut in Physicis demonstravimus.
corpori autem quod in circulum vertitur, nihil coutrariatur, ut paulo
post perspicuum erit; nec ullum subiectum habet, (alibi enim declaratum
est materia id carere): igitur corpus, quod in circulum movetur,
 ingenitum existit. nec non eisdem propositionibus hoc in
loco declaratur, id interitum non recipere. quod eteuira corrumpitur
ex contrario quoque subiectoque in contrarium corrumpitur, et
in universum coutraria omnia contrariis quoque corrumpuutur, contrarium
namque fit ex corruptione contrarii in hoc contrarium. diximusque
 omne, quod corrumpitur, a suo etiam contrario corrumpi,
quoniam eius corruptio ab eo provenit, in quod transmutatur. sanitatem
namque a morbo corrumpi dicimus, quaudoquidem in eundem
transmutatur. et in universum, dum a contrario et in contrarium
dicit, earn contrarietatem intellegi vult, quae est secundum genus,
 quaeque forma et privatio est, inter has namaque vere contrarietas
intelligitur. cum igitur demonstratum sit, conversionem non habere
contrarium — hoc vero demonstratum est — ergo id, cuius motui
nullus motus coutrariatur, contrarium quoque habere non potest. si
enim naturalia corpora ideo naturalia dicuntur, quoniam principium
 motus in se habent, igitur contrariorum etiam pari modo
motus contrarios esse dicimus, sicuti simplicia quoque corpora
dicuntur esse simplicia, quatenus simplicium motuum initiam in se
habent. et secundum hoc, quia natura existens in illis quidditas eorum
est, formaeque illorum substentaculum. At prima oratio vera est,
 igitur secunda quoque vera existet. Aristoteles dicit: invenimus
igitur naturam id quod futurum erit generabile et quae deinceps
sequuntur. 
 Post haec ostendit quintum corpus neque augmentum neque
additionem admittere. crescit namque augeturque corpus, quando
 

 
nutritur — sit autem quod nutritur, veluti hepar — dum aliquod 
cognatum advenit ac in eius materiam fiierit transmutatum.
at non invenimus in eiusmodi corpore huius rationis materiam.
caro etenim nutritur, cum ei quippiam familiare adiungitur, quod
 in proximam eius materiam, quae sanguis est, permutatum fuerit;
hie igitur sanguis erit illi similis, nec non secundum eius substantiam
carni adhaerens, eiusdem alimentum evadet. nos vero non invenimus
in cireulari corpore materiam, ut sanguinem vel quippiam ei
simile, ac in universum nullam in se materiam habet, quemadmodum
 hoc alibi a nobis demonstratum est. praeterea nullum huic
corpori contrarium invenitur, a quo transmutari ac in illud conveti
possit. nutrimentum | igitur non habet, siquidem nutrimentum 
in naturam eius quod alitur permutatur. Alexander autem aliter hunc
sermonem interpretatur. eodemque iure possumus vere dicere
 quod hoc corpus alterationem non recipiat, alteratio namque
motus est ad qualitatem. in Categoriis autem declaratum est,
quatuor esse qualitatis species, quarum prima habitus dispositioque
est, secunda naturalis potentia habilitasve, ut aptitudo ad artem cursorum
capessendam, tertia vero species activae (sic) qualitates (παθητικαί)
 sunt, dum quis (exempli gratia) erubescit, incalescit, delectatur,
vel simili modo afticitur, quarta autem ea est, in qua figurarum species
consistit, ut rectum, rotundumque. 
 Atqui ea tantum alteratio, quae ad quartam hanc qualitatis
speciem fit, cum perpessione minime evenit. idque facile videre
 licet in eo, quod cireulari triangularique figura praeditum sit; non
enim cum delectu verecundiave, dolore aut calore hoc illi evenit.
ea autem alteratio, quae iuxta primam qualitatis speciem fit, nempe
habitus, ac etiam iuxta secuudam, ut ignobilitas, dignitas, doctrina,
valetudo invaletudoque, non mai suscepta passione oriuntur, nisi quod
 habitus passiones non sunt, iuxta tertiam autem speciem sunt qualitates
κατὰ πάθος. quod autem hoc in loco intendimus, est nempe: nos
invenimus omnia naturalia corpora, quae secundum qualiatem
alterantur, augmentum quoque accretionemque suscipre,
veluti plantae sun, animaliusm corpora et elementa, sicut
 ignis, aqua, nec non reliqua elementa. Si itaque circulare
corpus neque augmentum, neque accessionemnea corruption em
admittit, quemadmodum declaravimus, igitur neque etiam
alterationem recipiet. et inquit Aristoteles id vicissim in naturalibus
corporibus retrocommeare: ut omne naturale corpus passionem
 recipiens crescit decrescitque, quemadmodum ad sensum
videmus, ita corpus omne, quod incrementum decrementumque admittit,
alterationem atque passionem recipit. dixit ut videmus,
 

 
quandoquidem iis de rebus hic sermonem habemus, quae nostris 
sensibus sibiciuntur. neque hac ratione sibi ipsi Avistoteles adversatur
in Caegoriis dicenti, necesse omnino non esse, ut omne
id, quod alteratur, crescat augeaturque, siquidem hoc in loco dixit,
 id, quod recipit alterationem κατὰ πάθος, augmentum quoque atque
accietionem recipit, quamvis illius accretio augmeutumve secuudum
eius transmutationem minime fiant. nec te praetereat velim, ex iis,
quae dixiraus, elici non posse, quintum corpus absolute quamcunque
alterationem non admittere, sed quod affectrices alterationes non
 admittat, quae secundum transmutationem fiunt. 
 Colligendo deinceps ea,quae dixerat, ait: et mundus neque ortum
neque interitum admittit, et reliqua, quae deinde sequuntur. hoc
autem manifestum erit, ut Aristoteles iuquit, si quis hisce fidem adhiburit,
ac demonstrationis loco ea statuerit, quae in praecedentibus
 sumpta sunt a nobis, haec autem sunt, omne, quod fit, ex contrario
in contrarium fieri, omueque, quod crescit atque augetur, tunc accretionem
et augmentum sumere, cum sibi simile quidpiam adiungitur
in eiusque substautiam transmutatur et reliqua bis similia. 
 Videtur autem et nostra sententia iis, quae apparent,
 attestari et ea quae apparent ac perspicua sunt, nostrae sententiae
attestari. per ea autem, quae apparent, manifestas omnibusque
hominibus cum Graecis, tum Barbaris, communes scientias
intellegimus. ei namque in eam existimationem ac animi notionem
praeveuere, ut supremum eum locum, qui mundum ambit, corpusque,
 quod eo in loco consistit, glorioso Deo soli attribuereut. quamobrem
invenimus eos versus eum locum manus extollere annuereque
eo potissimum tempore, in quo creatori preces effundunt atque
ad eum confugiunt. fatentur namque ac aequum fore arbitrantur,
immortale esse illud corpus ingnitumque. etenim dignitas, perfectio
 continuaque perpetuatio ad immortalitatem consequuntur,
quae omnia per ea, qua apparent intellegi voluit. sententia igitur
antea memorata, scilicet corpus, quod in orbem convertitur, ingenitum
esse ac immortale nee ullam transmutationem perpeti
posse, huic cognitioni attestatur; et baec etiam cognitio, quae omnium
 hominum applausu manifesta evasit, nostrae senteutiae attestatur.
quod si ea, quae dicta sunt a nobis, ex manifesta communique
hominum scientia veritati cousentanea sint, ac divinum corpus
in mundo inveniatur (quemadmodum certe ac vere invenitur,)
sequitur ex hoc, quod dicebamus, nempe corpus, quod in orbem
 convertitur, ingenitum esse ac immortale, quandoquidem huius rei
indubiam fidem facit communis omnium sententia. insuper per ea
etiam, quae ad sensum videmus suam sententiam comprobavit. ait
 

 
namque: et id etiam contingit ex iis, quae ad sensum videmus, 
quantum fieri potest, ut in hominum animis sit ac penes illos
vere dicatur. etenim scientia, | quae ex communi omnium sententia 
desumitur, longe verior ac dignior est ea, quae ope sensuum acquiritur,
 ob illorum obscuritatem atque crassitiem, nisi quod seusus
quoque homini modam quendam praebent, quo manu ducatur in certitûdinem
rei veritatisque cognitionem. poterit autem is serrao comprobari
ac stabiliri per ea, quae ad sensum apparent, si quis totam praeteritum
tempus, quodque ex hominum memoria firmiter tenemus,
 observaverit custodieritque. is enim nullam unquam in caelo, nec
in suprema aliqua eius parte, veluti in spbaera inerrantium stellarum,
aut in quavis alia illius parte, sicuti in errautibus stellis ac earum
spaeris, mutationem factam couspiciet, quandoquidem figura,
motus illarumque meusura secundum magnitudinem uno atque
 eodem modo se babet, nec non etiam eodem iure se habet, quicquid
in stellis conspicitur. 
 Quinimmo et ipsum caeli nomeu, quod ceteris dignius est,
eodem modo semper ad baec usque tempora traditum est, quod
probat veteres in eadem, qua posteriores sunt, de caelo seutentia
 fuisse. veteres namque caeleste corpus aetbera nominarunt, quod
semper eodem modo ad hoc usque aevum traditum est. cuius
nominis appellatioue continuum motum intellegebaut. verae etenim
sententiae perpetuo inter homines circunferuntur. consentaneum
est igitur, ut quod de eo a nobis edoctum est, nec novum nec
 dissentaneum existat, sed iam a veteribns ipsis depromptum. ea
namque, quae modo a nobis dicuntur, non nisi ea sunt, quae iam
antea prolata fuere, nilque diversum de mundo unquam opiuati
snmus ab eo, quod ipsi veteres sunt contemplati. eaedem namque
non raro repertae sunt diversorum hominum sententiae diversis
 temporibus prolatae, dum rerum veritatem indagantes eam adepti
sunt ac necessariam fecerunt. Anaxagovas autem nomen caeli
non recte interpret atus est, dicendo caelum appellari [aethere]
ἀπὸ τοῦ [αἴθειν, ὅ ἐστι τὸ] καίειν; nomen igitur, quo
igneum significat. 
 Palam est itaque ex dictis, fieri non posse, ut praeter
haec quinque simplicia corpora, simplex aliud corpus inveuiatur.
cuius sane Veritas certitudoque ex motione desumitur, siquidem
simplicis corporis motus, congruum est, ut sim
plex existat. atqui simplices motus recti ac circularis tantum
 sunt, hi vero soli, videlicet motus linearum simplicium, duarum diquantum
 

 
mensionum simplicium sunt. verum quatuor elemeuta rectae 
lineae motu feruntur, qui deinde in eos discernitur, qui sursum
quique deorsum pergunt; circulari autem motu quintum corpus
movetur. et quoniam inventae motiones in quinque iam dicta
 corpora deducuntur, nee praeter has ullam inotionem dari contingat,
igitur consentaneum erit, ut praeter haec quinque nullum
aliud corpus inveniatur. si euira coiiversio iu plures motus secaretur,
sicuti rectae lineae motus, qui in duos invicem coutrarios
motus partitur, quorum alter sursum, alter vero deorsum movetur,
 fiet utique necessario, ut alterum simplex corpus motur illi opposito
moveretur. cum vero nullus motus conversioni contrarius inveniatur,
neque igitur aliud corpus praeter haec quinque inveniri licebit. 
 Caeli autem volubilitati nullum contrariari motum, hunc in
modum osteiidi potest, si ea illi motio miuime adversatur, quae
 ceteris motionibus aptior et dignior esset, quae illi contrariaretur,
multo igitur minus ea, cui minime convenit, ut illi opponatur, dictae
motioni coutraria extiterit, at rectae lineae motus, qui ceteris
motionibus aptior cnm sit, maxime conversioni contrarius esse
deberet, tamen ei nou contrariatur, igitur rationi quoque consonum
 erit, ut nullus alius motus non rectus conversioni contrarius
existat. hunc vero motum contrarium non esse hac ratione declarari
potest, concavum convexumque si unum alteri conferatur, duo
sibi invicem opposita aestimabuntur; at si veluti res una, nempe
ut rotunda linea, statuantur, concavitas convexioque veluti duo relativa
 erunt, quae ad earn referuntur, aestimabiturque rotundum
recto contrariari. [quare] si motus aliquis invenitur conversioni
contrarius, eum esse rectum convenit. verum conversio
motui recto non coutrariatur, siquidem rectus motus suis
partibus, hoc est positione, coutrariatur; motus enim sursum motui
 deorsum contrarius est; inter rectum autem rotundumque motum, si ad
loca respexerimus, contrarietas inveniri non poterit. pyaeferm quoniam
contrarietas, quae est in motu recto, in partium eius essentia
reperitur, siquidem motus sursum motui deorsum coutrariatur,
fieri non potest, ut inter eum conversionemque alia contrarietas deprehendatur,
 siquidem contrarietas cadit in eum ob locorum contrarietatem,
sursum nempe ac deorsum, unum autem uni contrarium
est. 
 Consonum igitur est, ut quod antea ostendimus, nempe quod
nullum invenitur contrarium corpori, quod in orbem convertitur, ab
 hoc sermone depeiideat eique aunectatur, hoc est, conversioni nullum
contrarium motum inveniri. ea namque ratione, qua motus non
 

 
invenitur, eadem sane et res, quae per eum motum moverentur, inveniri
non debent. 
 Cum autem dixerit, huius | veritatem certitudinemque
ex rebus stabiliri posse, nempe non esse aliquem motum conversioni
 contrarium, ad aliam rationem trausiiit, quae est eiusmodi. 
 Si quis existimet eandem(??)esse ratiouem in recto etc.
nempe si curva super recta linea circumducatur, quae sit linea AB,
non erit eadem ratio, ut quemadmodum
motus, qui est ab A
 ad B super recta linea AB, opponitur
motui, qui fit ex B ad
A super eadem recta linea, ita
quoque et ille motus, qui fit ex A
ad B super curva linea AB, illi
 motui coutrarius sit, qui fit ex A
B per lineam hac superiorem,
siquidem uni unum coutrariatur; et quouiam motus rectus, qui
fit ex A ad B unus est, ita etiam convenit, ut alter motus
illi oppositus, qui fit super eadem recta linea AB, unus tantum
 existat. at vero in curva linea infinitae curvae lineae describi
possunt a puncto A ad punctum Β, unde sequeretur, quod illi motui,
qui fit ab A per lineam curvam, infiniti motus coutrarii existerent,
ii (inquam) qui ex B ad A super curva linea describerentur. 
 In dimidiato quoque circulo eadem ratio est etc. etenim
 etsi non describamus curvam lineam in universum
indefinitamque a C ad D productam,
sed unam tantum curvam lineam,
hoc est semicirculum desiguemus, idem
scrupulus coutinget (siquidem fieri potest,
 ut infinitae curvae lineae in universum describantur; verum super
eisdemmet punctis unus tantum semicirculus fieri potest). nempe si
quispiam dixerit, quod in dimidiato circulo motus, qui fit a C ad D,
illi motui coutrarius sit, qui per eundem semicirculum perficitur a
puncto D ad punctum C, attamen verum non est, ut motus, qui in
 semicirculo fit, sit coutrarius, sed qui per diametri lineam perficitur.
etenim etsi C a puncto D per curvam lineam summe distaret,
haec tamen distantia recta linea mensurabitur. nos etenim omnes
distantias rectis lineis dimetimur, et si in circulo fuerint, iuxta circuli
mensuram erit diameter. 
 Similiter sese res habet et in circulo. si duas quoque
res per unum eundemque circulum a duabus diametri extreimtatibus ita
 

 
movemus, ut unaquaeque ab unius semicirculi 
extremitate ordiatur, e.g. a Η ad Ζ
per semicirculum C et α Ζ ad Ε per semicirculum
Τ, idem continget, quod paulo ante
 de iis, quae per semicirculum tantum moventur,
dicebamus, nempe lineam coutrariam
dici comparatione ad rectam. sed quamvis
etiam coucedamus hos motus in semicirculo
esse contrarios, congruum tamen ideo non
 est, ut etiam motus, qui in toto circulo fit, de
quo sermo est, in contrarios dividatur. siquidem duo illi motus, qui
in duobus semicirculis fiunt, in toto quidem circulo unum motum
constituunt. neque etiam invenimus eum circuli motum,
qui fit ab A per C, alteri eiusdem circuli motui coutrariari, qui ab
 eodem A initium sumit et per B in idem A revertitur. 
 Hunc vero motum illi minime contrariari, ex contrariorum
motuum definitione perspicuum evadit, quae
est, ut ex contrario in contrarium fiant,
sicuti motus, qui ex inferis ad supera quique
 ex superis ad infera vadit. motus autem
qui ab A per B seu per C in circulo fiunt,
ab eodem in idem progrediuntur. 
 Aristoteles insuper iis de rebus aliam
rationem adstruit, quae demoustrativo ordine
hunc in modum ab eo deducitur. si siconversio
esset conversioni contraria, vanam
quaudam actionem natura operaretur, quae nullum finem respiceret,
sicuti mox declarabimus. at non invenimus otiosam indeterminatamque
actionem naturam operari; consonum est igitur, ut conversio
 conversioni minime contraria existat. atqui natura vanam
actionem operaretur, si quod ab ea innovatur, eius naturae extitisset,
ut sibi interitum ascisceret. conversiones autem contrariae
destruunt sese. ratio igitur ita texitur: conversiones contrariae
destruunt sese; quae autem destruunt sese, frustra gignuntur et
 nullum finem habent, conversiones igitur contrariae frustra gignuntur
nullumque finem habent. | 
 Qua autem ratione eiusmodi conversiones destruant sese, hac
indagine declaratur. si imaginemur quippiam positum esse super
 

 
regulam perpendiculi unius duorum circulorum, perpendiculumque in 
diametro collocatum et in centro quidem statuamus; deinde animo
concipiamus, duo corpora per circulum moveri, quae duos motus a
puncto A exordiantur, verum alterum eorum per B, reliquum per
 C, dicti perpendiculi extremitates, proficscantur: palam est igitur,
quod, si pondus horum duorum corporurn aequale extiterit, arcumque
in quo AC affixa sunt, semicirculum esse imaginemur, fieri
(hercle) non potest, ut circulus eadem hora couvertatur, qua motum
incipiunt, nisi circulo alter per se motus inerit, neque si parum
 moveatur, nec si motus in BC vergat, quae dicti perpendiculi
extremitates existunt. converteretur enim, si coniunctim et non
oppositis locis ponerentur atque hoc etiam fieri posset, si motus
eorum celeritate miuime aequales extitissent. quandoquidem
si motus corporum circulum moventium aequales statuerimus
 ac dictos motus proprios eorum corporum non posuerimus,
quiescentibus corporibus cessat eorum motus et circulus tunc
duobus motibus simul privabitur. at si motus celeritate aequales
non esseut, perspicuum est, quod in omnibus distantiis coniungerentur,
siquidem alterum ab altero traberetur; quare unicus
 motus ex omnibus fiet, et alter otiosus erit. si igitur duo corpora
simul moveautur, id, cuius motus alterum superabit, frustra non
erit, reliquum autem, cuius motus ab alio superatur, frustra ac
otiosum existimaudum erit, si ea tantum ratione, nempe ut moveatur,
factum fuerit. 
 Et haec sunt ea, circa quae potissimum (ni fallor) huius rationis
intellectus versatur, sed verba quodammodo corrupta sunt et
ideo obscura et salebrosa huius sermonis sententia existit. quamobrem
diverso modo ab Alexandro explicatur. 
 Illud delude exploratu dignissimum dicit, utrum videlicet infinitum
 aliquod corpus dari contingat, an potius hoc falsum sit invenirique
non possit? hoc autem ideo factum puto, quoniam cum
huius libri initio affirmasset, se de universo ipso velle pertractare,
illud de eo inquirendum erat, finitumne an infinitum diceretur?
distulit autem eiusmodi indagationem, cum opportunum fuerit
 nonnulla antea de mundi partibus praelibare; sermo etenim de
mundi partibus non parum habet momenti ad indagationem de
universo. 
 Cum autem de partibus eius praecipuis, hoc est de quinto
corpore, disseruisset, ad eum regreditur sermonem, quern antea
 

 
intendebat, de eoque corpore nunc inquirit, utrum finitum an finfinitum 
existat. at quoniam eadem est totius et partium congregatarum
mensura, ideo de prima praecipuaque mundi parte disseruit, eamque
finitam esse ostendit. necesse autem est, ut de eo inquiratur, videlicet
 utrum mundus sit finitus an infinitus, quia magni est momenti
ad veritatis cognitionem, quam omnibus in rebus quaerimus.
cognitio namque de infinito principii fundamentique vim habet ad
veritatis cognitionem omnibus in rebus, etenim ea omnia, quae
necessario in eo consistunt, in partium eius compositione inveniri
 debeut, dato, quod infinitum inveniatur. idque in iis omnibus videre
licet, quae principii fundamentique vim habent. idcirco longe
enitendum erit, ne in eum labamur errorem, qui saepe coutingere
solet; etenim si initio vel in re minima a veritate deflexerimus,
longe plurimum deinde ab eo scopo errabimus, quern ab initio intendebamus.
 idque etiam intellegendum erit de principiis aliarum
rerum investigandarum. ut si quis minimam aliquam esse
dicat magnitudinem indivisibilem, hic minimum introducens,
permagnas tamen quaestiones movebit. hoc namque (exempli
gratia) subverteretur tota geometria; non enim darentur magnitudines
 numero careutes vel eum admittentes neque etiam unicuique magnitudini
altera illi aequalis inveniretur falsaque scientia Euclidis,
quam iis de rebus instituit, extitisset. hac autem scientia falsa
existente, quis non videt ea quoque omnia falsa esse oportere,
quorum gratia eadem scientia fundamenti vim obtinebat? 
 Etenim ablatis principiis nonne ea omnia de medio tolluntur,
quae eisdem principiis nitebantur? omnis autem huius rei causa
est, quoniam principium fundamentumque maximam vim habent,
omnia enim potestate quodammodo continent, ut lumen(?). atque
hic error, ut Aristoteles inquit, causa fuit, ut veteres inter se dissentientes
 circa huius totius opinionem alter alterum oppuguarit.
quamobrem non est ut pluribus earn utilitatem extollamus, quae ex
scientia de infinito acquiritur, cum aliarum rerum principium sit et
causa, veluti earum omnium quae quantitatis ratione inter se relationem
habent, quo de genere sunt, locus, tempus, motus, corpus
 atque figura. 
 Quamobrem rationi consouum est, ut de eo disseramus.
cuius profecto indagatio hoc ordine procedet. cum omne
corpus aut simplex sit aut compositum, infinitum igitur
aut simplex erit aut compositum. cum autem declaratum
 fuerit | non inveniri corpus simplex infinitum, atque simplicia omnia 
numero determiuata fuerint, vel simplex vel compositus mundus sit.
 

 
fieri non potest, ut modo aliquo infinitus existat. at primo ostendamus 
non inveniri inter simplicia corpora corpus aliquod ulla
ratione infinitum. verum antequam hoc efficiamus, probandum
nobis erit, non inveniri inter simplicia corpus aliquod infinitum, ex
 eo corpore, quod in orbem torquetur, idque per deductionem ad impossibile
hunc in modum demonstratur. Si corpus, quod vertitur in
orbem, infinitum extitisset, lineae etiam, quae ab eius
centro exeunt, hoc est, quae ab ipsa terra producuntur, circa quam
movetur, essent infinitae. cum autem eiusmodi lineae fuerint
 infiuitae, ac duas esse statuamus, distantia etiam, quae est inter eas
— i. e. corda anguli prope centrum, qui duabus lineis infinitis protractis
formatur — in infinitum producetur. nam cum hanc distantiam
limitaveris, et has duas lineas circumscribes, cumque duas
eas lineas terminaveris et distantiae itidem termiuum statues;
 quandocunque autem dictae lineae nec terminum nec finem admiserint,
distantia itidem nec terminum nec finem possidebit. cum
autem statuerimus pari modo haec duo se habere, poterunt eiusmodi
lineae et earum distantiae semper augeri et terminari nunquam.
si vero eiusmodi distantia fuerit infiuita et hanc distantiam peragrare
 intendat, praesertim cum paratum sit, ut iam moveatur . . invenimus
autem corpus circulare moveri,
et per syllogismum quoque declaratum
fuit couseutaneum esse, ut detur corpus,
quod in orbem feratur; at fieri non potest, ut
 corpus quod in circulum vertitur, moveatur
et non moveatur, igitur ratioui consentaueum
erit, ut positum hoc fundameutum destruatur;
dixit per syllogismum declaratum fuit,
ne quispiam positum fundameutum subverti
 posse existimaret, quod quidem per ea tantum
Aristoteles stabilivit, quae sensuum necessitate
asciscuntur. 
 Amplius dicit: distantiam autem linearum a centro productarum
dicimus, extra quam nulla sumi(?) potest (magnitudo)
 etc., id est quae intervallum earum implet. 
 Altera vero ratio ab eo deducta, hoc sequitur ordine. subiciamus
quidpiam moveri: si tempus, in quo movetur, erit fiuitum,
igitur motus etiam, qui eo tempore fit, fiuitus extiterit. sic itaque
motus comitatur tempus, ac tempus motu metimur. deinceps si motus
 

 
fuerit terminatus, distantia quoque, hoc est magnitudo, per quam 
motus peificitur, erit limitata; etenim magnitudo motus distantiae
magnitudinem comitatur, sicuti temporis etiam magnitudo magnitudinem
motus insequitur. ut iam in Physicis priucipiis haec a
 nobis declarata sunt, cum autera contingat, ut si quintum corpus
moveatur, terminatum aliquod tempus imaginemur, circulare corpus,
quod hoc tempore convertitur, finitum erit. 
 Statuamus autem eiusmodi tempus esse praeseus, a quo eam
portionem auferamus, quae usque ad meridiem est, succedit tempus
 illud, quod inter meridiem et finem diei consistit (eius enim principium
erat meridies). ideo quemadmodum eiusmodi teiuporis prlncipium
est, id est meridies, ita invenietur prineipium totius motus,
qui in eo est, scilicet illud tempus meridiei, et quemadmodum etiam
invenimus tempus finiri ac terminari media diei portioue terminata,
 ita etiam inveniemus motum, qui in eo est, una cum motus diei
perfectione et fine finiri terminarique. at quia eorum omnium extremitates
finitas terminatasque esse statuimus, si motus hic
fuerit finitus, eius quoque intervallum, per quod perficitur, erit finitum
quo quidem finito existente corpus quoque, quod tale spatium
 peragrat, finitum erit. cum ergo ita se nostra habeat senteutia,
uti diximus, scilicet cum quintum corpus moveatur, tempus finitum
sumi debere: caelum igitur, quod hoc tempore movetur, finitum
erit. at prima propositio vera est, igitur consentaneum est, ut
altera etiam, quae ex ea deducitur, vera existat. quare si fieri
 posset, ut huius totius motioni conversionique definitum aliquod
tempus inveniatur, in quo totum hoc moveatur, totum etiam finitum
terminatumque erit. sed Aristoteles ait hoc necessarium esse in re;
deinde subdidit: in reliquis etiam motibus eodem modo res
se habet, quae quidem ratio generalis est ad universalemque sermonem
 refertur, qui est | si finitum tempus datur. ipse vero simpliciter 
pliciter de eo non disseruit, sed si aliquam eius partem sustulerimus.
id autem vel eo potissimum nomine ab eo factum puto, ut
eius sermo disquisitionis speciem magis praeberet. Aristotelis enim
mens fuit. ut potius in motu quam in quiete tempus consisteret, ne
 tempori, quod momento nunc conficitur, spatium aliquod statueretur.
etenim si illud consideremus cum sequeuti, erit hoc tempus, cuius
finis mensurabitur. sed opportunum nobis fnit hac de re rationem
adstruere, nam in se absoluta perfectaque est; Aristoteles vero de
ea mentionem facit, non quia absoluta perfectave est, verum quia
 motui circulari deservit <adsumpta insuper> ratione quae necessaria
ei videtur. 
 

 
 Quocirca, inquit, cum eiusmodi rationem praemiseriraus 
statuerimusque, ponamus A lineam altera extremitate eius
infinitam esse, hoc est latere quo
E affixuni est, alteramque lineam
 utroque simul latere infinitam, quae B
sit linea BB, necnon dicamus lineam
ACE a centro productam esse infinitam,
insuper statuamus centrum infiniti esse
A punctum. verum lineam BB infinitam
 subiciamus, non tamen ab eius ceutri
latere, quibus ita suppositis ponamus id,
quod finem non habet, moveri circa centrum
A, ac una etiam linea ACE, quae a centro
producitur, cum eo feratur. etenim cum hoc suppositum a nobis
 fuerit, inveniemus lineam ACE lineae, cui BB affixa sunt, aliquaudo
esse adhaesam. cuius adhaesio in aliqua eius medietatis parte non
erit, hoc est lineae BB; namque si hoc pacto coniungerentur, non
esset linea ACE infinita ex parte E; et si ei omnino annectatur
(idque non fit in media parte) palam est nihil extra eam relinqui.
 quare sequitur ut tempus, in quo eiusmodi linea alteri coniungitur
sic, ut illam permeet ac intersecet, — donee vero permeat illam
(lineae) partem, contrarium huic tempori erit — sit pars temporis
totius circulationis. et si finitum tempus fuerit, scilicet circuitus,
qui ex orbis revolutione fit, hoc etiam tempus, quia eius pars est,
 erit finitum. quare fiet, ut hoc tempore fiuito linea ACE lineam
BB, quae infiuita est, totam pertranseat, eiusque extremitati quoque
annectatur, quod sane talsum est. igitur fieri non potest, ut
quod infinitum est, in circulum vertatur. quare ne caelum
quidem si extitisset infinitum, fieri potest, ut in orbeui vertatur;
 at quouiam convertitur, minime infinitum existit. 
 Aristoteles autem antea dixit, si a finito tempore finitum
tempus auferatur, et reliqua, quae sequuntur. atque hoc
etiam sermone statuit tempus absolutae circuitionis esse finitum
ex eoque demit tempus, quod est ante duarum linearum coniunctionem.
 consentaneum igitur est, ut tempus, quod inter
connexiones medium tenet, finitum existat, pariterque magnitudines,
per quas motus perficitur, cum motus sit finitus. etenim tempus
est principium motus, ac eius, per quod motus perficitur. uec te
praetereat velim Aristotelem per ACE distautiam tantum intellegere,
 non autem lineam in universum. 
 Praeterea hac etiam ratione perspicuum evadit, fieri
 

 
non posse, ut orbis infinitus sit. si duo corpora moveantur, 
quorum alterum obvium et iuxtca posituin sit alteri ut AB, sive
aequalia sint sive diversa, celeritate aequalia aut diversa, quorum
alterum quiescat, alterum vero moveatur, alterum ab altero separa
 bitur terminato tempore, ita ut corpus motum quiescenti eorpori e
regione sit positum, ut duae lineae e regione positae, simulque per
terminum positum supra basim lineae e regione positae proficiscantur
— quantum enim unum horum duorum corporum ab alio
aceeperit, tantum alterum accipere aestimamus, et id prout
 motus motum celeritate mperet. si vero duo corpora simul
moveantur, velocius certe disiungentur. sin alterum eorum
moveatur, alterum vero quiescat, tardius ab invicem separabuntur,
quamvis fieri possit, ut motus alterius ad unicum latus
velocior sit motu composito ex amborum motibus ad duo latera
 simul, si quando maguitudiues ab invieem segregantur. quarum segregatio,
cum fuerint finitae, simul etiam finitoque tempore perficietur;
finita namque magnitudo finito terminatoque tempore omnino secat atque
pertransit. at infinitae magnitudines, si ambae infinitae sint vel si altera
earum tautum infinita existat, sique ad duo opposita latera moveantur,
 sive altera moveatur, altera quiescat, necessario fiet ut tempus,
quo una ab altera separatur atque segregatur, infinitum sit, hoc est,
ut nullo possit tempore separata inveniri, sed si simul semper moveantur,
vel altera earum, non separatae segregataeve erunt. quandocunque
enim finitum segregetur | ab infinito aut ab eo separetur, 
 sequetur infinitum mensurari posse, similiter etiam si infinitum segregetur
a finito ab eoque separetur, idem profecto sequeretur,
hoc est, infinitum a finito mensurari posse, etenim segregatio
divisioque finito infinitoque competunt, utrique enim commune est
ac universale, aequali et inaequali, sive iuxta se sint posita et
 non proxima, sive eorum alterum ita se habeat. perspicuum est
autem ex iis, quae in Physicis a nobis declarata sunt, motum infinitum,
hoc est cuius tempus fuerit infinitum, non absolvi tempore
finito; etenim finitum, a quo infinitum se separat, quantumvis minimum
sit, infinito tempore ab eo separatur. 
 Quamobrem rationi omnino consentaneum est, cum magnitude,
quantumis minima sit, movebitur, ut infinitam magnitudinem
intersecet ac separet, congruum est, inquam, ut tempus, quo eam
intersecabit, indefinitum existat. nihil autem interest utrum hae duae
magnitudines, quarum altera alteram pertrausit intersecatque, per
 rectam an per curvam lineae oppositionem segregentur. corpus igitur.
 

 
quod in orbem convertitur, si infinitum extitisset, fieri non posset, 
ut ullo unquam tempore id pertransiret intersecaretque, quod ab eo
pertransitur, utputa spatinm unius gradus in terrae superficie,
neque finito tempore ab eo separaretur. at videmus, quod distantias
 summe minimas pauco tempore peragrat separatque, igitur consentaneum
est, ut infinitum non sit. sententiam vero roborat iis, quae
oculis assequimur; corpus etenim quod in orbem convertitur, ab iis
omnibus, quae cireumagit atque apprehendit, quamvis summe
minima sint, finite tempore separatur. haec autem ratio cougruit
 corpori, quod in orbem convertitur, quodque ad sensum moveri
conspicitur. de hoc namque corpore pertractare inteudit, minime
autem de infinito in universum, quod moveri non possit, quemadmodum
existimatur Aristoteles voluisse in eius dictiouis exordio,
cum inquit: insuper autem ex his manifesto apparet id,
 quod finem non habet, fieri non posse ut moveatur. etenim
qui declarare tentat infinitum moveri non posse, illi profecto
indecorum est, si ad hoc assumat, quod corpus, quod in orbem
fertur, tempore finito movetur. at quia boc loco de rotundi corporis
motu tantum pertractatur, quatenus eiusmodi motus finito
 tantum tempore absolvitur, sequitur, corpus, quod in orbem torquetur,
ut infinitum censeatur, fieri non posse. 
 Deinceps cum dicit figuram eius sphaericam, ex hoc illius motum
infinitum non esse deduxit. eius enim perennitas ex eo provenit, quod
non movetur ad eum locum, quern iam transivit, siquidem ex hac
 ratione deduxit finitum esse, non autem inde quod circulari motu perpetuo
non movetur, eo quod infinitae quietes ac morae intercipiantur.
etenim sic se habet, quem hac de re instituit, sermo: sicuti
linea et praesertim fiuita fieri non potest, in quantum
linea est ac eius figura est figura lineae, ut figuram non habeat,
 vel infiuita existat, nisi secundum longitudinem, sic
etiam superficies, ut est superficies (ex hoc autem finis atque
extremi pluralitatem innuit, nam superficies est, inquantum est
finita) fieri hercle non potest, ut sit infinita, nisi forte finis
indefinitus existat; at si fines, hoc est lineae termiuatae fuerint,
 omni ex parte, figura videlicet et magnitudine, finita erit.
eademque ratione impossibile est, ut circulus, quadratum, vel
quaevis alia figura infiuita existat. est enim figura, quae vel uno
termino vel pluribus clauditur. etenim linea superficiesque si
earum unaquaeque finita extitisset, ut est linea et superficies, ac
 propria peculiarique eius uatura, non dabunt nobis aliquo tempore.
 

 
ut lineam vel superficiem infinitam imaginemur. Cum autem fieri 
non possit, ut circulus vel sphaera infinita inveniatur, impossibile
quoque erit, ut eorum motus infinitus dicatur. 
 Dicimus autem hoc in loco motus infinitus, vel quia id, quod
 movetur, est infinitum (motus enim in re mota invenitur) vel quia
spatia, per quae moventur, sunt infinita. cum autem eiusmodi
spatia non sint infinita, eorum quoque motus non erunt infiniti.
quemadmodum etiam fieri non potest, ut motus sive rectus sive
circularis sive alterius figurae inveniatur, nisi antea figurarum
 natura inveniretur. quodsi corpus, quod in circulum vertitur, figuram
non haberet, forte nihil prohibebit, quin infinitum esse
et corpore infinito existente eius quoque motus erit infinitus; nunc
autem cum figuram habeat, sane finitum est. igitur consonum est,
ut eius quoque motus finitus existat. 
 Atqui Aristotelis sermo hoc in loco quasi obiter dictus deprehenditur,
siquidem mens eius non erat demonstrare rotundum
corpus non esse infinitum, verum figuram infinitam non inveniri.
perspicuum est autem, fieri etiam non posse, ut infinitus motus simpliciter
inveniatur, quemadmodum non invenitur conversio infinita. | 
 Praeterea hypothetico quoque syllogismo probavit, corpus, quod
vertitur in orbem, non esse infinitum et tamen in circulum moveri.
statuamus dari conversionem infinitam, siquidem in Physicis demonstratum
fuit motum infiniti corporis esse infinitum; quodsi
conversio infinita invenitur, suppouamus infinitum circulum inveniri,
 cui insit eiusmodi motus; etenim conversioues infinitae infinito quidem
circulo insunt. si igitur inveniretur corpus infinitum, quod in
circulum movetur, ponendum esset infinitum circulum inveniri; at
fieri non potest, ut infinitus circulus inveniatur: igitur consentaneum
est, non dari corpus infinitum, quod in circulum vertatur. cum
 autem quiutum corpus in circulum moveatur, infinitum itaque corpus
non est. sed Alexander hanc partem expositione primae explicationi
simili declaravit. cum vero dixisset infinitum in circulum
verti non posse, quae huius quaestionis est vera conclusio, eius
veritatem sequenti probat ratione, quae est eiusmodi. 
 Infinito centrum statuamus, sitque punctus C, ac transeat per
centrum C linea recta ab utroque latere infinita, quae sit linea AB,
dueatur autem linea et non per centrum, secans rectis angulis lineam
AB in puncto, scilicet E, quam ponamus esse ex utraque
parte simul infinitam, et sit linea egrediens a centro C infinita sitque
 linea CD et cum duxerimus lineam AB et lineam E hoc pacto, ac
vertatur linea CD intersecetque lineam E in puncto Z: igitur per-
 

 
spicuum est, quod linea CD cum 
versabitur, intersecabit liiieam E
in puncto Z, seel earn uou pertransibit
neque coiitiuget, siquidem
 earn non intersecabit ex utroque
latere puucti E, cum iufiuita existat;
eteuiin cougruum non est, ut id
transeatur interseceturque, quod
iufiuitum est. cumque eam non
 trausierit, non couvertetur ad latus
oppositum puncto E, quo stante
nullo tempore in circulum movebitur:
igitur cousentaueum est, ut infinitum
nullo tempore iu circulum vertatur.
 ceterum corpus quiutum iu circulum vertitur, igitur infinitum
non est. 
 Idem praeterea, corpus nempe, quod in circulum vertitur, non
esse infinitum, hunc in modum ordine commutato comprobatur. imagnemur
punctum veluti proprium sphaerae finem, ad quem sphaera
 convertatur, itideiu infinitam sphaeram subiciamus, quae tempore
fiuito iu orbem feratur, perspicuum est eiusmodi spatium esse infinitum;
aequale est euim infinito mobili. cum autem in Physicis
declaratum sit, fieri non posse, ut quippiam fiuito tempore infinitum
spatium pertrauseat, consentaneum est, ut infinitum non sit. et
 e converse idem stabilire possumus recto ordine non commutato.
cum fiuitum sit tempus, in quo couvertitur et iu fiuito tempore
trauseat conficiatque spatium fiuitum, spatium autem aequale sit
mobili, quod in eo movetur, igitur tale mobile fiuitum est.
Nec illud te lateat, oportet, hoc in loco non esse absolute declaratum,
 infinitum non inveniri, sed corpus, quod iu orbem circumque
movetur, iufiuitum non existere. eteuim corpus, quod in
orbem circumque latum est, totius muudi posterior pars atque
appareutior existit. eteuim quispiam dicere posset, uihil prohibere
hoc totum esse iufiuitum, quamvis declaratum sit de corpore, quod
 in orbem iucitatur, quia movetur, infinitum minime inveniri, siquidem
fieri potest, ut rotuudum corpus moveatur, et ab immense claudatur. 
 Cum autem perspicuum fecerimus, corpus, quod in orbem vertitur,
interminatum miuime inveniri, simul cum hoc etiam explicabitur,
non iuveuiri aliquod ex quatuor elemeutis, quae recto ordine
 moventur, infinitum immensumque, cum unumquodque horum, cui
competat velis iutermiuatum esse, a corpore, quod in orbem circum-
 

 
que defertur, claudatur, oportet. quin de his etiam seorsum linita 
esse osteuditur, ac proiude ultimo deducituv, totum ipsum, cuius
essentia ex illis coustituitur, esse fiuitum. etenira haec fuit eius
intentio, quam in oratiouis exordio iunuebat. 
 Elementa vero quatuor non esse infinita hunc in modum declaratur.
motus, qui est a medio, eontraiiatur motui, qui est ad
medium, et motus coutraiius est coutiarii: igitur moved a medio
est in eum locum feni, qui loco, ad quem motus ad medium instituitur,
Ι contra riatur, ab eoque loco exorditur, qui ei loco, a quo 
 hic motus initium sumit, contrarius existit; contrarii euim motus
sunt, superior et inferior, et contrariorum si alterum definitum
sit, definitum etiam alterum, idque jduribus uominibus,
quae tamen ex eorum genere non sunt, quae per se inesse dicuntur.
quodsi eiusmodi propositio vera foret, dicendum esset contrarium
 quidem dici comparatioue ad aliud extra se ac extra propriam
naturam, quamvis non contrarientur inter se, veliiti ea, quae praedicamenti
sunt relationis. ea enim quae relatione sunt contraria, eorum
esse consistit in unius ad alterum relatione, quae vero contraria
sunt, quia talia, eorum esse erit ad alterum, at eorum esse per se
 ad relatiouem miuime est. praeterea, si accipiautur ut contraria
sint, erit alterum eorum comparatioue ad aliud; amarum namque
(exempli gratia) homo cognoscit esse amarum, quamvis dulce non
cognoscat; quod autem illi contrarium sit, fieri non potest, ut in
illius cognitiouem veniat citra naturae dulcis cognitionem. 
 Quamobrem ubi intellegit quispiam alterum contrariorum, ut
tale est, et reliquum etiam ipse cognoscet. et omne id, de quo
scientia est, termiuatum est; quare convenit, ut si alterum contrariorum
sit fiuitum, reliquum etiam finitum existat. atqui definivit
medium, prout ipsi sursum contrariatur, medium namque ac deorsum
 in sphaera idem sunt, igitur sursum est termiuatum. cum itaque
loca fuerint terminata, corpora etiam, quae sunt in illis, finita
eruut. verum corpora, quae iis iu locis consistunt, duo ex quatuor
elementis sunt, igitur consouum est, ut haec finita sint. medium
autein termiuatum declarat, quia id, quod substat, undecunque
 feratur deorsum, medium non transibit. cui autem non
competit, ut ab aliqua re pertranseatur, eique finis inest, finitum
existit. et spatium etiam, quod inter sursum deorsumque medium
tenet, in quo reliqua elementa consistunt, hoc est aqua et aer,
omnino congruum erit, ut termiuatum finitumque existat. 
 Cum igitur eiusmodi locus fuerit finitus, consentaneum quoque
erit, ut corpora, quae eo in loco consistunt, sint finita. 
 Eaec sit prima demonstratio; quae vero ex ea colliguntur, haec
sint. si ea nempe quae veluti extrema ac priucipia sunt, fuerint
terminata, qui fieri potest, ut quae inter ea sunt, iudefinita existant?

 
quandocmique euim spatiiim, quod est inter ea, immensum foret, 
non inveuiretur aliquid, quod ad supera iuteiaque moveretur, quae
sunt loca, ad (juae defertur, quandoquidem fieri non potest, ut finitus
motus sit per spatiuni infinitum, at cum dentur corpora,
 quae ex superiore loco in infimum depriraantur atque ex infimo in
superiorein ascendant, quando elementa inter se mutantur et cum
mutatioue unius ab altero in ’i transferuntur, igitur consentaneum
est, ut spatiuni quod inter eiusmodi corpora constituitur,
infinitum non sit. 
 Hoc autem iufinito non existente corpus quoque, quod in eo
consistit, non erit infinitum, eaemque ratio est de eo, quod nunc
non invenitur, sed fieri potest, ut in eo inveniatur. consonum est
igitur, ut quauor etiam elementa infinita non siut, siquidem eorum
nonnulla inveuiuutur in eo, nonuulla vero, cum trausmutantur, in
 eo inveuiri possunt. ex bis itacpie manifestum est, nullum ex
quatuor elementis infinitum esse. 
 Quod etiam manifesto apparet, si gravitas non est infinita
neque levitas; etenim eiusmodi motus (juatuor elemeutorum sunt
proprii. et impossibile est, ut gravitas vel levitas infinita inveniatur.
 quia autein eiusmodi motus non sunt iufiniti, corpora etiam,
quae bis motibus terminautur, non eruut infinita. atqui esset nobis
dicendum gravitatem infinitam, si corpus, quod ceteris corporibus
substratum est, infinitum inveuiretur, dicendumque levitatem infini-
tam, si corpus, quod super cetera natat corpora, infinitum inveniretur.
 sed fieri non potest, ut inveniatur levitas vel gravitas infinita.
id vero perspicuum erit, si praemiserimus assumpserimusque
fieri non posse, ut in corpore infinito gravitas finita inveniatur.
sit infinitum corpus liuea AB, cuius gravitas, si finita esse
poterit, ponamus esse C punctum et auferamus ab infinito
 corpore, quod per AB descriptum sit, partem finitam,
quae est BD, sitque gravitas buius partis E: manifestum
est igitur gravitatem E esse miuorem gravitate C, statu-
amusque mensurara minoris gravitatis ad gravitatem maiorem, boc
est gravitatis E ad meusuram gravitatis C, esse sicut mensura BD
 ad BZ. 
 Haec igitur fueruut ad invicem relata, nempe quod mains
quodque gravius est, fuitque prima gravitas, boc est gravitas E, ad
minorem relata magnitudinem, quae est BD: igitur consentaneum
est, ut maior gravitas sit maioris magnitudinis, boc est gravitas C
 magnitudinis BZ; sed gravitas C reperiebatur in toto corpore | 
infinito, igitur aequalis erit finiti infinitique corporis gravitas, itaque
falsum est, ut gravitas finita in corpore infinito inveniatur. verum
 

 
<Aristoteles> erravit assumendo meusuram gravitatis E ad gravitateni f.9
C esse sicut mensuram iiiagiiitiidiues BD ad maguitiidiuem BZ, cum
ad totum corpus infinitum rejerri deberet. 
 Etenim gravitas E est pars gravitatis C, eademque proportio
 est, quae est magnitudiuis BD cum magnitudine BA; sed fmiti ad
infinitum nulla est proportio, ueque invenituv etiam gravitatis partis
corporis infiniti proportio ad gravitatem corporis iufiniti in se, sed
assumptum fuit, habere proportionem ad earn, ut vero absurdi-
tatem exageraret, assumpsit gravitatem magnitudiuis BH esse
 maiorem gravitate C, quaiidoquidem maguitudo BH maior est magni-
tudine BZ. quare cum ita res se habeat gravitas partis maior erit
gravitate totius, quod fieri uon potest. 
 Quare fieri nou poterit, ut infiniti corporis gravitas sit iinita,
quod et in levitate perabsurdum est. cum igitur non inveuiatur
 infiniti corporis gravitas fiuita, sed cousonum omnino sit, ut infiniti
corporis gravitas infiuita existat, declarato uou iuveniri gravitatem
infinitam simul etiam explicabitur uon inveniri corpus infinitum,
non iuveniri autem gravitatem infinitam bunc in modum declaratur.
praemisit autea fundameuta quaedam, quorum uuum est. Si alicuius
 meusurae gravitas super tanto spatio tauto tempore
moveatur, gravitas maioris mensurae minore tempore eodem
super spatio movebitur. verba καὶ ἔτι idem fere sibi uolunt ac μεῖζον;
sed ipse universaliorem dictiouem fecit, quam si dixisset, maiorem,
siquidem de infinito voce μεγέθη uti secundum veritatem uon est,
 cum καὶ ἔτι de infinito quoque enuntiari possit. 
 Primum igitur praemisit, ut dixi, atqtie posuit, quod si taut a
gravitas per tautum spatium tanto tempore movetur,
tauta et amplius per idem spatium minore tempore movebitur.
manifestum namque est quod maius est, esse etiam gravius, quodque
 gravius est, quia celerius descendit, idem spatium breviore
tempore iutersecaturum. atque ex fuudamentis hoc unum est, quod
antea praemiserat. 
 Secundum est, quod proportio duorum temporum ad duas gra-
vitates est proportio permutata, vel (ut ipse ait) conversa. tertium
 vero fuudamentum est, fiuitam magnitudinem spatium terminatum
finito tempore decurrere. quibus quidem fuudamentis positis ac
praemissis, si imaginemur, inquit, infinitam gravitatem inveniri, fiet
utiqueuecessario ut hoc absurdum dicamus, nempe conseutaueum esse,
ut unum idemque moveatur ac nou moveatur. movebitur quidem, uam
 infinitum omni fiuito maius est, cumque statuerimus ex infinito fiuitum
quippiam aliquo tempore per aliquod spatium moveri, necessario
 

 
fiet, lit infinitum per idem spatiuin miuore tempore moveatiir. 
deinde ait, quare movebitiir, qiiaudcxiiiidem si statuerimiis eo modo
moveri, hoc est miuore tempore, necessario sequitur, quod per idem
spatium moveatur. eatur. ut vero absolute moveatur, id omniuo consentameum
 uou est; sed [movebitur hac de causa, non movebitur autem,
quia] couseutaneum est, ut ea sit temporum inter se proportio, quae
est proportio illorum, sed e contravio, nos siquidem posuimus finitam
gravitatem per spatium finitum tempore limitato motum iri: consentaneum
igitur est, ut ea sit temporis limitati ad tempus, quo infinitum
 per idem spatium movetur, proportio, qualis est proportio gravis infiniti
ad finitam gravitatem. itaque posita fuitanalogia, cuius mentionem
fecit, ad tempus, quod sit omnium temporum minimum, at si consentaneum
est, ut illud tempus omnium temporum, quae ponimtur,
minimum sit, certe id quod hoc modo se habet, tempus minime est.
 atqui si motas omnis erit in tempore et fieri non poterit, ut statuatur
tempus, in quo infinitum moveatur, peuitus igitur immobile
erit. 
 Verum si quispiam dixerit, inveniri tempus minimum, in quo
infinitum movetur, nihil etiam vetat, quin osteudamus, ubi quispiam
 posuerit gravitatem iuflnitam, absurdum et iuconveniens ex hac po-
sitione seqiii. etenim cum exstiterit eiusmodi tempus minimum
finitum, sicuti esset posita in comparatione ad tempus, in quo in-
finita quaedam gravitas movetur, erit ea gravitas, quae fuit ab
initio (sic!) perspicuum est itaque motum iri in hoc tempore per idem
 spatium, per quod <finitum> movebatur, quod fuit ab initio, verum
per idem <tempus> infinitum movetur, si possibile sit, tit moveatur
per hoc spatium, qua re aequali tempore finitum iufiuitum-
que uuum idem que spatium iutersecarent , quod sane
absurdum existit; fieri itaque non potest, iufinitam esse gravitatem.
 | 
 Hoc autem fundamentum, quod praemisit, uempe finitum omne
tempore fiuito finitum spatium iutersecare, legitimum est, quia
verum existit; et hoc inde fit, quia statuit tempus, quo infinita
gravitas movetur, esse finitum. atqui ex hoc ordine non invenitur
 infinitum tempus habere analogiam ad gravitatem, ex quo sequitur,
infinitum non moveri. 
 Atqui verba: ex eadem comparatione, in qua infinitum
esset, ostendunt, hunc ordinem eum velle eandemque explicationem,
quae in iufmito est. quod etiam ait: at necesse est, si in
 

 
qiiautolibet tempore etc. uou est alia propositio, sed ubi ab- 
surda, quae eonsequebautur, absolvit, senteutiam amplificat et
iiiterpvetaudo ait: at uecesse est, si in quantolibet tempore
et reliqiia, quae sequuutur; quasi dixisset hoc consentaneum esse
 ac necessario contiDgere, dum quispiam iu tempore minimo illud
statuerit, aut iu uuiversum, dum statuerit quispiam gravitatem in-
fiuitam tiuito tempore quautolibet moveri: inveniet gravitatem aliam
fiuitam eodem tempore per aliquod spatium finitum moveri; quod
si absurdum et iucouveuieus est, ut fiuitum infiuitumque uno eodemque
 tempore per uuum atque idem spatium moveautur, reliquum
est igitur, ut uegemus infiuitum minimo aut quantolibet terminato
tempore moveri. hoc autem subverso, explicatior nobis tota sen-
tentia evadet; nam converso ordine osteuditur, uon iuveuiri gra-
vitatem infinitam, eodemque modo etiam declaratur non inveniri
 levitatem infinitam, cuius motus ad supera fertur. ad hunc mochim
nos intelleximus, quod intendehat, hoc est non inveniri corpus infinitum,
si nee levitas nee gravitas infinita in eo deprehenduntur.
non enim fieri potest, ut infiniti corporis motus finitus existat. 
 Nee id te praetereat, decet, his verbis non esse declaratum uon
 inveniri infinitum corpus in universum, sed nullum eorum corporum,
quae incUnatione feruntur, infinitum esse; etenim, qui concesserit
infinitum quippiam inveniri, concedit sine diihio ipsum non moveri,
praeterea quod neqae gravitatem habeat, neque levitatem, prout
de caelo etiam affirmamus non esse leve neque grave, ut etiam ab
 Aristotele edoctum est. 
 Quocirca in hunc finem declaratum fuit, nullum ex quinque
simplicibus corporibus esse infinitum, quod autem in universum
infinitum uon inveniatur, Tertio Physicorum Libro declaratum fuit;
etenim eius sententia eo in loco de priucipiis est. Aristoteles etiam
 arbitratur idem se in finehuius declaraturum, ubi praemissumac dictum
fuerit: consentaneum autem est, ut videamus, num plures
mundi inveniantur, hinc insuper ad id regrediemur, donee
perspicuum fecerimus id, quod finitum non est, omnino non in-
veniri. 
 Necesse est igitur corpus omne etc. haec eius ratio
partium divisione nititur numeratisque eius divisionis speciebus ac
modis singulorum investigatis demonstrat fieri non posse, ut in
aliquo eorum declaretur immensum infiuitumque corpus inveniri:
quare fcdsum est, esse in mundo quicquam iufinitum. quamobrem
 

 
infinitum deoccupeniiir, quod certe vel ex partibus inter se 
dissimilibus, vel totum ex similibus constat, sumamus itaque [dissimilium]
partium declaratiouem, — de similibus enim partibus paulo
post inquirendum est — ae deinde illud dividanms dicamusqiie: si
 ex dissiniilibus inter se partibus constet, vel ex tiiiitis vel ex iu-
finitis; proprietates vero, quibus eiusniodi res inter se differunt, species
appellantur. cum autem ad banc divisionis partem pervenerit, ab
ultima divisioue exorsus est probare infinitum in ea non inveniri,
incpiieiis: fieri non potest ut infiniti essentia ex speciebus infiyiitis
 constet, si uostrae propositiones de omni simplici naturalicpie cor-
pore, quod eius motus simplex existit quodque simplices motus
sunt finiti ac iis motions finitis corpora etiam, quae iis motibus
moventur, sunt finita, propositiones verae erunt. cum autem ex bae
divisione snstulisset, infinitum iuxta bunc modum inveniri posse,
 alteram subdidit, incpiiens: si infinitum ex partibus specie finitis
coustaret, necessario oporteret, ut singulae infiniti species magnitudine
infinitae extitissent; cum autem infiniti partes fuerint finitae,
ipsum quoque finitum erit. sed fieri non potest, ut partes eius
secundum speciem magnitudine infinitae existant. bae namque
 sunt vel ignis vel aqua aut aliquod ex ceteris elementis. docuimus
autem borum neque gravitatem immensam esse neque levitatem,
tatem, itaque consonum est ut finita existant. praeterea si infiniti
partes magnitudine infinitas esse quis statuat, dabitur alterum infinitum
finitum infinite altero mains; duo igitur erunt iufinita. quod omni
 prorsus ratione caret. 
 Itaque fieri non potest, ut modo aliquo infinitae magnitudiues
constituantur. atquein Ι nniversum si eiusmodi partes magnitudine f.10v
essent infinitae, necesse etiam erit earum loca interminata esse,
quibus infinitis existentibus, motus quoque eorum esse infinitos,
 quid probibet? fieri enim non potest ut quicquam infinitum spatium
secet ac deinde quiescat. quare consentaneum non esset, ut ullo
unquam tempore in aquam terramque ignis mutaretur, cum aeris
regionem peragrarit. 
 Atqui deprebendimus unum elementum in alterius locum reverti
 intermediaque spatia peregrinare, boc autem per modum
transmutationis eorum tantum fit; itaque consonum est, ut eorum
loca infinita non sint, nee ipsa igitur infiuita erunt. est autem a
nobis palam factum in Octavo de Pbysico Auditu fieri non posse,
ut motus rectus infinitus inveniatur, conclusiones vero eo in loco
 declaratae principiorum loco bic sumuntur. quare si id, quod in-
finitum est, ad medium deferri non potest, [nunquam sane ad eum
 

 
locum raovebitur.] tiirpe enim esset existimave, eo quicquam ferri 
quo uuiKiuam peiveuiie potes. at res exemplo apertius dilucebit:
si fieri uou potest ut aliquis in Aegjiptum perveniat, an non
vaiuim erit opioari ad euin locum illud moveriV itidem si fieri
 uou posset, ut gryps fabulosa avis inveuiretur, mirum (hercules)
esset, si ad earn quicquam moveretur. eademque est (piali-
tatis ratio; eteuim si fieri uou potest, ut linea calida vel dulcis
inveuiatur, fieri uou poterit, ut iucalescat vel dulcescat, sique
fieri uou potest, ut translatio tinius gradus menmravi aequans
 sit, fieri uou poterit, ut motus indpicd. eademque ratio est in omni-
bus praedicamentis. absurdum itaque est quidquam deorsum ferri,
ad quern saue locum perveuire uou potest, atqui uou poterit
quidquam deorsum pervenire, si positum medium iufiuitum
quae vero subdidit deinde εἰ <καὶ> διεσπασμένα ἐστίν, non admodum
 perspicua sunt, atqui banc duhitationem dissohere proposuit. monstratum
quidem est, iufiuitum corpus iuveniri uuUum, quandoquidem
nulla est gravitas uec levitas iufiuita. at iufitiabitur quispiam inquiens
id ea saue ratioue eveuire posse, quouiam corpora, quibus
buiuscemodi motioues iusuut, non sunt coniuncta neque continua, sed
 discreta infinita numero. sin autem omnes partes discretae in unum
coniungantur, earum quoque motus infiniti exstiterint. partem namque
(exempli gratia) quae nulla ratioue dividi possunt, gravitatem non
habent. sed ea ratioue, qua dispersae suut, earumque motus, qui
uniuscuiusque illarum proprii suut, iuvicem separati existunt, bac
 potissimum ratioue fit, ut iufiuitae miuime iuveuiautur. at si individuae
bae partes iu uuum compellautur atque ex oinuibus uuica
tautum emauet poteutia, quemadmodum dictae partes si iuvicem
copulentur, totius ratioue, iufiuita maguitudo iuuovatur, ita (pioque
earum omuium gravitates si iu uuum couspirent, dubio procul infinitae
 exstiteriut. cum itaque bauc dubitationem dissolvere statu-
isset, iuquit, hac etiam ratione fieri uou potest, ut eiusmodi iufiuitum
corpus iuveuiatur, quamvis ipsum eiusque gravitas dissipata diffusaque
supponautur, et absoluto sermoue osteusum a uobis sit,
uullam iufiuitam gravitatem iuveuiri nisi diffusam dissipatamque,
 bac etiam ratioue fieri uou potest, omiie enim corpus ad omnes
diviensiones distenditur, quasi diceret ueque uuum est ueque
 

 
CDUtiuuuiu sed divisum dissipatumque. at dissolutiini hoc argumentum, 
si liibet, illi condonemiis: qui autem fieri poterit, ut infiniti
plures dissiiniles jiartes ’nitudine iiifinitae existant? illud prae-
terea aiiimadverteudum nobis est, quod quaravis Aristoteles declarasset
 infiniti partes non esse nee specie uec magnitudine infinitas,
uihilo secius adhiic declarandiim erat, eas neque etiam mimero infinitas
esse, qua de re ue verbum quideni fecit, quamvis maior
’um pars qui infinitum mundum posuere, eius partes numero infinitas
esse statuerunt, sicuti ii (pii ex insecabilibus atque etiam ii,
 qui ex consimilibus partibus mundum constare affirmabant. divisionis
autem infiniti altero modo investigato, hoc est infinitum ex
partibus inter se dissimilibus nulla ratioue inveniri posse, in alterum
divisionis modum regreditur atque bunc in modum ostendit
fieri non posse, ut universum ex similibus inter se partibus constet.
 si infinitum ex consimilibus inter se partibus constaret, motu simplici
praeditum esset. at duo sunt simplices motus recti, qui sursum
nempe quique deorsum fertur, quamobrem horum alter sit eius
motus consonum erit. atqui si ad supera feratur, leve, si vero ad
infera Ι detrudatur, omniuo pouderosum erit, cum vero ita res se f. 
 habeat, cum gravitas turn levitas infinita inveniretur, quarum utraque
fieri non potest; quare neque etiam infinitum corpus consimilium
partium inveniri unquam poterit. transtulit autem conmlto sermonem
ex corpore consimilium partium in corpus simplex, tametsi corpora
quaedam consimilium partium inveuiantur, quae simplicia non sunt,
 ut caro et os, quandoquidem (ut inquit Alexander) a ratione
alienum (?) non est. eteuim quod ex consimilibus partibus constat,
tametsi aliqua ratioue ex pluribus rebus constituatur, de eo tamen
idem prouuntiare possumus ac de illo, quod finitarum <non> consimillium
partium existit nee non ex illo declarabitur, fieri non posse,
 ut infinitum inveniatur, quandoquidem eius quoque partes nee
specie infinitae nee magnitudine existunt. atqui consentaneum est,
ut de (eiusmodi) magnitudine hoc tantum dicamus, tametsi ex pluribus
rebus constitueretur, a vincente tamen motum eius unum proficisci. 
 Is tandem motus relinquitur, qui in orbem incitatur. impossibile
 autem est infinitum ferri circulo. verumtamen ex
his, quae dicta sunt, non fuit omnino declaratum, infinitum corpus
absolute fieri non posse, ut in circulum feratur, sed corpus quintum
tantum. ad sensum namque apparet eius conversionem fiuito tempore
absolvi. itaque speculationem de infiuito quinto corpori adiungit
 dicendo: nihil enim interest, utrum hoc dicatur an caelum esse
interminatum dicatur. sed ne omnino quidem quod infinitum
est, moveri potest, nam aut suapte natura aut vi contra naturam
movebitur. si contra naturam et vi, consentaneum est,
ut ipsi etiam sit motus aliquis naturalis. eteuim fieri non potest,

 
ut extenio motu praeditum sit, iiaturali vero caveat, ac utraqiie 
ratione siniul quando recto motu cietiir, quaerendus est ei locus
alius iiifiuitas, in (luem fevatur; verum hic primus locus est infinitus;
quare couseutaneum erit, ut in illo iufiuito miuime infinituni sed
 finitum cousistat. hoc autem impossibile est animadversione
autem dignum est, qua nam ratioue dictum sit Avistotelem won
impug-uare iufinitum in uuivevsum absoluteciue, sed dato quod in-
finitum moveatur, liac ratione inveniri non posse, ceterum praesentem
sermonem subsequenti hoc ordine connectit. 
 Fieri autem prorsus non posse, ut quod immensa sit
magnitudine, ab eo, quod definitum sit, aliquid patiatur
aut faciat <in> id, quod finitum est etc. Alexander vero
ait, eiusmodi sermones ita invicem coniungi: quonia (inquit) (mqmt) onme
sensile corpus vel efficiendi naturalem vim habet vel patiendi vel
 utrarumque particeps existit — efficiendi, quemadmodum caelestia
corpora, efficiendi patiendique veluti cetera corpora ortus <ac interitus>
participantia — infinitum autem tieiiiie agere quicquam iieque
affici poterit, quamobrem neque etiam inveniri. si vero contingat,
ut non nisi existens inveniatur, sine dubio insensibile est. nobis autem
 id tautuni asserendum videtur: nempe quoniam de infinito illi sermo
erat fierique non poterat, ut sursum vel deorsum vel iu circulum
moveretur, reliquum erat ut ageret afficereturque vel raotionibus
vel iis quae motionibus uecessario deducuntur, (sed) palam est,
neque etiam bis motibus moveri. hoc vero impossibile esse, ut vel
 in finitum agat vel ab eo patiatur, bac serie demonstratur. sit
enim A liuea, quod infinitum est, B autem, quod finitum. si ergo
B, quod finitum est, agat in A infinitum, eius actio in C tempore
erit; sumamus deinde D, quod sit minus quam B similiter
in E eodeni tempore C actionem specie similem, ponamusque quod
 par est, eodem tempore parem actionem agere posse, ut puta calfacere,
infrigidare ac ita de aliis actionibus diceudum, quae eodem
iure se habent, et quod minus est, minorem actionem aequali tempore
agere et quod mains est, maiorem actionem aequali tempore cou-
ficere, talisque sit <unius> agentis <ad alterum> in eodem tempore
 proportio, qualem unum patiens habet ad alterum. qualem igitur habet
uuum agens, quod est D, ad alterum, quod est Β, proportionem,
 

 
taleni habet uuum passuni, quod est E, ad alterum, quod est F; 
ita etiara converso ordiue dicere possumus, qualem proportionem
F habet ad E, talem B ad D habet. at D agit in E in tempore C
agitque in F ipsum B tempore C; nos autem posuimus B in tempore
 C agere in infinitum; quare flet, ut idem B eodem tempore C
in duas impares magnitudines operetur, nempe in inlliiitum et F
ipsum, quod absurdum sane ac dissentaneum est, siquidem antea
statuimus idem vel par parem actionem posse pari tempore conficere;
quare uullo modo potest finitum in infinitum operari. 
 Huius vero particulae sensus uou admodum perspicuus existit.
etenim per agens tum B tum D constitutura fuit, quod vero actionem
recipit, per A, quod infinitum esse dicebat, ac etiam per F positum
fuit, talemque proportionem dixit D habere ad B, qualem E habet
ad id, 1 quod finitum existit, F. deinde ea fundameuta iecit, 
 quae in medio particulae posita sunt, antequam vero demonstrationem
absolvisset, deduxit couclusionem, dum inquit nou poterit
igitur infinitum a finite ullo uuquam tempore moveri,
idque prosequitur per causam ab eo allatam, in qua obiter cursim-
que includitur demoustratio, aitque, quod minus est etc., hoc est,
 si sumamus aliquid, quod sit minus quam B, utputa D, quod moveat
aliquod minus quam sit A, sicuti E, iride, quod paulo ante
dicebamus, necessario sequetur. 
 Postquam demonstratum est, quod finitum sit, in infinitum nullo modo
operari, dicit: [nec vero id, quod immensa est magnitudiue
 praeditum ei, quod finitum est, ullo tempore motum
affert.] coustituamus euim aliquod immeusum, quod A littera designetur,
et BF, id quod fiuitae sit magnitudinis, et infinitum, quod
est A, agat in BF in tempore C. nee non etiam ponamus minus
quippiam quam infinitum sit, quod D littera describatur, agere in F,
 quod est pars BF, eodem C tempore: quam igitur ratiouem totum
BF ad F habet, eandem rationem alteram virtutem, quae sit E, ad
D habere faciamus; quare consentaueum est, ut ordine converso
eandem rationem FB habeat ad E, quam F ad D habet; at F movetur
a D tempore C, igitur FB etiam movebitur ab E tempore C.
 at qui FB movetur ab infinito tempore C; ita quoque cousouum erit,
ut BF moveatur tempore C ab E finito atque ab A infinito, quod
profecto dissentaneum est; nos etenim superius receptae positionis
loco statuimus mains semper miuore tempore per idem spatium movere.
ratioui igitur consonum est, ut finitum ab infinito moveri nou possit.
 verum eiusmodi sermo difficultate nou caret; Aristoteles enim aliin
 

 
quando ponit B tautum, uonuiKiiuim vero BF. eimi F totiiis BF 
partem facit. praecedenti vevo sermoni error contigit; eteuira
Aristoteles iiKiuit, quando immensuin ab eo, quod definitnm est,
actiouem acceperit, actio partis eiiis, quod fiuitum est, erit in partem
 iufiniti, vel si infinitiira agat in fiuitum, actio quocjue partis iutiniti
erit in partem fiuiti. ex hoc uamque loco consouum viderotur,
lit infinitum esset fiuitum; eteuim si egerit infinitum veluti A
(exempli gratia) in B, quod est finita magnitude <aut pars> ipsius
A vel in partem ipsius B vel in rem aliquam in uuiversum praeter
 infinitum ipsum actionem attulerit, talem duae motae sen affectae
magnitudines proportionem habent inter se, qualem duo agentia
adinvicem habent, hoc est infinitum et magnitudines, quas com-
memoravi; et quoniam infiuiti pars termiuata est, nil prohibet,
quin totum infinibile terminum suscipiat. sed quamvis huic positioni
 quispiam assentiretur, ea tameu proportio, quam B habet
ad F, non est eadem cum ea proportione, quam E habet ad F,
sed illi proportioui respondet, quam infinitum, quod est A, habet
ad F. eodemque iure se habet exemplum superius allatum. 
 Porro cum dixisset, fieri id non posse, quod ex huiuscemodi
 sermone colligebatur, quaudoquidem posuimus mains minore
tempore moveri, hoc deinceps prosequitur inquiens: <sed semper>
tempus, quod sumitur, idem faciet. at quid per . . . idem
faciet intellegi voluit? id sane, siquidem inquiritur tempus
minus, quo infinitum fiuito motum afferat, sen moveatur. cum
 autem consentaneum sit, ut omni tempore sumpto minus aliquid
inquiratur, fieri non potest, ut aliquo in tempore consistamus nec
tempus aliquid statuamus, in quo moveatur, sed omnino tempus
nullum iuveniri potest, quo illud moveatur. cum vero tempus sit
nullum, quo moveatur, omnino quidem non movebitur; etenim omnis
 motus tempore perficitur, finito vero tempore fiuitum movere infinitum
aut moveri ab eo non potest, nee etiam deprehendimus
immense tempore idem movere, quemadmodum superius declaravimus.
atqui tempus omne vel finitum est, vel infinitum existit, quare
consonum est, ut in nulla temporis particula idem movere aut
 moveri possit; at actio omnis affectioque tempore perficitur.
in infiuito autem tempore nee agere quicquam nee affici potest;
motus enim qui infinito tempore instituitur, termino ac fine caret,
 

 
actio vevo oinuis affectiociue tevmiuum ac fiuem habent, quorum 
uterqiie veluti forma ac perfectio existit. per actionem autem
affectiouemque hoc in loco miuime eae intelleg-uutur, quae in motu,
seel (luae in eo, (piod iam fuit, consistuut. (juod euim in continua
 generatioue cousistit, esse uou liabet, atque eo minus in alia
<affectione?> turpe est enim existimare eo (iuicquani moveri, (pio uuu-
quam perveuire potest. 
 Ceterum cum deiode declarasset, infinitum uon agere in infinitum
nee ab eo perpeti posse, ex hoc necessario colligitur, re veraesse,
 quod antea in universum declaratum fuit, infinitum absolute
non agere neque ab | alio affici posse. Aristotelis vero expli- 
catio, eodem primo ordine servato, ita procedit: sint A et B immensae
mensae duae magnitudines, quarum una ab altera, nempe B ab A,
aliquid accepit, et CD tempus, quo ab ea afficitur, E vero, affectae
 rei pars, hoc est ipsius B, <item> ab A afficiatur : perspicuum est, id breviore
tempore futuruni, quam sit tempus CD. nee non principii
loco ponatur, quod minus est, breviore tempore ab eodem pati.
hoc vero tempus, quo E afficitur, D littera describatur: talem igitur
proportionem habet D ad totum CD, quam habet E ad alteram
 fiaitam partem B infiuiti, scilicet Ζ. iuxta igitur relationem pro-
portionemque, quam antea meminimus, Z aliquid accipiet ab infinito,
tempore CD; atqui secundum se totum B eodem tempore
aliquid acceperat ab A. verum antequam id absurdum memiuisset,
quod ex hoc necessario deducitur, positum fundamentum recenset,
 quandoquidem dissentaneum videtur, ut de toto B deque eius parte
dicatur, quod ab A tempore CD aliquid accipiant. itaque ait:
ponatur ab eodem, maiore brevioreque tempore, quod
maius est et quod minus est pati. tnsuper jwstquam di-
stinxit inter ea, quae maiore brevioreque tempore ab eodem aeque
 patiimtur, et inter infinitum, quod ex numero eorum non est, cquae pro-
portione temporis dividi possunt, <ait:> infinitum igitur nee agere
quicquam nee pati fiuito tempore potest, num igitur immense aget
movebiturque? nee id sane fieri potest; etenim immensum tempus
partem fiuemque non habet; id autem quod quidquam patitur vel
 operatur, terminum ac finem habet. 
 Intellego autem per id, quod iiuidquam patitur vel operatur,
quod iam quicquam vel egit vel perpessum est; hac etenim de
causa dixit Aristoteles id autem cui motus allatus est et reliqua
quae sequuntur. 
 

 
 Cetcium lit (juodaiuniodo colligeret, quod ex iis, quae inter 
ea sunt, neeessavio dediieitiir, iiKiuit: omne seusile corpus vim
efficieudi aiit patiendi habet, cuius Veritas ex iuductione desuniitur;
at nullum iutiuitum vel ageudi vel patieudi vim habet, igitur in
 secunda ’ura coUig-i potest, seusile corpus infinitum inveniri non
posse, cum autem corpora, quae in loco sunt, seusu percipiantur
omnia iufiuitumque sensu nullo percipiatiir, infinitum igitur in loco
non est; quod si in loco non erit, et qui extra caelum dicit, locum
significat (extra enim locus (piidam est) nullum ergo infinitum
 corpus extra caelum consistit. quiuimmo non infinitum corpus
tantum, verum nullum corpus omniuo extra caelum est neque etiam
finitum. hoc autem insinuavit dum dixit: neque ad alitiuam
dimension em. eteuim si nullum corpus immensa magnitudine
praeditum neque etiam finitum extra caelum consistit, corpusque
 omne vel finitum sit vel immensa magnitudine praeditum, nullum
ergo corpus omnino iuvenitur extra caelum, at vero si quispiara
diceret Aristotelem minima probasse neque etiam deduxisse, corpus
quod sub sensum cadit, extra caelum non esse, ideo iuquit, si-
quidem iudividuae partes corpora sunt, at sensu minime percipiuntur,
 quinimmo materia ipsa (iuxta quorundam seutentiam) corpus
quoddam est, minime tamen sub sensum cadit, similiter et mathematica
corpora, at nil proMbet (inquies) iutellegibile aliquod corpus
extra caelum esse posse, verum neque hac ratione inveniri potest,
etenim si omnino extra inveniretur, in loco erit, et si in loco, sensile
 erit; quod enim locum obsidet, nihil sub sensum non cadit. 
 Hac itaque ratione mathematicis demonstrationibus ostenditur,
infinitum inveniri non posse, rationibus autem logicis idem sane
comprobari potest, mos autem Aristotelis est veras demonstrationes
eiusmodi nomine appellare, eas tamen, quae coramuniores ac ceteris
 minus perspicaces existunt. siquidem ex iis accidentibus, quae
aliis quoque rebus conveuire possunt, minime vero ex propriis
primisque neque ex causis, ex qiiibus verae demonstrationes constituuntur,
desumuutur. logicae vero dialecticaeque demonstrationes
non sunt omniuo eaedem inter se. dialecticac namque, etsi communes
 siut atque ab accidentibus ut illae proficiscantur, omniuo tamen
verae non sunt, sed svoocoi tantum <et> vulgares; logicae vero desecunda]
 

 
nioiistratioues oumiuo vevae suut, quamvis ἕνδοξοι vulgares<que> 
minime sint. 
 Logico itaque more probare iutendit consimilium partium corpus
irameusum esse nullum. plane cle consimilium partium corpore
 disseruit, ut ex liac iiulagine viam venaretur in id, quod per mo-
tionem declarare iutendit. post haec ex corpore consimilium partium
in simplex sermouem transferet; posuit namque corpus simplex
eo simplex nominari, quoniam simplicis motionis initium in se habet.
immensura itaque corpus consimilium partium neque Ι in circulum 
 ferri nee recte moveri potest, circulo quidem moveri non poterit,
(piouiam eiusmodi motus circa medium quoddam perticitur, iufiuitum
autem medium nullum babet. (haec autem ratio logica est, quaudo-
quidem snhtilis minime existit.) sed neque recto ordine ferri infinitum
potest, quod eteuim recto motu vel natura vel vi movetur,
 locum mutat; at quoniam infinitum, locum occupat infinitum, locus
igitur, in (juo est et ad quern movetur, erunt iufiuiti, quamobrem
duo vel plura erunt infinita. cum itaque hoc ordiue sese res babeant
infinitum finitum existit; quo terminato existente, fieri baud dubie
non poterit, ut immensum ad omnes dimensiones protrabatur. 
 Praeterea, sive natura sive contra naturam moveatur, [utroque
modo] duo iufiuita corpora necessario esse oportebit. etenim in
Fhijsica Auscultatione conclusum est infinitam vim immenso tantum
corpori inesse corpusque infinitum vim babere infinitam. cuius igitur
motus. si natura cieatur, ab immensa vi proficiscitur, <eius vis> corpus
 esse nullo modo poterit; naturalium namque corporum vires corpora
quidem non sunt, atque in universum cum babeat motum,
qui secundum naturam est, alterum quoque babebit, qui praeter
naturam existit; etenim quintum corpus tantum nullum praeter
naturam motum sortitur, quandoquidem eius motui nullus motus
 contrariatur. quod si vi ac praeter naturam moveatur, motus eius
ab infinita vi proficiscetur; baec autem vis iufiniti corporis omnino
erit. quamobrem ex boc consentaneum est, ut duo sint infinita
corpora. 
 Praeterea, cum omne, quod movetur, motum accipiat ab alio,
 quid est quod motum affert ei, quod interminatum existit? hoc permirum
est. si enim se ipsum moveat, animatum erit atque animal;
uniuscuiusque vero animalis motus in universum cum perpessione
sensibilique alteratione omnino fit nee non versus quandam terminatam
formam ac partibus proportionalibus. sin aliquid aliud moveat,
 quasi duo inter se diversa infinita erunt, alioquin unum non
ageret, nee alterum moveretur. 
 

 
 At qunuiam de coiitimio eonsimilitiin partiiiiii disseniit, ait 
deinceps, ne hoc quidem fieri posse, quod quidavi dicunt, infinitum
dimduum esse, ut partes insecabiles, quae eandem uaturam habeut.
figiiraqiie tautum ab iuvicem disting-uiiutur. cum autem uuam
 babeaut iiaturam, unam ’ituv propeusiouem atque unum quoque
motum possidebunt; quo euiin gleba uua terrae, eodeiu etiain universa
terra, ad medium iiempe, fertur, et totus iguis ac sclutilla ad
eundem locum moventur. quamobrem conseutaneum eiit, ut individuae
partes omiies iuclinatione una praeditae sint, quae si gravitas
 erit, omniuo leve et quod sursum feratur nullum erit corpus,
nec grave, si levitas; nos autem ad sensum videmus corpora quaedam
g-ravia, quaedam levia esse, aliqua asceudere, aliqua vero
deseendere; rationi igitur cousonum est, ut infinitum inveuiri uoa
possit. haec autem couclusio ex dictis miuime elicitur, sed baec
 profecto, nempe indivisibilium partium naturam unam atque eandem
esse, praeterea si levitatem ac pondus corpora babent, sursum deorsum
ac medium omniuo inveniuntur, infinitum igitur inveniri uou
poterit. atque in uuiversum si infinitum iuveniretur, motus non
erit. uou euim sursum vel medium nee alter locus esse posset,
 (luibus ablatis motus quisnam erit? quoniam autem omuino conmotusque
est, ut motus vel naturalis vel violentus inveniatur
motusque naturales violentique per sursum vel deorsum termineutur,
cougruum est igitur, ut sursum et deorsum inveniatur. quare infinitum
inveuiri uou poterit. etenim uegare uou possumus, quin
 corpora suapte uatura ad loca moveantur, alioquin quaedam levia
et quaedam gravia miuime extitisseut. quare cum naturalem,
turn praeter naturam motum sortiuntur; quibus enim naturalis est
ille motus, qui superiora petit, iis alter, qui ad infera vadit, praeter
naturam couvenit ac viceversa, quibus naturalis est ille motus,
 qui deorsum fertur, iis praeter naturam ille competit, qui sursum
instituitur. 
 Quo uamque contra naturam aliquid fertur, is locus
alicuius alterius naturae accomodatus sit, necesse est.
Ex hoc itaque cousonum est, ut corpora ad propria loca moveantur;
 cumque sursum ac deorsum inveniantur, perspicuum est
fieri non posse, ut huius totius corpus immensum existat.
Deelarato autem infinitum inveniri non posse, bine modo regreditur,
ut ostendat, cur plures mundi esse nequeaut. hoc enim
in praecedentibus dixit videndum esse, ut tandem in liue buius
 speculationis declararetur. 
 

 
 Etenim osteuso extra muiulum iiulluin esse corpus, perspicuum
evadet, pluves | esse muudos non posse. hoc autem qiiamvis 
supeiius edoctum sit, se tamen particularem deimo hac de re dixit
pertractationem aggredi velle, si quis non putet in universum
 fuisse demonstratum fieri non posse, ut extra caelum corpus
sit, sed de iis tantum osteusum fuisse, (luorum locus interminatus
existit, non de iis, quae mundi ordinem iugrediuntur.
verum antea positiones nonuuUas noanullaque fundamenta praemisit,
quorum unum est: omne naturale corpus, quod per rectam
 liueam fertur, duplioi ratioue simul mauet movelurque, nempe tum
vi, turn natura sua. natura quidem in medio manet, vi autem in
sublimi, ac similiter etiam motus se habet. terra namque natura sua
in medio mauet, vi autem in sublimi. in universum uaturalis locus
ille dicitur in quem corpus mittitur ferturque non violentia, in quem
 autem corpus vi fertur, in eo quoque vi manet. secundum
vero fuadameiitum ac positio est, violentum huuc motum esse non
posse quemcunque motum absolute, sed eum tantum, qui naturali
est contrarius; etenim contrarius motus eius, qui hac ratione fuerit
violentus, naturalis erit. 
 Convenit autem, ut per sermouem Aristotelis <μένει> universalis dispositionisactio
intellegatur, quae tum quieti, tum alteri a quiete communis
existit, et non quieti tantum, ac si ita pronuutiasset, si in proprio
loco circumferatur, etenim congruum est, ut ignis in proprio loco
moveatur; quamobrem dixit: in quo manet et movetur, et in
 quem revertitur naturalisque locus secundum naturam est. 
 Cum haec autem praemisisset, coepit declarare, ex elementis
quatuor miuime extra mundum posse quippiam inveniri, quo extra
mundum non existente, nullum igitur corpus, quod in circulum
vertatur, extra eum erit. corpus etenim quod in orbem fertur,
 circum quatuor elementa omnino movetur. si itaque universus
mundus ex his corporibus omnino constituitur, extra Itaec vero nihil
est, igitur consonum quoque est, ut extra hunc mundum nullus alius
mundus inveniatur. 
 Cum igitur eis, quae in superioribus accepta sunt, utamur, absurda
 surda et inconvenientia ad sententiam illorum, qui plures mundos esse
aftirmabant, consequentur. etenim si terra haec nostra ad huius
mundi medium moveretur, et eius motus, quo illinc hue commigrat,
 

 
praeter uaturam sit, igitur motus, quo hinc illuc procedit, naturalis 
existit. ex quo sequitur terrain violeiiter in medio manere,
ac motum eius sursum muudum huuc versus, secundum naturam
esse, quod plane absurdum ac dissentaueum est. at si molus eius,
 quo illinc hue procedit, violentus non sit, secundum naturam in
huius muudi medio mauebit, iu hoc autem muudo violenter. sed
motus illius sursum uaturalis est, quoniara transitus eius de mundo
in mundum erit secundum termiuos, quos habeut inter se. duos
itaque naturales motus possidebit, quorum alter sursum, alter vero
 deorsum fertur, qui ambo sunt contrarii inter se, si eius motus,
quo illinc hue procedit, secundum naturam extiterit. etenim in illo
mundo ex medio loco ad supremum, in hoc autem ex supremo ad
medium, hoc est ad imum locum commeabit, quamquam a nobis dictum
erat, simplicium corporum motiones secundum naturam esse simplices.
 istaec autem uum ad illorum sententiam necessario consequantur,
qui plures mundos esse pronuntiabant, in calce huius sermonis
explicabitur. atqui eius demonstrationis principium super
hoe, dum ita Aristoteles inquit: praeterea necesse est, non est
alterius demonstrationis principium, quemadmodum uouuulli existimarunt,
 verum dissidium commemoratum ad illorum sententiam
consequi demonstrat, qui plures esse mundos affirmant, id vero
hrevi cousequetur, nempe cum primum explicaverit plures mundos
non aequivoce dici sed univoce. in hoc autem ex eo non procedit,
quod alter mundus intellectus, hoc est uotus, non sit, vel
 quacunque alia ratione volueris mundi notiojiem commutare, sed
Quod mundi huic consimiles non existant. quare dicit rationi consonum
omnino esse, ut umcmquodque corporum, ex quibus
plures huiuscemodi muudi coaugmentantur, eandem vim habeat,
ut ig-nis (exempli gratia), qui hoc in mundo reperitur, eandem vim
 necessario habeat oportet, quam ignis ille alter habet, qui in
altero mundo consistit, eademque ceterorum corporum ratio
est. etenim | si corpora, ex quibus plures isti mundi constituuntur, 
solo nomine convenirent diversarumque rationum extitissent,
mundi quoque, qui ex illis coaugmeutantur, solo nomine convenirent.
 palam igitur est, ea, quae eiusdem speciei sunt, si eandem vim
possident, ad eadem loca natura sua commeatura. quod autem
motus eorum, qui eadem specie conveniunt, ad eadem loca necessario
instituantur, ex iis quae de simplicibus motibus [superius] a nobis dicta
sunt, perspicuum esse arbitror, dum eos terminates esse dicebamus,
 eum nempe, qui recto ordine quique in circulum defertur. at
 

 
quouiam simplicia corpora uaturalia simplicibus motibus terminantur 
(uaturalia euim dicuutur, (luouiam iuiliuui motus iu se habeut)
cougruum igitur est, ut uumerus corjjoruui simplicium genere iuxta
simplicium motiouum uuuieruui esse dicatur. quare si motus iidem
 sunt, eadera quoque iu utroque muudo elemeuta eruut. quaraobrem
eorum motus ad eadem loca defereutur. (luo enim uuica terrae
gleba, ibi uuiversa terra iuveuitur. itaque poaderosa alterius uiuudi
corpora ad huius muudi medium suapte natura movebuutur corporaque
illius muudi levitate praedita contra medium huius muudi
 fereutur. si vero hoc accidat, necesse est, ut terra in proprio
miindo sursum feratur — dum euim ex uno ad alter urn
muudum movetur, per utriusque muudi ultimos terminos proficis-
cetur — iguis vero ad infera moveatur. hoc aiitem uec ad seiisum
apparet nee ratio illi assentitur iuxtaque secundae (?) figurae ordinem
 (?) quoque demonstratur, aitt non ponendum esse simplicia
corpora in plurihus his caelis eandem naturam
habere, aut negandum prorsus plures muudos inveniri; ad duo
nauKiue haec absurdum non leve seipieretur. 
 Hoc autem sermoue absolute nouuullae dubitationes diluendae
 sunt, quae forte hac in re contingere possent, quas praestat autea
in medium afferre. 
 Si quis ideo putet necessarium non esse, ut terra illius muudi
ad huius mundi medium feratur, sed ad medium illius, quoniam terra
illius muudi medio eiusdem propinquior existit, ac ignis illius muudi
 proprii muudi terminis proximus magis est, uulla sane erit haec
ratio, quae enim terrae diversitas inveniri poterit, ab quantamlibet
ad medium vel distautiam vel propinquitatem, cuius gratia eius
natura commutari possit? atqui iu hoc tantum diversitas cousistit,
quateuus nempe distantia partium huius terrae, quae est apud uos,
 maior vel minor sit, distantia partium illius terrae, quae illic est.
etenim si natura eius motusque dissimiles non erunt, nonue species
quoque eadem extiterit? at si species eadem sit, nonue omuis
terra ad eundem locum commeabit? 
 Post haec ad aliam dubitatiouem progreditur, quae est eiusmodi.
 bi quispiam nobis occurreret, inquieus necesse minime esse, ut
terra, quae illic est, ad muudum hunc moveatur, sed in eo maueat
quiescatque, huic ita respousum sit: necesse est corporum aliquem
esse motum; etenim corpora haec moveri perspicuum
mauifestumque existit; ad sensum namque apparet ea
 corpora moveri, quae hoc in muudo sita sunt, quinimmo id oculis
uostris apertissime videmus: num ergo ea omnibus motibus vi cieri
 

 
dicemus? an non de illis affirmabimus, quamvis coutraiii exittissent, 
tisseut, DOunuUos ordiiie naturae, iionniillos vcro violenter illis inesse?
ex hoc namque absuvdum quid ac dissentaueuni sequeretur.
quod enim in iiniversum naturali motu caret, tantum abest, ut suapte
 natura moveatur, vevum ne uUa quidem ratione moveri poterit;
etenim liuea e. g. violenter uou movebitur, cum natura sua omuino
moveri non possit; quare consonum est, ut naturali quodam motu
praedita sint. quodsi quis est eorum naturalis raotus, omnino vauum
erit, quod superius dicebatur; uecesse enim est, eorum corporum,
 quae eiusdem speciei sunt, ad eadem, et singulorum
ad unum numero locum mo turn esse, quare consentaneum
erit, ut terra illius mundi ad huius rnundi medium proficiscatur;
quod si absurdum ac disseutaneum est, necessario fiet, ut
plures mundi esse non possint. 
 Ceterum aliam de medio dubitationem tollamus, quae talis est. 
 Congruum est (inquiunt nonuuUi) ut cum ignis, turn ceterorum
elementorum species unius formae sint, numero vero plures existant;
quare loca etiam (medium nempe atque extrema) unius speciei
profecto sunt, numero vero plura dicuntur. et quoniam terra alterius
 mundi ad eius medium fertur, si ad medium Ι huius mundi mo- 
veretur, non contingeret, ut quippiam a propria natura eam dimoveret,
quandoquidem huius atque alterius mundi medium specie
non ’erunt. eademque ceterorum elementorum ratio erit. haec
autem dubitatio hunc in modum tollitur. 
 Dum nos elementorum partes specie miuime ditferre affirmamus,
id non ita intellegi debet, ut uni scilicet mundo conveniat,
alteri vero minime, sed aeque omnibus mundis, quorum partes inter
se numero tantum differunt, conveniet, hoc est, ut partes terrae,
quae hie apud nos est, sive ad invicem comparentur, sive alterius
 mundi terrae partibus conferantur, secundum unam atque eandem
rationem deprehendantur et unaquaeque a quavis numero tantum
difterat. sique aliqua terrae, quae hie est, pars sumpta fuerit, nihil
inter eam atque alteram eiusdem terrae abscissam partem interest; hae
namque, tametsi numero differant, ad eundem locum proficiscuntur ;
 partes autem, quae in alio mundo sunt, quamvis ab his partibus
non diiferant, cum inter se numero tantum differant, ad eundem
locum atque hae partes miuime feruntur, sin autem, ut dictum est,
illarum partium numeri diversitas in causa sit, ut ad diversa
numero loca eiusmodi partes proficiscautur, <quid est quod > hae,
 quamvis plures sint in hoc mundo, ad unum atque eundem numero
locum feraniur. 
 Si vero nos quispiam redargueret inquiens propriam proportionem,
quam ad alterum locum habent, in causa esse, ut ad
eum locum proficiscautur : ea igitur principia fundamentaque

 
tolleuda eruut, quibus hoc uecessavio deducebatur, quae istaec 
sunt: simplex motus est terminatus corporaque simplicia ad eum
consequuutur, siquidem simplicia dicuntur, quouiam simplicem motum
in se babeut, ac rursus quae eiusdem speciei sunt, ad unum atque
 euudem locum necessario feruutur. eteuim si baec fuiidameuta
statuerimus, necessario fiet, ut terra, quae in alio mundo est, ad
huius muudi medium proficiscatur, nee nou etiam commemorata
absurda necessario cousequeutur; quod si eiusmodi sermo admitten-
dus non est, plures igitur mundi non sunt, quare consonum erit,
 ut unus tantum mundus existat. hoc autem Aristoteles declaravit,
dum perspicuum fecit, consentaneum esse, ut ea, quae in alio
mundo sunt, si inveniretur, ad unum atque eundem locum moverentur,
nec minus terra, quae illic est, congruum esset, ut ad hoc
medium proficisceretur. 
 Esse autem horum corporum loca terminata, ex aliis etiam
explicavit dicendo terminatum locum inveniri, quo suapte natura
terra, alterumque, quo natura sua ignis feratur. hoc vero expojiit,
sicuti modo declarabimus. in universum, omne quod aliquo
motu cietur, ex alio ad aliud movetur. atque baec,
 ex quo motus principium ducit et in quod desinit, specie
differunt. cum autem motus sit finitus, omnino fiet, ut ex quo
motus initium ducit eo in quod desinit, progrediatur. quemadmodum
id, quod curatur, motus eius ex morbo in valetudinem tendit; non
enim uUo unquam tempore fieri potest, ut curetur atque ex morbo
 in valetudinem commutetur, si id, quod curatur, privatum sit, ut
pervenire ad sanitatem possit, sed omnino necesse est, ut earn
assequatur. quod enim suapte natura vel esse vel fieri tale non
potest, id ab initio non movetur. itidem iis de rebus statuendura
est, quae reliquis motibus feruntur, aequum itaque est eum motum,
 quo ’d per locum movetur, ita se habere, ut in eo id, ex quo,
et id, quo, ea ratione differant, quemadmodum morbus, ex quo quod
curatur initium ducit, et valetudo, in quam desinit, diiferunt inter
se. neque differant modo consonum est, verum etiam terminata
sint, oportet, ut morbus valetudoque. non enim quo res tulerit,
 sed ad rem terminatam motus eius proficiscitur. congruum est
ergo, ut ignis etiam terraque in terminata atque ex terminatis locis
moveantur, quae etiam contraria esse debent inter se, hoc est id
ex quo, et id quo, haec autem loca supra infraque sunt; quare
convenit, ut supra et infra sint terminata. omnia igitur, quae eadem
 specie conveniunt, ad eundem numero locum moventur; quare terra,
 

 
quae est iu alio raiiudo, ad lioc medium movebitur, quod absurdum 
ac dissentaiieum est. rationi itaque couseutaueum erit, ut
mundi pluralitatis speculatiouem lelinquamus. 
 At quia dixerit quis, cum motus omuis ex aliquo ad aliud sit,
 quae duo eoutraria sunt, couversioiiem taineii uou habere eoutraiium
neque e proprio loco dimoveri, ideo inquit: 
 In hac etiam quodammodo ex aliquo iu aliud transitus invenitur.
etenim etsi toti Ι couversioui uou iusit, esse tameu iu ea iuve- 
niemus, si partes illius perserutabimur. eteuira uouuullae eius partes
 iu oppositas trausferuutur, quales suut eae, cpiae per diametrum
distaut. quare couveuit iu uuiversum, ut uuicuiriue motui aliquid
oppouatur, iu quod eiusraodi motus fertur; alioquiu iu iufiuitum
iutermiuatumque motus procederet et uou in id, quod fiuitum
existit. uou esse autem loea iutermiuata nee quicquam quod iu
 iufiuitum feratur, (quod contingeret quidem, si loca iutermiuata
fuisseut) biuc etiam sciri potest, quod uuiversa terra, quo propius
ad imum locum accedit, eo celerius velociusque movetur, et ignis
totus quo propius ad superiora; quodsi in infinitum moverentur,
infinita et velocitas et caliditas motuum illorum extitisseut, sique
 illorum motus, propeusioues quoque, hoc est gravitas levitasque.
si enim aliquid velocius ad imum ’movetur, causa velocitatis est gravi-
tatis accessio; quamvis enim gleha quaedam eiusdem magnitudinis
semper remaneat, tameu quo propius ad imum accedit, gravitatis
etiam maior erit accessio. atqui alibi docuimus, nullum fiuitum vim
 habere infinitam. quare convenit fieri non posse, ut corpora, quae
moveutur, infinitam propensiouem possideant, uec motus celeritatem
iufiuitam habebunt; quamobrem rationi cousouum est, ut loca sint
terminata. Aristoteles autem sermonem suum ad finem uou de-
duxit, ut quod eius supererat, delude declararet. 
 Et quouiam ea omnia, quae dixerat, ut plurimum ex motione
desumuntur, deinceps ohiectionem quandam adinxit, quae est
eiusmodi: 
 Non est iucougruum, ut quispiam existimaret, elementorum
motus minime illis secundum naturam iuesse, ut ex hoc deduceret,
 elemeuta defiuita loca, quibus termiuentur, non habere, sed violenter
moveri, quo moventur, quateuus nempe vi aliqua ad ea protruduntur,
siquidem ignis sursum ijergit extrusione et coercitione, similiter
[terra] deorsum, in quantum scilicet truditur et coercetur. cuius sen-
tentiae Stratonem Physicum fuisse existimatur, et Epicurwm quo
 

 
que idem dixisse. huic vero dubitationi Aristoteles occurrens ait, 
si elementorum motus miuime uaturales, sed violenti extitisseut,
conveniret utique, ut id in illis iuveniretur, quod in aliis rebus in-
veniri solet, quae violeuter moventur, ut scilicet quo propius impellenti
 inipetumque fereuti extiteriut, eo velocius, et quo longius
ab 60 vecesserint, eo tardius moveantur. haec autem duo contrario
modo in elementis depreheuduutur; quare convenit, ut eorum
motus non sint violenti. si vero fuerint naturales, naturalia quoque
loca eorum extiterint; ratioui igitur consentaneum est, ut quae
 eadem specie couveniunt, ad unum medium moveantur; non itaque
plures, sed unus tantum mundus existit. atqui videmus elemeuta
absque ullo labore vel defatigatioue, suapte uatiira, ad ea loca
proficisei, in quorum gratiam moventur. ex omnibus igitur, cpiae
diximus, Jidem accipere contingit mundum unum esse. 
 Quin etiam rationibus et iis quidem, quae ex prima pliilosophia
(metaphysica dicta) petuutur, doceri potest mundum unum esse, haec
autem explicatio iuxta hunc ordinem procedit. etenim invenimus
corpus, quod in orbem fertur, motu sempiterno moveri; quod autem
sempiterno motu movetur, eius motus ab infiuita vi proficiscitur,
 rotundi igitur corporis motus ab immensa quoque vi proficiscetur.
si euim motus rotundi corporis a prima causa emanat, et prima
quidem causa movet, quoniam immensam vim habet, finitum igitur
quippiam non habet; quare convenit, ut primus motor infinitus sit.
cum autem corpus omne sit finitum, igitur primus motor corpus
 non est, quo stante, a materia penitus segregatus ac intellectus
quidam erit et [purus] actus, at si plures mundi essent, omnino
plura esse corpora oporteret, quae in orbem vertuntur. si vero
istaec corpora plura essent, plures quoque motores necessario
extitissent. cum autem corpora, quae in orbem torquentur, specie
 non dififerant, motores etiam specie non different, sique in specie
nulla erit diversitas multitudoque in numero tantum invenietur, materiae
<id> ratione proveniet; ex hoc igitur coUigi poterit,
primos materiae participes esse, atqui ex his, quae dicta sunt,
palam est, primum motorem materiae non permisceri. consonum
 igitur est, ut corpora, quae in circulum feruutur, plura esse non
possint; quare plures mundi minime inveniuntur. haec autem ex
prima philosophia deprompta fuere. 
 Verum aliis etiam modis considerantibus perspicuum erit, mundum
unum esse, cum enim tria genere sint elementa corporata (siquidem
 eorum inclinatione discrepant) tria etiam eorum loca omnino erunt.
sique tria loca hoc in mundo Ι erunt, quinimmo mundus his Ι. 15 r
tribus locis constituitur eorumque locus est, necessario fit, ut nuUus
alius locus relinquatur: unus namque corporis eius, quod mergitur

 
et grave existit, locus est, alter vero eiiis corporis locus existit, 
quod uec grave est uec mergitur, uec leve est vel uatat, quique
eius corporis locus dicitur, quod in orbem fertur, tertius iu medio
locatus, levis corporis locus existit, siquidem omuiuo conveuit, ut
 corpus, quod suijerfertur, medium iuter baec duo locum teneat; si
enim iuter liaec uou sit, extra erit. verum si aquam speculemur,
nunquam sane eam inveuiemus gravi corpori substerui, uou enim
natura sua mergitur, sed in corpus grave asceudit. neque etiam
fieri posse depreheudimus, ut eius corporis loco existat, quod uec
 grave est uec leve, hoc est, quod in orbem fertur, siquidem
superfertur dicimus comparatione ad grave, miuime vero ad id,
quod grave non est. quare conveuit etiam, si eiusmodi corpus iu-
veniatur, nee extra duo baec profecto consistat, ut iuter ilia me-
dium teneat. si itaque loca baec tautum sint, muudus igitur unus
 erit; ipse namque loca baec implet, ac motus qui specie conveniunt,
ad eadem loca feruntur. uec non etiam corpus, quod superfertur
et iuter baec duo coUocatur, praeter naturam boc iu loco non
est; alioquin oporteret, si ita se res baberet, ut aliud corpus inveniretur,
cuius naturalis locus iuter ea constitueretur, quia omne,
 quod alicui rei praeter naturam est, alii secundum naturam est.
buius autem corporis, quot differentiae sint, in Quarto Libro delude
explicabit. 
 Ac de corporeis quidem elementis deque eorum locis, quot
numero absoluto sint, ex lis, quae diximus, perspicere possumus;
 quibus etiam declaravimus, mundum unum esse oportere ac fieri
non posse, ut plures existaut. nunc autem dicamus eum primo
interire non posse, sed antea de eo quaesierimus atque obiectioni
responsum afferemus, quae quidem ex se aliqua ex parte explicata
ac manifesta existit. baec autem talis sit. omnibus in rebus, quae
 suapte natura proprii termini ambitu necessario non clauduutur,
neque ex boc defectus aliquis eis contingit, quo omuiuo unae
tautum vel inveniri vel effici debeant, incongruum non est, ut
plures res similes inveniautur vel efficiantur. quare satis constat,
ea omnia istaec esse, quibus materia permiscetur, siquidem in bis,
 quouiam aliud, quod est forma, invenitur, aliud vero, quod [simul
cum] materia existit, uibil probibet, quin intellectus facultas eorum
plura similia concipere possit. bac vero de causa non compre-
bendet intellectus (exempli gratia) aeternorum pluralitatem, vel
materiae primae, vel si praeter hanc quidpiam primi universi principii
 quandam similitudinem exprimat, siquidem iu eius termino forma
quaedam invenitur, ut omuiuo principii instar unum tautum sit
 

 
oporteat. at vero nil proliibet, (luiu diversas regiones ut aedificia 
vel plures aves imaginemur, qualis Phoenix existit, aut in universum
id omue, quod materiam possidet, tametsi hoc tempore unicum
existat ac par illi uou ineniatur. 
 Haec pi-oposita dubitatio est. quocirca ad aefpiilibrium rationis
duceuda ei-it, ac videudum nobis deiude, quid borum recte,
quidve perperam dictum sit, quorum utrumque perspicuura ac
manifestum existit. buius eteuim dubitationis solutio boc ordine
procedet. 
 Quod ex omui materia constat, vel dissipatum vel concretum
sit, omnino quidem multa esse non potest, quaudoquidem nihil
penitus materiae reliuquitur. eteiiim materia non existente, fieri
non poterit, ut vel ullo uuquam tempore quippiam inveniatur, cui
omnino materia debeat permisceri. muudus autem ex omni materia
 constat, etenim plures homines sunt, quoniam eorum materiae
plures existuut; quodsi quis universam hominum materiam congre-
garet eamque unam statueret, unus tautum ex ea homo coustitue-
retur. et sane recte facit, quod ad propositionem, quodsi aliquid fiat
ex tota sua materia, adiecit verba: quae dissolvi non possent. ea
 eteuim quorum materia est una, sed forma, quae eidem materiae
annectitur, ab ea transferri ac separari potest, nihil prohibet, quiu
plura uumero existant. 
 Praeterea Aristoteles inteudit declarare mundum de omni
materia omnino dici, non secundum quod caelum sub aliqua significatione
 comprehenditur. quibus autem de rebus hoc caeli uomen
dicatur, earum nonnullae manifestae ac conspicuae sunt, tertio vero
modo caelum dictum constet necesse est ex omni materia omnique
corpore, quod sub sensum cadit; alioquin si ex omni eiusmodi
corpore non constaret, sed extra caelum corpus aliquod relinqueretur,
 necesse esset ipmm aut simplex esse, aut concretum; quocunque
autem modo se haberet, adhuc vel uatura vel contra naturam
extra caelum teneretur. at simplex corpus esse non potest,
corpora eteuim genere simplicia duo sunt, uempe quod in orbem
et quod per rectam liueam fertur. quod autem in orbem fertur,
 id docuimus proprium suum locum Ι egredi non posse, siquidem 
uatura motum contra naturam non adraittit; nihil enim in-
venitur, quod illi contrarium existat nee contra naturam, compa-
ratione ad id, quod natura existit. verum supremum ac medium
corpus, veluti duo corpora sunt, quae ut principia atque extrema
 

 
existuut, uempe quod in orbem fertur et quae substernuntur, 
terra videlicet et aciua. fieri eteuim non potest ut baec extra
muudum cousistant, siquidem uatura extra eum esse non possunt,
cum alia eorum sint loca propria secundum uaturam; ueque etiam
 contra uaturam; etenim alterius corporis naturae is locus accomo-
datus sit, necesse esset, in quo eiusmodi corpus contra uaturam
consistit; locus enim qui buius naturae alienus est, is alterius naturae
accomodatus sit, necesse est. praeter baec quiuque igitur
aliud corpus erit, cuius naturalis locus extra caelum consistit. at
 fieri non potest, ut praeter baec quinque aliud simplex corpus inveniatur.
quare convenit, ut nullum omniuo corpus simplex extra
caelum esse possit. quod si uullum simplex, nullum etiam eorum,
quae ex pluribus naturis coutiata sunt; in concrete enim simplex
corpus omnino invenitur. 
 Ex bis itaque quae dicta sunt, perspicuum fit, nullum extra
caelum ueque simplex nee concretum corpus esse, quin ne fieri
quidem posse, ex eisdem intellegi potest, nam aut simplex est, aut
concretum; et si simplex, vel quod in orbem fertur, vel quae
per rectam lineam moventur, omnino eruut. sed quod in circulum
 torquetur, fieri non potest, ut alio in loco moveatur, eius namque
naturalis locus is est, qui in circulo consistit. at quod
praeter uaturam moveatur, hoc profecto de consuetudine eius
uou est. sed quae per rectam lineam moventur, quamvis caelum
egrederentur, fieri tameu non potest, ut natura extra caelum consistant;
 borum uamque covpoimm loca tiaturalia terminata sunt;
neque etiam contra naturam; esset enim locus extra caelum,
alterius corporis naturae accomodatus, praeter baec quinque autem
nullum aliud corpus invenitur: [extra caelum igitur, aliud corpus
esse non potest], si vero ex pluribus iunctum extitisset, quid con-
so sequatur, iam declaratum est. ex iis igitur., quae dicta sunt,
manifestum est extra caelum nullum omnino corpus esse,
nea fieri posse, perspicuum est ergo caelum suo complexu universam
versam naturalem materiam coutiuere atque ex omni ea constare.
rationi igitur consentaneum non est, ut plures quoque mundi vel
 siut, vel fieri possint, sed unus bic solus perfectusque
existit. 
 Postquam ostendit, universum unum tantum esse, quoniam ex
omni constat materia, cum nullum omniuo corpus extra mundum
uec sit nee fieri possit, ad alia deinde progreditur inquiens: 
 

 
 Simul etiam perspicuum est, uec locum nee inane 
nee tempus extra caelum esse. 
 Horum autem singulorum causa est eiusmotli. locus quideni
fieri uou potest ut extra caelum sit, locus enim est id, in (pio corpus
 esse jiotest ac est, extra caelum autem corpus non est, ergo nec
locus etiam. inane mitem est id, in quo corpus non est, sed esse
potest, cum autem sennoni earn partem quoque adiunxisset, inane
inveuiri posse, elicit, quoniam fieri non potest, ut extra caelum
corpus sit, quemadmodum docuimus, omuino etiam fieri non poterit,
 ut ibi inane existat. qua etiam ratione nee tempus extra caelum
erit; tempus enim uaturalium corporum motionis numerus est, cum
autem extra caelum naturale corpus non sit, nee extra illud quoque
tempus extiterit. 
 Alexander autem existimavit una cum harum rerum explicatione
 Aristotelem declarasse, mundum esse aeternum. etenim si ea omnia,
quorum esse a tempore terminattir, omniuo corrurapautur, et spbaerae
tempore non circumscribantur uec ab eo defectum accipiant, sed
aeque semper existant, omnino igitur aeternae dicuntur. ea etenim,
quae a temfore defectum accipiunt, tempore corrumpuntur, siquidem
 ipsa circumscrihere potest et antea posteaque invemtur. 
 Huic autem sermoni proximum banc in modum delude connectit.
itaque ea, quae ibi sunt, non sunt in loco, nee
etiam fieri potest, ut tempus ipsa facial senescere. 
 Haec autem omnia, illi corpori necessario contiuguut, quod in
 circulum fertur. 
 In loco autem non est, quoniam locus (iuxta eius sententiam)
continentis corporis terminus est, cuius ambitu corpus contentum
continetur; corpus autem, quod in orbem torquetur, a nulla
quidem re circumscribitur. porro dixit: neque tempus ipsa facit
 senescere, id uamqvie corpus, ut tempus sit, causa est,
tempus motus eius mensura est, id vero tempore minime circum-
scribitur, quoniam nullum uec ante nee post tempus invenitur;
quod autem tempore non circumscribitur, non corrumpitur, quod
vero lion corrumpitur, seuectus ei non contiugit, est etenim senectus
 Ι via ad interitum. Alexander vero imagiuatur, boc vel 
de prima substantia ac de motrice causa dictum fuisse; etenim
cum nee forma uec uUa perfectio ipsa existat (quia non est nisi
actus per se existens), neque etiam tempore afficiatur, cum sit
aeterna, ideo transmutationem non admittit. ait deinde: si enim
 

 
primam causam intellexerit, verbis τὴν ἐξωτάτω cpopav motum 
spJiaerae superioris intendct. hac itaque ratioue inveuimus Alexandrum
duplici modo huuc sermonem intellexisse. milii tameu
secuuda explicatio magis ariidet; sermo eteuim hoc modo tantum
 ordiuatur ac piaecedenti couuectitur. quouiam eius verba habeiit,
quod extra caelimi nou iuveuitur locus ueque tempus, et cum
hoc etiam quia per ea, quae ibi sunt, pluralitatem, iniuime
autem unitatem ostendit, quare per ea, quae ibi sunt, causam
vel substautiam fore iutelligeudam censeo. ait insuper: neque
 fieri potest, ut tempus ipsa faciat senescere, et uon
dixit ipsum. ac rursus, nee earum est aliqua transmutatio,
et nou eius est aliqua transmutatio ac in universum eius
sermo pluralitatem nou autem unitatem insinuat. inquit deiude,
optimam vitam aguut. per id autem, quod de continuitate
 aeternitateque rursus addidit, easdem sane res minime intellegebat,
idque apertius explicans ait deiude: ipsaeque (sic) motu
incessahili cieutur. corpus, inquit, quod in orbem torquetur, in
loco non est. cum autem eiusmodi corpus non claudatur nee cir-
cumscribatur tempore, igitur ad senectutem non compellitur, sed
 in eius perennitate (aiwv) vitaque sempiterna perseverat, quippe
eius αἰών aliud uon est nisi tempus, quod cum illius esse
protrahitur. tempus enim quo cuiusque rei vita protrahitur,
perennitatis nee non etiam permaueutiae nomiue diviuitus a veteribus
fuit prouuntiatum. idque poetarum testimouio comprobatur,
 qui vitae privatiouis loco, perenuitatis aeternitatisve privationem
pronuutiaut. eademque ratioue et ipsius caeli finis (per fiuem autem
non iuteritum nee privationem, sed perfectionem intellego) quatenus
fomne) tempus cum eius vita ac esse protrahitur injinitaque
permanentia clauditur, αἰών dicitur. atque eiusmodi nomeu sortitum
 est (nempe sempiternum ac perdurans) quoniam diviuum est atque
immortale. atque ab illius esse ceterarum etiayn rermn esse pendet,
harum quidem evidetitius, harum vero obscurius, secundum quod illi
propiuquiores vel remotiores existunt. persaepe enim in vulgi
plebisque de rebus sempiternis disputatiouibus exponitur omnino
 necesse esse in omui eo, quod primum est et sumvium, ut divinum
sit nullamque mutatiouem cousequatur. nos autem videmus id
ita SB habere, quemadmodum dicunt. quod etiam quae a nobis
dicta sunt, confirmat: nam divinum corpus, quod in circulum fertur,
profecto non commutatur nee mutatiouem admittit; alioquin si

 
commutaretur, necessarium foret, ut vel ex se, vel ab alio mutationem 
reciperet. si ab alio, omnino id, a quo commutatur, nobilius extitisset,
titisset, quave cousouum esset, ut ipsum nee divimim uec primumdiceretur;
si vero ex se, in id profecto commearet, quod nobilius esset.
 eteuim falsum foret, ut mutaretuv iu id, quod tuvpius extitisset.
nee defeetus in eo invenitur, ut hoc nomine debeat in aliquod nobilius
mutaii, uec demuni turpe quippiam, ut id fugitaret. rationi
itaque consentaneum est, ut motus eius nullum vel statum vel
moram babeat. ea etenim, quae a suis motibus quiescunt, tantum
 modo quiescunt, cum ad id pervenerint, quod antea minime possidebant;
corpus autem, quod in orbem fertur, nullum alium locum
babet, iu quem tandem termiuaii possit. 
 His autem explicatis ad disputatiouem de mundo progreditur,
utrum genitus sit an ingenitus, et ntrum corruptibilis an incorruptibilis.
 ante autem, inquit, aliorum bac de re sententias exponere
dehemus. eteuim in omni disquisitione non parum confert, dubitationes
de re quaesita praemittere, praesertim cum veterum contrarias
sententias ante meminerimus. contrariorum enim confirmationes
atque probationes swit duhitationes de contrariis. et haec sit
 prima ratio, quamobrem aliorum opiniones recensemus. secunda
vero est, quoniam ea, quae de aliqua quaestione nobis dicenda sunt,
magis reddentur credibilia, si eorum, qui de hac quaestione disceptaverunt,
oppositas sententias praemiserimus. nos nempe ut uHo modo
afficiamur longius abest, quam ut quispiam opinetur, nos contrarias
 sententias absente auctorediiudicare atque condemnare causamque nostram
agere: esset enim res prorsus nobis Ι iudigna philosopbiam pro- 
fitentibus. ii etenim qui verum iustumque inquirere uolunt, se ipsos
sicut positarum sententiarum disquisitores exhibere debent, uon
autem adoersarios. 
 Deinde ponit opiniones aliorum. omnes quidem pbilosopbi
muudum generatum esse dicunt, sed non omnes uno atque eodem
modo. nonuulli enim dicunt ea ratione esse generatum, ut possit
etiam aeternus remanere. quidam vero generatum quidem muudum
faciuut, sed quemadmodum quidvis aliud eorum, quae geuerata
 sunt; omnia euim, quae ortum babeut, iuterire constat, nonuulli
autem eum hoc modo generari ac iuterire asserunt, nempe interdum
dum generari, interdum vero iuterire. 
 His itaque ita positis de mundi ortu senteutiis, prima hoc modo
de medio tollitur. dicit, fieri non potest, ut aliquid sit generatum et
 tamen aeternum. super hoc enim nullam demonstrationem inveniminime
 

 
mus, neque couveuit ut in maiore parte rerum inveniatuv, at nil 
(me hercule) absque denioustratione adsumere debemus, nisi id iu
multis sine dubio apevtissime inesse animadvertanms. nos autem
videmus, quod generatum est, tantum abesse, ut aeternum remanere
 possit, ut opposite mode res se babeat ac omne genitum interire
manifestum sit. 
 Convenit autem, ut id boc ordiue disquiramus. quod non
babet piincipium uec causam, ut sic se babeat, sicuti fuit aliquaudo,
sed veluti quaedam eius perfectio est, ea disposilione praeditum esse,
 id aliter se habere non potest, convenit igitur, ut iu generatione sui
absque accidente causam babeat, ut id postea susciperet, cum fieri
non possit, ut eo tempore, quo trausmutatur, omuino absque accidente
consistat. mundus igitur, si ita fuit, quemadmodum nunc est,
et non sit buius dispositionis principium et causa, veluti iramortalis
 Deus mutuaque materiae et formae connexio vel quippiam simile,
fieri non potest, ut alio se babeat modo atque eo, quo nunc est. si
enim mutaretur, oporteret, ut eius generatioui buius dispositionis
causa inesset; at quae nam (obsecro) causa erit, si prius ipse constiterit?
quod si ita est, ut secundum debitam ac uecessariam
 causam ita esse debeat, quemadmodum nunc est, nee mutari nee
interire poterit. cum autem per bunc sermonem Platonem insinuaret,
nonnuUi extiternnt, qui Platonem tueri couantur, dicentes,
quod non babet causam, ut ita se babeat, commutari non posse,
verum esse; quod vero causam babet, ut ita se habeat, necessario
 commutari, falsum existere, sed boc omnino sequitur: nempe quod
mutatur, jnincipium babet et causam ita se babendi. ratio etenim
qua contrario ordine omnino concluditur, ita exstruitur: quod mutatur,
ideo mutatur, quoniam causam mutationis babet, quod vero
mutationis causam non babet, mutari non potest; inde autem non sequitur,
 ut quod mutationis causam babet, omnino mutetur. itaque
ex Platouis assertione, quod mundus principium habeat ac motum,
minime deducendum est, ipsum commutari, sed omnino non mutabitur.
etenim praecedentis sermonis coutinuitas boc solum coucludit,
nempe quod mutationis priucipium non babet, mutari non potest,
 quodque mutatur, principium babet. 
 Verum quod intendit, id profecto est. asserentes si mundus
principium et causam non babuerit, ut ita se babeat, omnino mucum
 

 
tari non potest, quamvis ea, ex quibus muudus est confiatus, 
aliter prius se habere posse nou dicant, si penes eoriim generatio-
nem deiuceps erit, hoc perfectiouis eum statuimt. itaque haec, quae
aliter prius, quam nunc sunt, se habebant, sic se habebunt semper,
 quemadmoduni erant, nee fieri potest, ut ilia secus se habeant,
quam nunc sint; quodsi ex eis quippiam fuerit geueratum, palam
est igitur, ea aliter se habere potuisse iiec semper ita habere; uon
enim ex eis quippiam geuerari potuisset, nisi hac ratione se haberent.
verum si eo uunc se habeant mode, sicuti prius se habebant,
 ut aliter quam sint, habere non possint: qui igitur fieri poterit, ut
ex illis mundus generetur? verum si fieri posset, ut aliter se haberent
ea, quam nunc habeant, et hac potissimum ratione ex illis
muudus esset innovatus, quoniam scilicet duas haberent potentias,
quarum una ita nunc se habent, altera vero secus antea se habebant:
 cum iudifferens sit ad has duas potentias, et ex hac in illam
transferatur, poterit ergo vicissim ex ilia in banc denuo commeare.
quare convenit, ut tunc mundus generetur, cum ex ilia in banc
procedit, cum vero ex hac in illam proficiscitur, iterum dissolvatur,
idque multotiens contigerit atque in infinitum progredietur, vel
 contingere poterit. quodsi ita est, mundus igitur incorruptibilis
non erit, neque si iuteritus illi accedat, dum in aliam dispositionem
commigrat, neqtie si non conimigret, sed aptus sit ad commigrandum, 
cum eiusmodi potentia praeditus sit. 
 Cum haec autem Aristoteles dixisset, possent nounuUi illorum
 sententiae patrocinari, qui mundum generatum esse pronuntiaut
(cuius sententiae Plato fuit) dicentes omnino quidem secundum
alterum divisiouis membrum non dicitur mundus esse innovatus,
nempe si ex iis quidem generatur, quae fieri non potest, ut aliter
quam prius se habeant, antequam mundus generaretur. hie
 enim sermo destruit sese. qui enim fieri potest, ut ex huiuscemodi
rebus mundus constituatur? verum id asserimus (iuquient)
secundum alterum divisionis membrum, ut mundus videlicet
ex iis rebus genitus sit, quae prius quomodolibet se haberent,
poterant delude aliter se habere, dixi quae prius quomodolibet se
 haberent, non iutellegens per hoc prius, quod est ad aliquid, veluti
relativum, quod in elemeuto est; etenim nihil prohiberet, quin duae
res simul tempore esse possent, quarum altera antiquior altera
imaginari potest, veluti trahens attracto, effectu causa ac filio pater.
quamvis enim in his noster sermo prius non recte procederet, ipse
 tamen si ad id, quod hie intendimus, redigatur, perspicuus erit;
quamobrem non est, ut maiorem de nominibus curam habeamus.
aiunt itaque, cum dicimus mundum ex iis rebus esse genitum, quae
 

 
piius hoc pacto se habeaiit, omnino quidera nobis necessario non 
evenit, ut dissolutae cum essent prius, potentiam haberent ad dissolutionem
ipsam. eteuini dicimus miiudum ea dispositione esse innovatum,
qua cousisteve quidem potest, verum eiusmodi potentiam
 duobus de illis simul dici modis hoc pacto non asscveramus, nempe
fieri posse, ut cousistaut ac simul etiam dissolutionis potentiam
habeant, quemadmodum nos obligavistis. at quoniam unam potentiam
habent, qua eonflantur coustituunturque, vel forniam aliquam veci-
piunt, aut quippiam simile, ideo sic constitutae mauent. verumtamen,
 quod illis inest, ut congregentur, hoc est cousistant, ad
constitutionem potentia existit. coag-ruum est ergo, ut eiusmodi
potentia non terminato quodam tempore, sed perpetuo in illis
inveniatur. nos enim eas non dicimus eam potentiam non
habere, qua omnino perpetuo remaneant, sed eiusmodi potentia
 pricatas manere, qua illis coutiugat, posse in primam eorum
dispositiouem reverti, quemadmodum iis usu venit, in quorum
proprio termino est, ut formam aliquam induant, vel alio quo-
piam modo afficiantur; sed hoc profecto iis non contingit, nisi
quia uatura sua parata sunt, ut haec suscipiant. quare convenit,
 ut duas habeant potentias, quarum una est dispositio
ac receptio, altera vero rei adeptae perpetua conservatio. qtiasi
quispiam diceret, ferrum duas habere potentias, unam scilicet,
antequam candens evadat, qua igneam caliditatem adipiscitur,
alteram vero, postquam candens evaserit, qua igneam caliditatem
 perpetuo couservat, tertiam potentiam non habet, qua ex ignea
ilia caliditate in frigiditatem proficiscatur. 
 Etenim id omne, quod in potentia est, non potest ex se ad
actum devenire; convenit autem, ut ad actum deducat id, quod hac
ratione in potentia est, altera duarum potentiarum, vel creator, vel
 forma, vel aliud quippiam; quod postquam fuerit in hoc, id conservat,
quod iam in actum devenit; potentiam enim habet, ut sic
possit semper servare ; non enim aliquid iuvenitur, a quo e propria,
qua nunc est, dispositione commutari queat. summus etenim
creator, quatenus creator est, id efficere non poterit, neque etiam
 potentia poterit se ipsam transmutare. cupreum enim idolum si ab
aurifice ex idoli materia in aliud quippiam non commutetur, non
cuprum, sed idolum extiterit, nee rursus in cuprum transmutabitur.
quamobrem convenit, ut dicamus vel materiam ex se moveri ac
se ipsam transmutare ab ea dispositione, in qua erat, postquam
 

 
formam accepit, in priorem dispositionem, vel si ab alio tautum commutari 
possit, non esse aliqiiid, quod earn transmutet, donee in primam
eiiis dispositiouem transferatur, revertatur. 
 Haec autem omnia convenirent, si a tempore determinato
 mundi geneiationem iuitiuni duxisse affirmavissemus. atqui uos di-
eimus mundi generationem principium non habere, sed eum genitum
concipimus, quatenus ex pluribus secundum esse diversis rebus innovatur,
cuius partes <cum eo> couveniunt. at ex hac sententia quonani
modo sequitur, quod mundus dt corruptibilisf dicimus namque, materiam
 in universum formam induisse, ac ita corpora innovata esse,
sed non dicimus ipsam bac ratione trausmutari, ut in ea tandem
forma non inveniatur, quamvis etiam dicamus recipiendi potentiam
illi inesse. non enim eorum, quae afficiuntur, aliquid deprehendimus,
quod partes eius tempore diverso, partibus ipsis non existentibus
 diversis, suscipiat; dicimus namque materiam suscepisse
formam cum singulis eius partibus, non tamen hac de causa in ea
fieri posse asseveramus, ut secundum se formam cum singulis eius
partibus Ι non recipiat. 
 Atque in universum, cum generatio diversis modis dicatur, consonum
 erit, ut eorum, quos hoc nomen significat, alii multi modi de
mundo dici possint, quorum imum de eo praedicat, nempe compositionem
in id, quod earn recipit. 
 Praeterea Aristoteles deinceps commemoratos hos sermones
refellit illorumque absurditatem apertissime demonstrat. etenim,
 utcunque concesserat dicentibus mundum hoc modo genitum esse,
hoc est tempore minime generatum, sed discendi causa vel quavis alia
simili ratione <se hoc dicere>, nihil proficiunt, tametsi hunc sermonem
asseverent, quin pessimam rationem protulerunt. quamvis autem suppo-
namus eos eo modo, quo Ipropriam sententiam explicabant, errasse,
 verum cum di cant mundum tempore non esse generatum, consen-
taneum non est, ut mundum <tempore> esse genitum fateri
at videamus (quaeso) quanam ratione eo etiam modo, quo de
mundi ortu loquuntur, illi erraverint. dicunt enim, se ipsos de mundo
dixisse, genitum eum esse, quamvis genitus non sit, eo modo, quo
 geometrae figuras ponunt, discendi causa, geometrae namque
dum cubum (exempli gratia) in sex quadrata resolvunt, eorum com-
positione cubus ipse innovatur; cubus vera uhi compositus est, ea
ipsa complectetur, quae sunt eius partes, ita ut simul cum eo
existant. dicit: at vero mundi generatio non sic se habet, quemadmodum
 isti dicunt; cubi etenim quadrata minime opus habent,
 

 
ut ad primam illorum geuerationem altera generatio sequatur, 
ueque ad ciibi innovationem intereunt, sed una cum cubo sunt,
et hac de causa illorum seuteutia, ipsa quasi discendi causa gene-
rata did vel quatenus ipsorum generatio mente concipiatur, recte
 procedit. ad ea autem, quae de mundi ortu isti protulerunt, ante
et post, temporis particulae, omnino consequuntur. ex iis enim
quae inordinata erant, nunc vero ordinata facta sunt, mundum
compositum esse affirmant, simul autem inordinatum esse et ordinatum,
quemadmodum superficies sunt una cum cubis, idem esse
 potest, sed ordinis privatio tempore praecedit, cumque ordo inno-
vatur, ordinis perturbatio evauescit, ex cubi vero generatione, eius
superficies minime toUuntur. inter ordinis vero perturbationem et
ordinem generatum invenitur; etenim ante geueratura, ex ordinis
privatione transitus innovatur. cubum autem superficiesque nihil
 omnino intercedit, superficies namqiie in cubo deprehenduntur.
cum itaque dicant generationem hoc pacto se habere, ac fieri
in ea non possit, ut hoc iure simul absque tempore sit, convenit
ergo, ut mundi quoque generatio absque tempore non
contingat. hiiic autem forte quispiam occurret inquieus, cum
 dicimus mundum ex ordinis perturbatione esse innovatum, id
profecto non asserimus, quatenus ordinis perturbatio antiquior sit,
sed quatenus universum, totum ac perfectum existat, atque ex ordinis
privatione et ordine simul perficitur; veluti si quispiam
diceret aer perlucidus omnino quidem ex eo, quod luce non perlucet,
 perficitur. cum autem dixisset <ex eo quod luce> non perlucet,
noluit profecto asserere, quod aerem, qui perlucet, ’aecedat, quoniam
propria eius natura non sit, quod illuminari potest, neque
etiam illuminatum, sed quod illuminari potest simul cum illuminato
invenitur, quamvis natura sua minime luceat. 
 Itaque nos de corporibus quoque dicimus, quod ex nuda atque
a qualitatibus seiuncta materia innovantur, quamvis eiusmodi
materia simul cum illis inveniatur nee earn esse antiquiorem
dicimus. 
 Praeterea Aristoteles deinde adversus secundae sententiae
 auctores sese opponit, qui mundum vicissim generari ac interire
asserunt. quare (inquit) mundus iuxta horiim sententiam aeternus
est; dicere enim mundum dissolvi terminarique diversis temporibus,
 

 
a nostra sententia alieuum miuime existit, quae est, ut muudus 
aeteruus custodiatur. sed nos dicimus, si eius transmutatio a
quavis disposilione in aliam esset corruptio, hoc nihil aliud esset ac si
quis putaret, si uuiis idemque homo ex pueritia in senectutem,
 oppositam dispositionem, transmutatus sit, eiusmodi trausitus ac diversas
transmutationes corruptionera esse, eteuim si quemadmodum
elementorum, quae mundi materia sunt, concretiones numero semper
diversae inveuiuutur nee possuut aliquando in una eademque dispositione
permanere, ita etiam formae, quae in illis compositionibus,
 non numero solum verum etiam specie diversae inveniuntur, ita
quidem ut prima forma desineret esse ac in aliam formam undequaque
diversam commutaretur: forsitan hoc mode probabiiis hie
sermo extitisset. verum si ad eandem formam omnino semper erit
regressus, non poterit mundus hoc quoque iure non aeternum
 esse, praesertim secundum eorum sententiam, qui duo contraria po-
nunt in eo ac utrumque dispositionis ei convenientis causam statuunt,
quemadmodum Empedocles opinabatur, qui dissolutionis causam
odium, coucretionis vero amorem esse pronuntiabat. quare con-
venit, si mundi constitutio est veluti corporis Ι idque in duabus 
 dispositionibus simul consistat, ut mundus quoque semper maneat.
non enim consentaneum erit propter mundi transmutationes, quae
in terra iiuut, qualis sunt aestas atque hiems, quae duae dispositiones
diversae sunt, de illis affirmare, ut eius generatio et interitus
existant. 
 Deinceps adversus tertiae positionis auctores regreditur, qui
rauudum esse genitum uuo tempore, altero vero ita interiturum adstruunt,
ut miuime amplius renascatur, quemadmodum reliqua
omnia, quae ortum interitumque perpetiuntur. 
 Deinde ait, si itaque mundi infiniti extitissent, tametsi non vera,
 posse tamen esse haec positio aestimaretur; apertius autem inferius
explicabitur, num videlicet haec positio esse possit nee ne, cum
investigaverimus, num fieri possit, ut genitus sit mundus et non
intereat, an ingenitum aliquod possit interire. etenim si plures,
uti diximus, mundi essnt, fieri posset, ut mundus aliquando interiret
 et amplius non reverteretur. at si plures mundi non sint, sed
unus tantum existat, fieri non potest ita eum interire, ut amplius
minime revertatur. 
 Nos autem dicemus, quanam ratione eveniat. etenim si unum
mundum esse statuerimus, cui interitus contingat, id profecto ei
 evenit, cum regreditur in eam dispositionem in qua, antequam
esset, constiterat. etenim quemadmodum genitus est propter eam
dispositionem, quam habebat, antequam generaretur, mediante
 

 
tvausmutatioue, quae fit ex ea in lianc dispositionem, in qua modo 
consistit, ita cum in eani liaec dispositio dissolvetur, revertetur
eadem dispositio, quae ab initio erat, quandoquidem eadem de causa
ad illam revertetur. uon enim fieri posset, ut mundus ex ea dispositione
 geueraretur, quae in lianc dispositionem commutari non
potest; quod si ita se liaberet, oniuino non transmutaretur. si vero
in ea dispositioue, quae muudi geuerationem praecedit, erat potentia,
qua poterat hie raundus generari, in earn mundus hie rursus
dissolvetur, siquidem manet eius potentia. (piare mundus quoque
 iufinitiens generabitur. etenim eius dispositio, quae muudi ortum
praecedit, non desinit esse nee commutabitur, siquidem ingenita
existit, et hie mundus, etsi geuitus sit, ea dispositioue, quae ortum
eius praecedit, remanente mundus hie ex ea generabitur; si autem
in infinitum procedat, ea prima dispositio, sicuti erat, semper remanebit
 uec non quod ex ea generabitur, etiam remanebit. hac itaque
ratione perspicuura sit, mundus si unus tantum existat, fieri
non posse, ut ea corruptione intereat, a qua amplius miuime revertatur.
si vero cum corrumpetur, in primam dispositionem, in
qua antea fuit, non revertetur, sed in alium mundum transferetur
 ac de eo mundo in alium et sic in infinitum, fieri non potest, ut
ad id, quod finem non habet, regredi ac reverti possit; infinitum
enim pertransiri non potest. 
 Et quouiam Aristoteles nonnullos commemoravit, quibus videtur
posse aliquid, quod ortum uon habuerit, interire, et non interire
 id, quod habuit originem, et reliqua quae sequuntur, hie profecto
disquirere intendit, num fieri possit, ut id non intereat, quod habuit
originem. de hac autem positione disseruit et in hoc quidem non
peccavit. quare consentaneum est, ut non solum de mundo inquiramus,
an incorruptibilis existat, tametsi ortum habuerit, verum absolute
 quoque convenit investigare de eo, quod generatur quodque
originem non habet, ac de eo, quod interit quodque interitum uon
admittit, quonam modo unum ad alterum omnino consequatur.
etenim ab universali serraone de his rebus haec de mundo quoque
speculatio intellegetur. 
 Hanc disqimitionem cum sihi proposuerit, prwium significata
nominis γενητόν ceterorumque nominum divisit. non generatum nam-
que (exempli gratia) tribus modis dicitur, ac tertius modus in duos
secatur, ita ut significata huius nominis, nempe non generatum, sint
quatuor. uno quidem modo dicitur, quod in universum sive [nunc]
 

 
est, sive iiou esf, non generatum est; quo omnia excluduntur, quae 
per generatmiem suhsistentiam habent, queinadniodum videmus seusum
cum geiieratioue minime iuiiovari, veluti caliditas, quae cum calefactione
ac domus, quae cum aedificatioue fit. secundum significatum
 huius nominis, scilicet non generati, est, quod esse quidein
potest, sed uondura geueratum est-, etenim id uou geueratum appellant,
quouiam adliuc g-eueratum uou est, siquidem eius ortus
secundum g-eueiationem fieri posset, veluti tactus, quoniara omnino
paratus est, ut geueraii possit, id tameu nondum contiugit. 
 Nee uou etiam uou generatum dicitur veluti circum mille
stadia murum erigere ac ex torreutis fuudo percipere souum vel
aliquid simile, de quibus dicitur uou esse, quia uou sunt, sed esse
possunt; etenim per id, quod dixerat omnino, non iutellexit ea,
quae uou sunt, sed quae esse possunt ut uavis, domus, filius. et
 apud Alexaudrum secundum hoc significatum omnia generabilia,
antequam geneventur, non generata sunt. | 
 Tertio vero modo non generatum dicitur, veluti quod bis duo
tria constituaut, uec non diametrou lateri commeusurabilem esse.
liaec etenim non generata dicuntur, cum nullo tempore siut uec
 esse possiut, in tautum ut de illis dicatur, quod quaudoque
siut et quandoque non. sed quoniam id, (piod fieri uou potest,
duobus dicitur modis, uno quidem modo veluti bis duo fieri uou
jtotest, ut tria existaut, altero vero modo dicitur, quod facile qui-
dem esse uou potest, veluti circum mille stadia murum erigere:
 primus modus sub tertio coutiuetur eorum, quibus iuxta nostram
assertiouem uou generatum dicitur, secmidus autem modus secuudi
ambitu circumscribitur, eorum nempe, quae fieri uon possunt, vel eo
quod honum non est, quod fiunt, vel quod uou cite fieri possunt.
atque iam dictum a nobis est, qua ratioue is modus contiugat, quo aliquid
 non facile fit. is autem modus, quo uou bene aliquid fit, est,
quemadmodum si unius proviuciae homines ebrii extitissent; hoc
euim fieri non potest, quia bonum non est, tametsi nihil prohiberet,
quin vel sponte vel vi omnes ebrii esse posseut; id uamque ex
eorum numero non est, quae omuino fieri uou possunt. verum is
 modus, quo cito aliquid uou fit, est veluti circum mille stadia vicfr.
 

 
ginti (lierum spatio murum erigere; haec etcnim actio quoque 
fieri noil potest, sed non omuino fieri non potest, hi tres modi,
quibus aliquid fieri non posse dicitur, sub secundo modo contiueiitur,
quo uon generatum dicitur. his itaque tribus modis aliquid non
 generatum esse potest, nee inveuitur quartus modus, de quo hoc
uomen dicatur, quemadmodum ait Alexander. 
 Eadem ratione quod generatum est tribus modis dicitur, ad
differentiam eius, quod est non generatum. imo quidem modo de
eo dicitur, quod non fuit ct postea generatur, veluti tactus qui
 (piandoque non existit, quaudoque existit. secundo vero modo de
eo dicitur, quod non facile inuovationem recipit, veluti circum niille
stadia murum erigere, ac de eo, cuius generatio nee cito nee cele-
riter fit; haec etenim quoque quamuis iuterdum sint, interdum non
sunt; quare convenit, ut in secundum modum, quo non generatum
 dicitur, collocetur. tertio autem modo de eo dicitur, (juod e regione
illi existit, de quo non generatum tertio modo dicitur. etenim secundum
cundum modum tertium non generatum dicitur, quatenus nunc non
est nee ullo tempore esse potest, primum autem <generatum>
quatenus vel nunc est, vel ’postea esse potest, iuxta ordiuem gradumque
 positionis primi modi eorum, quibus non generatum dicitur,
et secundus modus secundo, nee non tertius tertio oppositus est.
atqui existimatur Imnc <tertium> modum descriptionem primi esse
eorum, quo hie noster sermo dicitur, neiupe si generationem sensu
artiore dicimus, quo ait: sive genitum, sive absque (jcncratione,
 quandoque prius! invenitur, quandoque vero non. sed se-
cundus modus, quo generatum dicitur, pouitur ad differentiam secundi
modi, quo non generatum pronuntiatur, nee non etiam tertius ad diffe-
rentiam tertii. at alia generationis species invenitur, veluti domus navis-
que, quae nee secuudae uec tertiae generationi convenit; etenim non
 estveluti circum mille stadia murum erigere, neque etiam ac si necessario
inveniretur, verum generationi non proprie convenit, cuiusmodi tactus
existit, qui vel iam generahilis est vel ingenerabilis, utrumque simul,
et alter modus ab altero colligitur. sed non invenimus Alexandrum
hunc sermonem explicasse, quemadmodum nos eum declaravimus. 
 

 
 Atqui eadem qiioque ratioue (luod corruptibile est 
dicitiir, sed hoc secundum quod convenit corruptioni. Si enim
aliquid prius erat, postea uon est, <vel> uou esse
id corruptibile dicitur, sive illius priuatio fiat per aliquam corruptionem,
 veluti si trabs aliqua comburatur, sive privatio fiat absque aliqua
corruptionis causa, veluti tactus. delnde quod nou esse potest
cormptionis causa, quae supevcenit, ut si niagiium fiumen (exempli
gratia) de loco ad locum commutetur; is eteuim iuteritus, qui ex
magni flumiuis transmutatioue contiugere potest, non est quemadmodum
 si in proprio loco stetisset ac delude ab eo recessisset,
ueque est hie aliquis modus eorum, quibus corruptibilis nomen collectum
dicitur; quamobrem de eo uou memiuit absolute, sed postquam
fieri posse illi couuexit. tertio autem modo corruptibile dicitur,
citur, quod facile ac celeriter iuterit, quemadmodum flamma iguis
 ac flores plautarum et id geuus alia, id eteuim aequale est ei,
cui uon convenit, ut interitum uon admittat, quemadmodum id,
quod esse potest et quod uon potest esse, quouiam coutiugens
existit. 
 tadem est etiam ratio eius, quod incorruptibile est,
 atque idem sermo. aut enim de eo dicitur, quod sine cor-
ruptione modo est, modo uon est, <veluti sensus tactus> — eteuim
est postea uou est absque corruptiom — vel quod est Ι et cum f. 
corruptione de esse ad uou esse trausire potest, si coutigerit ali-
quaudo uon esse, vel quod nou modo convenit aliquando nou esse,
 sed esse uou potest, quemadmodum magnum flumen dicitur trans-
mutari posse, quamvis minime transmutetur; id eteuim in hoc in-
corruptibili simile existit. 
 Tu autem [nunc] es et tactus exempli loco ab Aristotele
dictum fuit, eoque inquirit, qua ratioue de aliquo incorruptibile dici
 possit, quamvis cum corruptione desinat esse, sed fieri nou
ut hoc praeseuti tempore minime corrumjjatur, quod sane dixit esse
incorruptibile. maxime autem proprie incorruptibile est, quod
e regione corruptihili positum est uec ita corrumpi potest, ut
nunc sit et postea uon sit, aut id etiam, quod nunc est, postea
 

 
non erit, vel corniptione quae ei contingat, vel sine corruptione, 
quam recipiat. dictum est autem tactum nou coirumpi, ipse enim
nullo uiiquam tempore corrumpitur; cum eo autem fuit euumeratus,
quod uatuva sua corrumpitur corruptione super superveniente, veluti homo,
 qui cum secabitur, interibit, verum ipse adhuc est; quamobrem
dixit: quod corruptionem admittit, cum nondum corrumpatur. 
 Et dixit id quoque, quod uou facile corrumpitur,
incorruptihile dici, veluti petra dura, si solito ordine procedet.
atqui iuvenimus eum posuisse divisionem in quatuor illis
 in universum in eosdem modos, idque iure optimo, convenitque ommibus,
illis, ut de singulo eorum diverse modo dicantur. et bac de causa
rem paulo obscuriorem reddidit, ut eam Alexander recte assequi
non valuerit. quare haec <quatuor> de tactu deque ceteris omni-
bus dicuntur, dico, quod non generatum et quod generatum est,
 quod corruptibile quodque incorruptibile existit. 
 Tactus autem est ingenerabilis, quoniam eius innovatio nou fit
ordine eius, quod generatur, et generahilk, ipse enim non fuit prius
et postea innovatus est; est autem corruptibilis, quoniam desiuit
esse, postquam fuit, est etiam incorruptibilis, quandoquidem sine
 corruptione desinit esse, eodemque ordine eum modum intellege,
nempe circum mille stadia murum erigere. 
 His itaque modis, quibus baec nomina dicuntur, ita explicatis,
ad propositum scopum regreditur, qui est eiusmodi: num fieri
possit, ut quod innovatum est, non intereat? sed quoniam bac in
 disputatione explicare debebat, num fieri possit, ut intereat, definivit,
quid fieri posse dicamus. ex eo enim maxime proprie
incorruptihile aliquid dicimus, quod interire non possit,
nee interdum esse, interdum non esse, dicitur etiam
maxime proprie id non generatum, quod non potest uasci
 et quod impossihile est, ut prius non sit et sit postea, ut
diameter qui costis aequari non potest, palam itaque est,
cum fieri aliquid aut efficere aliquid potest, semper eius quod maxi-
mum plurimumque potest, rationem nos habere, ut si de hoc exempli
gratia dicatur, qui per centum stadia mooeri vel pondus centum talentorum
 attollere possit. perspicuum namque est, eum qui totum ipsum,
quantum in ipso est, praestare potest, eas etiam partes, quae citra
sunt, facilius quam totum ipsum secundum se et attollere et con-
ficere posse; totum enim ex omnibus partibus coaugmentatur. siquidem
is, qui centum talenta attollere potest, et duo etiam potest,
 quae centum iugrediuntur. verumtamen de eo non dicitur, quod,
cum ipse quidem possit centum talenta attollere, possit attollere
 

 
duo, quemadmodum dici illud recte poterat, propterea quod cuiusque 
potentia ex eo, (luod maximum potest, temiiuatuv; possibilitas
etenim ac esse posse, impossibilitas ac esse non posse veluti potentiae
sunt, is autem, qui centum couficere stadia aut ceutum
 taleuta attoUere non potest, nerjue maius spatium conficere aut
raaius poudus attolleie poterit, ut puta trecentum stadia totidemque
talenta. impossibilitas autem (oidelicet duplum eius) per minimum
quod potest terminatur. summa enim potentia (uidelicet possibilitas)
sicut eius duplum quoque (veluti impossibilitas) secundum finem
 [κατὰ τὸ τέλος] determinatur atque definitur. etenim quispiam
potest eum, qui per mille stadiorum spatium navem videt
talis tantaeque molis, per idem spatium minorem navem non visurum;
itidem qui talis tantaeque mensurae sonum percipiet, minorem eerie
per idem spatium percipere non posse, <sed> e contrario, qui
 aliquod spatium <talis tantaeque mensurae sonum >
certe per idem spatium percepturum.' quare convenit etiam, si potentia
per ultimum finem terminatur, fieri non posse ut ea, quae in eodem
fine, qui eorum gratia dimiuutus existit, inveniuntur, vel tantillum
e termino recedant. at nihil ad rem, quoniam in visibili constitutus
 fuit, non autem in eo, quod potentias [δυνάμεις], secundum
quod possunt, considerat. uisoriae quidem facultatis muuus
ut per stadium terminatam quandam magnitudinem videat, qua
certe minorem per idem spatium videre non poterit. in universum
autem id, quod dixi, est explanatum, ac ultimum finem constituimus et
 sic in aspectu, iis vero in rebus, (luarum est actio, ex eo quod
plurimum est, fieri potest. 
 His autem terminatis, de eo, Ι quod deinceps sequitur, 
dicendum est. dicimus itaque potentiam, hoc est esse posse et
quod actionem aliquam efficere potest, optimo iitreQx ultimo fine rerum,
 quarum actio possihilis est, et ex eo, quod maximum potest, definiri
statuique debere. si de quouis esse posse et posse non esse dicimus,
ut de animali quodam vel quantitate vel qualitate vel posito aut
quovis alio in universum ceterorum praedicamentorum, hae duae
potentiae eodem modo terminato tempore in eo erunt, ut tempus,
 quo est, in universum termiuatum existat et tempus, quo non est,
vel tempus, quo est album, nee non etiam, quo album non est, si
 

 
erit in eo poteutia, qua album et iion album erit, ac in ceteris 
praedicameutis eodem modo. si euim uon sit certae cuiusdam
maguitudiuis tempus, quo in eo essendi vel nou essendi potentia
erit, qnidquid illud sit et in quovis sit, sed tempore interminato haec
 ei insit, ut maximum suntmumque tempus in rebus non sit, cuius com-
paratione sit alterum minus, sed eo mains semper, quod adversarius
aliquis proponit, existat et possit quoque plus alio tempore operari:
profecto igitur eius potentiae, quibus erit et non erit, infinitae ex-
titerint, quod fieri non potest. 
 Id autem apertius dilucebit, si ea, quibus id, quod fieri nou
potest, et falsum ditferunt inter se, ante explicuerimus, cum unum
idemque ea uon sint. quare cum earn, quam intendebat, demou-
strationem Aristoteles praemisisset, siquidem unumquodque eorum
duobus dicitur modis, ait, (anteqnam shnjulas partes prosequatur):
 haec duo atque eorum coutraria duobus modis dicuutur. deiude
exemplo alterum duorum modorum docuit, quibus unumquodque
eorum dicitur, atque ad alterum regreditur. lioc ordine oratio eius
procedit. nunc autem a me intelleges, qua ratione unumquodque
horum duorum duobus modis dicatur. quod fieri non potest, aliud
 ex suppositione, aliud vero suapte natura absolute dicitur. ex suppositione
quidem, ut triangulum non posse duo tertio aequalia
habere latera; haec autem eius positio fieri non potest absolute,
quandoquidem suapte natura necessaria est, vel earn quidem loco
eorum posuit, quae sane esse non possunt, veluti ex suppositione
 falsa, quod autem absolute, eius explicatio cum proprio exemplo adhuc
dicetur; etenim quod absolute fieri non potest, est veluti triangulum
habere angulos quatuor [rectis aequales]. itidem quod fieri qotest,
aut ex suppositione aut omniuo et absolute dicitur. ex suppositione
euim, ut diametron later ibus commensurahilem esse; hoc vero fieri
 posse ex falsa quadam suppositione posuit; atqui absolute aliquid
fieri posse dicitur, ut .diametron lateribus incomvumsurabilem esse. 
 Falsum quoque, aut ex suppositimie aut absolute erit. ex suppositione
quidem, ut si, ambulaute aliquo, se ambulare dixerit, alter
deiude supeiveniens ei dlcat: falsum profers; hoc etenim verum
 est, at falsum statuimus. absolute vero falsum dicitur, ut si, uon
ambulaute aliquo, se ambulare dixerit. eodem iure et verum quo-
que aut ex suppositione dicitur, veluti positio quaedam, quae falsa
sit, ut si Xauthus vivus sit, ac mortuum esse dicamus, aut absolute,
ut si Xauthus vivat, ac eum vivere affirmemus. cum autem hos
 modos posuisset, quibus istaec nomina dicuutur, ac eum modum
 

 
agisignasset, quo aliquid absolute fieri uou posse et quo absolute 
falsum dicitur, ad auibo iu uuiversum regreditur eorumque diffe-
rentiam enumerat, inquiens: uou igitur idem est, quod absolute
fieri uou potest et absolute falsum, siquidem differuut
 iuxta exemplum ab eo allatum ac eo etiam, quoniam id, quod fieri
uou potest, omuiuo falsum est, uou autem e coutra, ut scilicet quod
falsum est, omuiuo fieri uou possit. 
 His praeterea alium modum adiunxit, qui scopo ab eo pro-
posito suffragatur, aitcpie: accidit autem impossibile ex impossibili,
 siquidem affirmare voluit, ad id, quod fieri uou potest, id,
quod fieri uou potest, uou autem id, quod fieri potest, omuiuo sequitur;
uec uou etiam ad falsum omuiuo falsum cousequitur, quemadmodum
iu Primo de ’ismo declaravit. praeterea osteudit, qua ratione
aliquid potestatem ad opposita habere possit, et quaudo id verum,
 quaudove falsum existat. etenim vere quidem aliquis lias duas
poteutias habebit, veluti quod stet ac sedeat, falso autem, ut vide-
autur hae duae poteutiae simul iu eo operari, hoc est, ut simul et
sedeat et stet, fierique etiam potest, ut vis quaedam ad unam-
quamque harum duarum actiouum termiuato tempore in aliquo sit,
 veluti quod sedendi tantum vis hoc tempore iu eo existat, alio
vero tempore standi potestas; etenim si hoc iure in eo se habebuut,
simul esse minime dicuntur. verum dicemus ei vim contrarietatis
inesse; etenim quocunque tempore altera potentiarum erit
in eo, et Ι reliqua etiam iuillo extiterit. hac igitur ratione 
 cousouum erit in iis, quibus termiuato tempore potestas inest. si
vero uonnulla immenso tempore multorum potestatem
habebant, fieri igitur uou poterit, ut facultatum actiones
alio tempore iu illis ostendantur. dixit: sed hoc simul in-
venitur, et non dixit, quamobrem simul depreheudatur. omuiuo
 vero couveuit, ut aliquando simul iuveniatur ; etenim altera duarum
potentiarum, quae in iis sunt, si semper existat, et alterius potentiae
actio nuUo unquam tempore sit, earn facultatem, quae hanc actionem
agit, non habebuut; vis namque dicitur iu respectu ad actionem. 
 At cum ipse hoc absolute asseruisset, propterea conclusionem
 ex eo uou deduxit idque coutrario ordine demonstravit, inquiens:
qiiicquid semper existens cormptionem admittit, actu vim habet,
quae cum iufinito tempore protrahitur, quemadmodum mundo ipsam
semper inesse asserunt, ac insuper convenit, ut eius privatiouis
potentia actu sit, quae eadem ratione iufinito tempore protrahitur.
 

 
reliqua etiam poteutia iuvenitur. et si eiusmodi potentia semper 
iu 60 extiterit, igitur fieri non potest, ut ponamus actionem potentiae,
quae semper est, in eo aliqiio tempore iuveuiri, adeo ut
haec actio sit atque alterius quoque potentiae actio existat. ita
 igitur consouum esset, ut duae actiones simul ambae inveniantur;
haec autem si ita se habent, suum esse et non esse simul erunt,
siquidem istaec duo harum duarum potentiarum actiones sunt,
hoc autem simul et fieri non potest et falsum existit. etenim si
id, quod ad hunc sermonem omnino consequitur, falsum (ut dixit)
 tautummodo extiterit, atque <potentia> falsa posita fuerit nee non etiam
alterius potentiae actio, ex adiunctioue <ens,> fuerit statuamusque id
quoque falsum positum esse, si itaque hoc pacto res se habeat,
omnino fit, ut uuum idemque sit et non sit, uecessarium ex adiunctione
falsa, hoc est, aliquam duarum potentiarum actionem
 esse; modo autem quoniam, etsi falsum sit, fieri quoque non potest,
perspicuum est, Jioc ad id, quod fieri nou potest, omnino consequi. 
 Altera vero enuutiatio falsa tantum existit, hoc est, ponere actionem
eius, quod non est; haec etenim locutio si fieri non posset,
ex ea utique remeatio fieri posset: cum fieri non possit, ut muudus
 non sit, conveuit ergo, ut necessario sit. 
 Atqui sermoui locum reliquit, alteram divisionem fieri non
posse, uempe dicentem, omne, quod semper est tempore infiuito,
omnino fit, ut id semper non sit. etenim haec enuntiatio semper
<existens> non solum interitum nou admittit, quoniam propriam corruptionem
 evadit atque ab ea recedit, verum etiam absolute interitum
non recipit. 
 Si vero id, quod semper est, absolute interitum non admittit,
necessario fit, ut non generatum quoque existat. si euim generatum
est, omnino idem gignitur atque efficitur ahsurdum; etenim
 fieri poterit, ut aliquo tempore nou sit. cum enim dicimus
illi potentiam inesse, ut nou sit, conveuit, ut illius potentiae
actio aliquando ei contiugat, quo quidem tempore non
sit, sive hoc terapus, quo non est, infinitum extiterit sive finitum.
verum si non semper sit statuamusque ipsum aliquo tempore
 non esse, finitum existet: ex hoc igitur colligi poterit, id esse et non
esse; sin minus, quocunque modo ens ortum sit, aliquo tempore non
esse poterit. generatum enim ac corruptibile idem est; verum in
hoc tantum differunt, quoniam id corruptibile est, quod nunc est,
 

 
et postea nullum est, et quod fieri nou potest, ut sit postea, 
generatum vero est, quod prius non fuit quodque non esse poterat,
sed postea ei coutingit esse, quemadmodum vero nos, quouiam posuimus,
quod semper est, esse corruptibile, quia adest semper vis, qua fieri
 potest, ut non sit, plane oraniuo sequebatur unum et idem simul
esse et non esse, eadem etiam ratione, si ipsum generatum esse
posuerimus, quoniam poteutiam habet, qua aliquo tempore non esse
potest, hinc uecessario fit, unum et idem esse et non esse, sed
non est tempus, quo possit, quod semper est, sempiternum
 nempe, non esse, fierique non potest, ut hoc tempus sit, sice
finitum sit, quo id non erat, sive ifinitum; in infiuito enim finitum
plane est comprehensuvi. et quamvis absurdum ac dissentaneum
sit, ut dicamus idem esse et non esse, id tameu ex ea
suppositione omuiuo deducitur, quam autea posuimus. perspicuuiu
 igitur ac mauifestum est fieri nou posse, ut unum et idem
semper essendi ac non esseudi poteutiam habeat, hoc est
ut semper possit esse et nou semper possit esse, haec etcuim eius
locutio, semper potest, quae esseudi vim habet, couveuit ut autea
commuuiter iutellegatur cum eo, quod non est. harum vero duarum
 contrariarum oppositio est; affirmatioui quidem, in Ι qua dicitur, 
semper potest esse, ilia negatio opponitur, non semper potest
esse, plurimae euim sunt, quae simul falsae existuut, ut puta
Callias vivit vel Xanthus certat, siquidem, si dixerimus, semper
Gallias potest esse, falsa haec propositio erit, pariter et haec, nou
 semper Callias potest esse, nee ullo uuquam tempore contingit ut
ambae simul verae existant. corruptihile eteuim nos aliquid dicimus,
vel ex eo, quod semper poteutiam habet, ut non sit, vel ex
eo, quod poteutiam habet, qua omnino non sit, et ex eo, quod habet
poteutiam, ut omnino nou possit semper esse; uec aliqua harum
 duarum iuest ei, quod semper est. hoc autem deduxit, dum asseruit
neque negationem etiam, veluti si pronuutiassem, uon est
semper. 
 Perspicuum est igitur in hoc sermone id duobus modis simul omnino
fieri non posse, si id, quod est, positum fuit, posse non semper
 

 
traria oppouuutur, si modiim aliquem illi adiuuxeiimus, veluti 
est necesse vel est conliugeus, icbi negativam quidem particulam
his modis adicimus, ut iu Libro Περὶ ἑρμηνείας demomtmtum est,
ita hoc iu sermone earn terminamus ordinamusque uegativam particulam,
 dum non adverbio semper adiecimus, quod esseudi modus
est. et cum hoc etiara, adverbium semper in aeteruis ipsi esse, quod
diciraus in corruptibilibus, aequatuv; simul autem cum verbo esse disponimus
negativam particulam semper iis in rebus, quae ut contravia
opponuntur, ita iu his banc particulam non cum adverbio disponimus.
 hoc autem in loco osteudit fieri non posse, ut unum et idem possit
semper esse possitque semper non esse et non possit semper esse. 
 Praeterea deinceps, hunc sermonem cum altero ei proximo
prosequitur eumque omuiuo deducit, dum inquit, fieri non potest,
ut aliquid sit semper ac simul generatum existat. eius autem
 scopus, quem sibi ab initio sermonis proposuit, hie est: nemjje fieri
non posse, ut aliquid sit semper et idem sit corruptibile neque etiam
aliquid generatum, quod interitum non admittat, ac eo potissimum
iu loco, ubi inquit: nonnulli autem existimarunt fieri posse,
ut ingenerabile quippiam corrumpatur et (jeneratum incorruptibile
 perduret, ut in Timaeo invenimus. 
 Qua autem rati one id omnino contingat, hoc in loco retulit,
dum ait: 
 Duorum (enim) terminorum, si posterior sine priore in-
esse non potest, et reliqua, quae sequuntur. Aristoteles autem
 hoc. in loco iutendit, quod si duo termini sint, quorum prior ad
posteriorem cousequatur, si prior non sit, neque etiam posterior
erit; etenim animali non existente, neque etiam homo erit. ita si
duos terminos statuerimus, quorum alter sit, fieri non posse, ut non
sit, ac alter interitum non admittere, si quod semper est, fieri non
 potest, ut non sit, ipsum quoque immortale erit. atqui maior propositio
vera est, quare minor etiam vera erit. si itaque banc sequelam
perpenderis, veram profecto eam invenies. etenim, quod
fieri non potest, ut non sit, omnino ut sit, necesse est; veroomnino vero
omnino convenit ut sit, idem plane immortale est. similiter quod
 semper est, fieri non potest, ut sit generatum, si in hac tantum se-
quela mortalis loco geuitum sumatur; etenim si ei, quod semper
est, non contingit aliquando non esse, ingenerabile quoque
existit. atqui maior propositio vera est.
Iluic autem aliquis fortasse occurret, inquiens, banc positionem
 congruam esse, nempe quod semper est, ingenitum
existit, id vero omnibus iis modis non est, quibus geuiti nomen
dicitur, sed eo tantum modo, quo temporis initium demonstrat.
 

 
siqiiidcm est seeimdum alios modos etiam miuor, secundum 
autem secundum modum, quo id nomen, hoc est non generatum,
de ea siguificatur, facile excluditur, cum falsa sit propositio, (piae
liabet, fieri non potest, ut id, quod semper est, ortum liabeat, sed
 haec eius positio fuit, nempe quod semper est, fieri non potest, ut
non essendi vim liabeat; earn igitur incongrue retulit, alibi namque
id fieri posse declaravit. 
 Hie autem noster sernio, qui id excludit, quod ex adiunctione
fiuitum dixit, syllogismo locum reliquit, qui non causam ut causam
 ponit. in universum autem id in toto sermoue uostro deprehendi
licet, si id, quod semper est, fieri potest, ut non semper sit, absudum
nempe ac dissentaneum non esse, ut statuamus id actu non
esse, ac ponamus id, quod aliquaudo contingit, intermiuatum
quidem Ι esse, quandoquidem id etiam, quod semper est, potest 
 esse ita, et non esse; baec autem positio absurcla est ac fieri non
potest, sed huic profecto ita occurritur, hoc perabsurdum omuino
non convenit, ut ex ea adiunctione deducatur, nempe quod semper
est, potentiam habet, qua potest non esse, sed ex adiunctione eius
quod fieri non potest, hoc est, id quod est, aliquo tempore sui esse
 non erit; hoc primae sententiae auctores miuime posuere, qiiare
neque etiam deprehendi mus, ut ad id omuino consequatur, quod
illi statuerunt; atqui de hoc superius meminit. post haec hunc ser-
monem ita producit. 
 Quoniam autem negatio huius, semper posse esse, et
 reliqua quae sequuntur. 
 Atqui in hac enarratione inteudit alio quidem modo declarare,
id, quod semper est, non habere potentiam, ut possit non esse.
cum autem, qui contendit aliquid alicui alteri rei non inesse, ad
confirmandum suum dictum declarare oporteat, quouam modo illud
 assumat, quod dicit huic minime iuesse, id sane hac in explicatione
fecit, quandoquidem, cum wZ, quod edistit, ea quoque potentia privasset,
qua non esse posset, perspicuum fecit, quibus iu rebus haec
potentia, hoc est non essendi, inveniatur. id vero hoc ordine de-
monstratur. hoc in universum omnibus coutrariis inest — contrariorum
 autem riotio hoc in loco latius patet — utrorumque nempe nega-
tionem simul eidem convenire, medio inter contraria existeute
[utriusque naturae participi], vel minus, sed alteram in universum
uaturam habenti. etenim album et nigrum (exempli gratia) con-
traria sunt, horum autem singulorum negatio est, non album et
 non nigrum; hae vero duae negationes vere de eo colore dicuntur,
 

 
qui album nig-rumque intercedit, siquidem medius est, ac etiam 
de soiio, qui medius uon est. (juodsi cnntravia quoque medio vacent,
cent, idem saue continget; uuiversa etenim negatio eidem conveuit,
quemadmodum si dixerimus sonus uon est par uecjue impar. id
 vero cum egisset, quod semper est et quod semper nou est, veluti
duo contraria statuit idque in liac explicatione posuit: nempe Aawc
enuntiationem, semper nou esse, illi opponi, semjier esse, oppositione
coutrarietatis, quod vero non semper est, contradictionis oppositione
illi adversari. quoniam vero haec duo contraria sunt, eormn negatio,
 hoc est nou semper est <et non semper non est> , eidem
nempe ei, quod aliquando est et aliquaudo uon est, quod nou
semper est, medium inter ipsum ac suum coutrarium locum teneat
vel omnino diversum sit ab iis; sed Aristoteles medium illud posuit.
dum vero ait: utriusque enim negatio aliquaudo conveniet,
 si Που sit semper, nou ita intellegi debet, perinde ac si dixisset,
quod quamvis utrorumque coutrariorum negatio simul medio nou
couveniat, negatio tameu alicuius eoruni ei conveuit — etenim con-
veuit, ut simul in eo semper sint — sed ita profecto intellegitur,
ac si dixisset, quod utrorumque contraiiorum negatio ei, quod medium
 est, omuino conveuit, si nou semper nou ens est nee semper
eus est, sed aliquaudo hoc, aliquando alio modo sit. 
 At quoniam demonstratione non probacerat, utrorumcpie coutra-
riorum uegationem eidem couveuire, de hoc etiam verba facit ac
huius rei demonstrationem in litteris posuit. duo igitur contraria,
 quae eidem simul couveuire uon possunt, AB litteris designavit uec
non uegationem tou A xh C, negatmiem vero τοῦ B to D esse vo-
luit; atqui statutum fuit ambas eiusmodi negationes sibi invicem ut
coutradictoria oppoui, horumque duorum A et B medium sit E.
tunc inquit: ipsi Ε aut Α inest aut C; at A ipsi E non couvenit,
 igitur C conveniet E. praeterea quoque statuamus vel B vel D ipsi
E inesse, sed B uon conveuit ipsi E, igitur D conveniet E. con
souum igitur erit C et D, quae AB negationes sunt, eidem, uempe
E ipsi, couveuire, siquidem E uon est B ueque A, sed utrorumque
medium absolute, verum cum id, quod in aliquo duorum contrariorum
 uon est, alterum per se genus iugrediatur — sonus enim
nou est albus ueque uiger, quoniam ex eorum geuere uon est —
eorum medium nou erit; medium uamque ex eorum geuere esse
debet, color autem, qui iuter album et nigrum medium tenet,
 

 
quamvis neutrum sit contiariorum, medium eorum existit, quandoquidem 
ex illorum goueie est. quae vero subdidit: nee igituv,
quod semper est, oriri et iuterire potest et quae deiude sequuntur,
perspicua sunt, quippe iu altero duovum coutrariorum non
 esse ac medium eorum esse, idem est dicere. veluti si dicamus,
album nou est uiiiium et uig-rum uou est album; cum vero id,
quod inter album et nigrum medium teuet, album uou sit, igiturneque
nigrum quoque erit, aequivaletque huic sermoni, qui habet,
quod ortum babet aut iuteritum admittit et eius ratio est ratio
 medii, sempiteruum igitur non est. sempiternum uamqiie caput
principiumque existit. si enim sempiteruum ortum baberet aut
iuteritum sentiret, boc est dietu, ut principium medium extitisset,
ex boc colligeretur unum et idem posse semper esse ac iuteritum
admittere, quod falsum est ac fieri nou potest. | 
 Praeterea inquit: [quod fieri non posse] supra ostensum est,
siquidem in idem revertitur. cum autem boc in loco dixisset,
principia non converti neque ad media reverti, sempiternum namque
fieri non potest, ut oriri [vel iuterire possit, ac id, quod oritur
vel interit, sempiternum esse non potest, ex inductione boc deduxit,
 ut experiretur, uum ingenitum] cum sempiternorecurrat. addidit autem
generatioui esse ac interitui esse, ut ostenderet, ea, quae retulit, esse et
maxime proprie intellegi debere, non autem de illis dici, quod ori-
ginem nou babent atque iuteritum non sentiunt secundum alios
modos, quibus baec duo nomiua dicuntur. etenim quod origiuem
 non babet ac iuteritum non seutit, id <etiam> est, quod omuiuo nou
est neque ex generatione ortum est, et reliqua, de (juibus sujiei-ius
merainimus. 
 Hoc autem Aristoteles in proprio sermone explicavit se quod
origiuem non babet et quod interitum non seutit, proprie
 accipere. deinde ummiquodque definivit. primum enim id est,
quod nunc est nee superioribus temporibus vere dici
potuit non esse, neque vere etiam dici poterit postea non
esse, ac bis duabus propositionibus definivit quod origiuem non
babet et quod interitum non admittit. 
 At quoniam posuimus baec mutuo sese cousequi ac unum cum
altero recurrere, defiuitio igitur cuiuscunque eorum de singulo quo-
que vere dicitur. quare si bae duae definitioues invicem coniungantur,
utique ex illis sempiternum innovabitur; igitur consentaneum
est, ut sempiterni defiuitio unicuique eorum conveniat.
 praeterea ait, quod ortum babet cum eo retro commeat, quod in-
 

 
teritum admittit, liaec autem cum eo nou recurruut, quod sempiternum 
existit. et iuxta huuc ordiuem haec duo iuveuimus aliud ex
alio consequeutia esse, uerape quod non generatum est et quod
inteiitum uou seutit. ac unuuiquodque eorum cum altero recurrere
 osteudit, cum aute explicuerit, id, quod ortum liabet et quod interitum
sentit, mutuo sese cousequi; hoc euim nondum declaratum
fuit, sed suppositionis loco autea statutum fuit, dum dicebat, quandocunque
statuerimus id, quod ovigiuem uou babet, iuteritum non
sentire, omuino etiam convenit, ut id, quod genitum est, movtale quoque
 existat. pvaeterea cum banc seuteutiam in medium attulisset,
nempe baec duo mutuo sese cousequi, facile profecto intellegi poterit,
si duos terminos in uuiversum statuerimus, quorum uuus omni
insit, ambo vero nulli, si fieri poterit in duobus illis secundae com-
binatiouis termiuis, poterit quoque iu altero termiuo primae combinationis,
 ut cum alio secundae combinationis termino recurrat. et
quoniam quod uatum est, quod iuteritum seutit et quod interitus
expers est, boc iure se babeut, cum declarasset genitum mortaleque
reciprocari, iis etiam demonstrat, quod origiuem non babet et
quod interitum non sentit, eadem ratioue vicissim retro commeare.
 quod inter id, quod semper est, ac id, quod semper non
est, medium tenet, cum neutro convertitur, id vero est,
quod aliquando est et aliquando non est. etenim utrorumque con-
trariorum uegationi, nempe eius quod semper est et quod semper
non est, convenit, quod quandoque est et quandoque non est, id
 vero est, (juod originem babet et tjuod interitum sentit;
id namque est, quod esse et non esse potest et borum duorum
utrumque definito tempore, per id vero utrumque tempore
definito tempus, in quo est, et tempus, in quo non est, intellegi volo,
tametsi fieri non possit, ut id tempus terminetur, in quo non est.
 tempus enim, quod ante illius ortum praefuit, infinitum est, ita et
tempus, quod post eius generationem est. quod vero bac ratione
non esse dicitur, id convenit, ut aliquid sit ac deinde esse et non
esse de eo dicatur. eo etenim non existente etiam quod eius causa
non esse dicatur post suum esse, eius generatio percipitur diciturque
 de eo non esse secundum modum generationis eius, siquidem
non erit in tempore, in quo nullum est, veluti domus et pannus,
quorum utrumque terminatum quantitatisque participem esse constat,
praefinitum est enim illud tempus, in quo genitum ac mortale
erit, et tempus, in quo non erit, vel actu postquam interiit, vel
 

 
potentia, autequam generaretur, poteutia quidem ex eo, quod est f. est 
vel geuituni vel mortale. 
 Tempus autem, in quo est, quod semper est, ex utraque extremitate
simul indefinitiim est, ita etiain et tempus, in quo uon est,
 quod semper nullum est. quod autem originem habet intritum
[que] sentit, quandoquidem utrisque dispositionibus simul commune
existit, hoc est, ut sit aliquid et non sit aliquid, defiuitione quofjue
segregatum erit. ex his itaque cougruum est id medium esse inter
id, quod semper est, et id, (piod semper non est. 
 Deinde id ipsuni litteris explanavit posuitquc genitum et mortale
inter A, quod semper est, et B, quod semper non est, medium esse.
etenim quoniam tempus, in quo A non est, non datur neque tempus
etiam, in (pio B invenitur — A etenim semjjer est et B semper
non est — Ι tempus autem, in quo genitum et mortale est, actu 
 vel potentia dari potest, hoc est, in quo est et in quo uon est, ex
hoc colligitur genitum et mortale medium esse inter id, quod
semper est, et id, quod semper non est, adeo ut aliquando sit et
aliquaudo uon sit. 
 Deinde hanc sententiam prosequitur dicitque, sequuntur igitur
 se invicem generabile et corruptihile. eteuim in his, quae de
Logica a nobis dicta sunt, palam fecimus, quod si duo termini uni
tertio convenerint et cum eo reciprocantur, ii etiam convenient inter
se ac alter cum altero recurret. quare cum genitum et mortale
cum eo recurraut, quod quandoque est et quandoque non est, convenit
 igitur, ut vicissim utrumque eorum cum altero recurrat; genitum
enim ut quandoque est et quandoque non est, ita etiam mortale.
consentaneum igitur est, ut vicissim utrumque eorum retro commeet
ac alterum ex altero consequens sit eoque ordine adinvicem tem-
pore comparenture, quo uon genitum immortali comparatur. itaque
 fieri nullo modo potest, ut genitum et non genitum eidem simul
inesse possint, quorum unum omni necessario convenit. ita etiam
quod interire potest et quod interire non potest, nullo quidem modo
fieri potest, ut eidem simul conveniant, quorum alterum omni ex
necessitate iuest. sit vero generabile cum eo recurrens, quod
 interire potest, at si haec duo hoc ordine sese habeant, ponamus,
quod incorrujjtibile est, non consequi ad ingenerabile : necessario
igitur generabile ad ingenerabile consequetur. at antea retulimus
haec duo simul unum constituere non posse, quare convenit, ut,
quod natum non est et quod interire non potest, alterum ex altero
 consequens sit. Aristoteles autem id in terminis explicavit nee
 

 
uon etiam hac eadem indagine declaravit, quod natum est 
et quod iuterire potest, vicissim remeave ac alteram ex altero
consequens esse, ex his igitur satis constat primiim id esse,
quod nalum uou est nee iuterire potest, quibus ita osteusis
 atque explicatis ad oppositas adversariorum sententias refelleudas
accedit. 
 Dicere autem nihil esse impedimento, quominus ali-
quid, quod sit uatum, uou intereat et, quod natum uon
sit, intereat, [semel] existente primi ortu et secundi interitu,
 perspicue est mpponere nos eas res non expUcasse, quas
explicavimus. haec autem positio falsa est ac fieri non potest,
consonum enim esset, ut haec positio esse posset, si tollautur de-
pellanturque nonnuUa eorum, quae dicta sunt; at non potest quispiam
aliquid eorum subvertere ac tollere: couvenit ergo, ut hie
 sermo verus non sit. quae verba sunt instar argumenti seiuncti per
se. praeterea deinceps alteram sermonem hoc ordine deducit, postquam
suam positionem sic antea statuerit. tmiuscumsque, quod
esse vel uon esse potest, vis, hoc est potestas, ex ultimo fine terminatur
atque ex eo, quod illius actio maximum potest, etenim
 nos dicimus hoc iure posse hunc (exempli causa) stadium con-
ficere aut talentum attollere. quoniam enim aliquam rem efficere
potest, sive fuerit eiusmodi potestas in iuterminato tempore sive in
terminato, potentiam definitam habet; infinitum enim tempus definitum
est quodammodo, quia illiquid maius co accipi non potest, sed semper
 in ea constitutione manet, qua infinitum existit. tempus autem in-
finitum 003E;, queraadmodum id, quod natum est et quod
potest, interminatum existit. etenim uou iuvenimus, cur hoc tem-
pore potius ortus initium habeat quam alio tempore, nee magis
interitus, cur potius sit hoc tempore quam quovis alio tempore,
 couvenit ergo, ut his nulla iusit poteutia; qua uon existente, non
poterunt igitur esse vel non esse, haec autem in secuudae figurae
syllogismum hoc modo rediguutur. quicquid actionem aliquam
edere potest, dicitur terminato quodam tempore eam efficere posse;
at nullum, quod natum est aut quod iuterire potest, eius rationis
 potentiam sortitur; quod vero absolute fieri non potest, non est
etiam in termino esseudi vel non essendi, quod autem esse potest,
veluti genitum et mortale, terminato tempore potentiam non habet;
quare sequitur ut vim, hoc est potestatem, uou habeat, quemad-
modum in calce huius Libri demonstrabitur. 
 Quoniam vero dixit ἔτι, aliam in hoc rationem deduci existi-
mamus. eorum enim, quae hoc modo origiuem habent et interitum
 

 
sentiimt, si quid, quod natiira sua postea oritur et interit, semper 
potentiam habeat, vel ut eius causa sit, quemadmoclum id, qiod
ortum habet, vel ut non sit, sicuti id, quod iuteritum sentit: uec
generabile potius hoc tempore geuerari incipiet quam alio tempore,
 cum superioribus temporibus uon fuerit, nee quod iuteritum ad-
mittit, poterit id postea recipere, | cum superioribus termporibus 
fuerit. si enim potius hoc tempore ’it quam alio tempore,
erat eius poteutia terminata; si vero nihil potius in hoc quam
in illo tempore coutingit, sed absolute et in omnibus temporibus
 habet potentiam, antequam sit, ut in illis inveniri possit, et haec
tempora infinita erunt, ita etiani quod mortale est, si habet potentiam,
qua omnibus infinitis temporibus non esse potest: eiusraodi
potentiae termiuato tempore illis non insunt, sique non insunt ter-
minato tempore, potentiam non habebunt. 
 Si autem quispiam assereret habere potentiam posse et non
aliquo termiuato tempore, siquidem puncta τοῦ νῦν quae ante generationem
praefuerunt, sunt infinita, et tempus, in quo est mortale,
et tempus, quod inter momenta cousistit, sunt infinita: hinc colligi
potest, quod utrumque eorum habet, immenso infinitoque tempore
 protrahi, quod nasci et quod iuterire potest, sed nos antea de-
claravimus, ea, quae tempore infiuito multorum potentiam habeut,
in eo fieri posse, ut illarum poteutiarum actiones simul recipiant.
quare convenit, ut quod natum est et (pod iuteritum sentit, essendi
ac non essendi dispositionem recipiat, quod sane implicat ac fieri
 uon potest, nee recte aliquis existimare poterit hunc sermonem
iis rebus convenire, quae temporis ambitu clauduntur, quemadmodum
animal et navis; de his enim duobus, antequam generarentur, minime
dicebatur, ut potentiam haberent, cuius causa essent vel non essent;
non possumus enim, antequam Socrates sit, de aliquo vere dicere,
 Socratem habere potentiam, ut sit in eo. id vero, quod infinito
tempore contingit esse, omnino convenit, ut sit vel non sit, quicquid
illud fuerit. nee non id veluti positum fuudamentum statui
debet: nempe si quid multorum vires simul habeat, illarum potentiarum
actiones simul recipiet, minime autem aliquas nunc, aliquas
 vero alio tempore, atque cum dicimus essendi et non essendi actio-
nes simul omnes non posse semper esse, adverbium semper infiniti
temporis loco ponitur, et quod omnino sequitur ad id, quod
multorum yim semper habet, hoc est, ut illarum potentiarum
actiones recipiat simul cum hoc, quod in illo iiivenitur, siquidem
 necesse est, quod multorum vim habet, ut infinito tempore procedat.
 

 
cum autem osteusum sit ea, quae ortum ac interitum habent, 
potentias habere, quae infinitis tempovibus proceduut, indeque consequi,
fieri posse, ut uiium et idem sit et non sit, tandem eoruin
sententiam refellere oportet, qui id, quod natum est, nou interire,
 et quod est uon natum, interire posse affirmant, hac ratione quod
ab eo dictum fuit (ut opinor) intellegi debet, hoc autem id non
est, quod ipse inteudebat, sed alia quaedam ratio, qua fieri non
posse demonstratur, ut post sit aliquid semper esse, quod antea non
fuerit, quemadmodum id, quod natum est, neque ut id, (juod antea
 semper fuerit, postea sit semper nullum, veluti mortale. 
 Prius autemde eo disseramus, quod interitum sentit. dicimusitaque,
si superioribus temporibus id semper fuerit, eritigitur inliuitumaliquod,
sed suum esse erit secundum sirailitudinem eius, quod interitum
sentit. quod vero habet poteutiani, ut iutereat, palam est toto eo
 tempore, in quo est, talem potentiam ei inesse; alioquiu si eiusmodi
potentia in quolibet puncto statuti teraporis, hoc est omui tem-
pore, in eo nou sit, sed aliud punctum sit ab his statutis, in quo
eiusmodi potentia in eo consistat, sitque hoc punctum fmitum segregatumque
ab eo tempore, in quo est, tempus etiam, in quo est,
 eadem ratione se habebit. sin minus, couseutaueum erit, ut haec
vel ilia puncta ad eorum linem termiuata non sint. at si mensura
quaedam iufinita non erit, omue praeteritum tempus non erit
infinitum; onme cero tempus, quod elapsum est, infinitum est
— hoc enim omne tamquam prinicipium suppositum est — convenit ergo
ut non sit punctum segregaturn terminatumque, quo potentiam
 acquirat, ut interire possit. quodsi certum ac definitum punctum
huic non erit, in omni puncto dato potentiam habet, ut interire
possit. quare convenit, si punctum temporis praeteriti uec nume-
rum uec terminum admittat, ut immeusum iufinitumque existat;
quo infinite existente, tempora etiam, quae inter ea sunt, infinita
 erunt; igitur tempus quoque, quod illorum causa colligitur, infinitum
extiterit. cerum etsi aliquid in omni eo sit, ei tamen potentia inest,
qua potest in eo non esse, sed iam antea a nobis demonstratum
est, ea, quae multorum vim habent tempore infinito, fieri posse in
eo, ut illarum potemtiarum actiones simul recipiant, et cum
 statuerimus ipsum, dum interitum admittit, habere quoque actio-
nem illius potentiae, hoc est uon esseudi, id falsum statuimus,
quin immo ex eorum numero est, quae fieri uon possuut. atqui
sequitur hoc absurdum ad positnm fundamentum, | a quo 
uoster sermo iuitium duxit, quod habet: fieri potest, ut id, quod omni
 praeterito temjjore fuit, omni cousequeuti tempore postea uon sit.
et haec differentia est inter banc et illam rationem, quae est adnon
 

 
versus positiim fundamentum, quod habet: quando aliquid alicui 
semper inest, potentiam habet, qua potest uon esse, eteuim prima
ratio pouit tempus, in quo est, ex utraque extremitate infinitum,
praeteritum videlicet et consequeus, secunda vero ponit idem
 tempus ex altera duarum extremitatum eius iufinitura, mortali euim
omne tempus praeteritum, generato autem omne tempus consequens.
iis autem id non conveuit, quae termiuato tempore consistunt,
quandoquidem si potentia in iis uon extiterit, iu eo certe iuveuiri
nou poteriut, siquidem statuere aliquid oportet, quod eiusmodi potentiam
 recipit. 
 Eademque ratio est eius, quod omni praeterito tempore uon
est, veluti geueratum, quod in designato puncto esse potest, si
enim iu omni puncto nou esset, puuctum, cui couveuit, ut in eo
sit, termiuatum extitisset ae eius terminus erit comparatione ad
 tempus praeteritum et consequens; quibus enim temporibus mensum
contingit, hoc ordine erit. atqui ea tempora mensurata nou sunt,
siquidem infinita existunt; conveuit ergo, ut in omni puncto temporis,
in quo nou est, esseudi poteutiam habeat. at tempus, in quo
non est, iufiuitum existit; quare tempore infinito in eo potentia erit,
 qua sit et uon sit. et reliqua, quae de hac re dicenda supra memoranimus. 
 Hie autem sermo non couveuit, ut de genito dicatur, quod in-
finito tempore generatur, tametsi tempus, in quo est, iufiuitum
existat. etenim etsi fieri possit, ut sit omui tempore, quo non est,
 et hoc tempus infinitum existit, hoc tameu non ita se habet, ut hoc
omni tempore esse possit. 
 Ceterum cum dixisset, poteutiam, uf non sit et sit, iuxta
ordinem sermouis praemisit, ut non sit, deiuceps vero addidit
ut sit. 
 Frius quidem, videlicet ut uon sit, si corruiitibile est, si-
quidem tametsi omni praeterito tempore sit, eodem tameu tempore
poteutiam habet, cuius causa non sit. 
 Posterius vero, videlicet ut sit, si generabile est; etenim
quamvis omui elapso tempare non fuerit, in omni tameu eius potentia
 erat, ut sit. 
 Et hoc ordine utrumque eorum has potentias habere de-
prehenditur nee opus erit, ut a puncto quodam ex punctis temaliquid
 

 
poris praeteriti initium ducat, sed omui tempore, quo uon erat, 
hoc ei iuerit. 
 Ex bis itaque iutellegi potest, in omni eo, quod de nou esse
ad esse comniutatur, vis ae potestas esseudi actum pvaecedit. potentia
 enim ad senectutem ipsam senectutem praecedit. quare
genevabile, dum non est, essendi poteutiam habet ac ea potentia,
qua est, cum ea disositioue concurrit, in qua non est. quodsi
tempus, quo non est, infinitum existat et omni eo tempore inerit
ei potentia, qua erit, cousentaneum ergo non erit, ut postea sit
 quaudoque, sed semper quocunque tempore, quod ei assiguabitur.
potentia etenim, cui essendi actus continget, non est hoc tempore
(exempli gratia) maior, quam sit alio tempore; alioquin si ita esset,
conveniret utique, ut eiusmodi tempus esset terminatum, id videlicet
quo convenit, ut non sit, et quo couvenit, ut sit. et si erat, quemadmodum
 diximus, illud tempus iufiuitum, quo non est, toto hoc
tempore inerit ei potentia, ut sit. potentia ’o actu antiquior est;
[quare] si posuerimus aliquo temporis momento, quo non est, esse
innovatum, siquidem inest ei potentia, quae, ut omnino sit, causa causa
est, falsum fuit, quod statuimus, verum id non erit, quod tieri non
 potest, videlicet unum et idem simul acta esse et non esse, huius
vero rationis captione quoque excluditur, ut genitum eam potentiam
intinito tempore habere possit, cuius gratia convenit, ut sit. omnes
autem eiusmodi rationes ab eo sermone pendent, qui habet: quod
multorum vim ac dispositionera habet, actiones illarum potentiarum
 in eo simul esse posse. 
 Deinceps alia etiam indagine, quae antea praefata sunt,
Aristoteles prosequitur, in his autem longo verborum progressu
minime utitur; etenim eius opinio hoc in loco non est indicare, si
interitum admittit, semjjer antea non fuisse, nee si interitum sentiet,
 semper antea fuisse, sed in universum dixit: corruptihile corrumpetur
sin minus, convenit ut sit, cum natura sua interitum sentiat; et generabile,
fieri nou potest, ut semper sit. perspicuum est autem, id
alia ratione evenire. ex iis namque ipsis declarat, quauam ratione
quod retulit, esse contingat, et cum hoc etiam eorum sententiam
 refellit, qui aliquid esse pronuntiant, quod semper interire potest
et tamen nunquam interit. nos autem dicemus, quo pacto sujjer
hoc demoustratio exstruatur ex hoc eodem sermone. cum corruptihile
aliquid omnino non interit, | simul corruptibile et incorruptibile erit; 
etenim corruptihile est, quoniam non essendi potentiam habet,
 incorruptihile autem, quoniam nunquam interit; quare simul
essendi et non essendi potentiam hahehit. sin vero dicamus,
quod infinite tempore has duas potentias habeat, ac deinceps po-
 

 
namus, quod nou est, aciu existeve, falsuin evit, quod posuimus, 
impossibile vero neciuaiiuam, idemque absolute deducetiir, quod in
eisdem antelatis dictum est. 
 Couveuit erg-o, ut id iutereat, quod iuterire potest, haec
 autem positio alteium serraonem uou requirit, ut puta, si superioribus
temporibus semper fuerit vel uoii fuerit, sed absolute quidem,
si interire potest, iuterit. hiuc tit, ut hie idem sermo eorum sententiam
lefellat, qui aliciuid semper interire posse affirmant, quod
tamen nuquam interit. ita etiara quod natura sua nasei
 poterit, omniuo convenit, ut aliquando generatum sit vel generetur,
sive, postquam natum fuerit, illud semper esse statuimus, she id
semper esse minime statuimus, sed desinit esse, neque etiam hoc
in loco explicatur, postquam inuovatum fuerit, utruin semper, an
non semper sit; quod enim consonum videtur, est, ut genitum
 tantum sit. ctcnim si semper gcnerabilc esset, sed ipsum superioribus
non fuerit uec ullo uuquam consequenti tempore erit, essendi
ac non essendi potentiam infinito tempore habebit; ex eo enim,
quod ortum habet, inest ei potentia, quae ut omnino sit, causa
est, ex eo vero, qoud superioribus temporibus non fuit nec consequentibus
 erit, inest ei potentia, quae, ut omnino non sit, causa
est. id autem cum posuerimus, falsum erit, sed impossibile nequaquam,
ut hoc iure esset et non esset, et reliqua, quae in aliis dsipositionibus
dicta sunt. 
 Hoc autem ex ea positione omnino deducitur, videlicet quod
 natura sua interire potest, consequentibus omnibus temporibus
sine interitu permanere posse, corruptio enim et mictatio, quae
est causa comiptionis eorum, qaibus inest, non erunt, si gernerabile
non generahitur. sed quod in fine eius sermonis addidit:
uempe convenit igitur, ut non semper sit, et quod ab
 hoc sermone pendet, videlicet siquiclem convenit, ut sit,
idem fere est, quod antea praefatus fuit, dum inquit etiam,
semper 003E; erit, cuius causam deinde assignavit,
siquidem fieri potest, ut sit, fierique etiam potest, ut non
sit semper. 
 Idem praeterea hoc etiam modo doceri potest, nullum in-
genitum invenitur, (juod vel casu vel fortuna innovari
p OS sit. ea enim, quae casu vel fortuna eveniunt, raro fiunt et aunt
pmeter id, quod est semper aut plerumque; quod autem ingenitum
est et immortale, aut semper est aut plerumque; semper, si ex
 

 
utraque extremitate infinito tempore distrahatur, aut plerumque, 
si ex altera dnavum extremitatum distrahatur, quemadmodum id,
quod ortum habet, oraui cousequeuti tempore, et id, quod interitum
sentit, owni tempore praeterito. cum autem generabile tale et corruptibile
 tale non aint easu vel fortuna, perspicuum est, quod natura
sunt, etenim omue, quod est, aut uatura est aut casu —
ea enim, quae ex arte fiunt, extra haee sunt — res vero omnes
uaturales proprias earum potentias custodiunt. si vero eas non
custodierint ac in alias dispositiones commeuriut, earum transitus
 vel casu erit — turn rerum naturalium et earum, quae casu vel
fortuna sunt, dispositio una atque eadem esset — vel earum transitus
quoque secundum uaturam ’t. itaque transitu servato si
ipsae mutabuntur, transitus quoque earum aut natura erit aut
casu; quare conveuit, ut uaturales potentiae terminos liabeant.
 quodsi terminos babueriut, et id, quod nunc ortum babet aut in-
teritum sentit, natura erit ante interitum. perspicuum est igitur,
id, quod nunc evenit naturae ac bis duabus dispositionibus sub-
iectae materiae, videlicet generationi rerum earumque esse, privationique
et non esse, terminum habere, quo quo amplius non mutatur.
 quare couvenit, ut gcnitum privatum non sit, quin possit com-
mutari; interitus ergo ei quoque eveuiet, tempore quo est. itidem
non deprebendimus, quod interitum sentit semper, propriam eius
uaturam egredi et cum permanserit aliquando natura sua, permanet
quoque ea dispositioue, in qua est immortale, et cum naturam suam
 custodierit, eani potentiam quoque servabit, cuius causa transmu-
tatur. quare conveuit, ut plures poteutias infinito tempore simul
liabeat et cum statuerimus, ut buius potentiae actio permaueat,
quod statuimus, falsum erit, quod fieri non potest et reliqua, quae
toties I praefati sumus. 
 Impossibile enim est, ut dicatur genitum proprias potentias
(exempli causa) custodire ac acternum incorruptibile permanere una
cum ea potentia, quae iiuitationis causa sit, videlicet mutationis in
praeterito. quare actionem potentiae, quae ei interitum adsciscat, cum
statuerimus, id nos statuisse cam iam praeterisse atque tunc non fuisse.
 itaque ex hoc sermone omniuo elici non posse unum et idem
 

 
esse et non esse, iion euini est aliquis, qui hoc asseveret. vis 
euim, quae futura est, de eo, quod praesens est, non autem de
praeterito dicitur. cum euim diceraus quidpiam habere potentiam,
qua eras omnino non erit, absurda haec assertio ac disseutauea
 non erit; si vero dicamus habere potentiam, qua heri omnino nou
sit, hoc profecto ridiculosura ac dissentaueum existit. idem praeterea
de eo, quod orig-inem habet, sed interitum non sentit, intellegi
potest, siquidem cum occidet, custodiet poteutiam, quae ei omnino
esse adsciscit. si vero haec poteutia inerit ei, quod iam praeteriit,
 et quod iam praeteriit, potentiam actionis non habet, quae illi interitum
omnino afferat, igitur eius poteutia erit secundum id, quod
superioribus temporibus fuit ac id quod iam praeteriit. 
 Praeterea post has geuerales novas etiam rationes adducit.
naturliter etiam, etiam, si consideremus, consideremus, videlicet rationem
 partieularium eorumque, quae sub seusum caduut, non invenimus ullo
modo fieri posse, ut ea, quae non generata sunt, intereant, et (piod
interire potest, ingeuitum sit. eteuim ad sensum videmus ea omnia,
quae originem habent, interitum sentire et e econverso. altherantur
atutem contrariis, ut puta valetudo morbo et quiete motio, eorumque
 commutatio e coutrariis in contraria erit, et reliqua, quae in Libro
de Ortu et Interitu dicta sunt, cuius sane ratio est, quoniam id,
quod semper est quodque interitum non sentit, contrarium non
habet. similiter etiam quod genitum est et semper existit et quod
ingenerabile est et corruptibile, quemadmodum dixerunt. 
 Finis
Primi Libri de Caelo et Mundo.

DE CAELO ΕΤ MUNDO
LIBER SECUNDUS
CUM THEMISTII PHILOSOPHI COMMENTARIO
MO YSE ALATINO MEDICO HEBRAEO INTERPRETE. 
 Quoniam autem in Octavo Physicorum Libro declaratum fuit
ratioui consonum esse, ut corpus, quod in circulum fertur, sempiternun
inveniatur — eteuini aequum est, ut motus ac motor sempiternus
sit, et hie motus ei tantum inesse potet, quod in orbem
fertur — cumque in eo, qui proxime huuc pracedit, Libro dictum
 sit congruum esse, ut quintum corpus ingenitum immortaleque
existat. ac tandem monstratum fuerit mundum ingenitum esse ae
immortalem, illuc modo regrediendum nobis erit, ut praefatae disputationis
principia coJligamus ac ita ea repetamus. Aristoteles
inquit: 003C;omen quidem 003E; nec ortum esse nee interire
 posse, et reliqua — per baec autem nee interire posse non solum aboutsolute
non interire intellegit, sed neque habere potentiam, ut possit
interire — sed unum esse atque aeternum, omnis aeteruitatis
principium et statum non habeus — durationis nempe, non autem
magnitudinis; magnitudine enira finitum existit — habens autem et
 continens in se ipso infinitum tempus cum ex iis, quae dicta
sunt, perspiei potest, tum ex sententia illorum, qui oppositum
dixerunt. dixit habens autem et eontinens in se ipso
infinitum tempus, quoniam duo diversa haec respiciunt; siquidem
dixit habens, quoniam cum universo tempore distrahitur, et continens
 in se ipso, etenim causa est, ut tempus proferatur, quandoquidem
in eius circumvolutione tempus eonsistit. cuius Veritas cum
ex iis, quae a nobis diceuda sunt, tum ex sententia illorum, qui
aliter dicunt, intellegi potest.
Etenim si eo modo, quern illi iuducunt, esse potest et eo etiam
 

 
niodo, quern nos dicimus, non est, cur persuasum cuipiam sit id 
magis hoc, quam illo modo se habere, veruin si eo modo, queni
illi iuducimt, esse nou potest, eo vero, quem nos dicimus, potest,
hoc tametsi demonstratiouis vim non habeat, maguura tamen pondus
 habet ad huius veritatem persuadendam. quodsi inter has duas
sententias medium non sit, sed geuitus aut ingenitus sit, quemadmodum
nos dicimus; at genitus non est: omnino igitur ingenitus
sit, oportet. deinceps corum sententias, qui alitev dicunt, ponamus. 
 Itaque praeclare uobiscum agetur, si hoc sibi quisque nostrum
 persuadeat veterum sapientium, maximeque Graecorum, de hoc veras
esse sententias. hi enim supremum corpustamquam divinum animadvertentes,
siquidem convenit, ut divina in sublimioribus locis collocentur,
caelum versus, dum deos praecabantur, manus extollebant. videtur
autem Aristoteles non huic, sed illorum sententiae adstipulari, qui
 deum immortale animal esse pronuntiabant et, si animal est, sine
duhio corpus motu praeditum, qui omnino cessare noti potest finemque
non hahet, sed ceterorum motuum ortuumque principium est, cum
sempiternus deus sit omnium rerum causa, cum itaque id de eo
corpore sentiret, quod in eirculum vertitur, in postulati modum inquit:
 motus fiuem motus principium esse, quod a dec eraanat.
illud namque finem ceterorum motuum, videlicet globosum corpus,
appellabcmt, quia finis quoque ex qo finis dicitur, quod continet. et
circulatio ac corpus, quod in orbem fertur, perfectum existit
— circulus enim incrementum non sascipit — et imperfectum
 motum eumque, qui finem habet, continet. etenim is motus,
(pii recto ordine instituitur, finem habet, haec autem uec prin-
cipium habet uec fiuem, siquidem | unumquodque puuctum, 
quod in circulo desiguetur, et finis et principium existit. 
 Caelum autem summumque locum (etc.). haec est una ratio
 de sphaerici corporis dispositione a veteribus desumpta. veteres
enim supremum locum, in quo est illud corpus, quod in eirculum
torquetur, diis quidem attribuerunt. 
 Quae vero nos de eo diximus, assertionis illorum vim conlirinant;
ostensum enim est corpus, quod in circiduni torquetur, interitus et
 ortus expers esse, quodque affectiones non admittit;
praetera liberum est a molestiis, quae mortalibus accidunt, sed non
penitus absoluteque; forte enim eas admittit vel ea ratione, qua
lumen recipit, quemadmodum lunare corpus; dum vero de ceteris
affectionibus loquitur, sane verum est. ubi vero corpus meminit,
 

 
etiam in postulati modum sum mum locum nomiuavit, siquidem 
quod per summum iutellegimus, diversum ab eo est, quod per τὸ
πέριξ nominamus; τὸ ἄνω enim est a medio ad huane orbem usque,
τὸ πέριξ autem dicitur a luuae orbe ad extimam supremae sphaerae
 superliciem usque. 
 Aristoteles inquit: et quoniam caelum lab oris et defatigationis
expers est. — per caelum autem hoc in loco praestantius
intellegit — propterea quod ad motua eius perpetuitatem petuitateni, vim uon
rcquirit, quae, ut hac motus specie omnino moveatm; cogat, at, cum
 ipsum [aptum] natum aliter ferri impediat probibeatque;
etenim ea omnia, quae hoc ordiue moventur, laborem defatigationemque
participant, et quo motus eius praeter naturam
ac naturalis constitutionis privatio permaueutior extiterit, eo
laboris ac eius defatigationis maior erit accessio. 
 Neque vero hoc est secundum fabulam antiquorum, videlicet poetarum ,
quemadmodum inquit Homerus ac id genus alii poetarum nonnuUi,
caelum 003C;Atlant 003E; sustentari ipsumque ad se tuendum indigere
tali necessitate, videutur enim ii etiam, qui banc fabulam commenti
sunt, in eadem esse sententia, qua posteriores nonnuUi physici, qui
 existimavere corpora caelestia ease terrea et gravia, causamque afferre
conati sunt, cur caelum ad infra non inclinet nee praecipitetur;
quorum nonnulli buius causam couversionem esse dixerunt, alii
vero arbitrati sunt animam quandam caelum ferre ac susteutare;
animam autem violenter ipsum tenere. etenim quamvis ab auima eiusmodi
 corpus custodiri dicant, ab ea tamen cogi non affirmant, ut id
natura recipiat, quemadmodum animatis evenit. consentaneum igitur
non est affirmare, ut vi quadam animata perpetuo in proprio loco
permaneat nee quod propter couversionem eius sustiueatur prohibeaturque,
ne ad iufera praecipitetur. etenim neque divinum corpus,
 neque etiam anima (ut convenit) poterit semper moveri. fieri
enim non potest, ut eius vita molestiae expers sit, cum
corpus moveat, quod alio niodo suapte natura feratur,
continenterque moveat, sed sine vacatione, ab omni etiam
quietis voluptate libera extitisset, — coluptas enim corpoream
 requiem sequitur — sine defatigatione otioque. atque ita animae
contingeret, ut deteriorem quam mortalium auimae sortita con-
ditiouem esset; iis namque somni tempore requies quaedam omnino
 

 
couceditiir, haec autem, quoniam semper movotur, ea etiam requie 
esset orbata ac otiosara vitam ageret, si (quemadmodimi dicimt)
semper moveutur ex eo, quod in coutinua celeritate sit ob eius
vitam, quae ia eo apparet. nonne vides luinc sermonera, similem ei,
 quern vel alias uominatus poeta de Ixioue protulif? qui quideoi
animautium more trochum movere arbitrautur, et nunquam ab eo
absolvi datum est. 
 Aristoteles inquit; quodsi corpus, quod in orbem movetur,
eo modo, qui expositus est, esse potest, uempe quintum
 esse naturaque hoc motu cieri nee non secundum dispositionem
minime commutari, aeteruum quoque esse perspicuum nobis
evadet. praetereaque nostra seuteutia, quae de deo est, congrua
erit; ea videlicet, quam communi consensu affirmare poterimus.
communem autem consensum vaticinationem appellat; vaticinatio
 enim vera est, licet sine demoustratione sit, ita etiam communes
consensus. 
 Quoniam autem nouuulli sunt, qui caelo dextram et
laevam partem esse dicunt, utrum habeat dextram et laevam
eo modo, ut illi tradunt, an aliter, videndum est, quemadmodum
 paulo iuferius dicetur, si modo omnino conveuiat, ut
haec principia muudi corpori adaptanda sint. principia
nominat partes loco differentes; principium enim harum partium
positus dextra et laeva pars | est, quemadmodum illarum positus 
principium supra et infra, quae eiusmodi sectae homines habeut. atque
 in universum istaec principia in communibus ac perfectis corporibus
tantwu inveniuntur; perfecta vero corpora ea sunt, quae animata
dicuntur. tria autem voco, superiorem, anteriorem et dextram
partem, quaruni unicuique altera opposita adiungitur, nempe in-
ferior, posterior et laeva pars; hae namque secundum tres corporis
 dimensioues perficiuntur. eiusmodi vero dispositiones comparatione
ad motum contemplabimur, ut singulae earum dinoscantur, cuiusnam
motus principium existant. est enim superior pars motus
longitudinis principium sursum versus, ariterior profunditatis
anterius oersus, dextra latitudinis dextram versus, ut motus sint
 ex inferiore in superiorem, ex posteriore in anteriorem atque ex
laeva in dextram partem; et haec sunt principia cuiuscunque motus,
iuxta tres dimensioues, cum autem hi motus tres sint, primus
quidem, piita a superiore parte, accretionis causa est, sic ut eius, quod
 

 
a sensu manat, a prioribus motus atque loci mutationis a dcxtris 
motus causa est. atqui motiis is, qui accretio dicitur, eum, qui
manat a sensu quique loci mutatio dicitur, praecedit. siquidem,
si cuipiam Jd duo motus msunt, utique et ipse accretiouis raotus iu
 eo inveniri debet, non autem e coutra, ut, si accretiouis motus in
aliquo iuveniatur, iu eodem motus, qui mauat a sensu quique loci
mutatio est, omnino inveniri debeant, quemadraodura iu plantis.
sique convenit uuiverso, ut principium ei adhibeamus, ut
principium nempe motus, qui dextram versus in latitudiuem tit, conveniet
 utique, ut etiam principia aliorum motuum ei adhibeamus,
quae eo priora sunt, videlicet motus, qui in superiorem quique in
anteriorem partem lit. de his autem in Libro de Animalibus
scripsi, ibi namque est buius disputationis proprius locus, boe
autem in loco de eo priucipio nunc disserimus, quod in eisdem
 partibus ipsum praecedit, quemadmodum dextrum sinistrum, supra
infra, ante pone. 
 Principia autem haec dico, unde primum motus eorum,
quae moventur, proficiscuntur. 
 Per principia autem hoc in loco, unde motus proficiscuntur,
 motricem potentiara intellegit. ob id tamen non concedimus, ut
haec cuiuscunque corporis principia sint; licet enim omne corpus secundum
omnes has tres dimensiones moveatur, hoc natura sua
non habet, sed rebus tantum animatis insunt. etenira his hi motus
uaturales sunt, sed partim eos simul habent, partim vero eum
 tantum sortiuntur, qui in sublime instituitur, sicuti accretiouis
motum in plantis cernimus. ipse autem ex unaquaque combinatione
unum assumpsit, quod nobilius est, alterumque reliquit, siquidem
ab eo continetur. ipse namque (exempli gratia) ex horum motuum
combinatione, videlicet motus, qui in sublime quique deorsum
 fertur (qui quantitatis motus est), motum, qui sursum fertur, accepit;
hie enim alterum continet, qui deorsum instituitur, siquidem fieri
non potest, ut motus, qui ad supera fertur, sit, nisi alter motus iu-
veniatur, qui ad infera proficiscitur, atque eodem iure ceterae
etiam motiones se habent. quare cum dicimus principium motus
 accretiouis esse motum, qui ad supera fertur, per motum,
qui ad supera fertur, ambos motus simul combinatos intellegi
oportet, videlicet motum, qui in superiorem quique in iuferiorem
locum instituitur, ac in ceteris motionibus eodem modo. alioquiu,
si contingeret, ut id hac ratione minime intellegeretur, conveniret
 utique, ut per motum in superiorem partem, eum motum intellede
 

 
geremus, qui supera versus fit, ac ita etiam in ceteris motionibus. 
atque in universum, ea quidem pars supra appellatur, unde vere
motus inunovatur, quam quidem ob causam et finis quoque pars
superior appellatur, et in plautis radices, per dextrum vero earn
 partem iutellego, a qua vere motus proficiscitur; principium enim
loci mutatiouis in auimalibus pars dextra existit, quemadmodum in
Libris de Auimalibus explicatum fuit animal a dextro pede motura
exordiri, deinceps sinistro pede moveri; etenim sinistro pedi innititur,
dextro autem motum incipit. ea vero pars; quae supra versus
 existit, unde motus proficiscitur, appellatur; etenim augmenti accretionisque
causa est eorumque naturalis motus, unde motus proficiscitur,
appellatur. loci autem mutatio, a quo dicitur; hac enim
tautum invenitur egredi aliciuid locum, in quo erat, ac alio profi-
cisci. a prioribus autem motus, qui manat a sensu, quo dicitur,
 quandoquidem loco quodam perficitur, in quo sensus insunt; sensus
enim sensile attingit et quasi ad illud movetur. haec autem in
iis, quae anima praedita sunt, in nullo enim inanimatorum,
unde initium motus proficiscitur, invenitur, quia natura eorum
propria tales motus non moventur. quandoquidem partim non moventur
 ventur omnino, | partim moventur, sed non aeque singulos 
praedictos 003E; ; quasi dicas partim prorsus non moventur, quemadmodum
ea, quae in propriis eorum locis consistunt, partim x003E;
non aeque ab omni parte; non enim iis motibus
moventur, qui a dextris ac a sinistris et a prioribus vel a posterioribus
 partibus iustituuntur, sed vel in sublime, vel deorsum
tantura feruntur. nos autem quamvis ea dicamus a dextris et sinistris
partibus moveri, hoc tamen de illis non affirmamus, ex eo,
quod propria eorum natura id habeant, sed ex eo, quod ad nos
refertur, hoc profecto de illis pronuntiamus. persaepe enim accidit,
 ut divinatores eam stellam, quae ad dextram occidit(?) dextram,
et quae ad sinistram, sinistram stellam appellant, quamvis natura
sua neque ad dextram, neque ad sinistram occidat (?), eademque
ceterarum divinationum ratio erit. nos enim imaginabiraur in eo,
quod iuanimum est, si ad nos referatur, dextrum esse aut sinistrum.
 ac de statua quoque dicemus, ex nostrarum partium simili-
tudine, dextram ac sinistram partem habere, idem quoque de eo
dicemus, quod cum nostris partibus dextris vel sinistris simili-
tudinem non habet, sed contrario modo sitas partes habet
 

 
iis, quae dextrae vel siuistrae suut; quemadmodum si a posteriori 
muvi fiuiusdam parte coUocati essemus ac tanquum sinistram eius
partem earn constituamus, quae dextrae uostrae respondeat, tanquavt
dextram autem, quae siuistrae. et quamvis partes huius rationis
 natura sua non habeant, hoe tameu modo eas nomiuamus compa-
ratioue ad nos liabita; ita etiam, si volvamur, hoc ordine eas nominabimus.
cum autem in iis, quae anima praedita sunt, eiusmodi
sex principia iuveuiautur, mirari itaque licet Pythagoreos,
cur duo tan turn eorum meminerint inter ea, quae de partium
 muudi principiis retulerunt quaeque iuxta eorum seutentiam suut
veluti unum et multa, mas et foemiua, lumen et teuebrae, dextrum
et sinistrum, et reliqua, quae eiusdem rationis sunt, quatuor
autem reliqua praetermiserint, licet non minus propria ac vere
principia existant? non euim affirmare possuut principia ab eis
 commemorata esse veriora maioremque inter sese habere differentiam
quam supra et infra, et ante et pone; haec enim figura eorum uou
’eruut, siquidem dextra manus figura a sinistra non ’ert; eteuim
viribus tantum differunt, siquidem partes dextrae validiores siuistris
existunt; eorum vero quae supra et infra, ante et pone sunt, pone quidem,
 non viribus sed figuris differt, aique pes et caput (exempli gratia)
fine, figura, ac viribus difieruut, ut hoc nomine posterior thoracis
pars ab auteriori atque a scapulis, veuis ac uervis differat. atqui
dextrum et sinistrum in animantibus tantum cousistunt, supra
autem iufraque in plantis quoque inveniuntur; quare iis etiam supra
 et infra conveniunt. praeterea cum longitude latitudiue
prior sit (convenit namque ut primo aliquid crescat, ac delude in
latitudinem extendatur), prioris autem prius est priucipium,
lougitudinis autem priucipium sit pars superior, et dextra
latitudinis, igitur superior pars dextra prior erit. nee
 quaevis pars tempore alia prior existit. dicitur euim multis modis
prius alterum altero, ut quod aufert quidem, minime vero aufertur,
nee non etiam id, quod ordine quodam antevertit, quodque deinde
potentia diguitateque prius est ut rex, ac demum quod generatione,
tempore videlicet, alterum praecedit, prius esse dicitur. atqui longitudo
 latitudiue natura prior est, siquidem ad eius ablationem
aufertur et ipsa; etenim si linea non est, planum non erit, hoc
autem non existente, lineam esse nihil prohibet. verum Aristoteles
non ait longitudinem latitudiue generatione ac tempore simul
 

 
priovem esse. deinde inqnit: praeterea, si superior pars est, 
unde motus profieiscitur, dextra vero id, a quo, prior id,
(juo, et unde motus profieiscitur, naturalis motus est, quo autem
motus est, qui mauat a seusu, a quo vero loci mutatio existit, na-
turaleque seusu prius est nec non sensus ac sensiles motus loci
mutatioue priores sunt, licet non omne sensile locum mutet: convenit
igitur, ut superior pars dextra prior sit. itaque duplici nomine
Pythagorei reprehendendi sunt, quod principia ea, quae principatum
potius tenent, praetermiserint, et haec ipsa, quaecunque
sint, in omnibus inauimis aeque ac auimatis inesse putaverint.
verumtamen, quamvis cognitum sibi habuerit id eos ’ecisse, ubi
illud retuleriut, reperiri non potest, siquidem omnino quidem iis
ea att ribuerunt, quae iuauima sunt, qui igitur fieri potuit, ut quod
principalius est, praetermiserint? 
 Quoniam auteni nos ante explicavimus liaec principia
iis inesse, (piae auima praedita sunt, iuanimis vero baec tribui
comparatione | ad nos tantum et caelum quoque animatum esse 
diximus: quod cum ita sit, conveuit profecto, ut baec omnia principia
caelo attribuamus; non enim consentaneum est, ut, quia globosum
existit ac eius partes similes sunt semperque moventur, his
principiis privatum sit. Aristoteles autem per hunc sermonem
Platouem insinuavit; is enim supra infraque natura in caelo inesse
negabat, cum globosum existat. quare, cum baec principia posueri-
mus, conveuit ergo, ut distiuguamus ac terminemus. hae differentiae
non solum poteutia in illo inesse apparent, sed etiam specie et
tametsi secundum formam commutari non possit, tamen globum
imagiuari poterimus, cuius omnes partes similes sint ac poteutia
tantum distiuguantur inter se, quarum dextrae ceteris validiores
sint, etsi propter figurae similitudinem minime appareant. conveuit
igitur, ut de boc universo dicatur inter principia motimin eius,
quod validius est, principium a dextra esse, quod ab orientali parte
proficiscitur, sique dextra ac sinistra pars in eo inveniatur, om-
nino etiam superior et inferior in eo poterunt inveniri. dextrum
autem sinistrumque duo latera dicuntur, et duo latera sunt
supra et infra; longitudinem autem eius voco axem eius,
cuius duae extremitates duo vertices sunt, ac supra infraque duos
vertices iutellego, quorum unum superiorem, alterum vero inferiorem
esse dicimus. etenim supra et infra aliis etiam de causis distinguuntur
inter se; atqui secundum globum quidem, in perfecti globi
actione, ex bis duobus verticibus terminus innovatur. in aliis enim
hemisphaeriis praeter baec duo diversae figurae temporibus diversis
 

 
nobis innovantur, liaec autem duo hemisphaeria unam atque eandem 
figuram semper habent et non coramutantur; vertices enim nunquam
moventur ac eodem modo semper maueut. eteuim etsi
latera, hoc est pars superior et inferior, distiuguautur, vertices
 tamen latera dicere non solemus. lougitudo enim huius totius
est inter hos duos vertices, duo autem vertices sunt, superior
et inferior pars; atque meridionalis eorum supra est, infra vero
septentrionalis. etenim caeli dextra orientalis pars est, unde princi-
pium ducit motus, neque caeli conversio alia ratioue naturalis erit,
 nisi meridionalis vertex superior inveniretur. etenim si septentrionalis
vertex superior esset ac eius motus a sinistro latere initium
duceret, omniuo sequeretur, nt ii, qui versus septentrionalem ver-
ticem morautur, in superiore hemisphaerio in dextroque latere consisterent,
ac ii, qui in altero bemisphaerio habitant, contrario modo
 se haberent iique superiorem partem dextram, inferiorem vero sinistram
vocarent, atque de iis nominibus id efficeretur, quod de
illis Pythagorei facere cousueverunt, siquidem Pythagorei dicunt superiorem
partem eam esse, quae dextrae e regione existit, quemadmodum
invenimus Aristotelem hoc confirmare in eommcntariis
 ὑπομνήμασι), quos adversus Pythagoreorum sententias conscripsit,
ubi contra eos disputat, qui superiorem partem dextram (?) esse
contendebant.
***
si hic quoque actio quaedam est. universum enim alicuius actionis
gratia perfectum existit et unumquodque eorum, quorum opus est,
 operis est gratia, causa enim quamobrem oculi sint [fabrefacti,]
est, ut illis videatur; itidem hominis constitutionis causa est, ut
speculetur opereturque, navis autem, ut proficiscatur, atque liorum
causa hae res inveniuntur; quod autem non per se opus aliquod
raolitur, neque etiam operis gratia esse dicitur, quemadmodum
 oculus ut speculetur. ea autem, in quibus non iudicatur esse opus,
sed si erit, de numero simplicium ut punctum (?) extiterit, ac in
natura rerum inveniautur, in iis eorum opus essentiaque in unum
coeunt. cum autem unumquodque, quod operis gratia est, profecto
propriae quiditatis ac formae gratia sit: deus igitur, cum simplex
 

 
sit, substantia quidem eius et opus iu unum coeuut; neque ipse alterius 
gratia est, sed propriae quidditatis causa, quae est eius actio sane
indefinita (?): igitur ipse quocpie eius gratia est, quod indefinitum (?)
existit, hoc est vitae ipsius sempiteruae gratia, quare si vitae
 sempiteruae gratia est, aeterno igitur viveus est, quemadmodum ei
couvenit vita, verum si sempiterua vita invenitur, aliquod etiam
aeteruo ordiue animatum erit, quod, nou aliter ac si viveret, hoc
est vitam haberet, autequam vivat, existit, quemadnaodum cum
primum lumen invenitur, luminosum est, videlicet id, quod lumen
 recipit. 
 Quoniam autem supremura tantum caelum tale est,
corpus enim [quoddam] divinum est, quod in orbem movetur,
atque eiusmodi couversio veluti eius vita est, ob earn causam inter
cetera haec ipsum tantum Ι est, quoniam motus veluti vita quaedam 
 existit, tantumque conversio sempiternus motus est, etenim
continua est, haec autem ei tantum accommodatur. cum itaque
caelum dumtaxat hoc iure se habeat, quemadmodum praefati sumus,
necesse est ei tautum sempiternam vitam conversionemque conve-
nire. sed conversio, immo omnis mtus, super manente ac quiescente
 aliquo omuino celebratur. in iis autem, quae de Animalium motu
a nobis dicta sunt, moustratum est id, quod manet ac quiescit,
illius partem esse uon posse, quod super ipso movetur. etenim si
eius pars aliqua quiesceret, naturalis eius motus versus earn institueretur;
hac autem ratione motus eius versus eam partem rectus
 quidem, non autem circularis foret. ac praeterea fieri now posset,
ut aeterno ordiue converteretur, siquidem conversio praeter naturam
ei conveuiret. nihil enim, aeteruo prius est; atqui motum praeter
naturam is motus praecessit, qui secundum naturam existit: consonum
igitur est, ut sempiternus motus praeter naturam non sit.
 num autem naturalis motus eo motu prior sit, qui praeter naturam
existit, perspicuum ac manifestum est. etenim in lis, quae ortum
interitumque admittunt, a naturali constitutione discedere est disce-
dere ab ipsa uatura. et quoniam rationi consonum erit, ut aliquid
maneat, super quo sempiternus motus instituetur, fierique non
 potest, ut id eius corporis pars sit, quod sempiterna conversioue
movetur, nee non ex terrae dispositione manifeste apparet ipsam
quiescere ad eamque ponderosa omnia inclinationem habere,
quandoquidem in medio consistit, id vero, ad quod ponderosa in-
clinant, medium est, (hoc enim alias a nobis demonstratum fuit):
 quare convenit, ut terra ipsa quoque medium sit, circa quod conversio
defertur. at terrae ignis contrarius est; contrariorum autem,
 

 
si unum existit, alteram etiam existere neeesse est: quamobrem 
omnino couvenit, ut ignis existat. terrae autem coutraiius cat, non
secundum primas qualitates, quae formas constituunt, siquidem ignis,
cum ealida siceaque uatuva pracditus sit, siccitate cum terra consortium
 habet, sed propriorum motuum principiis ei coutrariatur;
naturalis euim motionis principium ignis quidem supra, terrae vero
infra existit. convenit ergo, cum unum eorum sit, ut reliquum
etiam omuino esse debeat; eadem enim omnibus subiecta ma-
teria est eademque ratione siraul in illis cousistit, nee mutatur
 causa, quae operatur, sed vel ilia, quia sunt, vel haec, quia non sunt,
atqui si terra est, uou modo couvenit, ut ignis necessario sit, sed
omuino convenit ignem terra priorem esse, habitus enim, enim, contingit
huic, necessario privatione prior est. cum autem habitus in
iis, quae natura contraria sunt, privatione nobilior sit, privatio vero
 ignobilior, iguique caliditas, quae praestantior est (calido namque
vivimus), maior insit, terrae vero frigiditas, ac ignis quoque levi-
tatem habeat in superioremque locum ascensum, terra vero gravotatem
et in inferiorem locum desceusum, praetereaque ignis motum,
terra vero quietem habeat, ac ilia habitus sint, haec vero privationes
 existant (in Physicis enim explicatuin fuit quietem motus
privationem esse): ignis igitur terra prior est. quare convenit, ut
terra et ignis simul sint. quibus existentibus, ea etiam sint neeesse
est, quae medium eorum locum tenent; qualitate enim contrarietatem
unumquodque elementorum ad unumquodque hahet. et
 quoniam calidum siccumque invenitur, omnino etiam frigidum humidumque,
aqua nempe, inveniatur oportet. insuper cum sit aliquid
frigidum siccumque, videlicet terra, ut aliquid calidum et humidum
sit, aer nempe, necessario etiam oportet. dixit [hoc etiam positum
sit] nunc; [postea autem id docere couabi mur], quandoquidem
 cum in his libris turn etiam in iis, (piae de Ortu et Interitu
dicta sunt, id profecto explicabitur. 
 His ita positis, omnino quidem ortum interitumque
esse oportere perspicuum est. quod enim contrarium habet,
sempiternum unquam esse non potest; aeternitas enim affici non
 potest, contraria autem suapte natura omnino quidem patiuntur alia
ex aliis. lyraeterea cum haec quoque mobilia sint eorumque na-
turalis motus is sit, qui recto ordine procedit, nee non rectus motus
(ut Octavo Physicorum Libro declaratum fuit) aeternus esse non
possit, convenit iis, ut aeterna etiam non sint; etenim cousentaneum
 est, ut ea ipsa eadem ratione se habeant, quemadmodum motus
eorum principium se habet. 
 

 
 Omuino itaque convenit, ut ortus, interitus eorumque innovatio 
sit, proiit ab aliis et aliis causis contingit, videlicet divinorimi
corporum causis. omnino siquidem uecesse est, ut iuxta diversisint
tatem, quae in spliaeris et elemeutis consistit, divina corpora plura
 eorumque conversiones plures quoque existant nec non diversa
ratio sit, qua res specie sunt aeternae, ab ea, qua illae | numero 
aeternae nianeut. 
 Deinde inverso ordine solutionem faciemus, omnino consentaneum
est, ut divina corpora plura eorumque conversiones plures sint,
 nempe quod ortus esse debeat; ortus autem tantunt est
necessarius, si [etiam] ignis est, ignis autera et cetera elementa,
si [et] terra, terra porro ob eam causara uecessaria est,
quod aliquid eadem dispositione semper manere oportet,
si modo aliquid necesse sit perpetuo motu circum illud cieri. idque
 etiam omnino esse debet, quaudoquidem vita aeterna aniraatum-
que aeternum in eo deprelienduntur, quod aptum est ea recipere.
hoc demum necessarium est, siquidem quod animato animam ac
vitam praebet, videlicet immortalis deus, semper existit. 
 Post baec de caeli ligura disserit, quam prima animi apprehensione
 rotundam esse iudicavit. baec enim figurarum omnium caeli
essentiae accommodatissima est et prior uatura; caelestisque
corporis substantiae propria est, quoniam fignrarum omnium,
quae terminum habent (ut inquit Plato), capacissima est. Aristoteles
vero infra natura priorem esse tunc profecto explicabit, cum absolute
 in omnibus figuris perspicuum fecerit, quaenam earum prior
sit. omnis igitur figura et quae sequuntur perspicua sunt. 
 Porro uum circulus ceteris omnibus planis figuris prior sit, alia
ratione deincepsexplicavit. equidem assumpsit circulum esse perfectum,
sicuti etiam dictum est, et quod perfectum est, prius est. et quemadmodum
 prima planarum figurarum erit circulus, ita globus in
solidis primum locum tenebit; etenim iit circulus ad ceteras
planas figuras scse habet, sic globus. ad solidas. Aristoteles
autem propriae sententiae veritatem, nempe rotundam figuram, cum
simplex sit, priorem esse, testimonio quorundam comprobavit, qui ex
 planis corpora generabant, quemadmodum Timaeus fecit, ii
enim, qui ceteras figuras dividunt ac in simpliciores eas resovunt,
quemadmodum pyramidem in triangulum resolvunt et triangulos in
rectos angulos babentes, eademque ratione ceteras figuras resolvunt,
spbaeram non secant, quasi simplex quippiam ac iudividuum existat,
 utquae superficies plures non habeat. si enim imaginemur
spbaeram in extremitates dividi, quaecunque haec divisio erit, in consiquidem]
 

 
similes partes non fiet; sphaera enim in sphaericas figuras minirae 
dividitur, quemadmodum ceterae figurae in suas partes seeantur
ac earum quaelibet in forraas rectarnra lineanim, sed in alias
formas. 
 Atque alia quoque indagine. si unmeralem ordinera contemplemur,
profecto iuveniemus cirulum ceteris planis figuris priorem
esse, et ideo sphaeram primas in solidis figuris tenere. etenim
’uli fignra duobus formatur, qui duo primus numerorum existit,
cum cousentaueum sit, ut trianguli species non lateribus, sed angulis
 formetur; circidi autem figura imitate exstruitur. etenim si
quispiam trianguli figuram nnitate formarit, cum nihil unitate prius
sit fierique nou possit, ut circidus triaugulo posterior existat, ac
omnis figura vel triaugulo prior vel posterior sit: necessario tit, ut
circulus figura non sit, quod absurdum est. hae itarpie ratione necesse
 est, ut circulus prima figura sit; ac eodem iure etiam globus,
globus autem cum in solidis figuris primas teneat, ea de causa con-
sentaneum fuit, ut priraum corpus ab eo penderet. priraum autem
corpus, caeleste corjnis est; etenim magis completum ac perfectum est
eique magis conveuit, ut sit causa et aeternum. quod autem tale est,
 globosum esse debet, corpus igitur, quod in orbem circuraque fertir. globosum
existit. et corpus etiam illi coniunctum globosum est;
quod enim coniunctum est ei, quod globosum est, idem
etiam est globosum, cum fieri non possit, ut inter ea inane omnino
existat. 
 Corpora autem, quae ei conivncta sunt, errantium stellarum
orbes sunt, ita et ea corpora, quae penes medium, hoc est
versus medium consistunt, quae quidem corpora quatuor elementa
sunt, similiter etiam globosa existunt, quandocpiidem divini corporis,
quod globosum est, concavam extremitatem contingunt; quod autem
 globosum contingit, globosum sit oportet. id enim accidit, cum quatuor
clevieiitaxagauimm stellarum orbium concavam extremitatem contingant
in humiliore superstantiumvagantium stellarum orbium sede. quoniam
igitur haec ad medium sunt, quod ab extrema circumferentia initium
ducit, eorum omnium partes globosae sunt; unumquodque enim eorum
 rotundam alterius extremitatem coutingit, et omne caelum ex his Ι 
corporibus constituitur. quare conveuit, ut universum hoc globosum
existat. 
 Quod etiam alia ratione intellegi potest, superius enim do-
cuimus, num divinum corpus in orbem circumque moveri possit,
 ac ita moveri diximus, quemadmodum oculis nostris apparet. praeqauaelilbet

 
terea etiam explicatum fuit extra summum orbem nullam prorsus 
inanitatem esse, ob has itaque causas extima huius universi superficies,
extra quam nulla superficies est, rotunda sit necesse est.
si enim rotuuda uou erit, sed alia rectarum linearum figura praedita
 sit, ita omnino fiet, ut et locus extra caelum sit et
corpus etiuaue, quorum nullum extra caelum esse posse autea
monstravimus. eteuim inane fit, quoniam loca, quae rectarum linearum
anguli tenebant, ob eorum recessum iuanita sunt et tunc
inane generatur. locus autem est inane corpore repletum; cum enim
 inane repletur, locus evadit. corpora autem 003C;propter
003E; ; nihil enim, quod rectarum linearum figura descriptum
est, cum motu scmpiterno moveatur, eundem locum occupat, sed
in loco, in quo antea aliquid eius fuit, postea non erit, et quo aliquid
eius postea erit, antea non fuit, propter corporum angulorum
 succedeutium vicissitudinem. similiter autem si quavis alia
figura circulari describatur, ut lenticidari et ovali; continget enim,
ut extra ipsum sit vacuum. 
 Atqui consentaneum est, ut bunc sermonem iuxta communem
sententiam prosequamur; eum enim non ita, ac si indefinitus esset,
 Aristoteles pronuntiavit, sed quando axis certo modo positus est.
istae enim figurae iuxta qiumdam axis proportionem in orbem ferri
possunt, nulla extra caelum inanitate existente. in globo autem
omuino in universum necessario non sequitur, ut extra caelum
aliquid sit. 
 Prae terea, si caeli motus, videlicet tempus caeli motus,
quo caelum una circumvolutione movetur, ceterorum motuum
mensura est, quemadmodum in Quarto Physicorum, cum de tempore
ageret, explicatum fuit, quia hie motus est regularis 003E;
in quoque autem quantitatum genera mensura est earum
 minimum, veluti in numero unitas ac simplex in ponderibus, ut
uncia, eademque ceterorum ratio est, quod vero aliquid metitur,
saepe ac aeque illud mensurare debet: tempus igitur caeli motus
minimum quoque est. minimum autem tempus est in mobilibus
magnitudine aequalibus, idque est, quod celerrime movetur celerrimeque
 movet, ac magnitudine aequale est, quod minimum terminum
pertransit; minimus vero corporum magnitudine aequalium terminus
circularis existit: igitur caeleste etiam corpus, si celerrime movetur
ac circularis terminus in eo deprehenditur, globosum existit. caeleste
 

 
itaque corpus ob earn causam globosura est, nempe quod celerrime 
movetur; cclevrime autem movetur, siquidem mininio tempore
movetur; minimo vero tempore movetur, si ceterorum motuum mensura
existit; porro meusura est, (luaudoquidem eiusmodi motus
 aequabiles ac perpetui suut. quae ab codem ad idem yergunt,
eorum terminum significat; circuli vero terminus eorum omnium
minimus existit, qui aequalem superficiem uanciscuntur. idcpie apertius
ex eo demonstrat, quod aequalem terminum acquirit. 
 Et possit aliquis credere figuram eaeli esse rotmidam, ex iis corporibus,
 circum medium locata sunt, aqua videlicet, cuius extremitas
tremitas rotunda est; aer vero circa aquam, ignis antem circa aera,
circa haec autem superiora corpora inveniuntur, cum ea contingant,
licet iis non terminentur. cum itaque ea corpora, quae caelestia
corpora contingimt, globosa sint, igitur quod ex illis constituitur et
 coaugmentatur, universum nempe, globosum sit oportet. aquae
autem extremitatem rotundam esse, hoc modo perspicuum
erit, si hoc positum sit, quod omnibus est in confesso, aquam videlicet
contiuere ad concavitates ampliores, quae ad centrum propius
accedunt. centrum namque existit, tametsi fgura sphaerica
 adhuc demonstrata non sit. etcnim ob maximum eius pondus
undique ponderosa confluunt inibique alia eius pars ab altera colligeretur,
nisi ipsa in terram desineret. demonstratio autem, quae
ex lineis sensui apparentibus desumitur, mox commemorabitur. praetereaque
003E; ipsum non modo simpliciter globosum esse,
 etiam perfectissime, cuius Veritas et certitudo ex nobilioris corporis
uatura desumitur, ex eo nempe, quod celerrime descendit. similiter
ipsi attrihuitur, quod maiorem suscipit aequahilitatevi quam omnia, ex
quibus mundus constituitur, iuxta proportionem eius, quod plurimum
| quoque abest. et quemadmodum aqua spissitadinem et 
 terminum aeque ac aequabilitatem facilius quam terra recipit, ita
etiam aer facilius quam aqua reliquaque elementa, quia nempe
veluti servilis quidam respectus inter ea versatur. eam namque
rationem habent subsequentia corpora ad prima, quam famulantes
partes ad principes babere dicimtur, cum id primum sit, quod vero
 deinceps est, ei coniunctum existat. ea autem demonstrativa ratio,
quae ex nobilissimi corporis uatura desumitur, ex eo nempe, quod
corporum omnium celerrime volvatur, ipsum absolutissima percelerrime
 

 
fectissimaque rotunda figiira praeditum esse, non videtur eadcm 
esse cum ea, quae super hoc ex eo desumituv, quod extra caelum
iuane uon sit. eteuiiii si omue corpus, (piautumvis minimum sit,
baud dubie iu loco existat, cum extra caelum locus non sit, neque
 etiam corpus erit neque omnino eius quippiam aliqua ratione mortale
existet. num autem caeli figura hoc iure sc babeat an secus,
ante dictum expliatumque a nobis fuit. 
 Sequitur, ut de boc etiam disquiramus, si nihil jvustra et for-
tuna in iis sit, quae circulo feruntur, cur in unam partem, non
 in alteram convertitur? at sempiternae conversioni nullum
motum contrariari in praecedeute Libro iam explicatum fuit. cou-
trarii enini motus sunt, qui ex contrario in contrarium instituuntur;
conversiones autem, (puimvis in alteram partem fiant, ab eodcm in
idem progrediuutur. dicimus autem Aristotelem, cum dixerit, x003E;
 in unam partem moceatur, 003E; : omnino autem conveuit,
ut id 003E; sine causa et principio sit — eteuim quod est,
mode, quo est, absolute existit — 003C;vel 003E; id, quod est, eo modo, quo
est, propter causam et priucipium existat. igitur vel hoc erit, videlicet
ut id in unam partem feratur, sine principio, adeo ut
 motus eius iu unam partem fiat, quoniam is in unam partem fit,
vel causam aliquam priucipiuraque habuerit. 
 Et quoniam Aristoteles iu hoc iuxta doctriuae indagationem
procedit ac medium sumit, ab eo errore tuetur sese, qui ex nimia
indagine eiusque stultitia coutingit; qui cam terminum validiorem
 non inveuiat, quem contendat, ea tautum prosequitur ac ponit,
quae secundum kmnanam potentiaui esse videntur. dicimus euim naturam
semper facere eorum, quae fieri possunt, id, quod
ceteris praestantius optimumque existit. quibus id sane intellegi
volumus: etenim ante et pone in caelesti corpore iuveniuntur,
 003E; dextra etiam et sinistra pars, ut ante dictum est, in eo
dextra autem ea caeli pars est, quae orientalis appel-
latur, prior vero ea dicitur, quae supra capita nostra supraque
terram ipsam consistit. prior autem eius pars posteriore
praestantlor existit, quemadmodum in recta linea superior
 locus iuferiore honorabilior. uatura autem semper redit moveutrque
ad id, quod nobilius, et ad praestantiora eorum, quae fieri
possunt; quare consonum est, ut huius corporis motus in priorem
partem feratur. caelum autem priorem partem habere, ipsaquidem
quaestio declarat; conveuit autem, ut eiusmodi quaestio
 

 
explicetur. at nulla ratione explicari potest, nisi quia in partem 
praestantiorem nee non priorem <πρότερον> vertitur.
ut id ob banc causam accidat, quoniam nempe in praestantiorera
partem movetur; eteuim solutio eius, quod quaeritur, est, quod
 haec pars prior <πρότερον> existit, ac natura liauc
natura enim in id, quod praestantius est, commigrat. et quemadmodum
motum simplicem movet, quoniam eiusmodi motus prae-
stantior est, itemque incessahilem, ita in nobiliorem ac praestan-
tiorem partem defert; prior autem pars <τὸ πρόσθεν> ceteris nobilior
 ac praestantior est. 
 Deinceps vero demoustrationem indagemus, eur caeli primi
motus, nempe motus inerrantium stellarum, aequabilis sit. in corporibus
enim, quae subter sunt, videlicet in iis stellis, quae
vegantes sunt, plures iam motus in unum convenerunt; unaquaeque
 enim vagantium stellarum plures motus babet, quorum
causa evenit, ut in illis diversitas appareat. buius autem caeli
motus aequabilis est. si enim non aequabiliter movebitur, sed inaequabiliter:
quoniam omnis motio, quae iuaequabilis est, turn constantiam
babet, turn vigorem, turn remissionem — est autem vigor
 eius, quod movetur, summae velocitatis terminus; remissio autem
retardationis eius finis est; constantia vero illud incrementum
existit, quod in borum duorum medio consistit — ergp primi caeli
motus ista x003E; habebit. vigor vero in iis, quae naturae vi cieutur,
in motus principio medio que fit, in iis autem, quae contra naturam
 sunt, summus vigor in principio tantum Ι apparet; solvitur enim ac 
finitur eius motus, quoniam naturam rerum egreditur ac de earum
essentia non est, et ob banc causam violentus etiam motus dicitur.
ac caeli quoque, cum natura sit, si motus iuaequabilis sit, vigor
illius motus erit, vel unde incipit, vel in medio, vel quo pervenit;
 sed caelum principium motiis tempore non hsibet et ob banc causam
nee medium nee finem sortitur, praetereaque nee forma, vel loco,
quem secet — etenim locus non est, sed cobaerens magnitude
et infrangibilis, boc est angulorum minime capax, cum circulus
et globus sit — : inaequabilis igitur eius motus non est. ceterum per
 unde initium motus, per quo terminum, per medium autem medium
motus intellegimus. natura autem summum motus vigorem plerumque
in fine tantum praestat; terra enim ex sententia Aristotelis, cum
e sublimi versus medium descendit, quo propius ad medium accedit,
 

 
eo velocius movetur, ad nos autem coutrario iiiodo se liabet; ac 
similiter etiam ea omnia, quae locali motu feruntur. ea autem,
quae motu praeter natuvam moventur, contrario quidem modo quantum
ad motum se habent. atqui in ceteris naturalibus motiouibus,
 qualis accretionis raotus est, corpora (luidem in medio esse eius,
(piod movetur, extremam motus celeritatem liabeut; sed quae generationis
motu moveutur, omnino quidem in motuum eorum fine
summam motus celeritatem nanciscuntur, et ita tncnsitus erit ad id,
quod melius est, donee momento existat. porro, inquit, ea corpora,
 quae in latus moventur, quemadmodum sagittae, quae iaciuntur, in
medio motus vigorem habent. est autem id in animalibus perspi-
cuum et mauifestum, quae in latera moveutur, quorum quae volant
teloque (?) petuntur, in medio celeritatis vigorem habent potius quam
vel in principio, vel in fine, atqui iu similibus <sermonibus> , quamvis
 vere quidem comparatioue, non autem proprie dicantur, nee sint
quemadmodum ii, quibus haec proprie insunt, sed per abusionem,
finis spectetur oportet. eum enim facile persequimur, prout quidem
relinquitur, dum ea ratione illum perceperimus nostraque
imaginatioue ante contemplati fuerimus, quemadmodum in praecedente
 sermone res se habet; ibi enim ea ratione caelum rotunda
figura praeditum esse dixit, quoniam eius motus ceterorum motuum
mensura existit; Aristotelisque sermouis maior pars banc sententiam
complectitur. 
 Nee non demonstrative ordine aliam super hoc rationem adstruit
 hoc modo. si caeli motus inaequabilis esse posset, inaequa-
bilitas motus proficiscatur uecesse est vel ab eo, quod movetur, vel
ab eo, quod motum affert — siquidem omne, quod movetur (ut in
Physicis explicatum fuit) ab aliquo movetur — vel ab utroque. sed
eius, quod movetur, fieri non potest, ut motus inaequabilis sit;
 caelum enwi docuimus immutabile esse corpus, ortus interitusque
expers et simplex; multoque magis propter id, quod motum affert,
motus laboriosus esse non potest; simplicior namque est ac in reliquius
etiam praestantior. nqque propter utrumque motus inaequabilis
esse potest; alioquin qui fieri potest, ut ambo commutentur,
 si neutrum eorum commutationis capax existit? igitur caeli motus
inaequabilis esse nullo modo potest. 
 In hoc autem sermo perspicuus est. ceterum ad huius vertatem
persuadendam tertia quoque ratio hoc ordine disponitur. si
 

 
primi caeli motus inaequabilis extitisset intcrduniqiio celerior 
esset et interdura tardior, id profecto erit, vel quando totus vel
quaudo eius partes commutantur. (Aristoteles autem per partes
motus, partes eius, quod movetur, nec non etiam per caeli partes,
 inerrantes stellas intellexit). vel [itaque] totum, ut dictum est, vel
eius partes mutantur; sed totum non mutatur, quemadmodum explicabimus,
neque etiam eius partes mutabuntur. eius autem
partes mutahiles non esse ostendit comparatis observationibus, quae in
speculis factae sunt inde ab antiquissimis temporibus; miniine enim
 hoc testantur, eas in ullo temporis iiitervallo aliani partem habuisse diversam
ab iis, quas nunc habent, atque omnino vel in minima
quavis re ab ea constitutioue unquam commutatas esse, in qua
nunc existunt. nec vero fieri potest, ut totum aliqua ratione mutetur;
uniuscuiusque enim rei mutatio et remissio ex duplicitate
 diversitateque nascuutur. etenim si mutatio fiat in id, quod ignobilius
est, earn profecto ex imbecillitate nasci perspicuum est; quin
immo etiam si in id, quod praestautius est, mutatio fiat, siquidem
ex illius imbecillitate accidit, ut in iguobili exstiterit; quodsi commutatur,
id eo plane iure ei contingit, quo illi evenire solet, quod
 ad senium commutatur. itaque si toti quoque transmutatio accideret,
ea profecto ex debilitate ac virium lapsu cxoreretur; imbecillitas
autem ac virium lapsus praeter uaturam sunt, porro dixi, imbecillitatem
praeter naturam | esse, quemadmodum senium in animalibus 
nee non etiam is morbus, qui phthisis appellatur, ac praeterea
 visus hebetudo atque eius amissio. etenim animantium consti-
tutio ex rebus, quae inter se difenmt quaeque locos specie (f) contrarios
tenent, diversitatem in animantium corporibus efficit. terra enim in
animalibus superiorem locum tenet, veluti ossa, ignis autem inferiorem,
quemadmodum sanguis caliditasque, ita etiam et reliqua.
 quare iure imbecilla evadeut nee uno eodemque modo coustiterint.
at quoniam fieri in illis non potest, ut cum remissione consistant,
desistunt ac quiescunt eorumque remissio et status ex imbecillitate
illorum contiugunt. si igitur in primis corporibus, scilicet
caelestibus, nihil est, quod naturae adversatur — simplicia
 enim sunt et ob banc causam impermixta et compositionis expertia
existunt, nec extraueum locum occupant, ut in proprium
convertantur, nec quidquam eis est contrariura — profecto nee
imbecillitatem nec remissionem nee quietem contingunt. quodsi
 

 
illorum motus nee remissionem nec requiem recipient, ita neque 
iutensionem ueque incrementum admittent; intensio enim eius, quod
lemissum est, intensio cxistit, et remissio intensionis causa fit. his
itaque minime existentibus neque etiani inaequabilitas illorum causa
 oninino erit. 
 Idem praeterea alia etiam ratione doceri potest, [non enim
est hoc consentaneum] id, quod motum affert, infinito tempore
potuisse et non potuisse contra naturam et alio infinito tempore
secundum naturam et, at dicatur in universum, potuisse et non
 potuisse. ut hoc autem apertius nobis diluceat, hoc pacto se
habere dicimus. si primi orbis motorem speculemur, fieri non poterit,
ut iuaequabilitas in motu deprehendatur; iuaequalitas enim
eius, quod motu cietur, intensione et remissione omnino fit, cum
videlicet moveutis vis remittitur intenditurque. si itaque motus
 caeli (quod semper movetur) inaequabilis extitissct, igitur vis etiam
moventis imbecillior validiorque semper redderetur. cum autem
imbecillitas praeter naturam sit, vis autem secundum naturam, id
igitur, quod motum aftert, infinito tempore ac semper contra naturam
ac secundum naturam esse inveniretur atque posse et non posse;
 sed disseutaneum est (ut antea monstravimus) quod infinitis temporibus
multorum vires habet, ut sit in hoc aequale ei, quod secundum
naturam existit. etenim si caelum iuaequabiliter moveri
posset, hoc eveuiret, aut quando infinito tempore distrahitur motus
ac intenditur, ut aliquis cUcat, ad hoc usque tempus ac totum reliquum
 tempus in infinitum magis magisque semper remittitur, ut
insit ei ad hoc usque tempus unica intensio atque ab hoc tempore
ad illud reliquum tempus unica remissio, aut quando eius motui
liorum duorum alterum tautum inest, intensio videlicet aut remissio,
absque eo, quod ex uno in alium transferatur, sed semper tautum
 intenditur nec ullo modo remittitur, aut tertiomodo esse poterit, videlicet
cum quaudoque intenditur et quandoque remittitur, at fieri non
potest, ut eius motus ullo pacto inaequabilis sit. ipsum autem duos
modos simul infinito tempore habere, hac ratione rtfutacit, siquidem
fieri non potest, ut uuum idemque immensis temporibus multorum
 vim habeat et, quod a natura alienum est, ei, quod naturae aptum
est, aequale existat, ac ita (quemadmodum inquit Alexander) vel
hoc secundum naturam, vel illud contra naturam minime erit, si
pari tempore sint. compertum siquidem minime habemus neque
ab aliis fuit nobis relatum, ut, quod naturae aptum est et quod ab
 eadem alienum existit, pari tempore sint; sed omnino deprehenditur
 

 
id, quod secuudiim luiturain est, loiigiore tempore (luain id, ([uod 
contra naturam existit, perdurare. non enim si quispiam per universum
eius vitae curriculum morbo aliquo laboraret, tum morbosa
illa dispositio potius secundum naturam illi inesset, tametsi hoc
 varum existat, cum ceteri homines longiore sanitatis quam valetudinis 
coustitutioue serventur. atqui consonum est, ut, quod secundum
naturam est, mutetur atque segregetur a forma rei et ab habitu
sibi proprio, nou temporis longitudine, quemadmodum sanitatis ac
valetudinis dispositio. etenim ita est in eo, quod praeter naturam
 illorum existit, etsi toto suae vitae tempore quispiam aegrotaret.
quare hac quidem ratione prima positio de medio tollitur. 
 Secunda vero, quae ponit ipsum | semper tantum intendi, 
vel semper tantum remitti, hoc pacto destruitur. omnis euira motus
finem ac terminum habet, ex eo, quod in quietem finitur, vel sibi
 sufficiens semper convertitur; motus enim ex aliquo in aliud fertur.
quod autem infinito tempore intenditur remittiturque, hiuc notum
existit. 
 Id vero, quod quovis motu terminate ac minimo tempore ac
maximo tempore movetur, eius motus terminabitur, si hac continuitate 
moveatur. exempli gratia inveniatur tempus aliquod (maximum),
 ita tit in maiore, quam illud sit, haec trabs excidi non
possit, si eius excisio continua erit ac nulla in ea requies extiterit;
similiter etiam si quis ambulet aut fides pulset. quare si quis in
statu caeli minimum quodvis tempus accipiat, ita ut in breviore,
quam illud sit, caelum moveri nequeat (siquidem in eo motus
 aliquis deprehendatur, quo celerior incitari non possit; alioquin breviore, 
quam illud sit, tempore moveretur) quae cum ita sint, fieri
etiam uon poterit, ut caeli motus in infinitum intendatur; et ob
hanc eaudem causam nec infinite tempore remittitur. 
 Nec non etiam alia ratione. remissio est veluti dissolutio
quaedam, quae omni intensioni contrariatur; similiter enim ambo
et alterum, si modo eadem horum utrorumque intensio
erit, vel maior [et] immenso tempore, rationi autem consentaneum 
est, ut hoc modo ipsum eadem mensura vel maiore intendi
 et remitti intellegatur, quemadmodum si quispiam dixerit, una
atque eadem meusura intendi id, quod in figuris a summa ad imum
procedit; haec etenim distantia semper erit in ampliorem mensuram,
tametsi superficies una sit. intensio vero maiore mensura perficitur,
 

 
si quidpiam a minore parte vel a pvincipio quodam exorditur et 
in ampliovem mensuram oxtcnditur, non uiiica extensione, quem-
adnindum anguli (?) extcnsio, sed pliiribus quidem extensionibus,
sicuti in iis figuris videre licet, quae secundnm ordinem pavtinntur.
 dixi hoe de figuris, ut explicatior sermo evaderet. attameu convenit,
ut <etiam> in motum et sonum transferatur; eteuim in his
(pinque deprehendinius continuam intensionem et remissionem fieri,
veluti in iis sonis, qui λείμματα dicuntur; praeterea nos videmus
intensionem et remissionem in illis multiplici mensura fieri, e. g. in
 musicorum instrumentorum pnlsationibus. atque in coloribus quoque
idem conspicimus, siquidem videmus ipsos a qnibusdam exordiri
et in contrarios terminari, uec interim ab illis quicquam
perpetiuntur. eademque caljditatis, frigiditatis alimentique ratio
est eodemque modo localis quoque niotus sese habet. 
 Deinde tertiae positionis fundamentura funditus pervertit, videlicet
licet caeli motum variis temporibus vicissim semper intendi et remitti,
quandoquidem id sub sensum non cadit, tametsi consonum esset
(si id aliquo fundamento niteretur) ut seusui abscouditura non sit,
cum partes invicem altera alteri comparantur; neque in eo ulla
 causa invenitur, ut omnino ex se vicissim huius motus intensionem
et remissionem admittere debeat. quia vero absolute id positum
est, fictioni simile videtur. 
 Post haec tria de astris perscrutari conatur, nempe ex quibus
constent et quas figuras admittant (juique sint eorum motus. atque
 eMemplo a prima quaestione incipit dicens eorum essentiam et
quidditatem ex nobili substantia constare. hoc autem consentaneum
ex iis maxime est, quae dicta ac posita a nobis sunt, nempe quin-
tum quoddam corpus inveniri, quod in orbem fertur, ac ceteris
praestantius esse, cum consentaneum sit, ut faciamus unamquamque
 stellam ex eo corpore constare, ex quo illud 003E; , in quo motum
habet. praeterea alia quoque ratione id ad sermones de circulari
corpore iam dictos insequiutr. etenim si quintum corpus nee afficiatur,
nee genitum sit, ac naturae vi in orbem feratur, nee non
omnes quoque stellae hoc pacto se habeant: omnino igitur ex
 quinto corpore constant, num autem stellae ex eo corpore constent,
ex quo illud corpus, cuius motus et conversio eadem est,
constare dicitur, hinc plane notum fiet. ii etenim, qui caelum igneum
esse dicunt, stellas quoque igneas ponunt, cum ex illorum sententia
rationahile sit, ut earum corpus se habeat, quemadmodum
 illud corpus se habet, in quo motus earum invenitur. 
 Numquid autem consentaneum sit, ut stellae ex eo corpore
constent, in quo coUocatae sunt, haec plane communis omnium
sententia est. an vero eiusmodi corpus quintum non sit ignis, hoc
nobis dicendum relinquitur. non enim convenit, ut id. ea ratione

 
probetiir, quouiam iiempe iguis natura sua calefacit ac splendet, 
et stellae similiter lios duos effectus agere posse videutur. etenim
ab ipso sole pari ratione [calor | ac etiam] lumen proiiciscitur, 
nee non etiam a stellis, stellis, verum ipsae quidem non calefaciunt,
 propterea quod igneae sunt, sed igueam caliditatem acquirunt
quemadmodum ligna, ferrum et ea, quae diximus. quare convenit
ut caliditas, quae ab illis emanat, non sit caliditas solis vel
alicuius astri, sed caliditas ipsius aeris, qui quidem incalescit, cum
eis propinquior extiterit, quemadmodum in telis accidit, quae
 iaciuutur. tela enim ipsa a motu succenduntur aevemque sibi
viciuum excalefaciunt. cum autem hoc exemplum ab Avistotelc
deductum sit, ut ex eo perspicuum evaderet astra quoque hoc
pacto aerem calefacere, nec non iuxtq. exemplum omnino necesse
sit, ut aerem quidem excalefaciaut, cum ipsa etiam iucalescant,
 modo propriura sermonem dirigit stabilitque ac, quid huius exempli
ei simile, quid dissimile sit, explicat inquiens: tela ignescuut, quoniam
ipsa similiter afficiuntur eorumque motus per aerem tiunt, qui su-
apte natura quoque igneus redditur, stellae autem nee afficiuntur,
nee etiam in corpore moventur, (piod vel affici vel succendi consueverit.
 qui igitur fieri potest, ut corpus, quod soli eontiguum
existit, illud non calefaciat, quod inter ipsum et elementa (quae quinto
corpori subiciuntur) medium tenet, et aer x003E; ab eo calefiat?
buic autem dubitationi respondit Alexander inquiens, quod quemdamodum
maritimus ille piscis, qui torpedo appellatur, cum ceciderit
 in rete, rete torpere non facit, ac veluti color alhus lucem,
videre non facit, qui tamen facit visum videre, ita etiam sol caelestia
qtiidem non succendit, verum corpus, quod iis subiacet, calefacit.
qui (me hercle) sermones sicuti per se veri non sunt ita neque
etiam necessarii, ut aliis in locis afferautur. non enim visus colores
 aliqua ratione videre posset, licet visioni foret paratus, si inane in
medio extitisset, nec praeterea piscatoris manus torperet, nisi rete
ante afficeretur, tametsi fieri (Hercules) non possit, ut torpore affi-
ciatur, nisi addat negari quintum, corpus calescere statuatque diversam
illi affectionem inesse, quemadmodum rete ab eiusmodi pisce afficitur,
 sed ipsum bac ratione affectionis expers omnino non erit. 
 Atque in universum, si aliquo modo afficitur, quainobrem igitur
non incalescit? et inquit Alexander ipsum vocare hie locum
 

 
proximum caelum eum, qui illi contiguus existit. ait iusuper: f. f. 30v
ueque enim ’nem proprie intellexeie, quandoquidera si haec eorum
seuteutia extitisset, minime quideni expers contrarietatis foret.
consentaueum enim iuxta banc sententiam videretur, ut quacpie
 versus aer iucalesceret et non in concava tautum caeli parte, si
iguis suo ambitu universum aerem complectitur, biucque omnino
sequeretur vanam et inutilem earn assertionem esse, aerem videlicet
contritione quadam igneum reddi; ipsi vero aiuut aerem, qui sub
sole est, magnitudinis eius causa succendi nee uon propter substantiae
 ipsius spissitudinem ac demum affinitatis cuiusdam gratia.
lumen autem nou ab igne tantum, verum et a quiuto corpore proficiscitur;
de boc autem explicatius in Libro de Sensu et Sensili,
nee nou etiam in Libris de Anima disseruit. 
 Quod tertio loco de astris quaerebat, motus eorum erant, de
 quibus nunc pertractare intendit. hic autem de stellis in universum,
errantibus videlicet inerrautibusque Aristoteles pertractat ac demonstrationes
in medium affert, quae inerrantibus stellis accommo-
dautur atque ut plurimum errantibus quoque conveniunt. mihi
autem videtur vel eo potissimum uomiue Aristotelem de fixis\ sermonem
 instifuisse, quoniam nempe bac ratione facilius proprium sermonem
stabilivit, eademque est inerrautium atque errantium stellarum
ratio, ineipiamus autem, quid sibi velint ea, quae vidcntur,
cum dicit: quoniam et stellas moveri loco et totum caelum
videtur. intellegit autem per totum caelum orbem praestantissimum,
 qui 003E; exist imatur ; sensu enim nou videtur, sed
imagiuationem invenitur, cum vagantes stellae in anterius ferantur
in comparationem ad eas, quae minime moventur; sed erit illis
<simul> opposita conversio ab ortu in occasum. quare cum
ac primum caelum moveri manifestum sit, necesse est vel quiescentibus
 utrisque banc mutatiouem fieri, vel cum moventur, vel
cum unum quiescit et alterum movetur. 
 Primum quidem buius divisionis membrum, nempe utraque
quiescere, nulla alia ratione esse posset, nisi quia terra non quiesceret ;
at terra quiescit, quemadmodum suo loco declarabitur, utraque
 igitur quiescere non possunt. secundum vero divisionis mem-
brum, utraque videlicet moveri, neque etiam esse potest, reliquum
est igitur, ut tertium membrum verum existat. at quo iure utraque
non moventur? audi (quaeso), qua id eveniat Ι ratione. 
 

 
uuaquaeque enim inerrantium stellarum in una eademque primi 
caeli parte uec non in uno et eodem loco conspicitur. cuius
veritas hinc elici potest. Saturnus siquidem vel quaevis alia ex
errantibus stellis ab ortu ad occasum ad primi caeli motum movetur,
 siquidem inerrantes stellae, quae ei propioves suut, iuxta
euudem ordinem eaudem illi affinitatem servant, quemadmodum
errantes, nec sensationis [atque aspectus] ordine in proprio eius
motu ante eum declinant, tametsi motu ad occasum una cum
fixarum ovbe et ipsae moveautur. perspicuum itacpie est inhaerentes
 quoque una cum primo caelo in uuum locum moveri. disquiraraus
autem. num utiaque moveantur, videlicet inerrantes stellae ac
primum caelum, et centra inerrantium stellarum num eadem loca
oceupent nee mutent eorum loca. si utraque moveantur, hoc
est primum caelum et inerrantes stellae, colligitur celeritatem stellarum
 et orbis primi caeli (in quo inerrantium stellarum unaquaeque
consistit) unius et eiusdem ordinis et gradus esse, quandoquidem
simul convertuutur. hoc autem (inquit) consentaueum
nou est; coutingit enim, ut eodem tempore simul stellae circulos
lustrent, quos secundum imaginationem describunt, et circulus
 primi caeli, in quo stellae iuveuiuntur, sue motu latus sit.
atqui in ipsis signis, quae inveniuntur, diversae stellarum velocitates
existunt, e. g. velocitas stellarum circuli aequinoctialis et earum,
quae in circulo tropico sunt, eandem vero rationem liahet magnitudo
circuli aequinoctialis et illa tropici. ergo concluditur unam
 atque eandem rationem esse earum inter se, iuxtaque comparationem
hanc stellae omnes earumque spbaerae ac magnitudines illarum
imaginantur consideranturque. quod vero celeritas motuum sphaerarum
iuxta earum magnitudinem sit, non modo absurdum non est,
verum etiam necessarium existit, cum spbaerae omnes simul moveantur
 regredianturque, et quo quaeque maior sit, eo velocius semper moveatur.
quod autem stellarum velocitas magnitudini orbium inter
se proportione respondeat, boc plane nulla ratione cousentaneura
est. etenim si stellae, quouiam in maiore orbe suut, velocioris
motus sunt, hinc sequitur, ut earum motus ab orbe proficiscatur;
 etenim ea de causa earum motus velocior est, quoniam in circulo
feruntur maiore. et si astra, quae in maiore sunt circulo, transferri
in minorem, et quae in minore, in maiorem transferri
mente concipiamus, motus eorum commutabuntur, cum hoc pacto
eorum motus se habeant, quoniam instar duorum circulorum sunt,
 

 
hincque omnino fit, ut suos proprios motus minime habeant. si 
vero necessario non contingat astra quaedam velocius, quaedam
tardius movevi, quoniam in maiore vel minore circulo sunt, sed
casu id eveniat, ut stellae, quae in maiore circulo sunt, velociore
 motu ferantur, ne sic quidem erit consentaneum, ut in toto
caelo simul casu et orbis maior sit et celerior motus
stellarum, quae haerent in eo. nam ut in uno aut duobus circulis
id casu vel fortuna eveniat, impossibile non est; at cum in omnibus
inveniatur, fieri non potest, ut casu vel fortuna contingat;
 etenim figmento simile est. rursus alia ratione probari potest, si
omne naturale corpus a casu vel fortuna proficisci falsum existit,
nec in caelesti corpore, ut res tulerit, vel casu aliquid esse potest,
non igitur quod in onmibus sphaerae partibus est, potest a casu
vel fortuna proficisci. reliquum est igitur, ut tertium divisionis
 membrum verum existat, nempe in quo dicitur alterum duorum
quiescere, alterum moveri. quod rursus in duo alia membra partitur;
aut enim orbes quiescunt et stellae moventur, aut opposito
modo res se habet. quare si sphaerae quidem quiescant, stellae vero
moveantur, iidem incongrui sermones peraeque deducerentur.
 etenim si stellae in universum aequalibus temporibus moverentur
regrederenturque, sic fiet, ut stellae, quae extra sunt, quo
[magis] erunt ad latus extra positum atque a polo remotiores extiterint,
eo velocius moveantur, omnesque stellarum celeritates ex
orbium maguitudine ponderentur. atque baec eadem incoramoda
 convenit ex lioc necessario deduci fateamur. 
 Quoniam ergo uec utraque moveri consentaneum est, nee utraque
quiescere, neque cum alterum movetur et alterum quiescit,
astrum id, quod movetur, esse potest, relinquitur orbes moveri
et astra quiescere atque orbibus suis affixa alligataque
 converti. etenim si affixa ordinataque moveantur, consentaneum
est, ut in maiore circulo maior velocitas appareat — ipsi enim circa
idem centrum volvuntur — atque in universum maioris corporis maior
erit motus; quare consonum est, ut iis corporibus id quoque
conveniat, quae iu orbem moventur. quod autem maiori circulo
 maior insit motus velocitas, | ad buius dicti veritatem ostendendam 
ipse assumit unam orbis portionem; longitudo enim in magnitudine
apparentior est. explicatius autem id plane ostendit, dum
inquit: <maior> enim enim est eorum, quae auferuntur ab
ex> centra, maioris circuit portio. convenit enim, ut per
 hoc in loco, polus tantum intellegatur, siquidem huius sermonis
intellectus hic es!: nempe inter portiones oppositas, quae in
 

 
circulis circa polos designatis inveniuntur, maioris orbis maiorem 
portionem esse, itaque rationi cousonum est, ut orbes, qui moventur,
aequalibus temporibus revertantur, cum motus orbium, qui sunt
maiores, velociores quoque existaut. deincle contingit, quoniam ipsae
 non morantur, ut nee scindant nec separent orbis partes, idque
coutingere potuisset, si motus velocitate aequalis extitisset; stellae
enim, quae in circulis maioribus feruntur, morarentur retardarenturque,
quoniam maius spatium designant. et hinc optimam rationem
desumpsit Alexander, ut haec de inhaerentibus stellis dicantur;
 vagae enim nec scindere neque etiam dividere dicuntur, quoniam
continuae non sunt, haec autem de fixis stellis et earum spbaeris
asserimus. 
 Aristoteles autem idem alia ratione aggreditur, quae est
eiusmodi. 
 Quoniam rotunda sunt sidera, quemadmodum et alii
dicunt et ex nostro sermone elucescit, qui quidem quintum corpus
poni iubet, ac eius corporis, quod rotundum est, duo per se
motus sunt, volutatio et conversio, perspicuum est igitur, si
astra moventur, horum altero ciebuntur; at neutro eorum ciebuntur,
 ut demonstrabitur : igitur stellae non vertuntur. hoc autem
manifeste apparet ex sequentibus. conversio enim eodem in loco
super idem centrum et eundem axem perficitur; stellae autem non
videntur moveri eodem in loco, quod et omnes asserunt, et ratione
quoque modo comprobatur. etenim eodem modo consentaneum est,
 ut omnes se habeant, quo una earum invenitur; at sol, qui, cum
oriatur occidatque, potissimum concerti putatur, conversionem tamen
non habet; et ratio a maiore desumitur. qua igitur ratione fieri
poterit, ut solem sese convertentem videamus, cum versus finitoris
latus extiterit? cum videamus dici affectionem hanc iuxta hanc
 similitudinem inveniri, id profecto propter aspectum nostrum contingit.
aspectus enim cum longe intenditur, vacillat et quodammodo
vertitur; ipse vero affectionem opinatam soli inesse existimat. quod
fortasse causa est, cur stellae inbaerentes micare videantur. inerrantes
autem inhaerentes dicuntur, non quod vagae etiam orbibus
 suis non inhaereant, sed inhaerentes ac fixae hoc in loco dicuntur,
quoniam primo caelo inhaerent. Ad errantes enim visus noster firmus
et cum vigore pervenit, sed ad manentes e longinquo pertingit; quare
tremor, qui ipsi contingit, steliarum esse putatur. nihil enim interest,
quantum ad hoc, quod <aliquid> videatur videatur moveri,
 an id, quod videtur, quemadmodum de iis hominibus dicimus,
 

 
qui in orbem feruntur ac saltandi ludo utuntur, siquidem illis 
parietes circumvolvi videntur. quamobrem igitur inhaerentes converti
non conspiciuntur? et dicamus: hoc forte alia ex proprietate
erit, quam illae habent, minime vero sol ipse, atque in universum
 consentaneum est, ut eiusmodi sermones eo modo intellegantur,
quemadmodum ii, qui ab accidentibus desumuntur. 
 Praeterea neque motu volutationis stellae moventur, hoc siquidem
erat ultimum membrum partium divisionis superius allatae, assumitque
volutationis motum ex eorum numero esse, qui rotundis
 corporibus accommodantur, quatenus eiusmodi sunt; etenim corpora
minime recta in superjicie terrae revolvi dicuntur. at volutationis
motu astia non moveri hinc perspicuum evadit, quoniam
nempe forma, quae fades lunae vocatur, una eademque semper
apparet; qui igitur fieri posset, ut una eademque semper appareret,
 si volutationis motu moveretur? sed dicendum nobis est,
si lunae fades similitudo quaedam esset, sicut in speculo, puta terrae
vel alius corporis, qui hoc admitteret, eandem similitudinem videret,
licet luna semper volutationis motu mover etur. at quis hoc dicet? 
 Quare, si stellae nioverentur, cousonum esset, ut proprio motu
 movereutur; cum autem proprius motus sit volutatio vel conversio,
nee uno vel altero horum duorum moveantur, perspicuum est igitur
nullo modo cieri. tametsi posteriores mathematicae disciplinae
professores nonnulli, veluti Eudoxus (?) nec non etiam Ptolomaeus,
qui inhaerentium stellarum coniunctiones assecuti sunt, eas
 ante versus centum annorum curriculo unum gradum conficere pronuntiaverint.
sed convenit, ut eiusmodi sermones modo relinquamus
ac idem quaesitum alia quoque ratione comprobemus. si
proprio ac peculiari motu astra moverentur, dissentaneum videretur,
nullum eis conveniens | instrumentum dedisse naturam; nihil enim 
 otiosum natura facit, nee mancum quippiam vel supervacaneum
operatur, et minime in supernis rebus, etenim rationabile non est,
ut natura curaverit de ceteris animantibus, ut ea omnia habeant,
quae illis condecentia videntur, corpora vero caelestia tanto praestantiora
atque excellentiora neglexerit. sed, inquit, 003E;
 haec corpora omnibus instrumentis, puta corde et intestinis,
privasse videtur, [quasi] consulto, ne aliquid praestantius operarentur
et quam longissime ab illis, quae instrumenta ad motum apta
habeut, sevocasse. hac itaque de causa et ipsum caelum
 

 
rotundum, consonum est, et unumquodque astrum videri. 
nam cum ad eum motum, qui in eundem locum vertitur, nulla figura
sphaera aptior sit ac eius motus celerior existat, nee non
consentaneum sit, ut in caelo huhismodi motus inveniatur, natura sagax
 sphaericam figuram illi dedit. haec enim figura velocissimo motui
accommodatissima est, siquidem caelestes figuras amplectitur, quemadmodum
superius explicatum fuit; pariterque undequaque aequabilis
est, nihil habens, quod eius motum intercidere ac remorari
possit, ut ea figura, quae rectis lineis concluditur. atque hoc potissimum
 nomine caelum ipsum rotunda tiguva praeditum esse natura
voluit; astra vero, quoniam motu quodam proprio secundum naturam
in anterius non moventur (haec enim figura huic motui
minime convenit, cum nihil sit, quod ponderosorum corporum instar
in ea emineat, veluti pedes in progressibilibus animalibus atque
 alae in volatilibus). itaque maxime conseutaneum fuit, ut eiusmodi
figuram et caelum et stellae asseciuerentur; hoc enim modo eo motu,
qui in se fertur (?), cientur couvertunturque stellae nee non etiam
quiescunt, caelumque eodem in loco movetur. eadem vero ratione,
qua dixit, totum caelum non esse in loco, hic inquit: eundem oceupat
 locum. 
 Alexander hoc in loco de orbe in universum deque singulo
quoque orbe credidit Aristotelem disseruisse. et tametsi ita res se
haberet, quemadmodum Alexander opinatur, tamen qui hoc de orbe
universe sigillatimque disserit rationemque deducit, non convenit,
ut de quodam orbe non dicat; quod enim absoluto nomine de animalibus
 tamquam animalibus dicitur, convenit et aequum est, ut de
quodam animali dicatur. praeterea nou erit eius sermo de orbe in
universum, sed de caelesti orbe deque orbe mundi. atqui hinc
Aristoteles regreditur, ut Pythagoreorum seuteutiam eo usque prosequeretur,
quo usque sermonem de motibus stellarum tanquavi consentaneum
 inveniremus. hinc etiam huius sententiae veritas perspici
licet, astra uempe tantum moveri, cjuia affixa alligataque sint;
quasi ipse Aristoteles convertendo sermonem denuo affirmare velit
ipsa in universum non moveri, neque veluti animata neque etiam
vi, sed secundum naturam. dixit; non veluti animata, quatenus moventur,
 non quod astra inanimata sunt, at ipse sermonem quasi
convertendo ait: si proprio motu moverentur, omnino conseutaneum
asset ex motibus eorum sonum effici, et ob hanc, causam Pythagorei
ita statuerunt, quatenus videlicet existimarunt motu proprio
astra moveri. deinde dicit, perspicuum est autem nullum confici
 

 
sonum, quandoquidem consentaneum foret, si sonus aliquis con- 
ficeretur, fieri secundum adiunctionem magnitudinis huius, siquidem
ob velocissimum motum edevetur, veluti quod in solis lunaeque
motu, quae magna duo corpora existunt, invenitur, et quemadmodum
 in stellis, quae tanta sunt magnitudine et multitudine, invenitur;
tanti soni vero impetu corpus scinderetur. soni enim, qui
multo minores sunt, idem etiam efficiunt, quemadmodum touitrua.
hoc autem non contingit, non propter consuetudinem, quia nempe
a primo ortu hoc sonitu aures nostrae opplentur, quemadmodum
 isti pronuutiant, sed quia <sonus> nec nee a principio existit.
enim nihil interesse videtur, quin sonus a nobis percipiatur,
quemadmodum aurifices, tametsi mallei strepitui sint assueti,
non ideo prohibentur, quin sonum percipiant. huic autem aliam
rationem addidit Alexander; ait enim: si ex stellarum motu sonus
 conficeretur, sonum ceterorum corporum, quae stellis minora sunt,
nullo raodo perciperemus, siquidem maiores soni minores semper
corrumpunt. hic sermo vero per se alia propria eget indagatione;
etenim quid ipse ait, si sonus stellarum motus ad id, quod ante
est, nullo modo pervenit, et hoc, quia ipsum spatium non ita
 facile scinditur neque sonus ex quocunque ad quemcunque locum
pervenit? stellae vero num ipsae moveantur | ex eo, quod affixae 
sunt, hoc in sermone nullam rationem adducit; sique minus, quid
nobis opponihir dicentibiis, licet stellae ex se moveantur, ob aliam
tamen rationem earum motu sonum non confici? ipse vero omnino
 hac tantum ratione sonum non confici confendit, quoniam nempe
stellae infixae sunt, et hoc, quia neque sic etiam earum partium
sonus explicatur, quae in flumine vehuntur. potest autem aliquis
dicere, quod neque etiam partes animalium, quae per aera volitant,
sonum edunt, nee insuper eo tempore, quo velocissimo motu feruntur.
 non igitur quia infixae ac rei motae alligatae sint, ideo sonum non
confici unt, sed vel sonum edunt, qui auditum nostrum fugit, vel
sonum non conficiunt, sed id etiam non contingit, quia omnino infixae
et alligatae sint, cum alia quoque relinquatur ratio, quamobrem
corpora sonum non edunt, tametsi etiam infixae alligataeque
 non sint. et inquit, hoc autem natura illis condonavit, ut
scilicet stellae ex se minime moveantur, sed postquam orbibus suis
alligatae fuerint; quaudoquidem de illis sollicita fuit natura, ut id
praecaveret, quod futurum esset, si quando minime alligatae mo-
 

 
verentur. etenim nihil custodiretur et conservaretur eorum, quae. 
hic sunt, quemadmodum nunc custoditur conservaturque. hic autem
nexus et positio ponitur, quatenus custodiam ac praeservationem
eorum, quae hic sunt, ex alligatione stellarum pendere ac fieri ipse
 animadvertit. 
 Ait insuper: de ordine autem vagantium stellarum deque intervallo
earum sufficiens cognitio, ex iis, quae a Mathematicis traduutur,
peteuda erit. ii namque asseruut ex caelestihus sphaeris non-
nullas esse celeriores, eas nempe, quae terrae propiores sunt,
 nonnullas vero tardioies, eas videlicet, quae magis a terra distant,
tarditas autem et eeleritas earum pro distantiae ratione necessario
sunt, quoniam enim supponitur, partes, quae in iis consistunt, quae
minime vagantes sunt, non vagantes, sed minimas, hoc est citissimas
esse, earum vero, quae sequuntur, conversiones esse tardiores ac
 plures, consentaneum erit, quoniam motu e regione contrarioque
primae feruntur, quae ex illis propinquiores sunt, tardiores esse,
quoniam brevi absolvuntur, non aliter ac si proprius earum motus
prohiberetur, quae vero longe distantiores sunt, concitatiores
existere. et tempera quoque pro ratione haec insequuntur. quo Ε;
 enim magis primae circumvectioni propinqua est, eo a multitudine
eius, quod primo movetur, longe plurimum vincitur ac superatur,
distantiores autem minus victae ac superatae erunt, et hoc quidem
propter distantiam, quae autem in medio locatae sunt, pro (distantiae)
ratione. 
 Stellarum autem figuram globosam esse et autea a nobis
dictum est et non sine ratione quispiam ita esse existimabit, si
inde rationem desumat. quoniam determinatum est astra
per se motu aliquo non moveri, cum motu proprio non moveantur,
nec instrumenta habeant motui accommodata — natura enim
 nihil frustra facit et praecipue in divinis corporibus — eam figuram
sortiuntur, quae minime est motiva. quod autem tale est, globosum
existit; figurae igitur globosae sunt, supra igitur probavit
ipsa motu aliquo per se ac proprio non moveri, siquidem globosa
sunt; hie vero probavit ipsa globosa esse, quoniam motu aliquo
 per se ac proprio non moventur, existimaturque eius demonstrationis
species esse, quae διάλληλος vocitatur, hoc est, quando iguotum
per ignotum demonstratur, qualis est demonstratio circularis. verum
in praecedentibus minime hac tantum ratione Aristoteles declaravit
ipsa motu proprio per se non moveri, sed aliis quoque rationibus,
 et super hoc desumpsit rationem ex hoc; modo autem, quoniam
 

 
probatum est, ut ei placuit, ipsa per se motum non habere, hoc 
utitur ad eorum sphaericitatem ostendendam. 
 Nunc vero alium ipse addidit syllogismum, qui a simili desumitur,
et inquit: cum eadem unius et omnium stellarum ratio sit,
 et luna, quae stellarum una est, rotunda figura praedita sit (quod
satis ex splendoris eius qualitate videri potest, siquidem eiusmodi
splendoris species orbiculari tantum figurae inesse potest) igitur
aliae etiam omnes stellae orbiculari figura praeditae sunt. 
 Post baec, duas proposuit dubitationes, quas philosophico more
 deduxit, ambasque dissolvere conatur. cum multa sint eius generis,
hoc est, de quibus non absque ratione dubitari potest, non
minus de his quoque ambigi poterit. ex his autem, quae dubitandi
locum nobis praebent, unum est, quaenam causa sit, cur eae
<sphaerae> , quae [plurimum] a prima circumvectione absunt, pluribus
 motibus non cieantur. consentaneum enira esse videretur,
cum primus quoque(?) | orbis uno tantum pulsu agitetur, f. 33r
eos, qui deinceps sequuntur, pluribus semper motibus secundum
proportionem moveri debere. 
 Secundum est, ut investigemus, quanam ratione in primo
 globo plures stellae sint, in reliquis autem stellarum sphaeris in
unaquaque earum una tantum stella consistat. idque Aristoteles
commemorat, de quo ipsemet testimonium praebet: lunam nempe
aliquando vidit Martis stellam subisse eamque occultasse, hincque
ratiouem desumit, ut luna ipsi terrae propior sit. 
 Reliqua autem, quae ab eo deducuntur, perspicua sunt, quare
(inquit) praeclarum est quaerere de his et consentaneum est
non ignorare id, quod ceteris rebus seu partibus praestantius est;
quamvis vero parva adiumenta ac principia nobis suppetant, tantisque
locorum iutervallis haec quoque principia absint ab iis, quae subsequuntur,
 ex quibus eiusmodi scientia acquiri posse videtur, ab iis
tamen modicis adiumentis ac principiis si versus inquisitionem contemplatione
moveamur, neque incongruum nee admirabile quoque
erit, ut, quemadmodum sunt, ita inveniantur. 
 Nos enim in universum de eis ut de corporibus et rebus,
 quae animo prorsus vacant, dubitamus; modo vero ratione qiiadam
fruuntur, immo animata sunt; quod si ita est, mirum hoc certe
nullo modo erit, ut ita se habeant, quemadmodum sunt. 
 Videtur enim in universum ei naturae, quae praestantissima
est, perfectio ac bonum cum quiete ac sine actione et labore convenire,
 ei vero, quae huic proxima est, quamvis haec duo absque
 

 
voluntaria actione non conveniant, unatamen tantum actione inveniri, 
iis autem, quae longissimae absunt, ut opponerentur ceteris, pluribus;
quae autem inter haec duo medium tenent, secundum proportionem
se habeut. id quod iu humanis quoque corporibus animadverti
 licet, salubria euim corpora sine labore secunda valetudine
perfruuntur, quae vero respectu sanitatis parum receduut, modico
quidem labore sauitatem ipsam recuperant. et reliqua, quae hic
afferuntur, manifesta existunt. caelestia igitur corpora eodem iure
se habent. prima enim causa cum praestantissimo ordine bonum
 possideat, si omnino dici possit ipsam bonum habere, sed cum praestantiore
ordine inveniatur, pulchritudinem igitur habere dicitur
<sine ullo Ε;. atqui inhaerentium stellarum multitudo, quoniam
ei proxima existit, proxima (inquam) non positione, sed potestate
et vita, unico motu pulchritudinem habet; quae autem longissime
 absunt, pluribus; at quae inter haec medium occupant, pluribus
quidem motibus, pro distantiae ratioue. deinde alium sennonem inducit:
aut multa aut saepe recte efficere difficilius est
quam pauca aut paucioribus rationibus. rursus, cum duo vel plura
alterius nobilioris causa adipiscenda sunt, tum quod pluribus acquiritur,
 difficilius est, quod vero paucioribus, facilius. quare, cum
ita se res habeat, consentaneum videtur, ut quod multa recte
effecturum est, quibus sustinetur, maiorem mensuram requirat
quam id, quod in se sustinetur. consonum est autem, ut maiorem
mensuram requirat ex eo, quod illorum causa adeptio eius difficilior
 est. quare actio astrorum adinvicem talis existimanda
erit, [qualis hominis est.] etenim hominis plures sunt actiones;
multa enim [bona] cousequi potest; et eorum gratia, quoniam
nempe multa sunt, quae quidem ad unam entelecheiam conducunt,
dico nobilissimam eius perfectionem, quare multa operatur, necnon
 etiain alterius causa, ob perfectionem scilicet, atqui
plures ac similes actiones, quae perfectionem praecedunt, ei auxilio
sunt, ut dictam perfectionem assequatur, quae aegre habetur, quoniam
pluribus rationibus acquiritur. cetera vero animantia
pauciores quam homines actiones habent. quamobrem terminata
 quadam meusura distat, quod bonum est, cum orbata siut, ut, quod
optimum est, assequi possint — etenim difficile est, ut acquiratur,
quod pluribus rationibus acquiritur — quare ad id, quod bonum est,
non accedunt, quo perfectio et summa acquiritur. in plautis autem
 

 
exiguae actiones inveniuntur, quibus ad exiguam mensuram 
ducuntur, ac eo magis, si una tautum actio in eis inveniatur.
quod autem homo assequitur, (exempli gratia) unum est, quod
optimum existit quodque a ceteris omnibus acquiri non potest;
 neque etiara a solo homine, sed pluribus aliis etiam cum eo requisitis.
igitur optimum quoque unum est, quemadmodum retulimus,
reliqua vero [omnia] ad id auxilium praestant, ac eorum quidem
hoc optimo participat (hoc autem dictum | a nobis ac positum 
est), illud autem, quod optimum est, omnino non assequitur, sed ad
 illud prope per pauca accedit, aliud vero fieri non potest,
ut illud adipiscatur, sed satis ei est, si ad ultimum prope
accedat. idque exemplo magis illustrat. ut si valetudo finis
[ponatur], aliquis valet semper, aliquis atteuuatione, alter
cum cucurrit, quidam dum aliud aliquid operabitur currendi
 gratia, quod sanitati antecedit, quamobremmotus, qui finem praecedunt,
plurimi sunt; alter autem longe plurimum abest ac fieri non
potest, ut sanitatem [assequatur], sed cum atteuuatione tantum
relinquitur raaioremque gracilitatem adipiscitur. non itaque sanitatem,
sed horum duorum alterum intendit, maciem quidem attenuationemve,
 ut mortem evadat, cum simile quippiam operetur.
etenim optimus finis eius quidem perfectio est, ceterorum vero
illorum sanitas, semperque ii meliore sunt condicione, qui propius
ad illud optimum aceedunt. 
 Et quemadmodum in his, ita etiam in caelestibus corporibus
 haec conspiciuntur, atque eo magis, quo primo principio propiora
extiterint. in hoc autem Aristoteles eo usque sermonem protelavit,
quo usque ad terrae speculationem pervenerit. 
 Etenim prima causa optimum est ac sui ipsius causa existit,
quamobrem nulla omnino actione indiget. actio autem semper in
 duobus ad minus cernitur, in eo nempe, cuius gratia aliquid
agitur, et id ipsum, quod agitur gratia huius. ea. autem
substantia, quae primae causae dignitate propinquior erit, unica actione
optimum cousequitur, quae vero longe plurimum ab ea distat, pluribus,
quae autem ultimo loco positae sunt, quoniam fieri non
 potest, ut banc perfectiouem consequantur, nee pluribus actionibus
indigent, quare ea corpora, quae primae causae fiuitima sunt,
paucis actionibus hanc perfectionem assequuntur, media pluribus,
extrema autem, quoniam perfectionem adipisci non possunt, nec
pluribus actionibus indigent. 
 Hic autem sermo unus existit et convenit, ut propositio praeillud
 

 
cedens subsequatur, dico, difficile est recte facere. Alexander 
autem non sic eum iutellexit, sed ut sermonis principium illum accepit.
quave si alter sermo per se extitisset nec ut pars unius
sermonis sumeretur, igitur invicem contrarii extitissent. in primo
 namque sermone asserit ea, quae optimo propius accedunt, unica
tantum actione suam perfectionera adipisci, et quae longius distant,
quo longius ab eo distant, eo pluribus motibus indigere; in secundo
vero sermone ait, ea, quae optimo propiora sunt, pluribus
quidem actionibus optimum finem consequi, quemadmodum plautae.
 nonne igitur a germana hnius sermonis intellegentia deficit Alexander?
omnino itaque consonum est, ut hunc in modum intellegatur,
siquidem id convenit ei, quod in huius sermonis fine attulit.
ait namque: ob eam causam terra omnino non movetur,
quae autem prope sunt, paucis quidem motibus cientur,
 et reliqua, quae hic ab eo in medium afferuntur. hoc ex his perspicuum
evadet; dicimus enim terram, quae corporum omnium
ultimum existit, cum ad perfectionem pervenire non possit, omnino
quidem non moveri, primum autem caelum uno motu id statim
cousequitur, ilia vero, quae interiecta sunt, pluribus quidem
 motibus. 
 Deinde ad secundam quaestiouem dissolveudam progreditur.
ea autem talis erat, cur primus orbis inhaerentes omnes stellas
moveat, unusquisque vero ceterorum orbium non moveat multas
stellas, sed plures orbes unam tantum vagantium stellarum moveant?
 haec autem dubitatio duplici ratioue dissolvitur, quarum
altera hinc potissimum elicitur, quoniam videlicet primi orbis vitae
principium, poteutia eiusque couversio ceterorum orbium vitae
principiis, quae orbium animae sunt, multo antecellunt. rationi
etiam cousonum accidere videtur, ut vita ac poteutia illius
 orbis ceteris paestantiores existant, cum ille, quatenus unus
est, divina corpora, veluti steilas, moveat, plures vero
orbes [unicam tantum cieant stellam; uuamquamque enim
vagantium stellarum plures orbes movent.] ex iis igitur, quae
posita sunt, credibile fit primum orbem vita ae potentia multo reliquis
 praestare. insuper ex hac etiam ostensione fatentur rationem,
propter quam primus orbis plures stellas moveat, nec non etiam
unica stella pluribus his motibus moveatur, couseutaneam esse;
nec erat aliqua species illius demonstrationis, quae διάλληλος appellatur,
quando videlicet ignotum per ignotum demonstratur. sermo
 

 
enim, in quo dicebatur primum orbem plures stellas movere ac f. 33v
ceterorum orbium pluribus vagantium stellarum unamquanque cieri,
locus est, quem ipsi fatentur. hoc autem omnino contingit, quoniam
primi orbis vitae principium multo ceteris autecellit. 
 Quod autem rationi consonum sit, ut ita res se habeat, hinc
profecto osteuditur, nempe cum dicitur primum orbem plura
divina corpora movere, nec non plures orbes unam vagantium
Ι stellarum ciere. hac igitur de causa unus orbis 
plura astra movebit ac plures orbes unam stellam ciebunt. et
 praeterea, quoniam sphaerae, quibus vatantes stellae infixae sunt,
multa movent corpora, siquidem eiusmodi sphaerae a multis
sphaeris continenetur, qua de causa motus eius, quod movetur, non
est ita seusui conspicuus; siquidem sphaerae mediae in causa sunt,
ut motus, qui ab unaquaque earum extenditur, ad vagantem stellam
 in citimum orbem perveniat. unaquaeque enim sphaera, quae eas
continet, proprium hahet motum; inveniturque in omnibus vagantium
motibus communis quasi operatio, quae caelestis est, supra
motus harum sphaerarum, quae quidem non permittit, ut motus unius
cuiusque sphaerae, quae reliquis mediantibus vagantium multitudinem
 continet, semper illis subiaceat, sed ipsa per se huic sufficit; ipsa
enim finiti motoris vim adipiscitur. hic est litterae intellectus. in
hoc autem non videtur Alexander recte sensisse, siquidem ficta
quaedam, aliunde adsumpta, suae explicationi adiecit. 
 Quod vero ait Aristoteles: sic igitur uatura exaequat
 Ε; ordinem quendam facit, et reliqua, quae sequuntur, hac
ratione intellegi debent, nempe naturam eiusmodi astra, secundum
quam habent excellentiam, aequaliter constituisse, ac illi
orbi, qui nobilior dicitur, plures stellas ciendas dedisse, ceteris
vero orbibus, qui miuore virtute praediti sunt, ut plures stellas non
 moverent, imposuit. 
 Post haec ad terrae speculationem regreditur, quam in medio
locatam ac rotundam esse, monstrat. primo autem aliorum sententias
affert, qui in media muudi sede terram locatam dicunt;
Pythagorei autem in medio ignem esse pronuntiant,
 terram autem (quae et ipsa sit unum astrum) motu suo,
quo circum medium fertur, in comparationem ad solem noctes
et dies efficere; praeterea iuxta illorum sententiam alia etiam
terra invenitur, quam ἀντίχθονα nominant. nec ex iis, inquit, quae
 

 
videutur, [causas et rationes rerum exquirunt, sed ea, 
quae videntur,] ad opiniones quasdam suas accommodant,
ornareque conantur abruptis (?) verbis orationem suam. saue
aliis compluribus rationibus putari poterit terram nequaquam
 in medio collocatam esse oportere, si quis fidem
ex iis, quae apparent, sumere minime voluerit, sed abrupta(?)
quaedam, quemadmodum isti, et ipse insequatur. 
 Ignis namque, inquiunt, ceteris elementis nobilior est; quare
locus etiam ceteris praestantior ei debetur, qui medium existit;
 locus autem medius, qui igni debetur, ceteris, qui a medio sunt,
praestautior est, siquidem ceutrum, cum extremum sit, finis
quidam est; finis autem praestautior est iis, quae ab ipso
fine distant. 
 Haec igitur, inquit, proprietas erit Pythagoreae sectae admodum
 consona. deinde aliam eorum sententiam commemorat. inquiunt
euim couseutaneum esse, ut custodiatur praestantissimum
quidque eorum, quae in hoc universo sunt, at ignis
rerum omnium praestantissimus est; nullus autem locus ad conservationem
aptior quam medium existit, quod lovis carcer nominant,
 et in eo etiam ignis collocatur. 
 Quasi vero unum et idem sit medium ipsius rei et magnitudinis,
vel substantiae et potentiae. enimvero vel ex animautibus
facile intellegere poterant unum et idem non esse, medium enim
magnitudinis in his est hepar; quod autem proprie medium dicitur,
 est quid longe praestantius, sicuti vitalis facultas vel aliquid simile,
aut (si lubet) cor poterit quispiam illud nominare. 
 Sic etiam de caelo iudicandum erit. non est igitur consentaneum,
ut id, quale centrum existit, pro vero medio statuatur
nec similiter etiam perturbari debemus, si quod honorificentissimum
 est in medio non extiterit, sed consonum est, ut medium substantiae
sit, cuius munus est custodire, siquidem eiusmodi
medium vere principium est et praestabile necnon ad
omnem custodiam idoneum. atqui medium loci convenit, ut
relinquatur, cum magis assimiletur ultimo, quod potentia non
 comprehenditur; etenim hoc medium continetur ac terminatur,
finis autem ac terminus continet atque determinat, videlicet
corpus praestantissimum. at res, quae continet, eo est, quod
continetur, praestantior, et id, quod determinat, termiuato,
siquidem hoc materiae, illud formae compositi rationem
 obtinet. ac de loco quidem terrae quod secundum sententiam
Pythagoreorum determinavit, ex iis est, quae ut omnino
 

 
gantur, non erit necesse. et forte nec ipse etiam horum 
sententiam satis percepit; Ι eam namque in suo sermone non 
retulit. 
 Numquid autem terra quiescat an moveatur, non eadem
 philosophorum omnium sententia est; sed qui eam in media
mundi sede locatam esse negaverunt, circum medium
volvi eam asserunt — et ii sane Pythagorei — neque hanc
solam, sed eam etiam, quae ei adversa est ἀντίχθονα).
nonnullis autem Ε; corpora circa medium ferri posse
 videntur, quae nobis terrae obiectu oblitescunt, non aliter ac si
ipsa post banc inveniantur; eam enim proportionem ad terrain
habent, quam fere ilia babere dicuntur, quae post eam inveniuntur.
hinc plures lunae defectiones dicunt existere.
non enim sola terra solis lumen intercipit, sed eiusmodi etiam corpora,
 quae post terram inveniuntur; non enim impossibile est, ut in
centro quoque haec corpora sint, quae omnia solis lumen intercipiant.
quamvis enim ipse fateatur in huius totius centro terram
inveniri, attamen illud quoque perspicuum est eius etiam corpus,
quod est prope superficiem, qua quiescimus, solis quoque lumen
 intercipere, etiam si a centro distet; et hoc quidem, si rotunditas
ipsa de ea praedicetur, si ipsa undequaque a centro egrediatur,
idque similiter si rotunditas de ea non praedicetur, quatenus
extra centrum egreditur, tota tamen <terra> lumen
sic etiam et reliqua corpora, quamvis a centro distent, lumen
 intercipiunt. 
 Sunt qui eam, cum in medio sita sit, circum verticem
eius volvi et onoveri asserunt, quemadmodum in Timaeo
scriptum est, terram nempe circum huius universi verticem
semper volvi. dixit autem volvi, non mooeri, siquidem consentaneum
 non est, ut per hoc, quod dixit, terram volvi, eam moveri intellegatur;
sic enim asserit, quoniam ipsa super verticem ac circum
ipsum devolvitur, et ita aliis quoque de rebus solitus est pro-
nuntiare. 
 Hinc autem ad eos sermones explicandos sese Aristoteles convertit,
 qui de terrae figura dicuntur. similiter, inquit, etiam hac
de re philosophi diversantur. aliis enim rotunda videtur esse,
aliis autem lata ac tympani speciem repraesentare. faciunt
autem indicium, quod sole oriente atque obeunte lumen
 

 
eius rectum, non autem totundum apparet, perinde ac 
lunae forma in principio mensis, et quemadmodum in solis defectu
contingit, quem eclipsin nominant; siquidem oporteret, ut aliqua
solis portio, dum a terra oritur occiditque, ad lunae similitudinem
 in principio mensis, appareret, si terra rotunda extitisset. deinde
dixit eos ita pronuntiasse, quoniam solis intervallum non reputant
nec etiara intellegunt circulos maiores, quando minores
intersecant, videri non aliter, ac si linea recta eos intersecarent;
sectio enim <sphaerica> maiorum circulorum recta apparet.
 cum ita res se habeat, sol ob eius distantiam ut parvus
circulus nobis apparet — hoc autem non re ipsa, sed secundum visum
et imaginationem potius contingit, alioquin magnus sane est — terra
autem magnum admodum circulum non describit, ita tamen apparet.
quare si procul admodum a sole non essemus, qui nostro sensui
 parvus offertur, videretur a terrae circulo in orbem secari. 
 Sed hoc, inquit, addere volunt, si terra natura sua quiescit,
tympani figura esse oportere. deinde dicit, cum ad id, quod <terra>
movetur, figura quaedam propria in ea invenitur, tum <ad id, quod
quiescit> habet certam formam convenientem. quare consentaneum
 ut eius forma ac motus dinoscatur. 
 Atqui dubitare ac modis omnibus, quantum fieri potest, ea
pervestigare, quae iis de rebus admirati sunt, id certe non erit ab
re, quin immo ratione quadam necessarium. siquidem aliorura
est, non philosophorum, qui formarum cognitionem diligunt, <non Ε;
 qui tandem parva [terrae] particula semper ac celerius
descendat, id autem toti terrae non contingat, sed tantum pondus,
quantum id est, quiescat et non moveatur? atqui si quis
terram offoderet subter particula sursum elevata et versus terram
centro adiacentem descenderet, ut descendeutibus terrae particulis,
 ante quam deciderent, locum faceret, nulla re impediente semper
magis deorsum ferentur. <quare> dubitare circa hoc
omnes philosophos physicis maxime convenit; dubitationes autem
solvere ineptis rationibus, de quibus multo magis dubitandum est, id
sane fieri sine pudore eorum non potest. nonnulli enim propositam
 dubitationem ita dissolvere conantur, aiunt namque terram secundum
se quiescentem remanere, quoniam supra se ipsa sustentatur
per spatium infinitum, quemadmodum inquit Xenophanes. hi
enim dubitationem hunc in modum sustulerunt, ob eorum segnitiem,
quia, | cum causae inquisitionem non dilexissent, ideo veritatem 
 

 
indagandi laborem subire minime voluere. sunt alii, qui causam 
assignantes, cur terra non moveatur, dicunt propterea quod innatet,
quemadmodum lignum super aquam et alia eiusdem
generis — siquidem haec in aere non natant, in aqua autem
 natant — de aqua enim reraanet dubitatio, quandoquidem illi non
asserunt, quid illud sit, quo aqua sustinetur; neque enim aqua
suspensa (?) mauere solet natura, nisi aliquo sustineatur. sed
quemadmodum aer, cum aquam levitate superet, innatat nec ad
infera demergitur, sic quoque consonum est, ut aqua existat, quippe
 cum terrae levitate praestet, sursum natat nec infra terram de-
mergitur. 
 Praeterea eadem totius et partis ratio esse debet, si itaque
tota terra in aqua nata, consentaneum est, ut etiam eius
partes in aqua natent; nunc cum partes ipsae in aqua non natent,
 neque etiam tota terra in aqua natabit, et quaestio non satis bene
soluta erit. 
 Hoc autem illis evenit, quoniam eatenus non perscrutantur,
quoad veritatem veramque dubitationis solutionem attingant, sed
quoad contrarios sermones refellant, idque, inquit, nobis
 ipsis in more positum est. at in maiore hominum parte intellegere
possumus, id eorum disputationibus evenire, quod huic
quoque de terra sermoni contingere videtur. non enim sufficienter
hunc sermonem exquiri posse arbitratur recta tantum solutione oblata,
nisi adversariorum quoque rationes de medio sustulerit. [itaque]
 eum oportet, qui [recte] velit de re proposita quaerere,
promptum esse ad occurrendum et obiciendum non accidentia,
sed quae cuiusque generis, de quo inquiritur, sunt propria,
neque sat erit ultimam inquirere obiectionem, quae sibi ipsi tantum
in promptu fuerit, sed obiectiones exquirat ac consideret oportet, quae
 omnino obici possint. quod sane is facere poterit, qui diligentissime
quaeque perscrutatus fuerit ac possibiles omnes differentias
suo animo conceperit. 
 Anaximenes autem, Anaxagoras, atque Democritus
latitudinem causam esse dicunt, cur terra man eat et
 quiescat; hoc autem superius relatum fuit, dum aliorum sententiam
de figura terrae meminit. hi enim asserunt terram propter sui
latitudinem non dividere ac secare, sed operire (?) aera, a
quo sustinetur, id quod cetera quoque corpora, quae latitudinem
habent, facere [videntur]. siquidem eiusmodi corpora non modo
 absque aliqua vi aegre moventur, sed etiam, si vi pellantur, vix
moventur, ut neque etiam eo tempore, quo venti ea impellunt,
 

 
moveantur, sed maneant propriae naturae causa, idem quoque 
terrae erga sibi subiectum aerem, a quo sustiuetur et
fertur, contigisse dicunt. hic euim quasi inanem locum non
habeat, quo celeriter perventire possit, quiescit ac infra in
 unum locum descendit. quare terra perpetuo manet, donec ad infimum
locum deveniat, quemadmodum iis vasis coutingit, quae
clepsydra nominantur, scilicet impedimentum. contingit enim, si quis
eius superius os occludat, ut per illud foramen, quod in fundo est,
nihil illius egrediatur, quod, antequam superius foramen occluderetur,
 ab eo emanabat. posse autem clausum aerem magnum
pondus sustinere, ex aere in utribus clauso argumentum desumpserunt
et ex <multis> eiusmodi 
 Sed illud primo huic rationi obici potest: si terra lata extitisset,
latttudo causa esse, cur terra maneat, non potest, multo
 igitur minus, si latitudine praedita non sit, latitudo causa esse
poterit, cur terra maneat. 
 Atqui si terra plana esset, latitudinem quietis eius causam
<non> esse consonum foret, ut ex iis, quae afferunt,
aiunt enim, quod aer propter coarctationem non inveniens
 locum, quo pervenire possit, in proprio loco quiescens remanet,
siquidem ob multitudinem non habet exitum. raultus
porro est, quod a magnitudine terrae, quae magna et extensa
est, coerceatur. ut autem terrae magnitudo multum
protrahatur, hoc continget, etiam si terra globosa sit. consentaneum
 est igitur, ut ea, quam assignarunt, causa terrae competat,
petat, etiam si rotunda sit. quid enim eos remoratur, quin praedictam
terrae figuram fateantur ac <magnitudinem> eius
causam esse statuant? in universum autem adversus eos,
qui ita de motu terrae et quiete dicunt, ut ratione eius figurae
 potius, praeter naturae necessitatem, terram quiescere colligant, hunc
in modum dicamus. 
 Quaestio de motu quieteque, cuius causa compulsionem extensionemque
fieri super aerem et aquam statuerant, non de terra tantum,
quae naturalis corporis pars quaedam existit, ponenda est, sed de
 motu et quiete omnium naturalium corporum in universum. [principio
enim] constituendum | est, utrum sit eis natra motus ali- f. 35v
quis et quies, an nullus? et utrum natura, an vi eis cou-
 

 
veniat motus? sed quoniam, inquit, de bis ante determinatum 
fuit (in Physicis namque atque in praecedenti Libro de illis
disseruimus) consentaneum erit, ut eis tanquam concessis
nunc utamur dicamusque naturalibus corporibus proprios naturales
 motus et quietes natura inesse; unicuique enim ipsorum natura is
motus inest, qui ad proprium locum instituitur, quies autem eo in
loco cousistit, in (quem suapte uatura is motus defertur, qui ex naturalium
motuum numero existit. praeter naturam vero in unoquoque
ipsorum innovatur, siquidem motus e proprio loco transitus
 situs est, quies autem et status eo in loco, in quem violenter movetur.
motus praeter naturam finis existit, si quies in eo inveniatur;
ignis enim omni in loco eum tantum raotum babet, qui aera versus
instituitur, etenim si naturalibus corporibus motus nullus
secundum naturam inest, nee violentus erit; quod enim
 praeter naturam est, aliud est ab eo, quod secundum naturam
existit. si nee alter borum duorum motuum corporibus inest, nibil
prorsus movebitur, sique nibil moveatur, nec motum nec
quietem etiam possidebit; quies enim motui annectitur, cum sit eius
finis, at fieri non potest, ut sit corpus aliquod naturale, quod non
 moveatur neque etiam quiescat; convenit igitur, ut sit ei motus
naturalis et quies. 
 Si igitur non natura, sed vi terra in medio quiesceret,
sicuti physici nonnulli asseruerunt, violentus igitur eius motus ad
hunc locum videretur. siquidem aiunt conversionis causa ipsam
 ad medium quasi pelli eoque ferri, cum ex iis, quae in aqua et aere
fiunt, argumentum sumant; in his enim duobus propter conversionem
gravia ad medium conversionis feruntur, cum ab iis, quae sunt
graviora, pellantur. [itaque] etiam qui caelum ortum esse
dicunt, conversionis causa terram ad medium venire
 confirmant. motus igitur terrae ad medium hanc assignant causam.
cur autem in medio stabilis maneat, postquam ad eum locum devenit,
caitsam exquirunt, aliique causam afferunt figurae eius latitudinem,
alii vero aliam causam assignant, ut Empedocles, qui
caeli motum, qui in orbem fertur, cum maioris sit celeritatis,
 tatis, rectum terrae motum (qui deorsum instituitur) cohibere
dicit, terramque undique ad medium compellere. at si, inquit,
nec conversio prohibet nec latitudo, sed suo, quo potest
moveri, motu moveatur, quo tandem feretur? etenim ad medium
non movebitur, ad illud siquidem impulsa iam pervenit; transitus
 autem ad medium cum vi <tantum> consistat, eius igitur quies et
status in medio vi erit. quare convenit, ut motum aliquem a medio
 

 
possideat. is ergo in sublime tantum omnino feretur — ipsa namque 
corpus est et ideo necessario convenit, ut in loco cousistat — quod
si non deorsum magis [quam] in sublime fertur, sed sursum
movetur, et aer eum motum, qui in sublime fertur, non impedit,
 ueque motum etiam, qui deorsum fertur, impediet,
siquidem convenit unum idemque impedimentum ab eodem idem
impedire. 
 Praeterea magis proprie adversus Empedoclem illud etiam
dici potest. 
 Siquidem ab Empedocle quispiam quaerere posset: si terra
ob conversionem tantum in medio nunc quiescit, antequam conversio
igitur et mundus extitisset, cum elementa ab amicitia ad mundi
constitutionem non essent congregata, sed mundus per discordiam
separatus esset, quae tandem causa erat, cur terra tunc quiesceret?
 et in universum, illud absurdum est non cogitare mundum
hunc ab initio ita esse constitutum — licet verum non sit, fieri
tamen potest, ut imaginemur — ut terrae partes ad medium
compellente conversione congregarentur, dum ab aere, qui prope
conversionem vertebatur, trudebantur compellebanturque; nunc
 autem, licet aer in loco couvertatur, in quo etiam duo illa inveniuntur,
ullo <tamen> modo terrae propinquus non est, quasi inflata
ut inquiunt, mundi magnitudo tota hac sua mole, cum a terra
plurimum distet: quae igitur causa est, cur terra maneat et quiescat?
et qui fieri potest, ut propter conversionem terra maneat et
 quiescat, cum ipsa toto hoc longo intervallo distet ab eo, quod
convertitur? ac praeterea (quemadmodum inquit Alexander)
quod conversione truditur et pellitur, non ea ratione pellitur, ut
scilicet quiescat, sed ut ad medium tantum feratur, et secundum
quod in medio invenitur, etiam movebitur, aitque praeterea, si cuivis
 rei aliqua ratio assignari potest, quamobrem sine conversione
feratur, qua igitur necessitate coacti conversionem causam statuunt,
ut terra ad medium cieatur? conversionem autem cuiuscunque
motus causam non esse vel ex igne doceri potest, ignis enim
aliqua causa in sublime fertur; hanc autem non esse conversionem
 perspicuum est. insuper ne conversione quidem, quod grave
est et quod leve, definita sunt, ita ut, quod conversione pellitur,
| grave sit, quod autem non pellitur, leve, taraetsi grave ab ea f. 36r
pellatur, leve vero minime. id enim et grave unum et idem non
est, quemadmodum grave et quod uatura sua ad medium fertur
 unum et idem existit, idque etiam definit grave — eius namque
essentiam determinat ac definitionem illius ingreditur — quod suapte
natura deorsum fertur. at si, quod leve est et quod grave, conduo
 

 
versione etiam minime detevminantur, erant igitur etiam ante 
nonnulla gravia, levia quaedam. cum autem id, quod grave est et
quod leve, per superiorem et inferiorem locum terminentur, supra
igitur et infra ante conversionem quoque inveniebantur; sed ante
 caelum erat quippiam infinitum: igitur supra et iufra in hoc infmito
minime existunt. quoniam autem <haec> duo per supra et infra
perspicuum est igitur supra et infra etiam ante conversionem
fuisse terramque natura sua deorsum ferri; ante conversionem
igitur ad eius locum, qui est secundum naturam, movetur. 
 Illuc modo regreditur, ut illorum sententiam disquirat,
propter similitudinem, quam habet cum caelo, quod vertitur
circa ipsam, terram in medio caeli stare affirmant — haec sententia
in Timaeo quoque invenitur, tametsi ipsi Anaxagorae eam
ascribat — huius etenim sententiae auctores dicunt terram,
 quoniam rotunda est atque in medio caeli collocata (quod
quidem caelum spbaericum quoque existit), necessario omnino
quiescere, quoniam ad omnem partem ob eius similitudinem
aequalem inclinationem habet; ipsa siquidem non magis ad hanc
quam ad illam partem inclinat, ita ut moveatur. oporteret enim,
 ut in hanc aut in illam partem inclinaret; si igitur in hanc partem
non inclinat, simul autem in omnem partem inclinare fieri nou
potest, cum versus hanc partem movetur, omnino itaque relinquitur,
ut in medio stabilis quiescat. haec autem vestra sententia
persuasibiliter (inquit Aristoteles), non autem vere dicitur. hac
 enim sententia, quicquid in medio locabitur, id in eo necessario
quiescet; ita ignis in medio locatus vi quiescet.
ita namque sermonem statuerunt. atque in Timaeo etiam ob
terram ipsam talis sermo necessario exstruitur, ibique ut universalis
fuit receptus ac omnibus in rebus eodem modo. ait namque Timaeus;
 res 30 res similis, si similis in medio locetur, versus
partem inclinabit. at nos videmus ignem in medio non manere.
si igitur in universum sermo intellegatur, non erit verus.
hoc autem ipsi terrae vos necessario imponitis, ita ut sermo universaliter
accipi possit, quoniam in medio commoratur. cum igitur
 hic sermo, si in universum recipiatur, verus non sit, quietis terrae
propriam dare causam oportebit. 
 Verum enim vero facile quidem haec dubitatio de medio tollitur,
si dicatur [Platonem] hunc sermonem in universum non attu-
 

 
lisse nec dixisse scilicet omne simile in medio similis positum 
inclinationis causa ad aliquam [extremorum] partem non inclinare,
nisi quando proprium ac inseparabilem motum non habuerit; hoc
enim semper habebit, ut propter aequalem incliuationem in medio
 consistat. quemadmodum neque etiam si quispiam dixerit (exempli
gratia) omne, quod stat, tanquam in ponderis aequilibrio maneret,
non inclinare, propter hominem, qui et ipse ad aliquam partem inclinat,
quoniam vult aliquid efficere, similiter et in alia actione,
hic sermo plane falsus extiterit; at si declaraverit inanimatum aliquod
 corpus, in quantum in ponderis aequilibrio manet, posse inclinare.
qui igitur conseutaneum erit, ut sermonem, qui in universum
verus existit, ignis tantum ratione mendacem constituas, cum ignis
in medio non maneat, si ex eorum corporum numero non est, quae
manere et quiescere possunt? qua igitur ratione in loco quiescet?
 terra enim quiescendi faculatem habet. hoc autem posito inquiramus,
quonam in loco quiescere possit. post haee universalia
quaedam inveniuntur, quae quidem permittunt, ut in medio quiescat,
ob rationem etiam superius allatam. verus itaque eiusmodi sermo
extitisset, si esset aliqua ratio, qua ipse in medio quiesceret. at
 ignis nee similis est neque rotundus neque etiam in medio manet;
videmus uamque ignem modo in sublime e terrae superficie attolli
et longe plurimum a medio distare. 
 Sed hoc (inquit) non est necessarium; <terra> enim
solum in medio quiescere, sed in medium [etiam] ferri videtur,
 et reliqua, quae sequuntur. hanc particulam Alexander
hunc in modum explicavit. inquit enim, necessario omnino non
convenit, ut terra in medio hac ratione quiescat, propter similitudinem
nempe eius, a quo continetur διὰ τὴν τοῦ περιέχοντος ὁμοιότητα)
nec non propter inclinationis aequalitatem. terra enim non solum
 in medio quiescit, sed ad medium quoque defertur, neque | etiam 
motus eius causa inclinatio aequatur. haec autem Alexandri
explicatio non videtur esse intellegibilis. ponimus enim terram
non solum natura sua in medio quiescere, sed ad medium quoque
deferri; quod si eiusmodi motus causa nee similitudo nee inclinationis
 aequalitas est, qua de causa ex hoc demonstrative colligitur,
quod inclinationis aequalitas causa non est, ut terra in medio quiescat?
nam videndi facultas, quamvis ambulationis causa non sit,
videndi tamen causa est. ipse vero ait causam, propter quam
existimavit terram ad medium cieri, esse etiam causam, quamobrem
 ipsa in medio quiescat; inquit enim, si similitudo et inclinationis
 

 
aequalitas causa non sit, ut terra ad medium feratur, igitur non 
erit causa, ut in medio quiescat. hoc autem falsum esse facile
ostenditur. alioquin, unde didicit, ut causa, quamobrem terra ad
medium in universum feratur, sit etiam causa, ut ipsa in medio
 quiescat? hoc enim absolute falsum existit. idem enim at que
eodem modo in eadem re est eiusdem efifectus causa, uec idem
eodem modo in eadem re diversorum causa existit. cum autem
terram in medio quiescere unum sit, et eam ad medium deferri
alterum, fieri non potest, ut una atque eadem horum duorum sit
 causa in terra, ex hoc autem ipse etiam declarat terram, cum in
medio extiterit, gravem non esse, quandoquidem si gravitas causa
est, ut deorsum feratur, fieri non potest, ut ipsa sit causa, cur in
medio quiescat. si itaque gravitas, dum terrae inerit, causa erit,
ut deorsum feratur, terra quiescente nulla erit in ea gravitas;
 etenim si terra gravi existente quies in ea inveniatur, hoc
erit, vel quando aliquid eam impedit, ne moveatur, vel quando
nihil erit illi impedimento. si [primo modo, hoc est tunc] quies
in ea sit, quando aliquid eam prohibet, erit vi, non autem natura.
si vero, quando nihil motum impediet, non moveatur, ex hoc itaque
 colligetur ipsum grave motus causam non esse, cum eo existente
omnino motus esset necessarius, quatenus nihil prohibet, sed erit
causa motus terrae, quando extra medium invenitur. non igitur
pondus motus per se causa erit, neque absolute, multoque etiam
minus huius motus causa ullo modo est, sed aliud quippiam requiritur,
 nempe extra positio. haec sane, quae erit causa gravitatis,
etiam tunc motum requiret. etenim ex ea parte, unde terra movetur,
pellit corpus sibi oppositum; vis enim pellentis erit gravitas,
quoniam aer, tametsi levis sit, et similiter etiam pilus hominis,
cuius tamen si pars aliqua sumatur et deorsum pellatur, aer gravis
 apparebit propter pulsiouem e sublimi. inquit Aristo teles: sed
ex parte, qua egreditar, non est necessarium, ut propter similitudinem
medium relinquat; quasi dicat, non est haec propria causa,
ut maneant in medio, etenim si propria manendi causa extitisset,
hac certe ratione dissentaneum (?) videretur, cum manendi [seu
 quiescendi] causa sit is motus, videlicet qui in medium fertur. consentaneum
est enim, ut causa eorum, quae per se ac necessario
sunt, non sit causa eorum, in quae commutantur, quae propria
sunt, cum eorum causa sit secundum naturam, non autem per voluntatem
vel per aliud quippiam. num vero terra propter si-
 militudinem ad medium feratur, ex eius partibus intellegitur, quae
 

 
versus medium feruntur; quo enim cumque eius quaevis pars 
fertur, eo etiam [tota] ipsa feratur, ibique natura maneat neesse
est. etenim hoc etiam terrae peculiare ac proprium est,
ut in medium scilicet feratur; quod autem ab extremis secundum
 eandem similitudinem aequaliter distet, eius proprium non est.
ignis enim, qui hic est, erit ab extremis aequaliter distans et non
quiescet, neque etiam aqua, tametsi quiescat (hoc enim commune
omnium est); non igitur aliquid proprium causa est, ut in medio
quiescat. huic autem quispiam respondere posset negando, quod
 eo, quia partes terrae in medium feruntur, ob banc causam et tota
etiam terra ac eius partes in medio quiescant. sed id ipsum utut
sese habeat, nihil interest; ipsa enim propter inclinationis aequalitatem
manet ac quiescit, movetur autem ob contrariam causam,
nempe propter inclinationis inaequalitatem. etenim partium eius
 inclinatio non erit aequalis, cum ipsa medium egredietur. 
 Illud etiam absurdum est, quae tandem sit causa, cur
in medio terra stet, quaerere et non quaerere, cur in extremo
loco ignis locetur. si enim superior locus naturae ignis
aptus non erit, convenit, ut disquiramus, qua nam necessitate cogatur,
 ut sursum ascendat. si enim illius naturae summus hie locus
aptus est, non est ut aliam causam inquiramus. quid enim prohibet,
si aliquod corporum, quocunque nomine, naturalem aliquem
locum habeat, quin alterum corpus natura alium locum possideat?
et hac de causa locus, qui | vere medius existit, terrae 
 naturae fuit accommodatus, nee necessitate indigebit, ut in medio
remaneat. nee etiam ilia necessitas alia est atque ista similitudo,
quae in capillo invenitur, qui, cum tenditur, non frangitur
neque dirumpitur; etenim quod illi de capillo afferunt, cum
consimilium partium sit, licet vehementer tendatur, eum non diruptum
 iri, iam vides hoc mendacium esse, ptraeterea iure quaerenda
eis erit causa, ob quam ignis in summo loco omuino necessario
maneat et quiescat, cum alioquin ipsi assignent causam, quamobrem
terra omnino necessitate stet in medio, si autem quispiam occurrat inquiens
ignem natura in medio consistere, is nullam huius sententiae
 causa necessitatem habebit; terra autem num in medio natura quiescat,
id etiam isti fatentur. etenim non quia ipsi assignent causam, ob quam
terra in medio natura quiescat, ideo inquiunt eam in medio natura quiescere
(non est etenim rationi consonum, ut dicamus absque causa aliquid
inveniri, vel quod natura absque causa aliquid sit), ponamusque
 eam in medio manere, quemadmodum re vera manet, sed quam ob
causam id omnino fuit, cum veram quietis causam minime assignet?
 

 
quod vero inquit, hoc nec necessavio nee vere conclucli posse, quoniam 
convellitur confriugiturque capillus, qui teuditur, non recte
dictum est. primo enim vel propria in universum separatio ibi non
est, ubi capillus dirumpitur; deinde capillo quoque non contingit
 dirumpi, quamdiu eius similitude remanet, sed quando ad dissimilitudinem
commutatur; firmo autem hoc eodem termino manente
nullo modo dirumpetur. quod autem dissimilitudinis causa fuerit,
divisio sane ac diruptio est, quemadmodum ad sensum videmus;
non enim secundum similitudinem tantum capillus invenitur. quare
 consentaneum est, ut dirumpatur. <sane> sermo <verus esset>, sit
dissimilitudinem in positu terrae vel in figura eius apparere, quemadmodum
in capillo ad dissimilitudinem transmutatio apparet, quando
futurum est, ut dirumpatur. hoc autem si ex naturae necessitate proveniret,
terrae permanentiam utique praecederet. etenim si a quopiam
 non commutabitur, ob hanc causam semper eodem modo manebit. 
 Sed [illud quoque] mirum est eos motuum eorum causas
non quaerere, recte siquidem fecissent, si percepissent eorum
aliud alio natura moveri, in tantum ut iutellexissent, aliud alium
locum natura possidere, adiuncta vero causa, quae est praeter naturam.
 haec itaque adversus eos ait, qui terram in medio natura manere
asseruut, et sic huic causae amplius aliam adiungunt — id quod
inanimatis tantum rebus, quae naturam non habent, convenit. 
 Atqui ut quaestioni satisfactum sit, ait adversus eos, qui fatentur
terram in medio natura manere, sed secundas causas huic addunt:
 cum haec consentanea non sunt, tum id, quod isti afferunt omnino
quiescere oportere in medio id omne, quod nihilo magis
hue quam illuc ferri deceat, verum absolute non est. non
enim ob banc causam, quia nempe nihilo magis hue quam
illuc ferri deceat, necessario omnino eonsonum erit, ut quiescat,
 sed quoniam nihilo magis hue quam illuc ferri decet, ad
omuem locum movebitur. etenim si id quiesceret ac maneret,
cui non convenit hue moveri, ob hoc quidem ideo non
quiesceret, sed alia de causa ex accidenti, quoties in omnem
partem fertur secundum accidens, cum nihilo magis hue quam illuc
 ferri deceat; siquidem quemadmodum huic non convenit, ut magis
huc quam illuc feratur, ita rationi magis eonsonum non est, ut in
omnem partem feratur, quam uno in loco maneat. praeterea ex
eodem sermoue oppositum omnino deducitur, ut magis nempe
quiescat, quam in omnem partem feratur. etenim cum ad loea
 

 
movebitur, non movebitur totum, adeo ut secundum se totum ad 
singula loca moveatur — hoc enim fieri non potest — verum id quidem
tunc erit, cum ceite divulsum atque in partes di visum fuerit. convenit
enim, ut haec ratio de igne quoque dicatur. si imaginemur
 eum esse in medio, convenit, ut in banc partem moveatur,
cum eandem ad extrema signa rationem babeat, cumque
nihilo magis hue quam illuc ferri deceat, in omnem partem movebitur,
sed non totus ad unum locum movebitur, sed media eius pars
(exempli gratia) versus caeli medietatem movebitur, veluti tertia
 versus tertiam et quarta versus quartam eius partem feretur,
eademque ceterarum partium erit proportio. non enim omnes eius
partes ad duas lineas cientur, siquidem insectilia corpora non sunt,
nec punctum. idque ex sermone de similitudine necessario
contingit, videlicet ut, si terra in omnem partem moveretur, non secundum
 se totam, sed secundum eius partes in omnem partem moveatur;
verum ut absolute quiescat, id, quod non magis hue quam | 
illuc ferri deceat, id non magis ex sermone de similitudine continget,
quam ut in omnem partem feratur. atqui contra id paulo
ante disseruimus, hoc nimirum dictum non esse de omni re absolute,
 adeo ut pro eo quoque sumatur, quod natura sua semper etiam
movetur, verum quidem pro eo sumitur ac dicitur, quod suapte natura
quiescit, sed moveri etiam potest, hoc est, quod natura
quiescit, si ei simile fuerit, quod ipsum ambit, dictum est itaque
consonum esse, ut quandoque quiescat; igitur non ex accidenti,
 sed per se quiescit. atqui pluribus etiam rebus contingit, siquidem
dissentaneum uou est, ut in eius cognitione afferat sermonem,
perinde ac si ex accidenti extitisset. dicere autem eam in medio
hac de causa mauere, quoniam hie locus naturae eius est aptus,
eius sermo est, qui ad perfectionem onem pervenit, deficit autem in
 addendo causam, cur hoc verum sit; veluti si quispiam dixerit hoc
agere in hoc, vel agere, antequam hoc natura ei insit, idque quoniam
pluribus rebus convenit, falsum hoc utique inveniretur. 
 Alius autem sermo est sermo sophisticus, tametsi prima fronte
persuasibilis videatur. ait enim: ut autem aliquid, si densius
 fiat, ex magna in minorem mensuram pervenit (?), sic etiam
ex minore in maiorem iterum venit, cum tenuius fit. terra
igitur quin moveatur, quando tenuior fit mollitudinis cuiusdam
causa, nemo prohibet propter eum sermonem, qui a simili ducitur.
verum quispiam dicere posset, inde quod terra in inclinationis
 similitudine existit, quid prohibebit, quin tenuior fiat cum mollior.
 

 
redditur, cum nihil quoque prohibeat, quin ob incliuationis 
aequalitatem moveatur. verum quidem aliis de causis haec
necessario prohibentur. siquidem non ait, quemadmodum propter
inclinationis aequalitatem non moveatur, vel aliud quippiam
 operetur, quicquid illud sit, sic neque, si terra rarior fiat,
ob eius mollitudinem remanere, quin in medio quiescat, donee ad
alteram duarum extremitatum declinet. atque in universum convenit,
ut ex sermone intellegatur terram ad alteram duarum extremitatum
ob eius inclinationis aequalitatem non incliuare, sed
 ipsam non esse minoris mensurae, nec rariorem fieri et in maiorem
mensuram reverti, etsi nihil ex his ei contingat. quae igitur de
terrae figura, quiete et statu existimarunt, haec sunt,
quae retulimus. 
 Nos autem primum dicamus, moveaturne, an quiescat?
 alii enim (quemadmodum diximus) terram moveri existimarunt,
quorum nonnulli (ut Pythagorei) circa medium verti aiunt, nonnulli
vero eam in medio moveri et (quemadmodum in Timaeo
inquit Plato) circa sui ipsius centrum ferri. fieri vero non potest,
ut ipsa moveatur. etenim si feratur, sive sit circa medium, sive in
 medio, motu, qui fit in orbem, praeter naturam movebitur; alioquin
eius partes natura eo motu non moverentur, qui per rectam
lineam fit. at si praeter naturam moveretur, ipsa etiam perpetua
non erit; mundi autem ordo perpetuus est: terra igitur praeter
naturam non movetur. at motu recto, qui natura ei inest, non movetur,
 non movetur igitur omniuo. 
 Praeterea corpora, quae in orbem feruntur, sicuti vagantes
stellae sunt, [duplici motu moventur.] etenim si inhaerentium stellarum
orbis non moveretur et terra moveretur (testantur id sidera,
quae nobis perspicua sunt), vagantes igitur praeter primum motum,
 qui ab ortu ad occasum etiam fit, si propter inhaerentium orbis
motum vel propter motum terrae sit, ab occasu ad ortum diversis
motibus ferri conspiceremus: motu nempe, qui secundum longitudinem
fit, qui est ab eo separatus (quandoquidem ipsae faciunt
ἀποκατάστασιν in motu secundum longitudiuem), nee non etiam motu
 ex accidenti simul — motus vero, quem in longitudinem habet, errantibus
stellis inesse aperte videbitur; atqui motus ex accidenti,
qui est ibi, propter motum terrae ponitur esse — itaque colligitur
duos motus simul terrae <quoque> inesse, eum nempe, qui ex
ad ortum fit, et qui ex accidenti. quare omnino sequeretur, ut
 

 
occasus et ortus iuerrautium stellarum in finitore essent diversi. 
hoc autem non videtur fieri, itaque sermo, qui fingit, quod
terra movetur, non sufficit. hoc igitur, quod extra contiugit, propterea,
quia apparet [Vasorah] simul atque hoc loco ponit deinde, terrae
 causa eum motum, qui vagans dicitur, ex accideuti esse. 
 Praeterea motus uaturalis partium terrae et eius
totius in medium fertur, cumque ad medium instituatur, erit
rectus, motus vero rectus finem habet; atqui | cum fiuis motus 
sit quies, hac igitur etiam de causa terra quiescet. no enim semper
 per rectam lineam movebitur; quies autem, ad quam motus eius instituitur,
perspicuum est, quod medium existit. insuper nee etiam
in circulum movebitur, quandoquidem circularis motus eius
naturae aptus non est. dicamusque, si quaerat quispiam,
cum utrorumque, terrae nempe et universi, idem sit
 medium, ad utrum ea, quae gravia sunt, feruntur?
utrum quia universi medium est, [an eo quod terrae? necesse
est autem ad medium mundi locum;] etenim levia, et ignis
etiam, quae opposito motu ac gravia feruntur, non utique
ad extremum terrae finem, sed ad huius universi fiuem feruntur.
 itaque consonum est etiam, ut corpora, quae ad medium feruntur,
ad huius universi medium deveniant. accidit autem, ut idem
sit terrae medium et universi; quare cum in medium universi
fertur, ex accidenti in medium terrae fertur. hoc autem contingit,
si huius universi ac terrae medium unum et idem sit. ferri vero
 gravia in terrae centrum ac universi centrum hinc sciri
potest, quod ea non moveantur iuxta invicem — hoc est secundum
aequalem distantiam; cumque aequaliter moveantur, non
poterit eis inesse nid ordo multiplex — verum semper in universi
medio congregabuntur: igitur terrae et universi centrum idem erit.
 similes anguli hoc est aequales, qui ex eis ipsis, quae super eos
protrahuntur, similes circulos faciunt; si minus, afficientur iuxta invicem,
hoc est secundum aequalem distantiam. et quoniam in loco, ad
quem unumquodque corpus natura movetur, in eo etiam quiescit,
et terra ad medium natura fertur, in medio igitur terra natura
 etiam quiescit. dicit ob eas itaque causas, quae expo sitae
sunt, et quod ea corpora, quae vi iaciuntur, etiam si sine
 

 
fine iaciantur, ita ut longum spatium peragrarent atque id ad 
multum tempus, cum tamen deovsum labuntur, in eandem terrae
particulam decidunt; si vero terra moveretur, non ita in eandem,
sed in aliam particulam laberentur. haec autem sententia vera
 est, sed causam non affert, quamobrem terra non moveatur; at
ostensum fait ipsam non moveri. quare cum huius sententiae
sensus talis sit, subdidit et inquit: perspicuum est terram
extra medium quoque non moveri. nec dixit, quamobrem
extra medium quoque non moveatur, tametsi ita deinceps prosequatur,
 quasi ex his, quae dicta sunt, causa st perspicua; statim
vero eius quietis causam hunc in modum disquirere conatur: 
 Si enim terrae partes undique ad medium ferantur,
ac unicuique natura praedito unus insit naturalis motus, fieri
igitur non poterit, ut quaevis terrae pars sine vi a medio
 feratur; alioquin duos sibi invicem coutrarios motus possiderent,
cum natura altera earum ad medium, altera vero a medio moveretur.
et quod de eius partibus dicitur, de tota etiam terra dicatur.
perspicuum est igitur, quod neque etiam terra secundum se, sine
alicuius impellentis vi, quae eam pellat, quemadmodum nosmet ipsi
 membra nostra compellimus, poterit (me Hercule) a medio ferri.
quare si a quopiam non pellatur, donee a medio feratur, ipsa non
movebitur ac uecessario in medio quiescet. rationem itaque, quamobrem
non moveatur id, quod non movetur, Aristoteles reticuit
nec de ea disseruit, sed dixit tantum ipsam non moveri, cum tamen
 praemisisset dixissetque id se nobis fore demonstraturum. 
 Haec etiam res mathematicae confirmant, cum hac
tantum ratione salvantur, ea quae videntur, dum figurae mutantur,
quae secundum astrorum ordinem innovantur, si terra quiescat. per
haec autem dicere vidt: dum figurae stellarum earumque ad invicem
 proportio mutantur, quibus earum ordo determinatur, non
custodirentur nec servarentur ea, quae nostris sensibus sternuntur,
nisi terra quiesceret. quandoquidem si proportio, quara ad invicem
habent, semper una atque eadem esset, nibil certe prohiberet, si terra
moveretur, quin aequales semper quemadmodum stellae etiam inhacrentes
 videreutur. ac terram quidem in media mundi sede locatam
esse, in eaque manere neque moveri, cum in ea extiterit, sed cum
ad medium fertur, iis, quae modo retulimus, dicta sint satis. 
 Deinceps de eius figura, quod sit rotunda, disserit. in hoc autem
primo texitur demonstratio ex eo, quia unaquaeque eius pars
 pondus habet, quousque ad medium feratur, ac ea non habet pondus.
 

 
cum ad medium pervenerit. et quae hac de re dicuntur, recte 
quidem dicta sunt, ceterum, inquif, convenit, ut perpendamus declaremusque:
si minor pars a maiore pellatur, non demovetur
nec quasi fluctuat, dum movetur, sed comprimitur et recedit, perinde
 quasi corpus omne, quod | cougregatur, aequaret id, quod iam 
praecessit. postremo inquit: necessitas autem, quamobrem terra
globosa sit, convenit ut intellegatur, ac si eo modo fieret, quo
etiam nonnulli physici ipsam asseverant ortam esse, et cum ea
etiam muudum, quatenus huic quidem iuxta nostram sententiam
 additur, ipsam nempe naturali tantum generatione ortam esse, non
autem vi, quemadmodum physici illi afterebant. id enim, quod magis
congruum magisque consentaneum est, non ponunt, generationem
videlicet natura, non autem vi existere. ac nobis in mentem venit
secundum quandam mathematicam formam ipsum de ingenito
 disseruisse, cum pro hypothesi statuerit eam ortam esse, quae
tamen genita non est. et tametsi huic positioni PIatonis sententia
reluctetur, quatenus ponit mundum esse genitum ac ipsam generari,
nil minus audi (quaeso), qua ratione fieri debeat, si terra generetur,
cum sit potentia gravitate praedita, Aristoteles ait, videlicet
 quoniam ipse non enumerat gravitatem nisi potestate; si enim gravis
actu extitisset, in medio inveniretur in eoque collocata uec certe
adhuc foret genita. sed evenit, quaudo haec gravia ex potestate in
actum feruntur, ut re ipsa gravia sint, cumque actu gravia evaserint,
ab omnibus iis levitate praeditis corporibus secernuntur ac
 separantur, quae circum illa consistunt, nec non undique ad medium
revertuntur. sive enim hae partes distinctae, quae numero magnitudineque
aequales existunt, iuxta eandem similitudinem ab extremo
aeris ad medium commeent, sive non modo eadem similitudine,
sed aliquo alio modo et (ut res tulerit) numero magnitudineque
 aequales non sint, nil miuus idem facient. atqui per idem facient
intellego, efficere, ut corpus, quod in medio coaugmentatur, rotunda
figura praeditum sit. undecunque enim ex superiore aere in medium
partes congregentur, omnino consonum exit totum corpus, quod ex
illis constituitur, omni ex parte omnique modo aequale existere.
 siquidem undecunque partes undique aequales pellantur tanganturve,
ac iuxta eandem similitudinem in medium pellantur, et id,
quod pellitur, alterum supra alterum non pellatur, omnium partium
unaquaeque corporis, quod fit, aeque a medio distet necesse
est et haec est proprietas sphaerae. sin vero non similiter congregentur
 partes, nihil ad rem intererit, quin corpus, quod ex partibus
 

 
constituitur, rotundum sit, quaudoquidem cuiusvis ponderis earum 
partium, quae congregantur, inclinatio ad medium est. maior enim
pars minorem ad medium impellit; haec autem eo usque cogitur,
quo usque aliam minorem partem impellendo attingat, donec aequales
 potentiae pellantur ordinataeque ex omnibus oppositis lateribus in
oppositum, siquidem omnes partes ad medium inclinant. haec autem
minor pars cadentem ac prohibentem sustinet eamque prohibet
quoque, ne tangat prohibeatque. nihil vero ad rem interest, hoc
sit penes centra vel id, quod longe distat; partes namque ad id
 moventur, hoc est ad duo latera, donee ex omnibus partibus, perinde
quasi ponderatae essent, aequale pondus inveniatur. et haec est proprietas
sphaerae. 
 Quod enim quispiam quaerere potest, [eandem] habet explicationem.
si enim terra medium mundi locum teneat et multo
 mains pondus ad alterum hemisphaerium addatur, perspicuum est
terrae medium, praeter centrum huius gravitatis, aliud medium
existere. necessario igitur non contingit, ut per se terra [in medio]
maneat. si enim foret parata, ut in medio quoque maneret, maneret
nunc etiam, donee pondus alterius hemisphaerii ad medium evolaret,
 quando tota terra una cum suis partibus movetur. 
 Istam quaestionem dissolvit, cum dicit: consonum est autem, ut
consideremus, quemadmodnm censeamus, dum dicimus omnem magnitudinem
ad medium ferri. hoc siquidem non dicimus, quasi
omnis magnitudinis fini conveniat, ut centro huius totius aequalis
 sit, sed hoc erit (?) neoesse: si terra per se spbaera una existat, vel
sit secundum eius magnitudinem, eo modo, quo ipsa nunc est per
se, et maius pondus alteri hemisphaerio addatur, quoniam omne
illud pondus, quod fuit terrae adiunctum, necessario fertur et ad
medium deducitur, omnino igitur necesse est, ut universa terra ad
 id feratur, siquidem ab initio convenit, ut huius totius medium sit
et ad id tantum is motus deferatur, qui modicus est. nec dubium est
eam nullo modo moveri, verum plurimo motu non cietur, siquidem
media ponderis profunditate movebitur, quod ei adiunctum fuit. convenit
autem, ut mente concipias ac statuas eum affirmare terram moveri,
 quaudocunque | eius inclinatio non erit aequalis, ac quiescere, si 
 

 
inodo eius medium Imius totius medium esse sumatur. nihil vero 
interest, sive hoc dixeiit, sive ita pronuntiaverit: quando simile
simili clauditur, si in eius medio ponatur, quiescet — idque est
quod destruere conabatur — siquidem eius sermo rationi huius sermonis
 congruit, tametsi in verbis dissimilis videatur. audi, quod
dicit: ita sive tola alicunde ferebatur [sive] secundum eius
partes singillatim, ad hoc feratur necesse est, dum aeque
omni ex parte medium teneat; quibus sane nil aliud intellegi
voluit, nisi quod nulla sit alia eius mansionis causa, nisi aequalitas
 inclinationis, obliquitas videlicet ac eius similitudo. 
 Sive [ergo] orta est, hoc modo orta est; sive aeterna
semper invenitur, eodem modo se habet, quo si orta [principio]
orta esset. hac itaque ratione terrae figura globosa
est et quoniam id, cuius ambitu continetur, globosum est idemque
 medium utrorumque extiterit; quare lineae, quae ab eisdem angulis
prope centrum existentibus ad duas planicies egrediuntur, planiciem
nempe corporis terram ambientis et planiciem ipsius terrae, similes
erunt. necesse est autem, ut una cum centro anguli sint, siquidem
motus in oppositum et aequalem distantiam <παρ᾿ ἂλληλα> non fertur.
 aut igitur terra rotunda est, aut si vere rotunda ob montium
ascensum et vallium descensum et reliqua, quae eius superjiciei ac-
cidunt, non erit, suapte natura eam figuram habet, qua ita circumdatur,
et ob hanc rationem dicetur rotunda, unaquaeque enim
res talis dicenda est, qualis naturalis eius dispositio vult esse et
 qualis est, non qualis contra naturam propter ea, quae sunt extra,
et sic nostro intellectu concipere poterimus terram esse rotundam.
praeterea etiam ex iis, quae sensu animadvertimus, intellegi potest
terram esse rotundam. etenim lunae defectiones fiunt, cum luna
in terrae umbram incidit; linea enim, quae lucidam lunae partem
 ab obscura distinguit, semper contingit, ut semper sit curva; haec
autem linea ea est, qua luna a terrae umbra dividitur. palam
itaque est umbram ipsam esse rotundam, quouiam terra rotunda
est. etenim necesse est, ut umbra sit rotunda, quemadmodum re vera
est, <aut> cylindri figura <κυλινδροειδής>. etenim
 vespere sat non est, ut sit rotunda, cum lunae figurae non aliter ac
ipsa luna divisiones habeant omnes; ipsa enim curvam sectionem
recipit, eam nempe, qua in duas dividitur partes. 
 Nec quod supra in aere est, quod lumen recipit, semper idem
non est. atqui ipsa luminosa est. in defectionibus autem rotundam
 

 
sectionem tantum recipit, qualem κυρτήν nomine significant 
— est enim figura arcus similitudinem referens —; ipsa enim
quando lucidam eius partem convertit, a figura terrae rotunda
dissecabitur. hoc autem de eius sectione non dixit, quasi ab umbra
 terrae innovetur, sed ob terram quidem ipsam, dum ei obicitur, id
ea ratione innovari affirmavit, qua in solis defectu, dum luna soli
obicitur. idem contingere solet, si luua terrae umbra superior inveniatur,
videlicet quod ipsa ei obicitur; verum defectum non efficit. 
 Praeterea ex astrorum contemplatione non solum
 perspici potest terram esse rotundara, sed, cum diligenter
consideres, nee maiorem magnitudinem sortitam esse quam ea sit,
qua stellis comparatur. cum enim ad meridiem vel septentrionem
progredimur, semper utique nobis aliae stellae oriuntur, aliae vero
occidunt. ratio autem, qua terrae figura sit rotunda, hinc potissimum
 colligitur, quoniam nempe diversae stellae semper appareant;
etenim si terra plana esset, ubique eaedem prorsus stellae eademque
configuratione viderentur. quod autem magna non sit, eius ratio
ex eodem desumitur. nobis namque modicum terrae spatium
peragrantibus quaedam stellae apparebunt, quae antea minime videbantur,
 quoniam, cum hoc spatium transyredimur, <alter> fit
si vero terra magna mole esset praedita, eius finiens circulus maguus
quoque extitisset. partes enim maguae magnorum motuum (?)
sunt veluti superficies, quemadmodum partes magnorum circulorum
veluti lineae rectae existunt. atqui quatenus veram hanc sententiam
 existimant (nempe terram non esse ampla magnitudine praeditam),
si is locus, qui columnis Herculis finitimus est, loco, qui est circa
Indiam, coniungeretur et hoc modo mare unum esset, non recte
dicunt haec loca esse coniuncta; arbitrantur enim terram esse
maiorem, quam ut possit hoc tantum copulari. ii vero, qui coniuncta
 ea affirmant, hoc plane existimarunt, quoniam elephantorum
genus in duobus lateribus simul erit, quasi id penes eos ob horum
duorum locorum affinitatem necessario contingat. in | verbis 
quoque dubitatio quaedam invenitur ex altera parte, quae attendi
nou debet, nec non etiam Alexander eam reliquit. quin etiam si
 mathematicis rationibus terminum terrae iudicabimus ac illis eam
comparabimus, ex hoc etiam convenit existimare ipsam esse rotundam,
ac Mathematici ipsi prodiderunt talem figuram fuisse adeptam
eiusque molem parnam esse, si cum astrorum ceterarumque
superiorum mundi partium magnitudine conferatur. quibus omnibus
 de causis perspici ac intellegi potest terrae figuram esse rotundam
 

 
ac omnes partes, quae poudus habent, ad medium ferri, inter 
quas erit terra, quemadmodum dixi. hoc siquiden modo similitudinis
causa motus gravis, omni ex parte consimilis, ad medium extiterit,
titerit, ipsa autem, si comimilis non est, ad idem medium semper
 impellitur, donec totam ad inclinationem aequalem revertatur. 
 Finis
Libri Secundi de Caelo et Mundo.

DE CAELO ΕΤ MUNDO 
LIBER TERTIUS
CUM THEMISTII PHILOSOPHI COMMENTARIO
MOYSE ALATINO MEDICO HEBRAEO INTERPRETE. 
 Cum huius libri, qui de Caelo et mundo inscribitur, tractationem
Aristoteles incepisset, statim declaravit ideo sermonem de
caelo in hanc ingredi speculationem, quoniam de eo pertractare
intendebat, cuius ordinis naturalis contemplatio existit. cumque
praecedentibus duobus libris tractationem de Caelo absolvisset ac
 postremis his duobus de quatuor elementis vellet pertractare, (siquidem
omnis naturalis speculatio ac praecipua eius pars circa
haec versatur) rationi igitur consonum erat, ut ad illorum tractationem
regrederetur. quamobrem ait: 
 Quoniam de primo quidem caelo, nempe praestantiore, et eius partibus,
 quae octo sphaerae sunt, tametsi plures <quam> octo esse dicantur,
in praecedente sermone satis nobis explicatum fuit, praeterea etiam
de astris, ex quibus constent, corpore videlicet nobilissimo, ex
quo et ipsum constat, quaeque ac qualis eorum natura sit (siquidem
et vitam et voluntariam actionem participant ac figuram rotundam
 habent et reliqua, quae de illis antea meminimus), et cum non
tantum caelum ex naturalium rerum numero sit: relinquitur igitur,
ut de ceteris rebus naturalibus sit nobis disserendum. eorum
enim, quae natura esse dicuntur, partim essentiae sunt,
partim opera et affectiones earum, quarum sane aliae simplicia
 corpora sunt, aliae vero composita. simplicia autem
[voco] , ut ignem et terram, quaeque eiusdem sunt, cuius
haec, generis, praeterea etiam et quae his simpliciora sunt, ut
caelum secundum se et mundi partes — per mundi vero partes et
Stellas et orbes praestantiores intellego; haec etenim tametsi simplicium
 omnium non sint, alicuius tamen eorum, nempe quinti sunt
elementi — praeterea et quae ex his conflata sunt, ut animantia

 
et plantae et membra eorum et partes. affectiones 
autem et opera motus uniuscuiusque elementorum sunt
et aliorum, quae ex illis constituuntur, quorum causae haec
elementa sunt — et ipsa causae illorum, quemadmodum causae
 effectrices, formales, vel finales — sed quae vi sua ita sunt, ac
eam potentiam habent, qualis est potentia raateriae; praeterea
et eorum inter se mutationes. et quoniam ea contemplatio,
quae de uatura est, circa corpora corporunnpie affectiones ac illorum
principia versatur, secundum quod naturali speculationi convenit,
 ut iis principiis se induat, perspicuum est omnem naturalem
tractationem in corporibus versari. [omnes] enim naturales
essentiae aut sunt corpora, aut cum corporibus sunt,
quemadmodum perfectiones, quae naturales quidem essentiae sunt,
corpora tamen non sunt, sed cum corporibus existunt. pa lam est
 autem ex iis, quae in Physicis dicta sunt, naturam id esse, cui videlicet
initium motus per se inest; haec autem corporum dispositio existit.
idque manifestum est etiam per ea, quae inductione antea
retulimus. 
 Cum autem in eo, quod proximo hunc praecedit, libro de
 primo, hoc est de quinto, elemento, deque iis, quae ad id spectant,
dictum sit, reliquum est, ut de duobus existentibus elementis disseramus.
ea autem voco duo elementa, quatenus alterum suapte natura
sursum, veluti iginis et aer, alterum vero deorsum, sicuti terra
et aqua, natura fertur. cum autem probasset, quod eo, quia contemplatio,
 quae hoc in loco habetur, naturalis est, ideo etiam convenit,
ut elementorum quatuor causas dignoscamus: | perspicuum 
est (inquit), quoniam haec ars de ortu et interitu est, consentaneum
esse, ut de bis duobus quoque disputeraus, uum videlicet ortus inveniatur
nec ne. nam aut ortus non est omnino, aut si est,
 non nisi in his tantum quatuor elementis et iis, quae ex
illis constant, cernitur; etenim non nisi in substantia duorum
corporum deprehenditur, non autem in quinto corpore aut in iis,
quae ad id spectare dicuntur. 
 Philosophi quidem anteriores, qui de veritate disseruerunt, inter se
 ipsi in hoc discreparunt. per philosophos autem, qui de veritate
disseruerunt, eos intellegit, qui veritatis rerum tantum indagandae
gratia philosophiae operam navarunt, et non propter aliud quippiam,
quemadmodum ii, qui circa moralia philosophati sunt; finis enim
moralis philosophi propter veritatem quidem non est, quae in rebus
 indefinitis consistit, sed omnis eius conatus circa id tantum ver-
 

 
satur, ut bonum nempe illud assequatur, cuius gratia Veritas in 
iis disquiritur. 
 Philosophi itaque, qui antea (?) de veritate disseruerunt,
et huic nostrae, quam hoc tempore afferimus, sententiae
 non consentiunt, et inter se ipsi discreparunt.
nostra autem, quam hoc tempore afferimus, sententia est ortum
atque interitum non omnibus in rebus inveniri, sed in quatuor
tantum elementis atque in iis, quae ex illis constant, horum
autem nonnulli ortum [et interitum] funditus sustulerunt —
 nihil enim eorum, quae sunt, oriri aiunt vel interire — nonnulli
vero ortum omnibus rebus accommodarunt. atqui prioris sententiae
auctores, quoniam ortum non posuerunt, minime nobis satisfaciunt.
verum alterius sententiae auctores neque etiam videntur
nobis recte sentire, quandoquidem omnibus in rebus ortum omnino
 esse volunt. nec etiam consentiunt inter se, quandoquidem primae
sententiae auctores ortum in nulla re inveniri asserunt, auctores vero
alterius sectae oppositum statuerunt; dicunt enim ortum in omni re
inveniri. ii vero, qui ortum in universum sustulerunt, Melissus
et Parmenides fuere, quos veluti captivos ducere conabimur ad
 oppositum illius, quod velint. siquidem hi, quoniam incorporeas
tantum essentias posuere, forte res sensibiles essentias non vocarunt;
illae vero cum substantiae sint sublimioris, non corpora, ortum non
admittunt; idem rebus sensibilibus quasi attulerunt (?). viam autem invenire
possumus, ut sermo eorum intellegatur. etenim etsi, quae
 de aliis dicunt, praeclare dicta sunt, haec certe non ex naturae arte
existimandi sunt dicere. esse enim naturas quasdam, quae
ortae non sunt, et quae omnino immobiles, etsi in hoc recte
dicant, hoc tamen dicere alterius artis, metaphysicae nempe disputationis,
est proprium. non esse autem physice locutos vel hinc
 intellegi potest; physicae enim speculationis non eat, si res, de
quibus disputatur, non genitae ac immobiles sunt, convenit autem
ut ea ratione sermo intellegatur, quatenus nempe ilia causa adiungitur,
cuius gratia ea, quae <in>corpories maxime congruunt,
setisibilia transtulerunt; hoc autem (inquit) contingit, quia nihil
 aliud praeter sensibil<ium> substantiam inveniri
alia vero ex parte recte sentiebant, siquidem convenit, si
qua esse debet cognitio ac scientia eorum, quae sunt, ut naturae
quaedam ingenitae atque immobiles inveniautur. cognitio
namque et scientia de iis non est, quae variis temporibus varie se
 

 
habent, setl de iis, quae semper eodem modo se habent, quae 
quidem ingenita posuere; atcpie res, quae sub seusum cadunt, imaginariae,
illa vero tantum entia dicuntur. etenim ea tantum, cum
semper eodem modo sese habeant, entia appellantur, sed res sensatae
 ut entia dicantur, non est necesse; existimantur quidem esse, sed
re vera entia non sunt — aliae enim post alias oriuntur — hae vero
entia non sunt, sed illa entia dicuntur, quae corpora non sunt. 
 Illi igitur, inquit, res omnes esse ingenitas existimabant. alii
vero nonnulli in alia, quae huic contraria est, fuerunt
 sententia. etenim nullam rerum ingenerabilem esse dicunt, sed
oriri [omnia]; sin autem aliquando orta sunt, eorum partem
semper sine interitu manere, partem rursus interire. in
his fuere sectatores Hesiodi, deinde ceterorum etiam, qui
primo de natura disputarunt. alii quoque sunt, qui omnia
 oriri labique dicunt, nihil autem stabile esse, positam vero
tantum naturam permanere, ex qua res genitae constant; quoties
enim baec erit natura, et aliae erunt dispositiones. quidam enim
omnium rerum materiam aquam esse voluere, alii terram, alii vero
aliud quiddam esse posuere; quod placuisse cum plerisque aliis,
 tum Heraclito Ephesio videtur. qui sane si hoc modo de re omni
absolute decernerent, nemo quidem eorum sententiam admitteret;
verum | si iis de rebus tantum, quae sub sensum cadunt, hoc 
decrevissent, dissentaneum forte non erit, ut a veritatis scopo non
deviarint. 
 Deinde dicit: sunt et alii nonnulli, per quos Platonem intellegit,
ob ea quae in Timaeo retulit. 
 Modo autem intendit contra hos sermones disputare; aliorum
enirii impugnatio <aliis in locis> apparebit. facile autem est videre,
quae contraria probatis mathematicorum artibus iis dicere et disputare
 contingat, qui haee affirmarunt, quamquam aequum erat,
postquam ea in medium adduxerunt ac tales sermones obligarunt,
quibus matbematicorum fundamenta tolluntur et destruuntur, aut
horum fundamentorum principiorumque nihil amovere, aut si in
universum ea convellere ac subvertere velint, veris ratiouibus ea
 convellere. qua autem ratione matbematicorum fundamenta ac principia
hic sermo subvertat, nempe in quo dicitur corpora ex superficiebus
conflari, et quot dissidia ac fatuitates ad eiusmodi sermonem
hic necessario subsequantur, utpote alias ah ipso demonstrata, in
praesentia relinquit, de hoc enim eo in libro Aristoteles pertra-
 

 
ctavit, quem de insectilibus lineis edidit, eum nempe, quern nonnulli 
Theophrasto ascribunt. deinde cuivis in promptu est has
fatuitates intellegere. hac enim ratione omnino sequeretur, ut res
dividuae ex individuis rebus constarent, ac ea, quae crassitudinem
 habent, ex iis, quae eadem destituuntur. praeterea etiam omnino
sequeretur, ut nec divisio in immensum procederet, nec omnis magnitudo
esset partibilis, neque sectio omnis super duas lineas in duas
fieret medietates; quemadmodum lineam ex punctis numero segregatis
componi ob hanc etiam causam sequeretur; neque etiam ea
 omnia, quae haec praecedunt, ex quibus initium sumunt, nee demum
principia ipsa mathematicorum subsisterent. quod autem demonstration
(?) (quemadmodum diximus) ea incommoda eos sequantur,
qui corpora ex superficiebus conflant, nec non etiam mathematicis
principiis adversentur, id sane Aristoteles silentio praetermisit, nec
 de eo ullam mentionem fecit; hoc vero naturali divisione explicare
intendit, ex ea ratione, quam in medium affert. cum enim mathemathica
(quemadmodum ipsemet ponit) ex detractione dicantur
— etenim si et materia et corporeae affectiones abstrahantur,
quod reliquum est, trina tantum dimensione praeditum
 quadam cum forma existit, idque mathematicum corpus dicitur —
cum naturalia vero ex additioue dicantur — si ei namque,
quod trina dimensione praeditum est, durities, caliditas, frigiditas,
motus et quae eiusdem sunt, cuius haec generis, addantur, ex hoc
naturalis corporis qualitas conflatur —: mathematicum igitur corpus
 naturalis corporis ambitu clauditur, cum eius finis existat,
verum non ita e converso res se habet. omnia igitur incommoda ad
eos etiam sequuntur, qui corpora ex superficiebus conflant mathematica
divisione. 
 Perspicuum est autem, inquit, ad eum sermonem, in
 quo dicitur corpora ex superficiebus conflari, necessario
consequi, ut partes lineae non sint lineae, an autem hoc dissentaneum
sit, in Naturali Auscultatione expositum est. haec
incommoda in mathematica divisione sequuntur et ideo ordine
praecedit. 
 Cum autem, inquit, mathematica ex detractione, naturalia vero
ex additione dicantur, [multa] igitur inveniuntur, quae iis,
quae ex detractione dicuntur, <non conveniunt,> iis vero, quae ex
additione, omnino conveniunt. punctum enim (exempli gratia) individuum
est; ei igitur nullo modo quippiam inesse potest, quod
 

 
dividuum sit, si punctum individuum existat; in dividuo autem 
omnino quidem dividuum quippiam inest. et hac de causa affectiones
quaedam in eo deprehenduntur, quemadmodum caliditas, dulcedo
et quae eiusdem sunt, cuius haec, generis; punctum autem cum individuum
 absolute dicatur, in eo quidem haec minime inveniuntur,
verum in corpore, quod dividuum est, cernuntur. cuius rei causa
est, quoniam affectus duobus modis dividi potest, secundum speciem
aut secundum accidens. secundum speciem quidem, quoniam ex
affectione in affectionem commutatio fiet, qualis est mutatio ex
 caliditate in frigiditatem, ex albedine in nigredinem, ex mollitie in
duritiem, et similiter etiam in aliarum unaquaque. secundum accidens
vero, quoniam etsi affectus unus et idem specie maneat,
veluti si esset caliditas (exempli gratia) aut dulcedo vel motus,
haec etsi remaneant, id tamen, in quo inest, dubio procul ad corporis
 sectionem partitur. itaque incommodum, quod oos sequitur,
qui corpora ex extremitatibus conflant, ad naturalia spectat. 
 | Praeterea in iis est, quae fieri non possunt, ut, cum duae 
res sint, quarum neutra gravitatem habeat, ambae simul
iunctae gravitatem habeant. scite autem dictum esse opinor,
 ambas simul iunctas gravitatem habere, si enim totum diceremus,
forte quispiam occurrere potuisset inquiens, fieri posse, cum duae
res sunt, quarum neutra gravitatem habet, ut [totum,] quod ex
illis couflatur, gravitatem sortiatur, quemadmodum id, quod ex
materia et forma colligitur, quorum neutrum possidet gravitatem;
 id vero cum Aristoteles dixisset, omnem sustulit dubitationem, quae
hac in re contingere potuisset. sique fieri non potest (quemadmodum
diximus) cum duae res sint, quarum neutra gravitatem
habeat, ut ambae simul iunctae gravitatem habeant,
et corpora, quae sensu percipiuntur, vel omnia vel aliqua
 gravitatem habeant, ut terra et aqua: perspicuum est
igitur ea, ex quibus constant, gravitate quoque esse praedita. si
ergo ex superficiebus constarent, superficies etiam gravitatem haberent,
sique iis gravitas inesset, puncta etiam, ex quibus illae lineae constant,
gravia quoque extitissent; sed puncta gravitatem non habent:
 neque igitur lineae, nec etiam superficies gravitate praeditae sunt.
ex hoc etiam eadem ratione deduceretur, ut corpora quoque gravitatis
sint expertia; sed secundum existimationem gravia sunt — hoc
autem dissonum est — non igitur corpora ex superficiebus consistunt. 
 Atque in punctis nullam gravitatem inesse perspicuum
 est. quod enim grave, dividuum est; punctum autem di-
 

 
viduum non est, nee quod dividuum est, fieri potest, ut in individuo 
sit. an autem grave dividuum sit, hunc in modum doceri
potest, omne grave <gravius> alio et levius esse potest;
autem levius est et gravius, id leve et grave non est necessario.
 et quod eligibile est, aliquo eligibilius vel magis fugiendum
esse potest; <quod autem eligibilius est et magis fugiendum>,
potest, ut eligibile vel fugiendum necessario non sit. ex hac autem
sententia colligitur, quod plane et absolute dicitur, ex earum rerum
numero esse, quae finem admittunt. homo enim non dicitur comparatione,
 siquidem homo non dicitur magis comparatione ad alium
hominem, quodque eligibilius est altero comparatione, hand dubie
eligibile non est. pleraque enim sunt, quae, cum absolute
parva sint, aliis maiora sunt, queraadmodum eligibile etiam
aliquo eligibilius erit; quod vero eligibilius altero est, haud dubie
 eligibile non est; etenim morbus malo eligibilius quiddam est, absolute
autem eligibile non erit omnino. quibus praegustatis perspicuum
evadit, iuxta hypothetici syllogisimi ordinem, hoc modo sermonem
procedere. si quicquid penes nos, quatenus grave est et gravius
quoddam est, necessario pondeve quodam gravius esse dicitur, grave
 omne dividuum erit; atqui verum est assumptum, igitur et consequens.
omne itaque grave dividuum est; punctum vero dividuum
non est: ex hoc plane in secunda figura deducitur punctum grave
non esse, hie autem sermo verus est, sed ea ratione exstruitur,
qua illationis causam non habet. primo quidem quoniam propositio,
 quae de gravi dicebatur, quod alio gravius et alio levins etiam
esse potest, contingens est; item et ea, in qua dicitur, quod gravius
et quod levins est, fieri potest, ut grave vel leve necessario non sit;
dicere enim non est necesse potestate idem est ac dieere potest
esse, exemplum vero, quod in hoc deduxit, videlicet sieuti magnum
 maius erit, maius vero non omne magnum, ut necessarium
quidem ponitur, quatenus sermonem sensim disponit
postulatque, ut hoc modo intellegatur. deinceps, cum haec prius
disposuisset, quatenus positionem aceepit ad conclusionem minime
ordinatam nec ei accommodam, cum eam de hoc non dixerint, secundam
 illi adiunxit, non aliter ac si ei assentirent, eique consequens
adiecit, perinde quasi illud faterentur, ex eo, quod neque etiam
assumptum explicavit, quoniam ei non assentitur. etenim cum haec
conclusio, in qua dicitur omne grave dividuum est, eius consequens
sit, assumptum igitur natura tale erit: nempe quicquid grave est
 vel gravitate praeditum fuit, hand dubie necessario maius erit; id
 

 
autem assumpti loco dispositum non fuit, siquidem id poni non 
potest, sed eius loco hunc sermonem ordinavit: si omne grave gravius
est, quatenus supposuit id, quod quaerebatur. 
 Si itaque, quod grave est, idem est gravius, tunc ad id sane
 eius consequens subsequitur. at si ipsum quidem de hoc | tantummodo 
dicatur, nee eius consequens desumptum ad illud consequi
videbitur; non est enim consequens illius assumpti. assumptum
namque cum sit propositio, in qua dicebatur: si quod grave est,
quatenus gravius est, gravitate aliqua omnino mains erit,
 huius consequens erit: necessario omnino convenit, ut omne grave,
quod gravius est, dividuum existat. sique penes id, quod praedicti
antecedentis loco posuit, consequens ei accomodum sumpsisset,
nihil ex eo supervacaneum deduceretur; convenit enim, ut ex sermone
deducatur, non omne grave dividuum esse, sed si grave
 simul gravius est, dividuum existere. modo autem sermonem disposuit
et assumpti loco praefatam propositionem statuit, oppositam
vero propositionem consequentis loco sumpsit, nempe necessario
convenit, ut, quicquid grave est, idem et gravitate quadam mains
sit, quatenus in eo, hoc est in antecedenti, hoc iam fassus non est. 
 Verum neque etiam comparatio, quam retulit, recto ordine fuit
disposita; ea enim, in quae cadit comparatio et proportio, convenit,
ut sub eodem ordine comprehendantur, quemadmodum victor et
victus sub eodem genere continentur. quod vero absolute dicitur,
fieri potest ut comparatione ad aliud dicatur, et quod comparatione
 dicitur, fieri potest ut absolute dicatur. sint duae res (exempli
gratia), quae rectae dicantur, ea nempe, quae absolute recta dicitur,
et quae dicitur esse altera rectior; itaqtie ea, quae absolute recta
est, dicitur esse rectior altera, et quae rectior est altera, dicitur esse
absolute recta, siquidem perspicuum est esse altera rectiorem.
 idque apertius in dignitatibus dilucebit. felicitas namque (exempli
gratia) eligibilior est . . ., ac praeterea fortitudine eligibilior
est. ac in universum hoc iis in rebus tantum hoc modo procedit,
quae sub uno ordine comprehenduntur. inter ea autem,
quae sub eodem ordine non continentur, similem proportionem
 ac rationem non ponimus; non enim felicitatem malo eligibiliorem
esse dicimus, sed felicitatem quid eligibile, malum vero fugiendum
asseveramus. praeterea etiam non dicimus morbum malo
eligibiliorem esse, sed morbum paulo minus quam fugiendum fugiendum
asserimus; malum namque morbo magis fugiendum est. miserorum
 

 
namque (ut inquit Plato) nou est unus altero beatior, sed [miserior 
quidem]; praeterea dicit: duorum enim malorum non est unum
eligibile, sed magis fugiendum. si haec itaque hoc modo sumantur,
vere quidem dici non potent: quod scilicet comparatione dicitur,
 plane et absolute dici non posse, siquidem necessario convenit, ut,
quod comparatione dicitur, absolute etiam dicatur. cui enim absolute
non convenit quippiam, neque etiam comparatione ei conveniet;
etenim is magis musicus dici non poterit, qui absolute musicen
ignorarit. sed dici quidem poterit magnum ex eo, quod mains est,
 magnum non esse, tametsi (quemadmodum in Categoriis docuit)
eiusdem generis sint. atque invenitur aliquid comparatione, quod
absolute non est; si hoc enim (iuxta aliorum sententiam) in quantitatis,
illud vero in praedicamento relationis esset, poterunt nonnulla
comparatione inveniri, absque eo tamen, quod eiusdem ordinis esse
 dicantur. dulce enim dulcius est; subiecti quidem eorum ratione
in praedicamento sunt qualitatis, proportionis vero et comparationis
gratia in relationis praedicamento existunt. similiter etiam magnum
et mains; equidem magnum absolute in praedicamento est quantitatis,
sed ex eo, quod ad aliquid refertur, quando non absolute
 magnum, sed maius dicitur, in praedicamento relationis existit. ita
et rectum et rectius dicuntur. sed convenit, ut id modo relinquamus.
maius vero magnum absolute non esse, et similiter eligibile et quae
eiusdem generis sunt, hoc obscurum non est. magnum enim causa
magni non est, sed eius, quod maius dicitur; magnum namque et
 maius unum et idem plane non sunt, sed magnum magnitudinis
causa est, maius vero magni causa existit. etenim quemadmodum
magnum et maius unum et idem non sunt, tametsi inveniatur, ut
magnum maius sit, et sicuti etiam ad magnum sequitur magnum,
ita magnum, quod magni causa est, unum et idem non sunt, si vero
 in his comparationibus eodem modo res procedit, quemadmodum
dictum a nobis est, quando scilicet sumitur proportio, ut eiusdem
sit ordinis — quod enim maius est comparatione, absolute quoque
magnum existit, quandoquidem magnum ex eo, quod magnitudo est,
dicitur, non autem ex eo, quod magnum existit; hoc siquidem modo
 maius dicetur, vel qualitate — quam igitur afferes necessitatem, si
comparatione aliquid dicatur, ut id | non absolute sit id, ad quod 
comparatur, sed quod absolute dicitur, comparatione etiam dicatur?
nonne quod circulo magis perpetuum est, absolute etiam perpetuum
est? quam enim in hoc afferes necessitatem, ut, si comparatione
 dicatur, absolute perpetuum non sit? quam afferet ob hanc causam
necessitatem, adeo ut, quod absolute est, secundario perpetuum sit?
 

 
an non eiusmodi regiones perpetuae essent, nisi antea tales 
extitissent? quasi id, quod immensum absolute est, comparatione
etiam immensum non dicatur, cum de nulla re dicatur cam magis
infinitam esse quam infinitum, ne hoc modo infinitum multitudo vel mensuratum
 fiat. praeterea nihil magis infinitum quam finitum esse
dicetur ex eo, quod ambitu finiti infinitum non comprehenditur. sed
non convenit, ut supeistitiosa indagine hunc serraonem quispiam
disquirat nec controversiarum avidus sit, quandoquidem nec ipse
etiam ut necessarium hunc sermonem accepit, videlicet consentaneum
 esse, ut omne grave gravius inveniatur, sed ut possibilem
eum posuit. licet forte omnino necessario sit, ut grave etiam
gravius esse inveniatur — siquidem grave corporis, quod continuum
est, naturae est; haec autem recta semper est — prout vero in suo
sermone invenitur, quod hoc in loco asserit, non est necessario.
 si autem re vera necessario non esset, secundum quod convenit ex
eius sermone, qui fit, ut statim in necessarium hypothetico syllogisimo
illud transferat, cum id hoc quidem modo in initio sermonis
non posuerit? 
 Sed consentaneum erit, ut hinc ad proximum sermonem progrediamur,
 ex quo idem per ea, quae de raritate et densitate dicuntur,
intellegi potest, densum est, quod aequalis mensura ac
multa essentia existit, rarum autem quod aequalis mensura et
parva essentia est; ad grave autem densitas, ad leve autem raritas
consequitur. quare si punctum grave et leve invenitur, quoniam
 in gravi densum, in levi autem rarum inest, necessario
quidem hac comparatione fiet, ut gravi puncto plus insit de essentia;
cui autem additum ac redundans est, dividi potest: punctum
igitur dividuum quoque est. sed punctum dividi posse absurdum
est; in puncto igitur nulla inest gravitas neque etiam levitas.
 post haec idem alia indagine ex eo deducit, quod durum et molle
facit. etenim grave et leve si mollitiem habent, debent intra se
cedere, in profundum; quod autem intra se cedit et cogitur, dimensionum
particeps est, sed hac tantum, ratione ad minus colligitur;
quare cui haec insunt, expers partium non est. punctum autem individuum
 est: in puncto igitur gravitas non inest. 
 Conclusio autem horum sermonum vera existit, punctum nempe
nee gravitatem habere nee partes, ea autem propositio, ex qua
 

 
eonclusio deducitur, inclinatione ac multiplicitate (?) omnino non 
vacat. cum enim dicitur: si grave densum est, ex eo deducitur,
quod verum non est; ignis namque terra ceterisque corporibus
densior est, siquidem tenuium partium existit, gravis tamen non
 est. sed nec etiam quod de densitate dicebatur, videlicet id esse,
cui in pari mole plus inest, verum (mehercule) erit, nisi quispiam
dixerit corpus mergi in corpus; densitas enim figura et
qualitas quaedam, non autem quantitas est. etcnim si hoc quispiam
fatetur, fateatur etiam oportebit inane inveniri; quod enim fit
 densum, in minorem locum revertitur, quam is esset, quem antea
possidebat, quod vero rarum evadit, maiorem quam antea locum
occupat. id igitur, quod densum fit, inanem relinquit locum, quem
id, quod rarum erat, occupaverat. 
 Illud deinceps perspicuum fiet nec id omnino verum esse, quod
 asserunt nonnulli, ex iis videlicet grave componi posse, quorum unumquodque
nullius ponderis existit, quemadmodum (praeter id tamen,
quod opus sit) in aliis rebus conspicimus; duorum enim colorum,
ex quibus (exempli gratia) caeruleus color conflatur, caeruleum
nullum esse, ex illis tamen caeruleum colorem fieri, etenim quomodo
 explicabunt, quot numero sint ea, quae gravitate carent, ex
quorum vero congregatione oritur grave, et in qualibus contingant,
cum interminata indefinitaque mensura collectio non sit? quare
convenit, ut grave, quatenus numerus, nihil conferat ad rationem
gravis. 
 Sed hoc perspicuum est, nempe id, quod gravi aliquo gravius
est, omnino quidem gravitate mains et gravius esse et si id, quod
gravius est, tale quidem sit, quia quatuor habet puncta, cum id,
quod est minus grave, tribus punctis praeditum sit, perspicuum est
et manifestum, ipsum grave esse, quia gravi gravius absolute grave
 est, quemadmodum id, quod albius est, omnino album
existit. addidit autem hunc sermonem ex eo, quod antea dictum
fuit | id, quod comparatione aliquid est, non esse absolute id, 
ad quod comparatur, siquidem non absolute eligibile est, quod
eligibili eligibilius est, quemadmodum antea dictum fuit. <quod igitur>
 ex quatuor punctis <constitutum est,> quatenus gravius est eo, quod
 

 
tribus punctis praeditum est, gravius est. et idea, si ab hoc graviore 
grave auferatur, quod tribus punctis praeditum est, gravitas, quae
remanet, erit punctum; in hoc autem puncto gravitas inerit; cum
enim ex gravi gravitas quaedam detracta fuerit, quod remanet, erit
 ipmm etiam grave, itaque iuxta banc proportionem quoque necessario
illis dicere contingit in puncto esse gravitatem; si autem
corpora ex superficiebus coustarent, omuino ea dissidua et incommoda
necessario sequerentur, quae antea commemoravimus. ipse
autem de puncto disseruit; quod enim couvenit ut de iis dicatur,
 constat de superficiebus quoque dici posse, sunt qui hunc sennonem
hoc modo refellere studeant: cum sententiam eorum comprobasse videretur,
qui rationem numeri nihil ad generationem gravitatis conferre
asserebant, tamen cum rem exposuit, sic egit, quasi numerus non nihil
hac in re conferret; ponit enim id, quod gravius est, ex quatuor
 punctis (exempli gratia), quod autem minus grave est, ex tribus
punctis constare. at si numerus ad generationem gravis nullo modo
conferat, nihil certe prohibebit in eo, quod minoris numeri est, minorem
esse gravitatem, in eo vero, quod maioris numeri est, haud dubie
maiorem esse gravitatem, ita ut numerus hac ratioue etiam aliquid
 conferat. 
 Praeterea non convenit, nisi ut, quemadmodum linea cum linea
componitur, et secundum longitudinem et secundum latitudinem, ita
superficies etiam cum superficie componatur. linea autem componitur
duobus modis . . . si [ad latitudinem] superficies componantur, erit
 [aliquod] corpus, quod ex hac compositione innovatur, nec elementum
nec aliquid ex elementis <compositum>; <compositum>
autem ac dissentaneum est corporeum quippiam nec elementum nec
aliquid ex elementis <compositum> esse, atqui nec elementum
aliquid ex elementis ex hac compositione innovatur, siquidem ex
 eiusmodi compositione non innovatur corpus octahedrum neque
etiam cubus, quemadmodum neque alia corapositio ex ea innovatur,
non illud videlicet corpus, quod dodecahedrum, neque illud, quod
icosahedrum appellatur quaeque elemeuta existunt. dicendo autem
ex longitudine componi lineam intellegit coniunctam et iniectam
 <προστιθεμένην>; similiter cum dicit superficiem. componi cique
longitudine annecti, quando [cum linea] coniungitur ex eaque alia
superficies secundum rectitudinem innovatur. at superficies ad latitu-
 

 
dinem cum ea coniungitur et componitur, dum ad unam partem 
coniuncta vel posita erit <ἐπιτιθέμενον>. superficierum autem
de qua memiuit Timaeus, ex longitudine quidem dicitur,
siquidem neque etiam superficies, cum coniunguntur <ἐπιτίθεται>,
 corpora innovabunt. 
 Praeterea, inquit, ex eorum sententia unum corpus altero gravius
est, vel quoniam substantia eius ex maiore superficierum multitudine
constat, quemadmodum <Platonem> in Timaeo dixisse existimat
et hoc quemadmodum de igne asserebat ipsum talem esse, quoniam
 eius essentia ex paucioribus constat partibus — vel non superficierum
multitudine gravius est, sed quoniam suapte natura ac
propria tale existit. at si aliquid ea ratione grave extitisset, quoniam
eius essentia ex multitudine superficierum constaret, ex hoc
omnino sequeretur eiusmodi superficies quoque graves esse, etenim
 nihil prorsus conferet, ut aliquid gravius sit, si id ei adiungatur,
quod expers gravitatis est; quibus gravibus existentibus, linea et
punctum etiam gravia erunt; etenim quemadmodum linea ex punctis,
ita ex lineis superficies atque ex his corpora fiunt. si vero <multitudine>
non erunt graviora, siquidem quam comparationem proportionemque
 corpora habent inter se, eandem superficies ad invicem
habere dicuntur eademque de linea et puncto ratio erit:
sic etiam eadem prorsus absurda omnino sequerentur, punctum
nempe dividuum ac individuum esse. 
 Omnino quidem, inquit, iuxta horum sententiam accidit
 nullum corpus aliquando inveniri, aut certe fieri posse,
ut non inveniatur. si enim corpora superficierum causa sint et in
ea, quorum gratia aliquid est, cum dissolvitur, aliquando dissolvatur,
tunc sane corpus tolletur, quandoquidem dissolvi potest,
cum vero facile sit ad intellegendum, non antea posuit corpora disolvi
 in superficies et quemadmodum corpora in superficies, ita
superficies in lineas et has in puncta dissolvi. praeterea hoc quoque
dicit: tempus ex momentis constat pariter ac compositio ex punctis;
cum igitur tempus in momenta dissolvitur ac momenta tempus non
sunt, fieri potest, ut tempus aliquando non sit. sed quod ex nostro
 sermone iutellegitur, cum | dicimus tempus aliquando non esse, in 
universum necessario efficit temporis coustitutionem. qua autem
ratione eiusmodi sermo iuxta sententiam Aristotelis duabus sententiis
eorum adversetur, qui dicunt corpora ex superficiebus constare,
 

 
captu (id me hercule) facile non est, nisi captiosus quis esse 
velit. idem, inquit, etiam positioni Auaxagorae accidit, qui
mundum ex uumeris constare pronuntiabat; etenim <Aristoteles>
asserit ex iis mundum generari, quae gravitatem habent — naturalia
 enim corpora et gravitatem et levitatem habent — nec igitur ex
unitatibus neque etiam ex numeris constat. 
 Sed contra hoc Plato obicit, quod in Timaeo scripsif, quasi
Protagoras (?) dixisset Socrati: sit tua conclusio iuxta mei sermonis
intellectum esset, vere quidem <concluderet>; cum autem agendi vis
 ex eo proficiscatur, quod mei sermonis sensum non percepisti, quin
aliguando in alium detorsisti, mea res non agitur. si vero non,
quonam igitur in loco inquit Plato lineam ex punctis vel superficiem
ex lineis componi? vel qua ratione ex eo, quod inquit corpora ex
extremitatibus coustare, sequitur, ut essentiam linearum ex punctis
 constituat? etenim quemadmodum praefati sum us, duobus modis
extremitas cum extremitate componitur, quorum alter est ad lineam,
alter vero ad latitudinem iniectionemque, et ita linea componitur
cum linea; lineam autem ex punctis ac extremitatem ex lineis
componi non nisi congregatione unius cum altero intellegi debet;
 corpora autem iuxta eius sententiam non congregatione, sed ad
lineam ex extremitatibus componuntur: qui igitur sequitur, ut linea
ex punctis generetur, cum generationis modus cuiuslibet istorum
diversus sit a geueratioue alterius? atque in uuiversum modo aliquo
absurdum non est, ut, cum de prima forma, quae est in materia,
 quaesierit aliquis — et est id, quod tribus dimensionibus praeditum
est — reliquae reliquae naturae, nempe caliditas, frigiditas, siccitas,
humiditas et qualitates, quae ex eis constant, cousequuntur — et
ideo tantum invenitur forma per se, cum quaesierit primam formam,
quae est in materia, et formas dissolverit — <dico, absurdum non est> ut
 primo superficies sint et istae ante rectangulos (ad eas namque
sermo terminatur), quoniara ipsae longe pluriraum praecedunt, in
quantum etiam inveniuntur reliquas qualitates corpori impartiri, sed
 

 
ea ratione, qua forma, non praecedunt, siquidem corpus eis prius 
existit. forte autem de eo quispiam existimare poterit, ipsum nempe
posuisse corpora ex extremitatibus constare, ex eo, quod corpora
congregatione ex extremitatibus constituuntur, non autem compositione.
 si autem compositione existent in extremitatibus per
lineas constituerentur, id, quod inter extremitates terrainabitur, immensum
non erit, neque etiam corporeum densum per extremitates.
perscrutandum itaque erat, quid mirum hoc in loco sibi veliet
philosophus iste. de his autem haec dixisse sit satis, quandoquidem
 idem convenit, ut de illis dicatur, qui Pythagorae sectam
secuti sunt. 
 His autem sermonibus explicatis, qui ideo dicuntur, quoniam
multum interest dicere, corpora ex extremitatibus constare, cum in
eis assumpsisset corpora gravitatem et levitatem habere, id illis inesse
 probare aggreditur. Itoc autem eo probatur, quod naturalem
motum habent. hic autem omnino efficitur, quoniam inclinationem
habere sumuntur; inclinationis autem species duae, gravitas et
levitas, sunt, siquidem grave est, quod ad inferiorem, leve autem,
quod ad superiorem locum inclinat. simplicibus autem corporibus,
 videlicet elemeutis, prima quidem ratione motum aliquem
a natura datum esse hunc in modum docet. quoniam
enim, inquit, corpora moveri videntur, vel vi vel contra naturam
moventur; si vero vel vi vel contra naturam moventur, omnino
itaque illis alter etiam motus naturalis inest; quemadmodum
 enim superius dictum, in Physicis autem demonstratum fuit, fieri
non potest, ut quiddam contra naturae ordinem nioveatur, nisi natura
cieatur, ac plane et absolute moveri non potest, cum eius
propriam ac peculiarem naturam hac comparatione egrediatur. in
universum autem cum aliquid aliquem motum habet, quocum alios
 <eiusdem> rei motus> comparare licet, qui vel leviores vel confusi
sine ordine vel breviore tempore sunt, vel ob aliud quippiam — et
haec est ratio eius, quod contra naturam dicitur —, fieri non potest,
ut ille motus una cum quolibet horum contra naturam existat.
quamvis autem aliquid plures habeat motus praeter naturam, tamen
 ex praedictis causis motum quoque naturalem, et unum quidem, habeat
necesse est. quemadmodum enim unaquaeque res uno quidem modo
 

 
est, diversis vero modis non est, ita etiam se habet, quod natura 
et quod contra naturam existit. quae enim natura sunt, uuo modo
iaveniuntur, quae autem contra naturam, diversis modis, ob transmutationem, 
quae est in natura; nihil enim prohibet, quin transmutationes
 | plures sint. naturalis igitur motus in corporibus invenitur. 
 Quod etiam ex quiete perspici licet, etenim omne, quod quiescit,
vel vi vel natura [quiescit]; natura ibi quiescit, quo suapte natura
fertur [vel eo in loco, ad quem inclinationem habet], vi autem ibi
 quiescere videtur, quo vi fertur. quoniam igitur aliquid in medio
man ere videtur, quemadraodum terra, vel igitur hunc in locum
violeuter movetur ac vi quoque in eo quiescit, vel natura. quodsi
eius quies hoc in loco erit natura, perspicuum est eius
etiam motum ad medium esse natura — eodemque modo motus
 corporis erit — si vero vi in medio quiescit, omnino aliquid esse
oportet, quod eam cogat impediatque, quominus moveatur loco. et
sumatur corpus, quod eam impedit, vel quiescens impedire vel,
dum movetur, hoc efficere. si eo, quod quiescit, eam impedit et
omne, quod quiescit, vel natura vel vi quiescit, erit etiam eius quies
 vel vi vel natura. quare ad eandem rationem revolvemur; dicemus
namque, si natura (quiescit, natura motus invenitur, si autem vi,
eosdem sermones proferemus ac senno in immensum procedet,
quod fieri non potest. quodsi id, quod terram ferri impedit ac
eam quiescere cogit, ea quidem ratione eam cogat ac impediat,
 quatenus nempe movetur, quemadmodum Empedocles dixit
magnam conversionem rotationemque terrae quietis causam esse:
animadvertendum erit, quo nam terra ferretur, si ferretur; convenit 
enim, ut locus quidem sit, quo terra feratur, siquidem
omnis motus hinc illuc fieri debet, si enim propriae terrae naturae
 esset, ut tempore praeterito in infinitum lata esset, motus igitur
nunquam finisset, cum id, quod fine caret, transiri non possit; quod
autem transiri ac finiri non potest, nee initium habere poterit.
etenim si impossibile erit, ut homo (exempli gratia) incedat per longitudinem 
<campi> neque etiam est generatione. itaque convenit, ut
 eius motus terminum ac finem sortiatur. si enim feretur, in eo
etiam quiescet; ad hunc autem locum quando terra movebitur, in
eo natura quiescet: igitur eius etiam motus in eum locum erit natura. 
quare motus quidam natura etiam invenitur. eadem quoque
de eo nobis dicenda sunt, quod prohibet terram natura sua et quod
 eam ferri impedit, siquidem vel impedit eam natura vel contra
 

 
naturam. convenit autem, ut naturalis motus eam praecedat; quod 
enim contra naturam est, ad id ascendit, quod secundum naturam
existit. quare si aliquid aliud cieatur, et quiescet propter aliquid aliud
vi. itaque convenit, ut secundum positum hunc sermonem motus
 aliquis natura deprehendatur. 
 Quare, inquit, nec Leucippus neque Democritus confessionem
subterfugere possunt, quin motus quidam natura inveniatur,
siquidem insectilia, quae prima corpora ab eis dicuntur, vi in
inanitate infinita adinvicem moveri dicunt. Omnino enim
 dicendum erit eorum aliquid primum esse, quod natura cietur; in
infinitum nam que sermo progreditur, si alicubi non insistat
penes id, quod natura movet. ex his autem ad id, quod in Timaeo
scriptum est, Aristoteles regreditur. ait namque ex eo, quod elementa
confuso atque inordinato motu ante caeli ortum moveri solebant,
 imraortalis deus ea in ordinem redegit. quemadmodum (inquit)
Leucippi et Democriti sequaces, siquidem ponunt insectilia vi
adinvicem in inanitate moveri, fateri coguntur primum aliquid inveniri,
quod natura movet: ad eundem sermouem necessario et ii
ducuntur, qui, cum elementa ante mundi ortum inordinato ac confuso
 motu cierentur, a deo fuisse dicunt in ordinem redacta, quemadmodum
in Timaeo scriptum est. bac enim ratione tantum hae
duae sententiae ditferunt inter se, quoniam haec ponit, quod ea,
quae ante mundi ortum ipsa inordinate movebantur, <in>dividua
ilia vero elementa esse, quae hoc modo se habent, affirmat. itaque
 necessario huic quoque motum aliquem natura inveniri fatendum
est. aut enim vi ante mundi ortum inordinatus erat elementorum
motus aut natura; si vi, ne sermo in infinitum procedat (quemadmodum
paulo ante dicebamus), convenit, ut in id terminetur, quod
natura quidem movetur; quodsi hi motus natura extiterint, igitur
 motus natura invenitur. si autem hoc tamquam manifestum sumatur,
omnino efficitur, ut ordiuis perturbatio prius [ordine non
sit; siquidem quod natura est, prius] est eo, quod praeter naturam
existit. si enim primum <movens> moveatur, natura, non
movetur atque ilia etiam, [quae moventurj non vi in propriis
 locis quiescunt, quaudoquidem neque etiam praeter naturae ordinem
ad ea ferebantur; etenim id, quod motum affert, natura quidem
movet. cum <vero> id, quod movetur, natura etiam existat,
| ea etiam, in qui bus levitas est, sursum, ea autem, 
in quibus pondus, deorsum quemadmodum nunc ferentur:
 

 
id omnion κόσμος est, quasi dicas suprema descriptio et ordo; 
talis enim mundi nunc ratio est. 
 Idem praeterea alia ratione explicavit, quatenus de eo ad
certum quendam terminum uberius disseruit, reliquum vevo sermonis
 dimisit, ut illum nos absolveremus. etenim ait: iam vero hoc quispiam
ab eis quaerat, utrum fieri possit, ut inordiuato hoc motu
consensu quodam nonnulla adinvicem congregentur ac eiusmodi
permixtione inter se misceantur, ex qua quidem, si nunc fieret,
planta et animal innovaretur, quemadmodum Empedocli in amicitia
 fieri placuit — ait enim, si capita sine cervicibus extitissent ac
aliae partes, statim congregabantur, ex quorum compositione animal
quoddam innovabatur — an hoc fieri non possit? cum autem
usque ad id loci uberius disseruisset, [reliquum sermonem] reticuit,
ut nos illum absolveremus. etenim si fieri potest, ut simili permixtione
 miscerentur, planta ergo et animal ante mundum inveniebantur,
quae duo mundi partes sunt, quin immo mundus quidam
ex eis perficitur atque ordinatur. si vero fieri non potest, ut tali
permixtione misceantur, nec motus eorum interminati in infinitum,
sed ordinati extiterint; iidem namque sunt, qui erant in iis, a
 quibus proficiscuntur. si vero non, nihil prohiberet, quin hoc modo
misceantur, si motus eorum inordinati existant; motus enim interminatus
nullam partem impeditam habet, ad quam pervenire non
possit. 
 Eorum autem sententiam, qui ante mundum in inanitate ac
 tempore infinito innumerabilia corpora velut insectilia extitisse asserunt
(quemadmodum Leucippus ponebat), omnino idem
consequitur, ordinem nempe ac supremam descriptionem semper
praecedere. sive enim id, quod ponunt movere infinitum, unum sit
ac ita id, quod motum affert, moveat vel ut causa vel ut forma,
 quemadmodum figura vel exemplar vel aliquid eiusdem ordinis,
sive multa siut, quae moveant, atque, ut sermo continuetur, dicamus,
quod vel unum sit, quod ponunt insectilia haec corpora movere,
vel multa; si autem multa, vel finita sint vel infinita, ac
motus quoque et species motus infinitae sint: omnes <motus> ad eundem
 motum relationem habebunt atque ad unum et eundem locum et
iuxta eandem rationem, quemadmodum ii, qui insectilia gravitate
movent, tametsi ipsa infinita existant. si autem omnes motus ad
<eundem> motum atque ad eundem locum relationem habent,
hanc etiam rationem inordinati non invenientur; non enim ex eo,
 

 
quod non eodem et eadem ratione feruntur corpora, id, quod inordinatum 
est, sequitur. 
 Alexander vero postremum hunc sermonem hoc quidem
modo minime explicavit, sed diminutum esse ilium affirmavit; dicere
 namque debuerat fieri non posse, ut species motuum sint infinitae,
ac fieri non posse, ut ipsi quoque motus infiniti existant.
sed dissentaneum est hoc dicere, videlicet ut, cum quispiam secundum
positionem statuerit motum esse infinitum, inquirendo, quid ex
hac positione sequatur, dicat ex ea sequi, motum uon esse infinitum.
 hoc enim simile est, ac si qui disquireret, si hoc esset animal,
quid ex hac positione sequeretur, diceret: si hoc est animal, sequitur,
ut non sit animal, etenim cum positione aliquid statuatur,
omnino considerari debet, quid ex ilia positione sequatur. nos
vero dicimus fieri non posse, ut ponatur aliquid esse animal, si
 dixero: si id animal est, ergo hircocervus; sed non est hircocervus,
igitur nee animal, atque qua ratione hi duo sermones differant
inter se, facile intellegi potest, quaerenti, quid consequatur, omnino
conveuit, ut positionem fateatur; et cum positio erit perfecta, quod
continget, utique apparebit. exempli gratia, si, quid ex hac positione
 sequatur, disquirere velimus, nempe si homo habet alas,
[profecto non convenit, ut positio sumatur: videlicet si tu habes alas,]
non es homo; sed tu es homo, igitur non habes alas; sed convenit,
ut id sane speculemur, quod quidem hoc [vel simili] sequitur ordine;
nempe si tu habes alas, necessario eae tibi insunt. ex hoc autem
 necessario efficitur, ut voles; ex hoc vero, quod non sis in
terra nec in aqua vel id genus alia, hoc autem alio quidem
ordine nunc etiam positum fuit, non ut infinitum motum destrueret,
sed eius intentio fait demoustratione explicare, ordinem semper
iuveniri; quod similiter effici potest, si motus etiam infinitus
 poneretur. 
 Praeterea illud inordinate nihil est aliud nisi contra
uaturam, siquidem proprius atque cognatus ordo eorum,
quae sub sensum cadunt, natura est. ad unum enim contrarium
aliud sequitur, quando per se, non autem ex accidente | f. 45r
 ad illud sequitur, si euim elementa infinitis temporibus inordinate
moverentur, eorum igitur status, qui praeter uaturam est, in infinitum
procederet. quod autemin unoquoque genere natura inest,
id quidem maiore ex parte ac diutiusei inest — homo namque
(exempli gratia) natura sanus est, siquidem hoc in maiore
 

 
hominum parte ac diutius inest; quod vero aeger est, huius contrarium 
existit — infinitum autem amplius est ac in maiore parte
temporis, cum sit in tempore infinito: nihil igitur inordinatum in eo
inest. itaque iis, qui hoc posuerunt, (innuit autem Platonem)
 contra contingit: nempe ut ordinis perturbatio a natura
proficiscatur, quoniam longo tempore perseveravit, ordo autem
et mundus contra naturam sit, quoniam eius tempos hoc tempore
brevius existit. hoc enim tempus infinitum est, mundi vero
tempus semper a finito tempore initium sumit, siquidem omne
 tempus, quodcumque sit, finitum existit. inde, quemadmodum praefati
sumus, sequitur, mundum esse contra naturam, tametsi natura
quidem sit. nihil autem secundum naturam et simul praeter naturam
esse potest, cum nihil eorum, quae sunt secundum naturam,
sit ut contingit, videlicet inordinatum et praeter naturam. 
 Quare Anaxagoras bene fecit, qui praedicta absurda declinavit.
non enim ponit mundum ex iis coustare, quae antea inordinate
movebantur, sed ex iis, quae non moventur. quare etiam
alii, cum mundum quodammodo ab initio colligunt (quemadmodum
Empedocles), ad hunc modum ponunt, ex iis videlicet, quae quiescunt.
 et reliqua, quae huic addidit sermoni. 
 Atque in universum haec verba et quae paulo ante retulit
hunc sensum habent. <nos vero dicimus:> quod contra naturam
et quod natura est, non posuere tamquam esse et non esse,
sed ambo esse ponuntur, quatenus motu aliquo sunt, quod enim
 natura in homine inest, non est, ut absolute esse dicatur — alioquin
hac quidem ratione, quicquid est natura, esse diceretur —,
sed hoc quidem ex eo dicitur, quod est agere et movere. quemadmodum
illud egredi naturam aliud non est, nisi ut aliquid sit —
alioquin ex hoc omnino sequeretur, ut non essendi hircocervi disposition
 contra naturam inveniretur — sed ex eo dicitur, quod est
agere et movere. ita in reliquis aliis rebus natura aliquid invenitur et
contra naturam, motu aliquo et actione. quod autem natura est, prius
est eo, quod contra naturam atque inordinatum existit. videtur autem
motu et non motu. sed non motus absolute neque quadrat in id, quod
 natura, neque inid, quod contra naturam existit, siquidem, si desinentiam
sumpseris [intermissionemve], quae ex iis est, quae non motus ac
contra naturam esse existimantur, atque exacta diligentique indagine
eius dispositionem indagaveris, omnino quidem invenies eam
quoque aut motum aliquem esse aut motu prorsus non esse desti-
 

 
tutam, siquidem rei desinentia actio quaedam est. praeterea sic 
etiam dici potest: rei intermissio [seu desinentia] sme ulla actione
non invenitur. huius vero agentis actio si fuerit mutata, haec
quidem mutatio non evit eius intermissio [seu desinentia] , sed corruptio
 tantum; si autem continuo mutetur, haec est eius intermissio
[ac desinentia]. quemadmodum intermissio eius, quod calefacit,
perinde est acsi ac si ipsum commutatum sit,
secundum transmutationem accepit, ac omnis transmutatio motus
quidam existit. istaec autem cum hoc quidem modo se habeant,
 consentaneum est, ut exacta discussione illorum sententiam perpendamus,
qui mundum ex iis, quae ab initio in aeternitate inordinata
extiterant, constare affirmabant. dicunt nempe mundum ex iis
innovatum esse, quae aliquo modo <non> mota sunt, perspicuum
autem dispositionem eius, quod natura existit, motu quidem in eo
 inveniri: mundus itaque ex eo, quod contra naturam est. <quod
igitur contra naturam est,> comparatione prius erit; quod
ac dissentaneum est. iis vero, qui mundi condendi initium ab iis,
quae non moventur, ducunt, nulla harum incommoditatum contingit.
non enim per non motum <et motum> intellegimus id, quod contra
 naturam et quod natura existit: igitur quod natura est, ex eo non
efficitur, quod contra naturam existit. videtur enim hoc etiam concedere,
siquidem non quod non est neque generabile ex genito, neque
etiam quod naturam egreditur ex eo, quod est natura, <efficitur>;
hac enim ratione esset id, quod contra naturam est, eo
 prius, quod natura existit. Anaxagorae autem atque Empedoclis
opinio fuit loco eius, quod contra naturam est, ponere id,
quod natura existit, quatenus id, quod natura est, eo prius erit,
quod contra naturam quodque postremo loco existit; hic
quoniam ait ex eo, quod res tranquillae manebant, intellectum eas
 segregasse, ille autem, quoniam <dicit> ex iis, quae segregata
<minime> constare neque fieri posse, ut hoc quidem modo
etenim ex uno eodemque non convenit, ut dicamus unum et idem
fieri eum affirmare, siquidem nunc | ex distinctis, non autem ex 
confusis rebus constat, neque dicebat mundum mediante concordia
 generatum esse, sed penes id, quod de medietate concordiae retulit,
dicebat <mundi> ortum vincente concordia moliri. etenim dum
tentant congregantes aliquo modo, huic adstipulatur; con-
 

 
cordia enim veluti coniunctio quaedam existit. atque hi duo, 
quemadmodum dicebamus, praedicta incommoda evaserunt. qui
vero ex inordinatis rebus dicunt mundum esse generatum, haec absurda
evitave non possunt. 
 Potest autem his sermonibus aliquis occurrere: praeter id, quod
non recte dispositi inveniuntur, Platonis sententiam, mundum
et ordinem ex inordinatis rebus constare, non satis intellexit; id
namque ex eius verbis elici non potest, sed id, quod nos modo
narrabimus: videlicet non ex ordine et mundo ordo <et mundus>
 efficitur, quandoquidem neque etiam ex sanitate, at quia inordinatum
duobus dicitur modis ut incultum ac informe — utrumque
enim duobus dicitur modis — quorum alter turpitudinem et confusam
dispositionem, alter vero [omnimodam] privationem significt:
similiter etiam non ordinatum. ut dicimus hominem (exempli
 gratia) omnino non esse ordinatum eodem modo, quo aliquid informe
dicimus, non eo, quod indecenti forma praeditum est, sed eo, quod
omni forma et creatione privatum existit — veluti materiam primam
informem vocare solemus, quatenus eam intellegimus nullum prorsus
ordinem habere — nos autem cum dicimus ex inordinato mundum
 fuisse constitutum, hoc ita intellegi debet, ut ex materia qualitatis
omnis aliquando experti fuerit constitutus; etenim non quale altero
horum duorum modorum omnino est non ordinatum, cum ordinatio
sit qualitas aliqua: igitur non quale est etiam non ordinatum. haec
enim nostra sententia et opinio est de eo, ex quo ordo et mundus
 constituuntur. quod autem Plato similiter fatetur ordinem ordinis
confusionem praecedere et id, quod natura est, id praecedcre, quod
contra naturam existit, hoc ex quam plurimis suorum librorum locis
perspicuum et manifestum existit ac ex his, quae nos <etiam>
hanc cogitationem adduxerunt, unusquisque etiam id perpendere
 potest, etenim cum posuerit ordinis perturbationem in malo, ac
divinum omne suapte natura bonum existat, ergo malum et discordia
(quemadmodum dixit) in divino non sunt, sed in natura
mortalium ac in eis, quae sunt posteriora; omne enim quod hue
modo vivum fuit, fieri potest, ut primo sit mortale et ut intereat.
 et alibi etiam <ait>, quod deus est aeternus sine fine et ordine.
itaque convenit, ut de his sermonibus absolute inquiramus, sed perinde
ac non universalitev essent dicti. sermo autem qui habet:
ordinis perturbationem ordinem praecedere, non est absolute verus
neque etiam assertio, in qua dicitur ordinem ordinis confusione
 

 
priorem existere, siquidem in his particularibus ordine aliquo 
ordines confusio prior existit et in universum, quia omnis ordo ex
ordinis confusione efficitur. 
 Cum autem his argumentis demonstrationem in hoc absolvisset,
 corpora nempe motum quendam naturalem habere, posuit id, de
cuius indagatione sollicitus fuit, ea videlicet gravitatis et levitatis
inclinationem habere, omnino enim consentaneum est moveri ea;
fieri autem non potest, ut alia ratione hoc illis eveniat, nisi quia
inclinatio in illis invenitur. Alexander autem nobis commemoravit
 hunc Aristotelis sermonem, in quo dicitur omnino consentaneum
esse, ut inclinationem habeant, absolute de omnibus
corporibus non esse intellegendum, sed de nonnullis tantum,
quando quidem quintum corpus iuclinationem non habet. Aristoteles
autem sic argumentatur: si id, quod movetur, inclinationem
 non habet, moveri aut ad medium aut a medio
non potest, quare perspicuum est omnino consentaneum esse, ut
ordinata inclinatio in eo existat. cum itaque ex his perspicuum
fecisset naturalem quendam motum in eo inveniri, per deductionem
ad impossibile, quod intendit, palam facere conatur, siquidem ait:
 si fieri posset, ut deorsum inclinaret, quemadmodum movetur, quod
grave non est, et ob hanc causam A littera notetur, tempore quodam
per CD spatium feretur. sitque aliud corpus Β, in quo pondus
inest, ac ipsum quoque eodem tempore feratur <per spatium CE>; deinde
ponamus eam rationem corpus B, in quo pondus inest, ad suam
 partem habere, qualem rationem habet spatium CE ad spatium CD,
quod quidem est eius pars: fieri igitur potest, ut tempore, quo B
idem spatium CE couficit, eodem <eius pars> spatium CD dividat ac
eodem tempore corpus, quod sine pondere est, nempte A, idem
spatium persolvat. corpus igitur, quod sine pondere est, et
 quod grave est unum et idem spatium eodem tempore
conficient. hoc autem falsum existit. non itaquo spatium
corporis, quod sine pondere est, cui nempe A affixum est, spatium
terminatum terminato tempore existit. ipse autem in sermone disposuit
id, quod pondus habet, eodem tempore longius quam eius motum
 cieri, qui sine pondere est, ex proportione ad leve. etenim omne,
quod gravius est, longius quam id cietur, quod <minus> grave est,
quod gravius est, multo longius quam id cietur, quod> sine | pondere 
 

 
prorsus existit, tametsi qui ponit aliquid deorsum moveri, quod 
grave non est, huic dicto sane non assentitur. et assumit etiam
absurdum ac dissentaneum esse, quod sine pondere et quod grave
est, aequale spatium eodem tempore decurrere, tametsi huic etiam
 assertioni non assentitur, qui ponit moveri aliquid deorsum, quod
grave non sit. eadem sententia convenit, ut de levitate
etiam dicatur. etenim in hoc tantum differunt, siquidem convenit,
ut <hic> motus ponatur nonnisi sursum institui; reliquos
sermones eadem proportione de hac etiam dici conveni. 
 Cum autem in hoc sermone explicuisset tieri non posse, ut
aliquid cieatur, quatenus non inclinat, hoc ex eo declaravit, quod
iis in rebus deprehenditur, quae natura moventur. cum vero non
modo motus natura inveniantur, sed etiam vi, idem de hoc etiam
motu explicat: nempe si, quod sine pondere est, vi moveretur, ex
 hoc omnino effici, ut [infinitum spatium conficiat. fieri igitur non
potest, ut vi moveatur, quatenus inclinationem non habet. perspicuum
est autem, si aliquid vi moveretur, quatenus inclinationem
non habet,] tempore finito immensum spatium decurrere. idque per
deductionem ad impossibile ita demonstratur. si fieri potest, ut
 corpus cieatur, quod grave non sit, A littera descriptum per CE
spatium tempore finito: ab eadem potentia eodem tempore corpus
grave movebitur B littera notatum per minus spatium quam id sit,
nempe cui CD affixum est; si enim ambo haec corpora vi ciebuntur,
quod sine pondere est, longius vi quam id, quod grave vel minus
 grave est, movebitur. atque si posuerimus, tit spatium <CD
habet ad spatimn CE, ita et> B ipsum ad suam aliquam partem se
habere: igitur quoniam eiusmodi pars longius vi quam totum ipsum
feretur, convenit, ut velociori motu praedita sit. eadem enim erit
proportio velocitatis eius ad velocitatem totius et magnitudinis
 inter se, qualis est proportio, quae in duobus spatiis inest et
qualem haec duo spatia, quibus CE et CD affixa sunt, habent
inter se. igitur qualis est proportio, quam duo spatia habent inter
se, videlicet CE et CD, talis etiam erit velocitas partis corporis
B et velocitas ipsius corporis B, nempe tempore, quo pars corporis
 B spatium CE conficiet ac peragrabit, <eodem tempore ipsum
Β spatium CD secabit.> sed tempore, quo intersecabit ipsum B
CD, posuit corpus sine pondere A spatium CE conficere ac intersecare.
 

 
itaque corpus sine pondere et grave <idem spatium> eodem 
tempore intersecabunt, quod fieri non potest: igitur corpus, quod
pondere vacat, finitum spatium non couficiet, cui nempe CE affixum
est. et hoc sufficit ad declarandum ex hoc sequi infinitum
 spatium conficere, explicare scilicet, finitum spatium non conficere,
cum eodem tempore maius <semper> spatium conficiat. etenmi si ex
corpore B minor etiam pars tollatur, maius spatium conficiet quam id
sit, quod CE litera notatur: corpus igitur, cui Α affixum est, maius
etiam spatium omni eo conficiet, quo corpus grave movebitur. id
 itaque corpus, quod nullo pondere praeditum est, immensum conficiet.
perspicuum est igitur corpus, quod seiunctum est,
necessario pondus habere atque levitatem. convenit autem, ut
diligenti, quantum fieri poterit, indagiue hoc in loco disquiramus,
quonam modo intellegeudum sit uuumquodque corpus, quod e suo
 loco segregatum est, pondus ad medium habere. atqui in propriis
locis nec gravia nee levia sunt, quemadmodum ueque etiam mundus
per se. — uumquid autem mundus sit in loco uec ne, alterius est
speculationis; inclinationem autem non habere perspicuum ac manifestum
existit — at per segregatum quidem intellego corpus a
 quinto seiunctum ac segregatum, quod in proprio loco consistit.
Alexander autem dicit per segregatum id intellegi, quod sane seiunctum
ac segregatum est, in tantum ut aluul gravitatem, aliud
levitatem habeat, vel per segregatum illud corpus intellegi debere,
quod terminatum, uon autem rotundum est. optime autem inter
 ea, quae per hoc verbum segregatum intelleguntur, hoc statui posse,
nempe segregatum idem ac naturale significare et quod actu in
locis invenitur, non autem potentia corpus est, ut hoc nomine manifestissime
ab eo discriminetur, quod corpus adhuc non est neque
consistens in loco suo. quin credibile esse ipsum hoc verbum segregatum
 addidisse mathematicorum corporum causa, siquidem eiusmodi
corpora, quoniam nec gravitatem habent nec levitatem, hac
quidem ratione neque segregata etiam neque actu existunt. 
 Quod autem praedictae omnes opiniones et sententiae omnino
verisimiles et necessariae sint, id sane facile credi potest, quoniam
 autem quo in sermone dictum fuit omne, quod natura movetur, aut
leve esse aut grave, motus ipse in naturalem et violentum divisus
est, in utroque membro | explicuit fieri non posse, ut aliquid cie- 
 

 
atur, quatenus inclinationem non habet. sane dicit violentum 
hunc motum, qui vi aliqua est, in eo motu aliquando inveniri, qui
natura fit. intellege autem, qua contingat ratione. omne, inquit,
quod movetur aiit natura aut vi, principium motus habet, sed vel
 in eo inest vel in alio; in eo quidem, veluti vis, quae plant am vel
animal vel lapidem movet, in alio vero, quemadmodum potentia,
quae in lapide inest quaeque ex accidente movet — veluti dum lapis
descendit, aliquid eorum secum trahit, quae sibi proxima existunt —
cumque motus omnis vel natura vel vi feratur, profecto si ei motui,
 qui est naturae accommodatus, virtutem adieceris, celerior extiterit,
quemadmodum continget, dum lapis e superiore loco in inferiorem
ceciderit. motui autem violento nec maior celeritas nec maior
numerus vel aliquid simile adiungitur, sed totus per se absolute
extiterit. violentus enim motus a potentia quadam proficiscitur. in
 utroque vero motu, hoc est violento et naturali, omnino causa,
quae est secundum vim, aere, cuius inclinationis medio hi duo
motus proficiscuntur, quasi instrumento utitur. est enim
aptus et gravis esse et levis, quandoquidem inter grave et
leve medium tenet, sic itaque virtutis erit instrumentum in
 motu, qui in sublime fertur, quoniam levis est, cum impulsus
fuerit et motus principium a vi acceperit, ex eo,
quod ob eius levitatem a medio (?) inclinat sursumque inclinat ot
impellit, quod in sublime fertur. ad eum autem motum, qui deorsum
instituitur, virtutis instrumentum existit, quoniam gravis
 est, ac motui deorsum hoc quidem modo auxiliatur, cum impulsus
fuerit, quemadmodum dictum est, ac motus principium a vi acceperit.
etenim cum vis pervenerit annectiturque duobus simul, quae moventur
— ei nempe, quod sursum et quod deorsum cietur — eius
causa <aer> movebitur, cum motum acquisierit. quemadmodum vero
 hie <aer motum> auget, licet vis non augeatur, ita etiam movebitur,
quatenus vis nec ei proxima nec continua existit ab eoque movetur
id, quod vi vel praeter naturam movetur. nisi (enim) aliquod
corpus eiusmodi esset, motus, quem vis excitaret, quomodo
esset? etenim quoad motum violentum, cum aliquod grave, quod
 vim adfert, existat ac aerem moveat transferatque simul ad id, quod
pulsu agitatur, hac ratione aer commutabitur et erit instrumentum;
quoad motum vero naturalem <aer> iuvat, dum secundum proportionem
ac per se vim ac principium ad motum acquirit in unum et
 

 
eundem locum, quando erit terminatus (?), quemadmodum si 
ventus a tergo navis motum celeriorem efficeret. omne igitur,
quod per rectam lineam movetur, vel leve esse vel grave ex
his perspicuum fit; nec non etiam qua ratione in his, quae
 per rectam lineam feruntur, motus praeter naturam ac violentus
sit, simul etiam ostensum est, siquidem declarat, quod hie ab eo,
quod extra movet, proficiscitur, cum aere quasi instrumento utatur. 
 Ex iis autem, quae dicta sunt, intellegi potest nec omnium
corporum ortum esse nec nullius omnino. fieri enim
 non potest, ut nullius omnino ortus sit. perspicuum est enim huius
sententiae auctores superius commemoratos, nempe Parmenidem
et Melissum, nullam habere viam, ut id in iis, quae sub sensum
cadunt, nobis explicare possint, sed in eo, quod est quodque ingenitum
existit; in rebus autem seusibilibus id omnino efficiunt, quoniam
 res sensibiles entia esse existimarunt. idque ex actionis fundamento
et sensu omnino statuerunt, siquidem animal esse et plantas
et cetera, quae eiusdem sunt generis, perspicuum existit. fieri
etiam non posse, ut omnium corporum ortus sit, manifestum sane
est, cum omnis ortus in universum in corpore, et in terminato
 corpore, sit. id namque, in quo ortus invenitur, corpus nempe,
absolute et genitum non est; non enim ex eo, quod prius ab initio
non fuit, ex extremitatibus, constabit, cum demonstratum sit, hoc
fieri non posse, in universum namque omnium corporum (hercules)
ortus non erit, nisi quispiam adiungat ponatque inane quoddam
 separatum inveniri, in quo corpus sit nullum, siquidem convenit, ut
corpus omne locum occupet; in quo enim loco erit corpus,
quod deinceps ortum est, si ortum sit, is sane convenit,
ut ante sit inanis, cicm in eo nullum corpus existat.
etenim hic locus deinde quidem innovatur. aliud enim corpus
 ex alio oriri veluti ex aere ignem fieri potest, plane vero
et absolute oriri <impossibile> est; <ex hoc omnino> consequitur, ut
ponamus inanitatem inveuiri, ex illo vero, ut corpus, quod deinceps
ortum est, in primi corporis loco, ex quo oritur, existat. atqui si
dicamus ex nou corpore corpus esse, omnino quidem necesse erit
 dicere privationem fuisse; actu enim fiet corpus ex corpore potentia
| existente. sed si id corpus, quod potestate est, nullum 
sit aliud corpus actu prius, separata seiunctaque deinceps a
corpore inanitas erit. si itaque omnium corporum ortus esset,
ac absolute corpori ortus inesset, consentaneum erit inanitatem
 quandam inveniri; quodsi hoc fieri non potest, fieri etiam non
 

 
poterit, ut omuis corporis ortus sit. hoc autem ipsum praeclare 
admodum dixisse Alexander videtur, nempe perspicuum esse
Aristoteli non videri materiam actu corpus quoddam esse — huic
autem quispiam addere posset, neque aliud quicquam actu inveniri,
 ex quo existat — verum materiam ipsam et formam separari quidem
ac duas res esse, secundum existimationem tuntum et intellectum,
at re ipsa fieri non posse, ut earum altera per se existat;
sed cum dicitur, secundum quod existimat, aliquid esse ex materia,
ex eo, quod re ipsa invenitur; hoc autem, quoniam id etiam est
 veluti id, quod potestate existit; hoc est quantum est in hoc,
tantum erit ex hoc, videlicet tale aliquid erit, fiuateuus ex materia
constat. 
 Cum autem omnium corporum ortus non sit, restat, ut, quorum
corporum ortus sit, et cur sit, dicamus. quoniam igitur
 in omnibus. quae prima et principia hahent, cognitio ex primis
haurienda est, prima vero ac principia eorum, quae sunt, elementa,
quae in illis inveniuntur, habentur: primum hoc videndum est,
nempe num talium corporum, quae ortum habent, sint elementa;
deinde si inveniuntur, quamobrem sint, videndum est. exempli gratia
 quoniam simplex motus invenitur, qui in quantitate et qualitate
quadani est. in hac autem indagine convenit, ut primo sumamus
ac ponamus, quae elementi uatura sit. itaque corporis elementum
ultimum eius sit, in qoud cetera corpora composita dividuntur,
quatenus vel potestate vel actu in eo inest; hoc
 enim utro modo sit, adhuc ambiguum est. si enim ortus et interitus
causae congregatio et segregatio sint, elementum actu erit
in corpore; si autem ortus causa non sit congregatio, sed alteratio
et transmutatio, elementum potestate in corpore extiterit. ex hoc
autem sermone, cum dicimus ultimum eius esse, in quod corpora
 dividuntur, intellegitur etiam, quod sint prima, quandoquidem in ea
primo dividuntur, cpiae specie diflferuut. prima autem eorum, in
quibus sunt, elementa habentur, siquidem multa alia in illis etiam
inveniuntur, quemadmodum operationes et motus, atque in universum
omnia accidentia, sed haec prima quidem non sunt, tale
 autem aliquid elementum esse ex eo quidem manifestum est, quod
omnes [et in omnibus] hoc elementi uomen iuxta liunc naturae
ordinem volunt dicere, cum si de rebus naturalibus, tum si de
artificialibus, vel in universum de iis, quae congregatione fiunt,
sermonem habeant ac disputent. etenim plautae et animalis ele-
 

 
menta hoc quideni modo vocaiit, quae ignis et aqua et reliqua 
simt; ita etiam toni partem appelant, nee uou et primas vocis
partes primasque sennonis ac primas omnium compositorum particulas. 
 Quodsi hoc naturae ordine elementum se habeat, omniuo
 convenit, ut aliqua eiusmodi uecessario siut; uon euim aliquod
compositorum propter aliquid aliud fit. uumquid autem aliqua eiusmodi
in corporibus inveniantur, perspicuum ac manifestum existit;
nos enim ad sensum videnuis ex corporibus alia corpora simpliciora
elici, quemadmodum ex osse et trabe ignis elicitur. hoc
 autem minime ita se haheret, nisi potestate in illis existerent; cum
autem ex illis eliciuntur, ex potestate in actum redduntur. posset
namque quispiam occurrere: (pianam ratione (inquiens) tantum
eonvenit, ut haec illorum esse elementa credautur, et nou dicetur
res contrario modo se habere? etenim quanam de causa tantum
 ignem dicemus esse elementum, ex quo et aliis nonnullis trabs constituitur,
stituitur, et non dicetur trabs ignis elementum esse, cum manifestum
sit ignem ex lignis oriri; id autem, ex quo aliquid fit, eius
quod fit, elementum esse potest, verum id, ex quo aliquid fit,
quatenus est in eo, eius quidem elementum esse potest; si autem
 in eo non existat, licet ex eo fiat, fieri non potest, ut illius elementum
dicatur. siquidem non eonvenit, ut inde hac in re absoluta
ratio desumatur, cpiia nempe eorum uuumquodque ex eo constat,
quod sibi finitimum existit, quemadmodum ignis ex corpore (?) et
trabs ex igue, sed consentaneum est, ut speculationi de hac re
 illud etiam adiungamus, quatenus nempe alterum in altero existit;
nam in trabe, in ossibus et in uuoquoque eiusdem generis videmus
haec potestate inesse, siquidem perspicue ex illis elici videntur,
in igne autem, et ignis in illis reliquis partibus, trabs et caro
uon videntur inesse, neque haec duo ex illis eliciuntur; elicerentur
 enim, si in illis invenirentur. neque eonvenit, ut dicamus ossa et
caruem fieri ex his, non haec ex ossibus et carne, si elementa | 
plura quam unum tantum extitissent; verum si unum modo
sit, quemadmodum materia, et ex hac omnia corpora, et ex corporibus
erit materia dissolutione in contrarium. siquidem, licet id
 ita se habeat, cousonum tamen rationi non est, ut hoc modo dicamus
materiam ex corporibus fieri — quandoquidem eonvenit (quemadmodum
dicebamus) ut perpendatur generationis modus — non ex
eo, quod adinvicem commutari videntur. itaque hac de causa putandum
est, unum tantum eorum elementum esse; etenim elementa ex
 

 
corporibus compositis dissolutione quadam oriuntur, composita vero 
ex simplicibus congregatione. et hac de causa elemeiita ex corporibus
compositis eliciuutur, quandoiiuideni potestate in illis
existuut; corpora vero composita ex illis simplicibus minime eliciuntur,
 quoniam uec potestate, uec etiara re ipsa in illis inveniuntur.
couveuit autem, ut hoc verbum elici <ἐκκρίνεσθαι> latins snmatur
eo, quod est videri. debebat enim in trabe, in carne et aliis, quae
eiusdem generis sunt, ignis videri; caro autem uec in igne, nec in
ossibus quoque videtur. et forte phme ita dixit, quoniam videmus
 elementa ex quani plurimis compositis dementis elici, quemad-
modum ignis ex ferro et lapidibus videtur, ventus autem et aer ex
aliis rebus. 
 Cum autem ex his rebus perspicuum evadat elementa et prima
inveniri ac ipsa initia et elementa qualia sint, et cetenis tantum res
 esse compositas, statiin deinceps refert subiungitque Empedoclem
ponere ignem et aquam et quae eiusdem generis sunt elementa
aliorum esse, Anaxagoram vero contra ac Empedocles de
his s entire, atque in uuiversum dicamus, quod unusquisque eorum
contra de his ac alter sentit, (pioniam Empedocles ait corporum
 elementa esse ignem et terram et quae inter liaec medium
tenent, Anaxagoras vero contra; eas enim partes, quae
inter se similes sunt, quemadmodum caro, os, lignum et
unumquodque talium, elementa esse, aerem autem et ignem
mixturam liorum, corporum nempe consimilium partium, quae
 semina appellabat. siquidem ait aera et ignem ex omnibus eiusmodi
similibus partibus constare, ea ratione, ut ob exiguam earum
molem indistinctae sint, sed simul coacervatis ac confusis res
distinguitur; quae vero elementa appellat, sunt ignis, aer et reliqua
eiusdem generis, hanc autem ob causam unumquodque ex
 his constabit, uempe ex aere, igne et aliis eiusdem generis,
quoniam in his omnia corpora similium partium insunt, sed ob exiguam
eorum molem sub seusum cernendi non caduut. quoniam
vero Anaxagoras ignem aethera appellat, convenit ut intellegamus,
quod de igne retulit, eius sermoni additum esse, quare ait:
 Anaxagoras enim ignem et aethera pro eodem appellat. 
 At simplicia inveniri hoc sermone ostenditur. omnis motus
eius, quod movetur, motus est; motus autem rei concretae concretus,
simplicis vero simplex existit. sique motus simplex inveniatur,
simplex mobile itidem inveuitur: igitur elementa etiam inveniuntur.
 etenim corpus simplex mobile simplex est, quod elein
 

 
mentum vopatur, etsi id simplex sit, quod in ea, quae specie 
differunt, dividi uou potest; liaee eniin elemeuti definitio est. at
ne quispiam existiraavet, cum ex raotu declarasset eleraenta inveniri,
hoc non ex iis esse habendum, quae pvoprie eis iusuut, sed
 ex accidentibus, ideo alterum sermouem huic suo ita conexuit:
omnis corporis, quod uatura constat, suus est propvius
motus. quod dixit autem motum simplicem iuveuiri, verum est,
quoniam hoc omnes fateutur; siquidem motus, qui iu sublime et
qui deorsum fertur, simplices sunt, eteuim licet aliquod compositorum
 iis motibus cieatur, id tameu (quemadmodum in Primo Libro
praefati sumus) ea quidem vatioue movebitur, quatenus eius motus
a praevalenti in eo proficiscitur. 
 Quoniam vero retulit elementa in corporibus inveniri, statim
deinceps ex eorum actione videndum erit, utrura finita sint,
 an infinita, et si finita, quot uumero sint? ac primum quidem
non esse infinita ostendit, cum eorum senteutiam refellit, qui
infinita ea posuere. primo autem contra Anaxagoram disputavit,
qui elementa infinita facit ac eas partes esse, quae sint inter se
similes, siquidem haec eius senteutia recta non est; neque etiam
 aliorum sententia, qui corpora cousimilium partium esse elementa
posuere, recta est, quandoquidem corpus cousimilium partium, veluti
caro, ossa et quae eiusdem sunt, cuius baec, geueris, composita
sunt; nullum autem compositum est elementum: igitur non omne,
quod e similibus par tibus constat, elementum erit, sed omneid,
 quod in ea, quae specie differunt, dividi non potest (quemadmodum
ante dicebamus) elementum erit. con convenitautem utpraesens
sermo nobilissimo quidem eius significandi modo accipiatur, sermo
videlicet, quod omue simplex, quod in ea, quae specie differunt, dividi
non potest, elementum est. siquidem (mehercule), tametsi aliquid
 ita se babeat, nempe quod simplex est nee in ea, quae
specie differunt, dividatur, tameu elementum non est; neque materia
etiam (mehercule) elementum vocabitur, nisi nomen ipsum mutuo
acceperit. eteuim convenit, ut sermoni, quae remanent, | adiciantur, 
veluti dictum nostrum, quod in eo sit, et iu quod res primo
 dividatur. 
 Atqui eius refutatio corpora cousimilium partium non esse elementa,
quoniam non omne, quod sui simile est, elementum existit,
vera non est. Anaxagoras namque non ait omne, quod sui simile
est, esse elementum, neque etiam eius, quod sui simile est, atque
 elementorum una eademque ratio est, in tantum ut, cum non omne
id, quod sui simile est, elementum sit, falsum sit, ut eius, quod
 

 
sui simile est, ac eleraenti una eademque ratio sit; sed elcmentum 
sui simile est, sermo autem retro non commeat, ut omne, quod sui
simile est, elemeutum existat; et ideo nos etiam dicimus eiusmodi
elementa, quae secundum nostram sententiam sunt, consimilium
 partium esse. 
 Cumque dixisset se primo velle eorum sententiam refellere,
qui innumerabilia elementa posuere, praesenti quidem sermone
banc sententiam non refellit, sed nou omne, (luod sui simile est,
esse elementum explivavit. quamobrem revertitur ad ostendendum,
 quod uec sermo nee quippiam aliud in uuiversum hie, est, quod
omnino efficiat, ut, qui ponunt elementa partium cousimilium esse,
neeessario asserere cogautur ea inuumerabilia esse — id quod a
veritate alienum existit — quare ueque isti necessitate aliqua coguntur,
quae ex sermone, quiboc neeessario efficiat, vel ex causa quadam eliciatur.
 quamvis euim non ponatur corpora consiinilium partium esse infinita,
quicquid tamen de ortu hoc quidem mode dicetuv, verum
erit; quemadmodum si finita, vel duo, vel tria tantum esse ponerentur.
idem namque Empedocles fecit, cuius quidem factio
impossibilis est, siquidem ipse ponit has omnes partes esse ex elementis
 numero definitis, et Anaxagoras etiam fatetur, id quod hoc iure
se habet, ex iis coustare, quae eo iure non se habent. etenim etsi
ea, (piae generantur, innumerabilia sint, omnino necesse non erit,
ut ex innumerabilibus rebus constent. dixi: quod hoc iure se habet,
ex iis constare, quae eo iure non se habent; ut hoc modo intellegeretur,
 quem modo referara, videlicet, (piemadmodum si ex eo
constaret, qoud non est ullo modo. quare si esset inter nos, qui
poneret elementa sui similes partes habere, necessario omnino
eftieitur, ut non ponat omne, quod fit, fieri ex simili; vultum enim
ex vultu alio non facit. quid igitur prohibet Anaxagoram, ut infinitum
 claudat circumscribatque, cum principiorum finem terminet?
etenim tennmata et finita facerc principia, et Itaec quam
paucissima, profecto est actio longe nobilior, dum ea, quae illis adicit(?),
prorsus eadem sint, quemadmodum matbematicis placet terminatas
astrorum positioues sumentibus. hi namque ea assumunt,
 quae congregata nobis videntur, eaque vel specie vel numero terminant,
dum ea observant, quae sub seusum cadunt. siquidem
etiam in naturae ordine longe magis consentaneum erit, ut ea observentur,
quae prorsus eadem sunt, in iis, quae numero quam
paucissimo constant, idque etijjm naturae lege necessario efficitur.
 in contemplatione etiam, quae scientiae deservit, longe melius ac
 

 
rationi magis conseutaneum videtur, ut defiuitis priucipiis atque 
eis, quam fieri potest, numero paucissimis speculemur. 
 Numqiiid autem elementa specie siut defiuita, ex argumento
perspicuum evadet, quod deinceps inducit, ita inquieus: si corpora
 defiuitis distiuctionibus diffenmt. quod hunc in modum explicari
potest, corpus a corpore diflterre dicitur (quemadmodum in Libro
de Sensu et iis, quae seusibus percipiuntur, docuimus) iis distinctionibus,
quae seusus movent; quae eaedera si fiuitae sint, corpora
igitur, quae <his> distinctionibus differuut, sunt finita. sed
 in Libro de Sensu et iis, quae sensibus percipiuntur, explicatum
fuit differentias omnes defiuitas esse, orauino igitur eiusmodi differentiae,
quae sensum movent, erunt definitae. etenim omne id,
quod seusum mo vet, ex contrario quidem fit; cum autem contraria
in extremitatibus, principiis videlicet ac finibus, consistant,
 omnino necessario convenit, ut ea, quae inter haec medium tenent,
sint definita. horum autem, quae sensum movent, differentiae sunt
in iis, quae inter ilia medium occupant, quod autem adversus
Anaxagoram disputavit, ac dissiduum, ad quod eius positionem
deduxit, facilius per deductionevi ad impossibile in Primo Libro de
 Ortu et interitu desumptum fuit, ubi per deductionem ad impossibile
explicat, quod sui similes partes babet, specie infinitum non esse.
etenim cum Anaxagoras dicat uuumquodque corpus ex consimilibus
partibus constare, hae si iufiuitae extiterint, necessario fit, ut
re ipsa corpus inveniatur, quod ex iunumerabilibus rebus constet.
 quod vero re ipsa ex innumerabilibus constat, id etiam infinitum
existit; hac quidem ratione | fiet, ut unumquodque corpus sit infinitum 
quod sane falsum existit: non igitur quod sui similes partes
habet, est infinitum. 
 Cum autem Anaxagorae sententiam reprobasset et contra
 eum illam reflexisset, ad Leucippi et Democriti sententiam refellendam
sese convertit declaratque, quod nec rationi consentanea
sunt ea, quae ad amborum sententiam consequuntur. quamobrem
ait, quod arabo bi posuerunt principia individua, quae primae
magnitudines dicuntur, ac ea numero infinita esse aiunt. at
 magnitudine ponunt ea individua, hoc est minime discreta, cum e
corporum numero baec tantum continua sint, quandoquidem in iis
aqua (?) non inest. cum ipsa individua sint, nee ex [uno plura,
nec ex] pluribus eorum unum efficitur. siquidem aiunt fieri
non posse, ut aliquid sit divisibile, nisi ea, in quae segregatur,
 

 
connectuntur et complexii colliguntur; sed hac quidem ratione 
necessario convenit, ut inter ea iuaue sit in illis extensum. dicuntque
omnia haec non mixtione et corruptione, sed [concursu
et] complexu generari. id autem, quod apud eos complexu et confusione,
 oritur, collectionem et confusioneni appellant, ex similium
vero collectioue nullum continuum generatur, uec aliquid erit uuum,
nisi quando continuum extiterit. 
 Deinde elicit: ambo quodammodo omnia, quae sunt,
numeros faciunt et ex uumeris. et in hoc aliqua ex parte
 Pyth agorae senteutiam insequuntur, aed <non> absolute,
ipsi nou pouunt corpora ex uumeris constare, qui ex unitatibus
compouuntur, quasi haec corpora uon sint, sed ex iudividuis corporibus
effici, quemadmodum uuitates etiam individuae sunt, quamvis
autem non pouant eiusmodi corpora ex incorporeis unitatibus constare,
 quia tamen mundi constitutionem ex iudividuis rebus ponunt,
aliqua quidem ex parte illud absurdum admittere videntur, quod unitates
individuas comitatur, quasi ipsi ponant ea, quae suut, non
aliter ac si ex uuitatibus ac numeris corporeis coustarent. ac ambo
etiam in eadem seutentia sunt cum iis, qui ea, quae suut, ex
 numeris quibusdam constare asserunt, dicentes fieri non posse, ut
ex iudividuis continuum uuum efficiatur, iuxta senteutiam dicentium
nullum continuum ex unitatibus effici. 
 Et cum hoc etiam dicunt eorum omnium individuorum figuras
infinitas esse, siquidem in hoc ditferunt inter se. nou enim
 ex eo difterunt, quod individua sint, neque etiam quatenus unum
corpus continuum sint, cum id omnibus illis sit commuue; quorum
vero principia sunt iofinita . . . igitur individua etiam dicunt esse infinita.
neque figuram aliquam, quae innovatur, unicuique elementorum
tribuunt, quemadmodum ii, qui igui figuram pyramidalem
 tribuunt, dicuntque terram eius figurae similitudinem repraesentare,
quae cubus appellatur, reliquis vero duas alias figuras accommodant;
siquidem ambo igui modo tribuunt figuram, videlicet sphaericam,
quoniam continui motus ac partium admodum tenuium existit,
et ob banc causam immergitur ac omne permeat corpus, quoniam
 caret angulis, neque etiam a re aliqua prohibetur; atqui aeri,
aquae et terrae nullam propriam tribuunt figuram. neque etiam
eiusmodi elementa nisi magnitudine inter se distinguuntur; terrae
namque elementa aquae, nee non aquae elementa aeris elementis
magnitudine praevalent. secundum figuram autem eadem omnium
 

 
ratio est; nihil enim eorum, quodcunque est, ex aliqua figura particulari, 
sed ex omnibus figuris quasi generatio ex semine confuso
generatur. 
 Primum quidem in eodem etiam isti atque Anaxagorae sectatores
 errore versantur, nempe fieri posse, ut inveniantur, quae
prorsus eadem sint, licet elementa infinita non efficiant, sed ad
sermonem de infinito inclinant, quatenus nec sermo, nec ratio aliqua
invenitur, qua ad id deducantur. deinde in hoc etiam aberrarunt,
quoniam non animadvertunt, si corpora sensibilia, quae
 totum appellant, infinitis differentiis non differant inter se, neque
etiam individua elementaque, quorum causa eiusmodi corpora
generantur, quae sensum movent, infinita existere, idque est, quod
adversus Anaxagorae sententiam ante praefati sumus. praeterea,
inquit, eos necesse est, qui individua corpora dicunt,
 mathematicorum scientias destruere, tametsi eos deceret, ut
vel probabilioribus rationibus eas destruerent — ac idest, quod ante
dictum fuit, dum ad alios responsionem afferebat — vel quod
quicquam earum non moverent. atqui eos admonet, ut non asserant
divisionem non fieri in infinitum, siquidem magnitudines semper
 dividuae non erunt, neque etiam magnitudo perfectior erit, nec
demum magnitudo omnis in duas aequas partes secabitur. haec
autem etsi in universum hic per se magnum pondus habere non
videantur, ad ea tamen, penes quae principiorum vim habent,
magnum pondus habere dicuntur. et hac quidem ratione mathematicorum
 scientias tollerent; | multisque praeterea adversarentur 
ex iis, quae manifesta sunt sensuique perspicua,
quemadmodum non dari temperamentum <κρᾶσιν>, neque
in corporibus, neque etiam effectus in eo, quod afficitur,
nec insuper animatum et plantam in corpore uniri, neque mutationem,
 neque conversiouem, neque accretionem continuam et
quae eiusdem generis sunt, quae partim sensui perspicua sunt,
partim hominum multitudini videntur. et subiungit: de quibus
ante, dum in Libris de Natura de motu disputavimus,
dicebamus: fieri non posse, ut continui divisio in infinitum non procedat,
 sed in numerum quendam terminatum; etenim minima quaedam
magnitudo inveniretur, quae prima existeret. 
 Simul autem et ea, quibus pugnant ipsi secum, dicant necesse
est. siquidem aiunt terram, aquam, aera et ignem alia ex
aliis oriri, dum individua magna a parvis segregantur, distinguuntur
 ac separantur et ex contrario; sed hoc quidem modo alia ex
aliis sic tantummodo oriri possunt, quatenus, dum magna dividuntur,
 

 
parva ex illis efficiuntur. exempli gratia, dicunt terram differre 
ab aqua, non quia individua, ex quibus unaquaeque earum perficitur,
figura differant inter se, cum individuorum, ex quibus
unaquaeque earum innovatur, quaevis forma profecto eadem sit,
 sed differunt ex eo, quod individua, ex quibus terra ac eius formae
perficiuntur, secundum se magna existunt, individuorum autem, ex
quibus aqua perficitur, multa quidem in aqua inveniuntur, at individuorum,
ex quibus terra perficitur, longe plura in terra deprehenduntur.
dicuntque ex terra in aquam secretione, divisione ac
 segregatioue individuorum, quae terram innovant, vel omnium vel
plurimorum, fieri transnmtationem, ac terram etiam ex aqua fieri, secretione,
divisione ac segregatione individuorum, quae aquam constituunt,
vel omnium vel plurimorum. si enim individuum dividuum
extitisset, quod in partes dividi non potest per sui ipsius partes
 incrementum et defectum magnitudine admitteret; quare ex eis aqua
innovabitur ea ratione, qua magna parva efficiuntur, terra autem,
secundum quod magna revertuntur. cum autem magnitudine transmutationem
non admittat, omnino quidem contingit, ut alterum deficiat,
vel terra, vel aqua, nec ex iis, quae terram constituunt,
 aqua, vel ex iis, quae aquam efficiunt, terra fiet, cum haec duo
iuxta eorum senteutiam alterum ex altero oriantur. haec enim duo,
videlicet alia ex aliis oriri ac ea individua esse, sibi invicem adversantur.
cum autem modum explicasset, quo individua vicissim
alia ex aliis oriri ac praeterea aliud ex alio effici asserunt, hac
 nempe ratione, quod maiora vel minora sunt, huic sane aliud
quaesitum adiungendum, quod nos inquirimus, quanam ratione vi-
cissim alia ex aliis oriantur. cum autem se illis opposuisset, ac
illo altero quidem modo eos reiecisset, secundum quem aliquid per
individua ipsa generari dicunt, quatenus nempe maiora vel minora
 efficiuntur, cum hoc sane refellit alia ex aliis vicissim generari.
iuxta vero eorum senteutiam modus, quo aliud ex alio fit, alter
est, quatenus aliud etiam per segregationem et seretionem invenitur;
siquidem hac ratione dicetur ex eo, quod medicina concoquitur, hac
de causa aliud efficitur, ut cum tenuiores vini partes ab igne resolvuntur,
 quod reliquum vini est defrutum efficitur. atque in universum
sive hoc modo res se habeat, sive alio, convenit, ut in suffragium
eorum convertatur, ex eo, quod eo modo, quo ipsi loquuntur, eodem
sane referre deberet, ut res contra se habeat, et non per aequivocationem
sermonem illorum refellere. 
 

 
 Praeterea neque secundum eorum sententiam, qui Leucippi et 
Democriti sectam insequuntur, elementa, quae horum duorum
seuteutia individua sunt, infinita videntur existere. modo modo secundum
sententiam Anaxagorae de elementis infinitis plane et
 absoluto sermone non loquitur, sed dixit: ue horum quidem duorum
sententia, quia iam <supra> explicatum fuit, videlicet: neque
sententia aliorum. atqui <antea> docuit (iuxta eius
nullum elementum esse infinitum ex eo, quod posuit ea, quae consimiles
partes habent, dififerentiis, quae sensum movent, sibi invicem
 opponi; explicatum autem fuit has differentias esse finitas,
ergo hac sententia elementa infinita non sunt, et simili ratione
dedaratur horum duorum senteutia individua esse finita, siquidem
ipsi ponunt individua figuris differre inter se; atqui monstratum
fuit figuras esse finitas. porro figuras dixi (?), quoniam figura
 omnis vel rectis, vel rotundis lineis concluditur, quarum duarum
unaquaeque hoc quidem modo consumitur. etenim figura, quae
rectis lineis continetur, in triangulos et pyramides dividitur, videlicet
superficies in triangulos, solida vero in pyramides. | at figura, 
quae non rectis lineis constat, in octo partes secatur, quemadmodum
 modum est in sphaera; hae vero octo existunt, secundum quod
sphaera in duas medietates, unaquaeque autem medietas in quatuor
partes seceruitur. verum argumentatio ita procedit, qitatenus figurae (?)
in principia finita resolvuntur. atque tamquam praecedens sermo de
primis figicris positus est, sed retulit tantummodo banc, quae pyramis
 dicitur, esse octavam sphaerae partem, ut consequent, vero inducit,
quod ait: omnino consentaneum esse, ut principia aliqua sint finita.
sed non inquit omnino consentaneum esse, ut haec sit figurae
principium; sed quotcunque hae numero sint, profecto tot sunt
simplicia corpora, quot numero illae existunt. perspicuum est
 autem et manifestum figuras regulatas esse finitas, quemadmodum
sunt omnes figurae, quae aequilaterae sunt ac acquis angulis constant,
figurae autem irregulatae termino ac fine vacant, itaque si
isti dixerint individua ita se habere, quemadmodum etiam dicere
Solent, consentaneum non est, ut per hunc sermonem eis opponatur. 
 Aristoteles autem deinceps ex simplicium corporum motu
rationem inducit, qua quidem perspicuum fit ea infinita non esse.
 

 
quoniam enim simplicium corporum motus duo sunt, unus rotundus, 
alter vero rectus, quorum unusquisque simplici corpori inest,
ac suus cuiusque corporis naturalis proprius motus est, convenit,
ut corpora simplicia duo genere sint. cum autem loca etiam
 sint terminata, secundum quod corpus omne natura pracditum sui
proprii motus initio determinatur, quo provenit ac suam formam
adipiscitur, cum cuiusque corporis natura generata sit: quae unum
et eundem motum habent, una et eadem prorsus erunt. [igitur si
plura corpora ad eum locum cientur, qui inferiori proximus existit,
 omnia ex terra constabunt;] si vero multa corpora in suiteriorem
locum feruntur, omnia ex igne conflabuntur. idem etiam couvenit,
ut de iis dicamus, quae circa medium, sunt, cum de medio ea contrarietas
sit declarata, quae penes aliud consistit. itaque cum explicatum
sit simplices motus non esse infinitos, quibus nou existentibus
 infinitis, igitur simplicia corpora, quae his motibus terminantur,
quibus formam adipiscuntur; infinita non sunt: ergo clementa non sunt
infinita. 
 [Quoniam autem finita sint oportet, restat, ut videamus] utrum
unum an plura existaut? cum enim nonnulli elementum, ex (pio
 reliqua corpor constant, unum modo pouant, propterea de eorum
opinione quaestionem constituit. hoc unum vero elementum partim
aquam, partim aera, alii inter aera et aquam aliquod medium, quod
est aqua minutius, aere vero densius duriusque, ponunt; nonnulli
vero dicunt caela ac mundos infinita esse, ii quidiem, qui hoc
 elementum unum primum, ex quo reliqua fiunt, ignem faciunt vel
aquam vel aliquod aliud, quod inter aera et aquam medium tenet,
deinde ex eo raritate et densitate cetera corpora generant, se ipsi
fallunt, ac eorum sententia necessario efficitur, ut id quidem, quod
primum ponunt, primum ab illis positum non sit, siquidem aiunt
 primum et elementum id esse, in quod corpora dissolvuntur, posterius
autem, quod ex elemento compositum est. si enim raritas est
dissolutio, quemadmodum densitas est compositio, eorum sententia
necessario etiam efficitur, ut ex boc uuo raritatis ordine multa fiant,
quatenus id, quod ex eo constat, omuino quidem raritatis ordine
 generatur. quoniam autem id, quod raritate fit, primum est — hoc
enim modo elementa prima fiunt, videlicet omnino raritate — necessario
illis efficitur, ut id, quod ex boc uno raritatis ordine fit, eo auti-
quius existat. cum autem ignis omnium corporum subtilissimum sit,
 

 
qui quidem raritate lit, sequitur eis autiquiorem esse, nihil 
autem interest; si enim quispiam diceret, ignem corpus non esse,
quod ceterorum omnium corporum minutissimis partibus constat,
sed tantummodo tenuiorem existere, esse autem unum aliud ab igue: id
 igitur hoc uno antiquius erit, ex quo dicunt cetera corpora constare.
Aristotelis autem sermo si ipse per se spectatur, ab eius fine
pendet, cui alligatus est, ubi inquit raritatem esse dissolutionem;
sed qui haec ponunt, huic forte minime assentiuntur. quare in
eiusmodi sermonibus sane duplicata est depravatio veritatis (?), siquidem
 illi ponunt id, quod rarum et densum iutercedit, nee primum
nec elementum esse, cum ipse sententiis eorum contortis ratiocinetur (?),
quasi inter haec duo constaret. ambae enim extremitates eo priores
sunt, quod in medio locatum est, et si ambae non sint, tamen
baud dubie earum altera prior est; siquidem album et nigrum
 purpureo colore (exempli gratia) priora sunt, quoniam inter ea
medium tenet, senectus autem ac aetas florens, ambae quidem
[clamosae aetatis, sen extremae senectutis tempore] priores non
sunt, sed | earum altera dubio procul prior est. praesentem 
autem sermonem, quern modo afferemus, contexit, ac perspicuus
 existit. 
 Praeterea ex hoc uno tali modo, hoc est raritate et densitate,
reliqua generari aliud non est quara tenuitate et crassitudine;
nam quod rarum est, id tenue, et quod densum [crassum est].
rursus autem tenuitate et crassitudine idem est, quod
 magnitudine et parvitate; tenue enim est, quod minus est,
et crassum, quod mains; quod enim valde extensum dilatatumque
est, tenue dicitur, quale est id, quod ex minutis
partibus constat, quare hoc modo onmino efficitur, ut reliqua
ex hoc uuo fiant magnitudine et parvitate, ita ut ex relativis
 speciem innovent; ponunt enim hoc modo inter se apertissime
distingui. itaque ex hoc necessario fit, ut in singulis eorum propria
substantia non insit, sed omuis substantia ad aliud referatur. at
 

 
quanam ratione hoc necessario sequituv? dicimus id omniuo necessario 
effici: quoniam inter se quautitate termiuautur, hoc
est magnitudine et parvitate, itaque magnitudines inter se
aliquam relationem habebunt ad ignem et terram, ac earum
 proportio talis erit, qualem ea nota, quae παρανήτη appellatur, ad
eam habere dicitur, quae νήτη vocatur. si igitur eandem similitudinem
sumpseris in aliis magnitudinibus maioribus vel minoribus,
earum quidem vel haec erit ignis, vel ilia terra, quemadmodum in
aliis sonis maioribus vel minoribus efficitur, ut vel hic paranete,
 vel ille nete existat, modo quidem soui, qui desumuntur, omnino
secundum eam proportionem sumantur, quam paranete ad nete
habere dicitur. si vero cum his tertia alia magnitudo accipiatur,
cuius proportio ad magnitudinem ignis talis erit, qualem ignis
magnitudo ad terram habet, turn illa tertia maguitudo desumpta
 proportione ad ignem, qui a principio est, igms erit, et ignis, qui a
principio est, comparatus ad banc tertiam magnitudinem desumptam,
terra extiterit, eritque ad terram, quae principium principii est,
ignis; quemadmodum si paranete penes alium tertium sonum, qui
gravior sit, inveniatur, nete extiterit, sed penes nete erit paranete,
 ac ita in reliquis. convenit enim, ut magnitudo, quae desumitur,
elementi cuiusdam proportione semper dividatur, quando quidem
minores magnitudines maiorum ambitu semper clauduntur,
ac omnis proportio in una maguitudine clausa est, propter divisionem
in infinitum, quod quidem et iis accidit, qui plura
 elementa ponunt dicuntque magnitudine et parvitate
inter se differre. hi vero sunt, de quibus antea meminit, quod
igni tantum figuram trihiumt, reliquis autem nullam propriam figuram
accommodant, sed dicuut hoc omnino eveuire ac fieri magnitudine
ac parvitate insectilium. ex iis autem, quae reliquis his de
 rebus retulit, videlicet raritatem et densitatem tenuitatem et crassitudinem
esse, ac tenuitatem et crassitudinem magnitudinem et
parvitatem existere, confirmavit atque omnino deduxit cousentaneum
esse, ut ignis, terra et reliqua iuxta relationem tantum ad invicem
existerent. etenim si aeris tenuitas mensura sit terminata, turn omni
 eo, quod eiusmodi mensura tenue est, id, quod tenuius existit, ignis
tantum erit; nee amplius <ignis> erit, quatenus eo tenuius
tota hac mensura, existit, qua hoc terram tenuitate excedit, cum
fieri nullo modo possit, ut ignis et aeris tenuitatem multum egrediatur.
etenim si ei, quod tenue admodum, quemadmodum ignis et
 aer existit, extensio inesset, ignis et aer minime esset, nee remaneret
 

 
in sua pulchritudiue, quatenus ignis tenuissimus existit, ipsi 
enim ita asserunt, hunc aerem tenuem admodum esse, talemque
comparatione ad quam ignem esse, ac rursus aera comparatione
ad ignem aquam. haec igitur dubitatio, quam retulimus, sat est
 ut horum suffragio adversetur ac sermones eorum infringat; hoc
autem est, quando elementum medium extiterit et inter duo extrema,
fieri nou potest, ut sit primura. quamobrem ipsemet ait: qui
autem ignem primum elementum ponunt, hanc illi tantum
dubitationem evitarunt; ignis namque veluti extremum quoddam
 ac finis apparet, non autem medium, siquidem corporum, quae
per se subsistunt, tenuissimum existit. quare fieri non potest, ut
se ipso tenuius existat ac ex eo aliud gignatur. 
 Deinde dicit: qui ignem prius et antiquius ponunt, tametsi
hoc quidem incommodum vitant, alia tamen absurda suscipere coguntur.
 eorum enim alii figuram ad ignem adhibent, alii figuram
non adhibent. de hoc autem postea sermonem absolvit, cum
haec in medio posuerit, videlicet qui igni figuram adhibent, quoniam
eius figuram pyramidem esse iudicarunt. horum nonnulli
causam dicunt, quamobrem ignis figuram habeat pyramidalein, [eo
 quod figurarum quidem pyramis una ex omnibus maximam vim
secandi habet, ideoque] eiusmodi figura igni accommodatur. alii
autem magis quidem sufficiente sermone de forma loquuntur, siquidem
| aiunt, quemadmodum id, quod ceteris corporibus tenuius 
est, ignis esse videtur, ita omnia ex pyramidibus constant; itaque
 primum in corporibus ignis erit, in figuris autem pyramis; primo
’O corpori prima figura convenit. quare cum ignis primum corpus sit,
primafigura ei inest;haecautem figura ea est, quae pyramis vocatur. dicit,
eos quasi hunc sermonem ostentationis (?) gratia protulisse, licet similem
sermonem ipse etiam Aristoteles in Primo Libro contexat, ubi palam
 fecit corpus quoddam quintum inveniri. inquit enim: quoniam
motus, qui in orbem fertur, simplex est, ac id, quod motum affert,
simplici motu movetur, [convenit igitur, ut, quod simplici motu movetur,
simplex existat]. si vero quispiam diceret, quod, quia motus
in naturalibus rebus ex iis est, quae per se existuut, vel quia nahac
 

 
tura etiam est principium motus, — eiusmodi namque corpora naturalia 
dicuntur, quia natura eis inest et quia motus (quemadmodum
memoravi) in rebus naturalibus natura invenitur — non indignum
videtur eiusmodi sermonem contexere: dicimus nos formam etiam per
 se in corpore inesse; convenit enim, ut in corpore naturali propria
etiam forma inveniatur. 
 li enim, qui ignem primum corpus corpus partim (quemadmodum
praefatus est) ei figuram adhibent, partim banc quidem
non adhibent, sed plane et absolute eum ceterorum omnium corporum
 tenuissimis partibus constare faciunt, periude quasi inflatione
surgant, annectantur evadantque, quemadmodum auri scobes,
quae quidem, secundum quod segregantur (?), in unum colliguntur.
utriuque autem sectae professoribus, videlicet qui igni figuram
adhibent et qui eam illi non adhibent, si dixerint magnitudine
 eius individuum esse ut individuum, rursus eaedem rationes, quibus
illi refelluntur, qui individua faciunt, opponi possunt ac eadem incommoda
eos sequuntur, nec non etiam mathematicorum principiis adversantur.
praesens autem sermo praeter id, quod incongruus per se ac
dissentaneus videtur, naturae ordine falsus invenitur. siquidem convenit,
 venit, ut magnitudine inter se eadem sit relatio, quemadmodum terra,
aer et aqua, ac figura, hoc est magnitudo, corporum,quae sunt tenuiora,
maior semper appareat. hac enim ratione aer maiorem quam aqua occupat
locum, [siquidem eius magnitudo magnitudine aquae maior existit,
et ignis etiam maiorem ac] aer locum occupat, et reliqua eodem
 modo. itaque necessario convenit, ut ignis elementum natura bis
elementis mains existat; atqui ignis elementum aeris elemento
magnitudine praevalet et aeris elementum elemento aquae: igitur
aeris elementum ignis elemeuti magnitudine clauditur. ex lis autem
non deducitur eiusmodi elementum individuum non esse, sed parvum
 non existere; quoniam ii, qui individua faciunt, non dicunt ea parva
admodum esse, quaudoquidem in eis invenitur, quod existimatione
in septem partes sectionem admittit, dicuntque hoc in pauciora non
dividi. atque in universum non convenit, ut pouamus ignem,
quoniam aere maior existit, ex elementis contlari, quae eum constituunt,
 neque [aer] quia maior non est, sed magnus tantum
existit, propter eum iunovari. nee non ad bunc sermonem alter
sequetur, nempe si divisihile existerit, et reliqua, quae sequuntur,
perinde quasi explicatum sit eiusmodi elementum individuum
non esse. 
 

 
 Atque dicit, quae eos sequantur, qui ignem describunt, 
hoc est qui ei figuram tribuunt, nec non et eos, qui eum magnitudine
determinant, ac ii sunt, qui eum tenuissimum posuere; ipsi
enim differentiam, quae est secundum tenuitatem, secundum magnitudinem
 cognominant. quare iis, qui igni figurara tribuunt, accidet
ignis partem non esse ignem; etenim propterea quod
elementum est ignis, qui pyramis est, huius pars autem est ignis,
perspicuum est ignem partem habere, si aliquo modo dividuus est;
et propterea quod pyramis, secundum quod dividitur, in consimiles.
 figuras non dividitur, quae pyramides dicuntur, ignis igitur in
ignem non dividitur. itaque ignis partes, et ignis et non ignis
extiterint; ignis quidera, quoniam ignis pars est, non ignis autem,
quoniam pyramides non sunt ei similes, quae a principio dividitur.
pmetevea cum hoc etiam necessario efficitur non omne corpus
 vel elementum esse, vel ex elemeutis. pyramidis enim pars
hoc quidem iure se habet, quandoquidem non est etiam elementum —
cum pyramis tantum apud eos elementum sit — neque etiam ex elementis
— id enim, quod ex elementis est, id esse dicitur, quod ex
pyramidibus constat — haec autem ratio eo fundamento nititur, quod
 antea posuit, nempe ignis elementum ex eo, quod dividuum est, re
ipsa etiam dividuum existit, licet in sermonibus superius allatis explicatum
non fuerit dividuum esse, sed minimum quidem non | 
existere. atqui nos dicimus ex eo, quod minimum non est, dividuum
non existit. 
 At iis, qui magnitudine illud determinant — tenuitatis
autem loco maguitudinem sumit — omnino continget, ut aliud elementum
sit, quod eiusmodi elemento antiquius existat;
atque eo aliud prius, et sic in infinitum; semper enim minus eo,
quod assumptum est, assumere possumus, idque ob divisionem in
 infinitum, at si in sue sermon e tenuitatem posuisset, dicendum ei
non erat, quod, antequara tenue esset, aliud tenuius sumeretur
et hoc in infinitum; quamobrem tenuitatis loco maguitudinem dicere
voluit. 
 Deinde dicit: praeterea iis etiam idem accidit atque illis,
 qui corpora similium partium raritate et densitate terminarunt, hoc
est elementa existere secundum relationem adinvicem. siquidem id,
quod acre tenuius est, secundum quod aer aquae tenuitate praevalet,
ad aerem comparabitur, ac eam rationem ad aerem habebit,
quam aer ad aquam habere dicitur, ac similiter in ceteris; sermonis
 enim eiusmodi ratio perspicua est. cum autem propria incommoda
retulisset, quae ad unumquemque illorum duorum necessario seautem
 

 
quuntur, qui unum ponunt elementura, sive aquam sive aerem sive 
aliquid ex his duobus sive iguem illud posuere, deiuceps quod in
universum omnibus contingit, in medium affert dicendo: commune
omnium peccatum, hoc est errorem, esse, quod unum atque solum
 motum naturalium cuiusque corporum efficere coguntur. etenim cum
in omnibus corporibus, quae natura constant, motus principium
insit, si omnia iuxta horum sententiam unum quiddam sint vel ex
uno, omnia sane eiusmodi tantum motu ciebuntur, ac summa motus
pluvalitatis eorum summa terminabitur. itaque consentaneum erit,
 si eiusmodi elemeutum, ex quo reliqua efficiuntur, ignis extitisset,
ut, quot et quanta ilia corpora fuerint, eo motu in sublime tantum
ferantur; nunc autem huius oppositum manifestum est, nempe inveniri
corpora, quae quo plura maioraque fuerint, eo magis [celeriusque]
ad infera, et alia corpora ad supera cieantur, cum motus
 priucipia sint diversa. quare cum ob banc causam plura etiam elementa
inveniuntur, tum ob eas incommoditates, quas superius retulimus,
quae ad eos omnino sequuntur, qui unum elementum posuere.
cum enim (quemadmodum ante praefati sumus) motus
quidam simplex inveniatur, corpora igitur, quae natura eo motu
 feruntur, simplicia sunt; quae quidem elemeuta existunt. 
 Quoniam autem, inquit, nee innumerabilia sunt elementa
nec unum tantum, relinquitur, ut [pluar ac] finita sint.
at cum dicendum ei relinqueretur, quot ipsa numero sint, ait: sed
primum videndum est, utrum aeterua sint vel innovata;
 hoc enim ostenso perspicuum erit, quot et qualia sint.
aeterna quidem esse non posse, id in corpore ostendit. nam et
aquam et ignem et unumquodque simplicium corporum
dissolvi cernimus; quodsi eorum natura, cum dissolvuntur,
aeterna extitissent, uno eodemque tempore simul orirentur dissolverenturque,
 sique dissolutionis tempus infinitum esse ponatur, omnino
efficitur, ut tempus, quo geuerantur, infinitum existat. etenim
ortus et compositio difficilior ac eius tempus longius existit, cum
dissolutio quidem sit veluti dissolutio quaedam eorum, quae ipsa
compositione sunt innovata; hac autem ratione [tempus compositionis
 dissolutionis tempore prius erit, ac ita fiet, ut] tempus infinitum
iufinito tempore prius existat, hoc est tempus generationis; quasi
dicat tempus compositionis corruptionis, hoc est dissolutionis, tempore
prius erit. atque ex hoc necessario efficitur, ut extra infinisive
 

 
tum aliquid existat; quod cum fieri non possit, dissolutio igitur f. 51r
non erit in infinitum. 
 Elementa vero si ad certum quendam terminum devenerint,
non insistere nec cessare in id, quod dissolvi ac corrumpi nequit,
 hoc quidem pacto declaravit; nempe si dissolutio eo perveniet, quo
insistet, terminabiturque in id, quod dissolvi nequit, in tantum ut
aeternum existat, erit illud, apud quod stabit, aut individuum — <id
quod antea refutavimus> — aut dividuum quidem, sed quod
dividetur, <quemadmodum qui Empedoclem sequuntur,
 elementa> dividua quidem esse, sed non dividi. ipsi enim incorruptibilia
ilia posuere, ex iisque dicunt reliqua oriri, ipsa vero ingenita
esse, quoniam communem materiam non habent, quae ex illis constet.
dicunt enim, quod, etsi baec vicissim alia ex aliis oriri videantur,
tamen non oriuntur tempore, quo <alia generate> destruuntur,
 ex eo, quod alia in aliis re ipsa insunt, in tantum ut alia ex aliis
dissolutione et segregatione fiant. elementa igitur (quemadmodum
dicebamus) vel in iis insistent, quae individua sunt, vel in iis,. quae
dividua, scilicet in iis, quae nunquam corrumpuntur, si in iis insistunt,
quae dissolvi nequeunt atque aeterna sunt, ipsa autem in
 individuis non insistere, hoc iam satis superque ex iis perspicuum
evadit, quae ad huius sententiae | impugnationem superius a 
nobis sunt allata, nec ipsa in iis insistere, quae nunquam corrumpuntur,
perspicuum est. minus enim corpus facilius quam
maius secundum accidens consumi potest; corpus autem maius in
 minus dissolvitur in eoque insistit ex eo, quod hoc celerius quam id
corrumpitur. duobus autem modis id, quod minus est, consumitur.
nam vel a contrario interit, cum extinguitur, atque
in universum ab alia re, vel extinguitur eo, quod <per se> dissolvitur
(?), quemadmodum ignem his duobus modis interire cernimus
 atque his duobus modis affici, a contrario, nee non ab eo, quod <per
se> dissolvitur (?). tantoque celerius minus afficitur, quanta
excellit multitudine agens, quod in eo operatur. atqui id quidem,
nempe raultum in paucum et magnum in parvum dissolvi, perspicuum
est ex eo, quod multum ignem finiri cernimus, secundum
 quod quod in paucum ignem dissolvitur, ita et multa aqua,
igitur elementa intereant et ortum babeant necesse est.
etenim cum in immensum non dissolvantur, perspicuum est igitur
 

 
ac manifestum dissolutionem eorum remanere; cumque dissolution 
eorum insistat, omnino hoc sit absque eo, quod in aliquod immortale
finiatur; igitur dissolutio quidem insistet, secundum quod in
mortale quippiam fiuitur; igitur corporum elementa hac quidem
 ratione corruptibilia etiam sunt. 
 Cum itaque coporum elementa ortum habeant, autex
corpore aut ex incorporeo eorum erit origo; si ex corpore,
aut ex alio corpore extra, hoc est aliud ab iis, aut ex eo, quod
aliud ab ipsis non est. cumque banc divisionem posuisset, a prima
 primae divisionis extremitate exorditur disquiritque, ex quonam
ortus eorum proficiscatur. 
 Ac eorum quidem sententiae, qui ilia ex corporibus generari
volunt, continget dicere inane existere; cum autem explicatum sit id
fieri non posse (quemadmodum alibi docuit) fit, ut eiusmodi sermo
 improbetur. qua autem ratione eiusmodi sententia inane introducatur,
eodem sermone videndum nobis erit. omne enim quod
oritur, aut oritur, quatenus, quo in loco oritur, corpus existit, ac
ita conseutaneum erit uno in loco duo corpora siraul consistere,
quod falsum est — esset enim hac ratione possibile, ut omnia corpora
 in parvo loco congregentur, si unus et idem locus omnia corpora,
quae ad eum inclinant, una cum iis, quae in eo praeerant, semper
reciperet, et reliqua incommoda, quae ad eiusmodi sermonem consequuntur
— aut oritur, quatenus, quo in loco oritur, corpus non
existit, eritque hac quidem ratione eiusmodi locus inanitas; quandocunque
 enim antea non erat in eo corpus, ac deinceps in eo extiterit,
inanitas est. in hac autem Aristotelis sententia difficultas
inest, cum voci alicui vim, quam non habet, subiecerit. cum enim
dicere debuisset: non est in eo corpus, vel corpus in loco invenitur,
iuquit: vel est, vel non est corpus <ἀσώματον> omne enim,
 quod nascitur, vel incorporeum erit, in quo ortus eius
existit, nec . . in eo duo sunt corpora; dicit autem incorporeum
pro loco, in quo corpus non consistit. quamobrem recte quidem
inquit Alexander, quod, cum ait: in quo ortus eius existit, consonum
non est, ut intellegamus materiam, sed locum; qui enim
 dicit matriam esse ἀσώματον, quod posuit, de medio tollit; materia
autem si corpus fuerit tempore, quo illud nascitur, et non materia,
erit ex corpore, id quod ipse non pouebat; sique materia ex uno
corpore in aliud mutetur, in uno eodemque loco duo corpora non
erunt. si vero ea, qua inveniuntur ratione, remanent, qui igitur
 

 
fieri poterit, ut primum illud corpus aliud veluti materiam recipiat, 
cum locus modo eiusmodi materiam debeat recipere; id sane
perspicuum est. 
 Quare primum divisionis membrum hoc ordiue indagavit; secundum
 autem ita disquirit. 
 Si elementa ex alio (?) corpore orirentur, necessario efficeretur,
ut aliud corpus sit elementis prius. hoc autem
si gravitate aut levitate sit praeditum, omnino quidera
elementum quoddam erit, non autem elementis antiquius, nec ex
 eo elementa generabuntur; si autem nulla in eo sit inclinatio
nullaque gravitas neque levitas, immobile erit et mathematicum;
quodsi tale est, neque etiam erit in loco, si enim in
loco esset, omnino quidem immobile non extitisset; quo enim
loco aliquid quiescit, eodem etiam moveri potest, si vi in
 eo quiescit, vi in eo movetur, si vero natura, [natura]
etiam movebitur. si vero in loco non sit, nihil etiam ex
eo oriretur. itaque necessario fiet, ut id, quod nascitur,
et illud, ex quo oritur, eodem loco simul existant et ut id,
quod nascitur, et illud, ex quo oritur, locum occupent. quodsi id, ex
 quo elementa conflantur, in loco non existat, neque illud ens, neque
etiam haee entia, cum nihil ex particularibus corporibus sit, quod
in loco non cousistat. [ac si in loco | sit et alicubi, erit f. 
aliquod elementum;] siquidem vel superiorem, vel inferiorem,
vel medium locum tenebit; si enim inferiorem, terra est, si vero
 aliis in locis extiterit, perspicuum est aliquod elementorum esse,
eius autem sermoni ἐν τόπῳ adiecit που, ut corpus ab lis discriminaret,
quae ex accidenti in loco inveniuntur, quemadmodum albedo,
dulcedo et quae eiusdem sunt, cuius haec, generis, haec etenim
ex eo, quod in loco ex accidenti cousistunt (quandoquidem ea, in
 quibus ipsa consistunt, in loco esse dicuntur), alicubi non sunt, at
fieri potest, ut ἐν τόπῳ καί που meminerit, cum de loci significatione
dubitetur. quoniam igitur nec ex incorporeo nec ex alio
corpore elementa oriri possunt, relinquitur tertium divisionis
membrum, ea nempe alia ex aliis oriri. 
 [Rursus] ergo videndum est, num ortus ceterorum omnium
corporum ab elementis sit, quemadmodum Empedocli placet — congregatione
videlicet corpora ex his oriri, quateuus ipsa actu in
illis inveniuntur, corrumpi vero, secundum quod ab invicem segregantur
— an ut ii, qui ex extremitatibus corpora conflant — siquidem
 

 
hi ponunt elementa, hoc est ignem et reliqua, ex extremitatibus, 
deinde ex his cetera corpora oriri, quatenus non sunt in eo, ignis
videlicet et reliqua elementa — sique hoc modo non erit neque altero,
profecto alius modus invenitur, quo id fieri poterit. cum itaque ex
 his, quae proxime dicuntur, perspicuum sit perscriptis his duobus
modis geueratiouem fieri non posse, in Libro de Ortu et Interitu
explicatur, quouam modo id fieri coutingat. modo autem adversus
Empedoclis sequaces se couvertit, ubquiens, hos propriam positionem
oblitos esse, cum non ponant generationem inveniri, sed [secuudum
 existimationem tantum]; ignis enim non generatur, quando sensus
existimat, quasi ignis ex acre oriatur, sed eius sensatio ipsa est, quae
oritur; atque ita de aere reliquisque statuendum erit. sin minus,
qui fieri poterit, ut ortus in iis existat, quae ab eo exemta inveniuntur?
sed oriri quidem existimautur, quouiam ad seusum non
 apparent, quod in iis consistant, ex quibus generantur. etenim
generatio est, ut hoc modo aliquid sit ex eo, quod hoc modo quidem
non est, nee quicquam erit, quod per se unum remaneat. etenim
modo, quouiam mutatiouem esse dicunt eorum, quae ex subiecto
aliquo eliciuntur, non quatenus tale subiectum secundum se quidem
 mutatur, sed ad instar separationis segregationisve ex vase; sed id
profecto evitare uon poterit aliquis, neque ut sit etiam generatio.
quamvis autem concedat fateaturque generationem hoc modo existere,
absurda evitare non poterunt, quae ex eo sequuntur. eadem enim
magnitudo constrictioue fieri non potest, ut gravior reddatur,
 siquidem lana haec vel aliquod aliud corpus, quod eiusdem
sit, cuius haec, generis, constrictionis causa gravior non efficitur,
quod confiteri ii coguntur. cum enim dicaut aquam ex aere oriri,
omnino dicaut oportebit aquam, dum aeri infusa est, leviorem esse,
cum vero ab aere dissolvitur ac cogitur, graviorem reddi, siquidem
 maioris gravitatis dispositionem coarctationi omnino ascribunt. 
 Praeterea, inquit, corporum, quae inter se permixta
sunt, fieri non potest, alterum cum secretum separatumque
fuerit, ut maiorem locum obtineat, maiorem (inquam)
quam is locus sit. quern aute possidebat, dum cum altero permixtum
 turn fuerat. at cum ex aqua aer exoritur, maiorem locum
tenet: aer igitur ab aqua non separatur, quatenus re ipsa in ea
consistit. serraonem autem in secunda figura hoc ordine coutexit:
 

 
aer cum ex aqua oritur, maiorem locum tenet; nullum autem 
corpus, quod ex permixtione cum altero secernitur ac separatur,
maiorem locum tenet: aer igitur cum ex aqua oritur, minime quidem
ex partium permixtione separatur. et iuxta hunc ordinem neque
 almd etiam, cum ex alio oritur, ex alius permixtione segregatur
separaturque. at si aer maiorem locum occupat, hoc quidem fit,
quoniam ex subtilioribus partibus constat; quod enim ex subtilioribus
partibus constat, in latiore loco est. id, quod in
transitione, hoc est alteratione, perspicuum est. cum enim aer
 ex humore quodam ascendit ac in vaporem convertitur, quemadmodum
vinum(?), latiorem locum tenet; propterea vasa, quae eundem
humorem continent, rumpuntur scindunturve, siquidem non potest
geuitus aer maiorem locum obtinere. quoniam autem hoc in loco
dubitatio quaedam occurrit, siquidem quispiam dicere posset, cum
 ex aquae transmutatione aer oritur, maiorem locum non occupat,
quam is locus erat, quem autea tenebat, dum aqua erat — hac enim
ratione couveniret, ut inanem locum occuparet, cum maior sit quam
an tea, et propterea maiorem loum circumscribat — vel si ita | sit, 
uecessario efficitur, ut aqua in aerem mutetur, ac sat erit. et
 quoniam hie (quemadmodum dicebamus) dubitandi locus erat, proprium
sermonem prosequendo ait: si ergo esset, quemadmodum
aiunt ii, qui eiusmodi sermones de corpore atferebant, perspicuum
est hoc fieri non posse; est autem impossibile, quoniam fieri
non potest, ut aer, cum ex aqua oritur, maiorem locum occupet.
 cum autem ipse non velit, ut conversio efficiatur, sed contra contineat
se in referendo id, quod hie fieri non potest, ut credendum
sit impossibile, quod retulit, necessario quidem contrarium efficere:
banc vel similem solutionem acquirit ac reddit causam, cur proprium
sermonem non dividat, ex eo, quod [alteri] sermoni contrarietur
 asserendo fieri non posse, ut aer, dum ex aqua oritur, maiorem
locum occupet et dicit: sin est inane ac extensio, <irrationale
est> maiorem locum id, quod mixtum est, separatione
quam is locus sit, quem ante eius separatiouem possidebat. in alia
enim permixtione non apparet, nt id hoc modo se haheat, e. g. in
 tritici hordeique permixtione; siquidem haec duo, si ab invicem secernantur,
eorum unumquodque aequalem ei locum tenebit, quem
ante segregationem possidebat. sed Alexander hunc locum alio
quidem modo explicavit. 
 Ipse autem deinceps aliquid deducit, quod ad illorum senaliud
 


 

tentiam necessario sequitur, qui elementa ex mutua eorum se- 
gregatione dilatationeque oriri existimabant: videlicet quod deficit
desinitque origo elementorum alterna. terra enim (exempli gratia)
cum finita sit, nullum in se continet corpus, quod re ipsa infinitum
 existat. aqua igitur si ex eiusmodi terra, quae terminata posita
fuit, secretione separationeque oriretur: aqua, quae in terra remanet,
minor quam antea extiterit, idque semper eveniet, donec ea
ratione terra relinquatur, ut aqua in ea re ipsa nullo modo existat;
cum autem terra hoc quidem modo non remaneat, sed semper in
 terra aqua relinquatur, necessario fiet, ut in re finita infinita
insint, siquidem terra actu finita existit. cum igitur fieri
non possit, ut semper aqua ex terra, quae remanet, oriatur, nisi
omnino fiat, ut infinita corpora contineat, perspicuura est igitur
terram remanere, ex qua aqua non oritur, et deficiat maneatque
 necesse est origo elementorum alterna; at terra non deficiet, quin
ex ea oriatur aqua, siquidem in omnibus terrae particulis manebit:
non igitur segregatione separationeque vicissim elementa oriuntur.
idemque de reliquis formandum ac statuendum erit. 
 Cum itaque elementa segregatione separationeque alia in
 alia verti ac mutari non possint, relinquitur ergo alterutro modorum
hoc fieri posse, nempe aut transfiguratione, veluti ea, (piae
ex cera finguntur, aut dissolutione in extremitates. at si transfiguratione
elementa oriuntur, in tantum ut figura, quae pyramis dicitur,
ignem innovet, et quae tessera appellatur, terram, et reliqua similiter:
 sequetur necessario, ut partes elementorum — cum eorum figura
et ipsae formentur atque ad eas ilia perveniat — figura elementis
aequales non sint; aut prima corpora individua erunt. at cum ex
iis, quibus id ante reiecimus, manifestum sit ea individua uon esse,
perspicuum est igitur ac manifestum, elementorum partes figura
 elementis aequales non esse, cum enim causa, ut ignis inveniatur
ignis, sit figura eius — pyramidis enim causa ipse invenitur — pyramidis
vero partes pyramis non sit omnino: ignis etiam partes
ignis non erunt. idem quoque de reliquis censendum erit. 
 Quodsi figurae mutatione elementa alia ex aliis minime oriantur,
 tametsi sensu percipiamus alia ex aliis oriri, x003C;relinquitur
ergo hoc dissolutione in superficies fieri>; etenim hoc quoque modo
oriri possunt quoniam autem extremitates, quae omnia elementa
definiunt, eaedem prorsus non sunt — siquidem hac ratione,
trianguli, qui terrae existentiae praesunt, iidem trianguli non
 sunt, qui reliquis elementis insistunt — atque eiusmodi triangulos
 

 

aiunt in alios triangulos non multari: neque terra in reli qua 
elementa, neque haec similiter in terram mutabuntur: hoc autem
neque per se verum existit, ueque etiam ad sensum apparet.
verus non est sermo, siquidem nullam habent viam, ut causam in
 hoc assignare possint; sensu autem oppositum percipimus; terram
enim in cetera elementa verti animadvertimus: igitur reliqua elementa
in terram mutantur. consentaneum autem fuisset, qui de
rebus, quae videntur ac nostris sensibus sternuntur, disserunt, aliam
viam non inire ad illorum sententiae veritatem persuadendam, nisi
 per eamet, quae sensu percipiuntur; at non congruenter iis,
quae videntur, dicunt. causa vero, propter quam non recte
primis initiis utuntur, est, quia principia propria vera non sumunt,
sed ipsi propria quadam | suppositione facta alia principia 
acceperunt, quae omnino volunt, ut congrua sint, inter quae et ea,
 quae sensu percipiuntur, vi coraparationera faciunt. quod sane facere
rainime deberent; sed decebat eos rerum, quae sub
sensura cadunt, principiis uti, quae sensu percipiuntur,
cum haec earum propria principia sint, aeternorura autem, quae
aeterna sunt, eorum vero, quae intereunt, quae eiusdera
 generis sunt — quemadmodum convenit, ut in matheraaticis disciplinis
matheraatica, et non alterius scientiae principia suraantur,
sicuti illis contingit, qui ex extremitatibus corpora coustituebant —
et uno nomine eiusdera generis principia esse debent et quae
ex principiis constant, at si figuratum corpus matheraaticis convenire
 dixerunt, naturalium rerum non naturalia, sed matheraatica
principia suraunt. ac praeterea oranino illis efficitur, ut orania eiusmodi
rerum exempla sibi invicem opponantur. idem namque iis
contingere videtur, quod illis evenire solet, qui positiones aliquas
etianisi apertissime falsas statuunt ac orania inepta, quae ex illis
 concluduntur, admittunt. hoc autera malunt, quam positionem
suam de medio tollere. veluti si quis ponat non inveniri animal,
is igitur necessario efficit, ut neque ipse etiara animal sit, ex
hoc etiam deducitur, fieri non posse, ut ponat vel fateatur quippiam,
quod huic assentiri videatur, licet vera atque indubitata positio
 statueret consentaneura esse, ut id ita nou sit. eteuira principiorum
electio et locorum eorumque transpositio et ratio, cur
ipsa primo inveniantur, omnino convenit, ut ex iis sumantur, quae
illis conveniunt, maximeque ex fine et perfectione; ex his enim
contrarietas et diversitas apparebit. ita etiam in natura convenit,
 ut ratio priucipiorum, quae ponuntur, eligatur ex iis, quae ad ea
 

 

deinceps consequuntur <ἐκ τῶν ἀποβαινόντων>. quod autem 
proprie sensui videtur, finis naturae est, id, quod perfecto sensu
percipitur; perfectio autem scientiae naturalis id sane est, quod nobis
ad seusum appavet, quemadmodum idolum, domus et tectum in
 artibus, quae manuum opera perficiuntur. 
 Sed iis et aliud quippiam contiugit, nempe ut fateantur tevrara
tantum elementum esse, vel maxime inter elenieuta, earn que
solam incorruptibilem, siquidem incorruptibile est, quod
indissolubile est, terra autem (iuxta eorum scntentiam) dissolvi
 non potest; ipsa enim in reliqua elementa non dissolvitur ob triangulos,
ex quibus ceterorum elementorum essentia constituitur.
et cum hoc etiam dicunt fieri non posse, ut in triangulis superflua
quantitas et distincta inveniatur. cum enim solidae figurae ex inaequalibus
numero triangulis constent, quemadmodum essentia illius
 solidae figurae, quae pyramis dicitur, ex quatuor triangulis, et
essentia illius figurae, quae ex octo similibus triangulis, quam aeri
accommodarunt. aquae vero essentia ex viginti triangulis similibus:
cum igitur ex aqua fit aer, non innovabuutur ex bac figura, quae
viginti basis hahet, tria solida, quorum uniuscuiusque essentia ex
 octo basibus constat, sed omnino quidem ex his duo solida innovabuntur,
ac trianguli quatuor distincti remauebunt. et hic est sermo
penitus et omnino ineptus. sin minus, quanam ratione ex his separatim
quispiam intelleget, secundum quod verba eorum contemnit,
suaque intellegentia concipiet et quomodo ostendet nobis triangulos
 quatuor distinctos, nisi ad eum sermouem illos cogat, ut
scilicet unum tautum figuratum corpus ex viginti basibus constans
in duo solida dissolvatur, quorum unumquodque ex octo basibus
constet, et quatuor trianguli relinquantur; etenim si fatentur
duo solida transmutari, quorum unumquodque ex viginti basibus
 constet, ex illis plane solida octo basibus praedita innovabuutur
nee distinctus triangulus remanebit. eum namque deceret, si consonum
esset hoc illis adversari, declarare dissentaueum esse, ut
ex numeris figurarum numerus quidam in quosdam numeros perfecte
mutetur, sed omnino conveuire, ut in triangulis distinctus relinquatur.
 verum sua non interest hoc explicare. 
 Praeterea necesse est eos, qui corpora ex extremitatibus
conflant, ponere corpus ex non corpore oriri; at ex non corpore
minime oritur, cum explicatum sit banc positionem necessario consequi,
ut vacuum existat, quod a corpore posterius innovato occupatur,
 patur, quod vero ante non erat. ad haec necesse est non omne
corpus dividuum ponere repugnareque scientiis, quae aliis
 

 

certiores existunt, veluti mathematicis scientiis. nam | iuxta 
mathematicas scientias id etiam, quod ratione invenitur, ut superficies,
linea et corpus, dividi potest, iuxta horum vero sententiam omnino
lit, ut lie id quideni, quod seusu percipitur, dividuum esse concedant.
 qua autem ratione id necessario sequatur, hoc pacto intelleges.
hi enim ponunt ac statuunt formam elenientorum superficiebus
similem esse; at si primae formae dividantur, hoc profecto
non servatur. cum enim corpus dividitur, quod quatuor triaugulis
constat, qui pyramidae dicuntur, non dividetur in solida, quorum
 unumquodque pyramis sit. itaque horum duorum alterum necessario
fit, vel ut individua elementa existant, ut eorum partes similes
sint, vel ut primae formae dividantur, eruntque hac ratione
elementorum partes specie dissimiles, et pars ignis ignis non erit,
pars aquae non quar; tametsi necesse esset, ut forma quaedam inveniretur,
 quae veluti elementum prius forma elementi existeret,
siquidem cum omne corpus aut sit elementum aut ex elementis,
omnes pyramidis partes conveniet ut sint elementa. at
si contingit, ut non omne corpus dividuum sit, duo haec auxiliabuntur;
hoc autem cum ita se habeat, vanum erit dicere corpora
 ex extremitatibus constare. 
 In universum autem irrationabile est figuram ad
corpus simplex adhibere, nec quisquam hoc proponet. primum
quidem, quia sic accidet universum [non repleri]; deinde
quia simplicia corpora [loco], qui continet, describi videntur,
 maximeque aqua et aer; hoc vero fieri non potest,
si propria eorum figura permanere possit; ea autem [loco
ipso,] qui continet, describuntur, alioquin neque undique tangerent.
si vero propriam eorum figuram non retinent, neque
essentiam eorum quoque custodient, si eorum esse ac permanentia a
 in figura cousistat; sed videntur essentiam suam retinere
nec non [loco] ipso, qui continet, describi, quemadmodum aqua
[in vase], et aer et reliqua duo: figurae igitur formam eorum non
constituunt, neque consistunt neque permanent earum dissolutione. 
 Per hoc autem, quod dixit: universum non compleri, id
 profecto siguificare voluit. eteuim si punctum quondam in superficie
ponamus, existimare quidem non possumus, ipsum infinitorum angulorum
eadem in superficie caput esse; sique eiusmodi anguli in unum
 

 

caput, hoc est in positum punctum, coiverint, hi [vel illius figurae 
anguli erunt, quae sex basibus coustat, vel anguli formarum
aequiangulorum, quae quatuor lateribus constant, vel auguli trilateri
erunt; si enim anguli fuerint tres], illius figurae anguli
 existunt, quae sex augulis coustat, si vero quatuor, auguli quadrati
esse dicuntur, si autem sex, profecto anguli triauguli existent.
cuius rei haec causa est, siquidem omues auguli, secundum quod
extremitas eorum causa erit, ex quatuor rectis atque aequis angulis
constant, at ex duobus angulis minime perficiuntur. initium autem
 angulorum, quos aequales vocaut, qui magni admodum sunt, tres
existunt, ex eo quod unusquisque eorum est angulus rectus <et
recti> secundi vero auguli, qui <ex tribus quartis>
constat, quatuor sunt, ex eo quod unusquisque eorum in recto est;
tertii autem anguli, qui dimidium prioris numeri est, siquidem
 figura aliqua aequorum angulorum eum perficere debeat, sex sunt
anguli, quorum unusquisque ex duabus tertiis recti anguli coustat,
et hi triauguli aequilateri auguli sunt. nec ab eo quidem perficitur,
qui inter quartum et sextum medium teuct. eteuim si ab eo perficeretur
figura inveniretur, inveniretur, quae ex pluribus quam trianguli
 ac paucioribus (piam quadrati augulis coustaret; uec ex his
duabus figuris aequales figurae oriuntur, siquidem neque etiam inter
tertium et quartum numerus quidam invenitur. neque etiam ex
septimo ac reliquo numero perficitur. conveniret enim, ut angulorum
figura trianguli angulis paucior existat; at similis figura miuime
 invenitur, cum triaugulus figurarum rectarum linearum initium sit
eaque, in qua auguli paucissimi existant. his igitur tautum universus
positus, qui in ceutro et tota extremitate cousistit, perficitur, ut
nullus inter ea medius locus relinquatur. 
 Ita etiam de solidis intellegendum erit, cum per se positus,
 qui circa punctum quendam consistit, octo augulis solidis rectis
perficitur. quamobrem convenit, ut imaginemur quatuor quadrata,
quorum mutua perfectione in hoc eodem puncto tota ea extromitas
perficitur, quae Ι circa punctum constituitur. cumque ima- 
ginabimur unumquodque ex quatuor quadratis in ascensu super
 basim attolli, super unoquoque quadrato unus cubus innovabitur;
nec non quatuor cubi ad invicem perfecti in ea extremitate innovabuntur,
quae ad latus basis super unico puncto constituitur.
 

 

mutua autem haec eorum perfectio super linea, a puncto super 
columua provenit; sed in extremitate quoque perfectio est mutua,
in puncto vero tantum. si enim commemoratam basim in extremitate
existentem, quam cuborum basim posuimus, imaginemur
 altera ex parte sumi, in tantum ut his ipsis cubis communis existat:
ex duobus lateribus quatuor cubi summe adinvicem perfecti in ea
linea innovantur, quae super columna illius puncti consistit, qui a
principio positus fuit, atque hic punctus in cubis, qui ab initio vicissim
inter se fuerunt innovati super sumpta extremitate, quasi
 axis cylindri sit. ac eiusmodi positus totus est cubis repletus circa
punctum, ex eo quod nullus locus inter eum et cubos relinquitur.
at si imaginemur eiusmodi bases minime esse quadrata ex una et
eadem extremitate: in eodem puncto alii quidem trianguli aequilateri
circa punctum existentes innovabuntur. hos autem si ponamus
 bases, in quibus solida existunt, quae quatuor triangulis constant,
quaeque pyramides aequilaterae dicuntur, erunt sex; implebiturque
locus solidus ex altero duorum laterum, quae quatuor cubis fuerunt
repleta, quatenus spatia infra eos existentia sex pyramidibus replentur
atque inflantur; videlicet si ponimus illas, quae circa punctum
 consistunt, quod quasi centrum bis omnibus existit, circa centrum
congregari, quasi in caput conlligerentur. sique alia etiam ex parte
sex alias imaginemur, hoc quidem modo duodecim erunt, quibus
totus locus impletur; et hoc, in quantum ex tribus angulis ex angulis
pyramidis aequilaterae fiunt duo anguli ex angulis cubi. cum igitur
 totum locum octo cubi impleant, convenit, ut <duodecim pyramides>
locum hunc solidum impleant, in quantum nempe extremitas perficitur,
ac eam proportionem, quam habent triangulus (exempli
gratia) et quadratum in extremitate ad extremitatem, eandem proportionem
habet id, quod super ea exstruitur, ad solidum; quam enim
 proportionem triangulus ad extremitatem habet, eandem sane pyramis
habet ad solidum. itaque ex his duabus figuris locus impletur,
ex tribus vero <ceteris> nullo quidem modo invenitur; declaratum
enim nullam aliam corpoream figuram rectorum angulorum solidorum
praeter quinque figuras corporeas inveniri. 
 35 Hoc vero sermone existimatur refellere quod innuit (Plato), sed id
 

 

<non> dicit, quatenus ad priorem sermonem <reiecit> sicuti ante dictum 
fuit, cuiuslibet horum constitutio prima ex solidarum figurarum
compositione est, veluti pyramis, quae tametsi totum locum nou
impleat, quodam tamen modo complectitur. hoc igitur refellit
 (quemadmodum in praecedeutibus retulimus): elementa enim cum
corpora sint, ac figura in corpore reliquas omnes diffeientias prae-
cedat — figuia namque in eo tantum invenitur, quod dimensionis
capax existit, siquidem vel corpus tantum, vel primo mensurae
capax existit — si quis corpus dissolveret in ea, quae per se in
 illo inveniuntur, <figura> profecto erit in eo, ac penes id,
praevalet, quod in unoquoque illorum apparet, necessario fiet ex
hoc nec non ex figuris (?), quae harum rerum unicuique relinquuntur,
quae illis attribuuntur, quatenus aliae distinctiones etiam
inveniuntur ex illis, quae speciem innovant, inveniri rationem, cur
 in unaquaque specie relatio figurae inveniatur, quandoquidem corpora
ex his omnino minime constituuntur, sed in ea tantum dividuntur,
quemadmodum ipsae si dividerentur in id, quod amplius (?)
est, idque ex eo quod species quaedam ex speciebus mathematicis
existit. et forte Philosophus hoc in loco rem aliquam innuit profundiorem,
 quae nobis perspicua evadet, siquidem ex parte Platonis
ac eius intellegentia non est, quod non cognoverit rationi consentaneum
esse, si corpus erit ex non corpore, quod erit inane, neque
etiam quod eiusmodi figurae locum non impleant, ac ea omnia,
quae in positionibus dicta sunt. 
 Sententiam igitur confutavit esse in elementis figuras, atque contrariam
protulit, siquidem ait: videtur hoc nobis natura ipsa significare,
elementa secundum propriam eorum essentiam figuram non
habere, hoc autem natura significatur, quandoquidem posuit ea
quasi materiam comparata ad animantia et plantas, quae ex illis generatur.
 et hac de causa ipsa modo quodam materia inter se vicissim
etiam existunt, quippe materia sunt, quatenus separantur
<ab eis> ceterae illae qualitates, quoniam ipsa immutabilia
at si omnino quidem alia recipiaut, materiae tamen potentiam sortiuntur.
etenim cum ex illis quasi Ι ex materia res constent et 
 corpora, quae ambiunt, consentaneum est, ut nec ortum nec propriam
aliquam figuram habeant, cum sint parata formas corporum,
quae ambiunt, et quae ex illis constituuntur, recipere. 
 

 

 Praeterea qui potest iuxta horum sententiam, qui formas 
elementis accommodant, generari forma carnis, vel ossis,
vel cuiusvis eorum corpovum, quae cohaereut? et quonam
niodo hoc erit? si ex formis compositio extitisset, non implebit, ut
 autea <dictum est>, locum, excepta ea compositione, quae ex cubis
et quae ex pyramis fit; os autem et caro et quae eiusdem sunt,
cuius haec, generis, ex naturalibus cohaerentibus sunt. neque ex
ipsis extremitatibus aute compositionem formarum haec erunt;
elementa enim (iuxta horum sententiam, qui formas ponunt) ex extremitatibus
 erunt, quae vero ex formis sunt, naturalia sunt cohaerentia.
quocirca si quis accurate exquirere velit rationes, quae de
elementis ab ipsis afferuntur, inveniet ad praedictas rationes hauc
unam consequi, videlicet iuxta horum sententiam generationem quoque
non esse eo modo, quem dixerunt. etenim secundum quod de
 elementis posuerunt, non os, non caro, nec quippiam ceterorum
corporum, quae cohaerent, in quibus proprie generatio invenitur,
iuxta illorum seutentiam generabitur. argumento huius sermonis sic
perspecto Alexandrum minime intellegimus, eo, quia a vera intellegentia
recedit. siquidem illius sermo hic per se sane responsum
 dat ad eos, qui linearum formas elementis accommodant, et secundum
eos concludit, ut continuum quippiam neque ex elementis
esse possit — cum eiusmodi formae totum locum non impleant — neque
etiam ex extremitatibus, quandoquidem ex his sane principia illa
tantum generabuntur. Alexander vero dicebat sermonis partem
 [ab Aristotele] dictam fuisse, ut Democrito responsum daret; qui
<vero> de positu disseruit: neque ex extremitatibus
sunt et reliqua, narravit ac responsum dedit ad eos, qui corpora
ex extremitatibus ponunt. sed ab eo quidem loco, quo sermonem
exorditur, totum omnino illis tantum responsum dedit, qui elementis
 figuras accommodant. 
 Quin etiam quantum ad passiones, potentias [et motus] attinet,
non cousonae sunt elementis reliquae figurae; quorum tamen cum
rationem haberent, proprias eorum figuras distribuerunt. per motus
autem locales motus intellegimus, per passiones vero frigiditatera,
 caliditatem et reliquas qualitates; videtur autem per potentias
combustio, incisio, compositio et somilia intellegi debere. etenim
cum ignis calefaciendi et incendendi vim habeat ac facilis
motus sit, alii eum sphaericae figurae fecerunt, alii illius
 

 

figurae, quae quatuor bases triangulares habet, quae pyramis 
dicitur, liae siquidem facillime moveri possunt, quod
minus haerent et minus in subiecta illis extremitato stabiles sunt
quam ceterae eiusmodi ac extremitatis partem minimam tangunt.
 hic autem sermo de spbaera congruus existit, de pyramide vero
non est ita ullo modo; non enim extremitatis partem minimam
tangit, cum extremitatis eius parte tangat, nec etiam parum haeret
et stabilis est, sed plurimum, siquidem per partem longitudine
ampliorem haeret ac stabilis est, hoc est per eius basim. cum autem
 pyramidalem figuram facilis motus esse iudicant ac iguem (ut in
Timaeo inquit Plato) facillime moveri, quoniam modicam basim
sortiatur, utique in errore versautur; dicere autem, quod minime
stabilis sit, unus idemque [orationis] terminus existit. at indagatione
dignum foret, quanam de causa id, quod modicam basim
 babet, facilis motus sit; sed ille <simpliciter> dicit hac sane
causa illos eiusmodi figuras igni accommodasse, ex eo, quod facilis
motus sit. 
 Maximam vero calefaciendi et incendendi vim habent,
quia <angulis> incendunt (quemadmodum dicunt) et calefaciunt
 corpora, et sphaera quidem tota est augulus — quod enim
secundum se totum gibbosum est, veluti angulus quidam existit —
et solidi, quod pyramis dicitur, anguli ex ceteris omnibus rectorum
augulorum figuris acutissimi sunt. cum autem dixisset, quod
eiusmodi figurae, quas ut proprias igni accommodaruut, ei non
 conveniunt, si accurate et diligenter considerare velint rationes,
quibus hoc ei attribuerunt, dicit incipiens a causa, quam super
motum adducerunt ac circa has duas figuras attulerunt, quod
utrique in errore versantur. spbaera namque et solidum, quod
pyramis vocatur, ex omnibus figuris facillime quidem moventur,
 hic vero motus proprius ignis minime existit; motus enim ignis secundum
rectam fit et sursum, sed motus sphaerae est volutatio,
sicuti motus <rotae> plaustri, nec non etiam motus illius
quod | pyramis dicitur, volutationis motus existit; ignis vero 
volutationis motum non adhibet, qui couversione torquetur. deinde
 dicit: si terra (iuxta eorum senteutiam) stabilis est, non secundum
ordinem conversionis, <sed> quia quietis illius causa ea
est, quae cubus dicitur quaeque natura in ea inest, terra si
ex alieno in proprium locum fertur, huius motionis causa spbaera
 

 

lie pyramidalis figura existit. omnino itaquc convenit, ut vel 
ambas vel ties ipsas iiguras admittat; ex eo enim, quod in suo
ipsius loco mauet, figura eius erit figara ciibi, in quantum vero ex
alieno loco fertur, erit figura eius spliaera et pyrauiis. ita et reliqua,
 dum iu suis propiiis locis maueut, eoium figura erit cubus,
cum autem movebuutuv, et spbaera et pyramis illorum figura
extiterit. 
 Praeterea si iguis angulis suis comburit, nee non reliquae
omnes figurae, viginti basis praeditae ac cubus et quae octo sedes
 babet, augulatae sunt: omnino igitur bae omues calefacient et
eoraburent, quatenus in hoc ditferunt inter se, quouiam bae
maiore, illae minore vi id efficiunt, cum nonnullae earum augulos
minus acutos sortiantur. atqui hoc falsum est, nempe ut hoc
angulis perfieiatur. simul autem fiet, ut matbematicorum
 quoque figurae calefaciant et comburant, si anguli horum
duorum causa extitisseut. habent enim illae quoque figurae
angulos, siquidem inveniuntur (ut illis placet) figurae mathematicae
iudividuae, quae permanentiam babent, sicuti videutur in
illis corporibus etiam, in quibus ipsae inveniuntur. sed corporum
 figurae fieri potest, ut id efficiaut, figurae vero raatbematicae
nequaquam convenit, ut id operentur; perspicuum est autem et
mauifestum id omnino alicuius diversitatis causa evenire, quae
inter eas invenitur. convenit igitur, ut dissimilitudo baec ab illis
praeferatur; nou proferunt autem, quia non babent viam, ut illam
 proferre queatit. 
 Deinde elicit, quod nee lignum, quod coraburitur, nec pannus
vel aliquod simile in ignem vertatur; si enim figura ignis vel
spbaera est vel pyramis, necessario fiet, ut id etiam, quod comburitur,
barum duarum figurarum alteram recipiat. ac si dixeris
 id praeter rationem esse — sic uamque omnino diceremus gladium
nou modo secare id, quod ab eo secatur, sed illud in gladium
dividere, et similiter etiam serra serram faceret, quod plane absurdum
est — igitur alter locus dissentaneus existit. si enim
boc necessario absurdum est, ignis igitur omnino suis angulis nou
 comburet. 
 In universum autem non percipiet quis, quoniam ignis contrahere
magis videtur quam secernere, idque hebetis atque incuriosi
bominis est. aiunt enim: ex eo, quod ignis separat ac dividit,
ideo baec figura necessario ei convenit; quasi id tantum sit
 in eo, ac quasi id tantum ei convenire faciant, nempe ut separet.
 

 

ac (mehercle) sepiirat quidem, sed hoc per accidens ei convenit; 
per se iiamque omnia ea congregat, quae eiusdem geueris sunt,
quale est eius operatic iu vietallis, aere nempe, auro et quae
ex metallis eiusdem generis sunt, et quouiam haec colligit ad
 invicem, separat et segregat quod alienum existit ab eo, quod
aliquando invenitur in illis; si non invenitur, in unum tantum
colligit, quemadmodum apparet ac in auro experiri licet, etenim
si cum eo aliquid mixtum invenerit, format illud, iu quantum
separat ac reducit id, donee in profundum mergatur; at si cum eo
 aliquod mixtum non invenerit, versus uuam tantum partem illud
depouit. igitur quouiam fieri poterat, ut lias duas actioues operaretur,
aut, si hoc erit, consouum extiterat, ut has duas potentias
ad figuram adbiberent, aut, si unam tantum liarum duarum potentiarum
ei adhibent, eam, quae ei propria existit; bac quidem ratioue
 fiet, ut id buic figurae non adiungant. 
 Praeterea calidum frigido contrariatur. si igitur calidi forma
aliqua figura proveniat ac ex eiusmodi figura caliditas in igne inveniatur:
ex hoc igitur consonum erit, ut frigidi forma contraria
figura procedat ac perficiatur; contrariorum namque et causae et
 figurae contrariae sunt, sed nibil ei contrarium est: igitur
calidum in quantum frigido contrariatur, figura ei contrarium uon
est. figuram autem figurae non contrariari, perspicuum est.
nullus enim eorum, qui ad figuras elementorum formas reducunt
atque asceudere faciunt, frigidum ad aquae figuram asceudere
 facit; atqui consonum erat, si eorum sententia fuisset, ut
frigidum ad formam reducerent atque asceudere facerent, ut ad
formam calido contrariam illud referrent ac reducerent. sed quo-
niam figura figurae non contrariatur, neque etiam ignis causam
ad figuram reducant; quod tamen si illi invenisseut, congruum
 erat, ut asceudere facerent ac reducerent, quae uecessaria
| sunt, omnia ad figuras, vel ut nullum eorum ad eas re- 
ducerent. 
 Nonnulli autem, inquit, cum de frigidi vi conati
sunt dicere — per hoc autem innuit, quod in Timaeo dictum
 fuit — sibi ipsis contraria dicuut. qua autem ratione sibi
ipsis contraria dicant, audi quaeso. siquidem ipsi consimilium
partium distinctiones ad figuras reducunt, ac sermone prohibue-
 

 

runt eas ad figuras ascendere, sed in parvitatem eas retulerunt. 
[igitur sibi ipsi contraria dicunt. referunt enim ac ascendere
faciunt ea, quae consimilium partium sunt, ad figuras, ac praeterea
etiam uon referunt ea ad figuras, sed ad parvilatera.] dicunt
 enim frigidum esse id, quod magnas partes habet, siquidem
refrigerat, in quantum contrahit ac premit; hoc autem
efficit, quia non mergitur nec permeat, sed obstruit atque conectit,
idque ob partium eius magnitudinem. calidum igitur, quod
frigido contrariatur, hoc potissimum iure ei contrariatur, videlicet
 ob partium exilitatem mergitur ac permeat; ita fit, ut parvitate
magnitudineque, non figura distiuguantur. si etiam
existimaveriut, quod magnae et parvae pyramides inveniantur,
necessario etiam fiet, ut inter calidum frigidumque quoque differentia
inveniatur, si inter magnitudinem et parvitatem differentia
 inveniatur. ex hoc autem consonum erit, ut magnae parvaeque
pyramides caliditate et frigiditate distinguantur. at si fieri
possit, ut frigidum quidpiam pyramidalem figuram habeat, Jiffura
similis huius caliditatis causa non erit, sed contrarium, nempe
id, quod figura similis non est, [ac] pymmis vere caliditatis
 causa uon erit. atque has omnes rationes (quemadmodum dictum
fuit) deduxit contra eos ac iudicavit illos propter intellegentiam
ac receptionem ipsius. 
 Elementa igitur non distingui figuris ex his, quae
dicta sunt, perspicuum est. sique figura non distiuguantur,
 figuras igitur inseparabilea non habent, neque etiam ex propria
eorum essentia figurae sunt; distinctiones enim, quae inseparabiles
dicuntur, eae sunt, quae in substantia inveniuntur. non enim
planta ab animali distinguitur, in quantum desinit vel uon desinit,
sed per sensibile et insensibile. quouiam autem distinctiones
 maxime eorum propriae eae sunt, quae ex illorum affectionibus, operibus et potentiis sumuntur, de iis differentis
proxime insequente Tractatu dicet, quibus alia ab aliis
distiuguuntur, in Libro vero de Ortu et Interitu de geueratione
et corruptione eorum disseret. per afectiones autem mollitiem
 duritiem, caliditatem, frigiditatem, humiditatem, siccitatem et
quae eiusdem sunt, cuius haec, generis intellegit; operationes
vero motus eorum dicuntur, veluti exsiccare, calefacere et similia;
at per potentias eorum gra vitas et levitas intellegi vult.
in universum autem, potentiae eorum eae dicuntur, quae opera-
 

 

tiones efficiunt, quemadmodum vis conibnstibilis, cuius operatio 
est coraburere, poteutia vero uniens (?), cuius operatio est coniungere;
affectiones vero ipsaemet qualitates dicuntur, nempe
eorum caliditas, frigiditas, huraiditas et quae eiusdem generis
 existunt. 
 Finis 
 Libri Tertii de Caelo et Mundo.

DE CAELO ET MUNDO 
LIBER QUARTUS
CUM THEMISTII PHILOSOPHI COMMENTARIO
MO YSE ALATINO MEDICO HEBRAEO INTERPRETE. 
 Quidniam Aristotelis propositum ac id, quod sibi iu hoc opere
instituit, iiaturalis speculatio fuit, statim in Primi Libri initio de-
claravit, suum propositum esse, natuvalem speculationem explicave;
speculationis vero initium ab ea parte sumit, quae naturalium
omnium verissima ac praestantissima existit, et haec nobilissimi
 corporis dispositio est. cumque de mundo etiam disseruisset ac in
Secundum Librum hac de re sermonera protraxisset, praetereaque
initio Tertii Libri statim quoque affirmasset eorum, quae natura
dicuntur, nonnulla substantias esse, et reliqua, quae retulit
in hoc, ac insuper dixisset, postquam de primo quidem caelo verba
 fecimus ac sermonem de eo antea absolvimus, reliquum est, ut de
quatuor elementis, quae in generatione et corruptione consistunt,
disseramus, explicassetque superius nee elementa uec alterura elementorum
infinitum, sed finita esse ac ortum iuteritumque participare,
eorumque ortum ex non corpore non esse, neque etiam ex
 aliis corporibus, sed alia ex aliis generari, quorum mutua adinvicem
generatio segregationis compositionisve ordine non fit,
neque dissolutione in extremitates, ac demum etiam exposuisset
consentaneum esse, ut de poteutiis, afifectiouibus et eorum operibus
disquiramus: de primis illorum potentiis (gravitate nempe et levitate)
 hoc in Libro pertractandum proposuit. quamobrem ait: de
gravitate autem et levitate eorum, quid sit utraque [et]
quae illorum natura, videndum est, quamque ob causam
vel id grave, vel illud leve existat. de reliquis autem eorum
 

 

potentiis, operibus actiouibusque in Libro de Ortu et Interitu 
tractatur. at hoc iu loco causam etiam adiaugit, quamobrem de
his duobus taiitum hie verba fiicit, dicitque id ca potissimnm
vatione fieri, quoniam ea, quae de his tractatur, disputatio
 sermonihus de motu conveuieus ac propria est; grave enim
aliquid aut leve ex eo dicimus iudicamusve, quod natura aptum
est, ut tali motu cieatur, quemadmodum id, quod dimensioues
habet, quoniam aptum est, ut describatur, vel quod protrahi possit,
etenim gravitas et levitas quorundam motuura vires existuut, veluti
 rhetorices scientia rhetoris vis, medicinae scientia vis medici, qui
medetur, scientiaque aedificandi aedificatoris vis, hoc est ars aedificandi,
existit (οἰκοδομική). atqui operatiouibus havum
imposita nomiua fuere, gravitatis autem levitatisque operationibus
imposita nomina non sunt, qualia haec sunt, οἰκοδόμησις, rhetorica
 ac ἰάτρευσις, sed potentiis tantum, hoc est gravitas levitasque,
nomina insunt. ceterum sermo de motu naturali speculationi convenit,
cum natura motus quidam sit, immo principium motus.
qnoniam autem physica tractatio in motu versatur, atque
haec duo in se, hoc est gravitas et levitas, quasi <fomentum>
 quod dam motus continent, merito igitur omues, qui de natura
disputaruut et locuti sunt, de illis quidem disseruere. verum
sufficienter ea nee termiuarunt nee explicarunt, sed pauca tantum
de ipsis attulere. quamobrem si [ante] quae hi dixerunt, viderimus,
quaesierimus dubitaverimusque, ea ab illis secernentes,
 quae ad banc corisiderationem oportuna sunt,
deinde nos id dicemus, quod nobis videtur de illis. 
 Dicitur quid em horum duorum uuumquodque, hoe est
grave et leve, duobus modis; uno nempe absolute et per | se, 
altero vero comparatione ad aliud, quemadmodum nobile
 vel absolute dicitur, vel comparatione ad aliud. quod vero grave
et leve inveniuntur, quae non sunt absolute, sed comparatione ad
aliud, id perspicuum est. praeterea cum nos sustineamus haec duo,
gravitatem nempe et levitatem, de eadem re dici; si enim leve et
grave absolute tantum dicantur, non poterunt ambo ilia de una
 eademque re dici — non enim fieri potest, ut unum idemque grave et
leve simul dicatur, quemadmodum neque etiam calidum et frigidum —
sed cum haec ad unam rem retulerimus, omuiuo quidem hoc modo
ea pronuntiabimus. et hae etiam ratione dicitur ignis absolute
levis, sed lignum (exempli gratia) nou dicitur absolute leve, sed
 

 

comparatioue ad aes, quoniam lignum peues lauam vel aliquid 
aliud grave existit. dicit: si grave et leve inveniuntur, duobus
modis dieimtur. ii vero, qui primum de his duobus disseruere,
non indagarunt de iis, quae absolute ita dicuntur,
 sed de his, quae cum aliis collata dicuutur. neque enim
veteres ac primi physici, quid grave et quid leve, explicarunt,
sed terminarunt, quod grave est et leve, comparatioue ad
aliud, ex eo, quod dicunt aquam (exempli gratia) [terra leviorem
esse, ac aerem aqua, et ignem] aere leviorem existere. sed quod
 dicitur, plauius fiet (?) hoc modo, si cognoverimus, quid horum
duorum uuumquodque absolute et (piid comparatioue ad aliud dicatur.
ex corporibus autem id quidem, quod suapte natura
a medio fertur, iu sublime [ferri dicimus], quod vero ad
medium movetur, deorsum rediit; quod sursum fertur, absolute
 leve dicitur, quod vero ad infra torquetur, grave
absolute nominatur. leve autem comparatioue ad aliud
dicitur, quod non absolute leve, sed levius existit; cumque duo
corpora gravia aequalis molis fueriut, veluti lignum et aes, quorum
alteram natura, non vi celeriore motu deorsum feratur, id, quod
 celeriore motu movebitur, levius dicetur. ita si duo. corpora levia
aequalis molis extiterint, quorum alterum in sublime feratur, id,
quod tardiore motu sursum feretur, gravius dicetur. adiunxit serrmoni:
aequalis molis; etenim si ab eo, quod absolute grave est,
veluti terra existit, miuor quam lauae portio auferatur, fieri potest,
 ut motus eius deorsum lanae motu trardior sit. cum autem ipse
superum et inferum fecerit, ex eo autem, quod caelum rotuudum
est, facile rainime permittatur, ut in eo superior et inferior locus
inveniatur: in oratiouis eius medietate hoc adducit aculeumque et
calliditatem illius iufringit, cum inquirat explicare in hoc toto superum
 et inferum existere. inquit autem: uounulli vero, quia consimile
est, negaut in hoc toto superum et inferum inveniri —
per hoc autem Platonem innuit — siquidem hae duae distiuctiones
non sunt in hoc toto per se, sed comparatioue ad nos; et comparatione
ad nos etiam non erit ratio superioris et inferioris
 loci absolute, quemadmodum in Timaeo Plato explicavit. etenim
si dixerimus superiorem caeli locum eum esse, qui supra capitis
nostri medietatem undique existit, ac aliquem ex opposita terrae
parte adsumamus, cuius pedes oppositi sint loco, quo antea ab adversa
 

 

terrae parte insistebat: tum caeli pars, quae supra caput eius extiterat 
et quae autea erat superior, invenietur deiude inferior, cui
modo pedes eius insistent, quod disseutaueum est: igitur ueque
comparatione ad uos omnino superior et inferior locus in hoc toto
 invenietur. cum itaque Plato absolute et comparatione ad nos
etiam hoc refellat, ne verbum quidem adversus eum modo profert.
ac in universum sermouem adducit: nos autem, inquit, ultimum
huius universi superiorem locum dicimus; sufficieus enim
ratio, quaraobrem in eiusmodi universo superior locus inveniri
 debeat, est, ut dicamus ultimum tiueni nobis huius universi superiorem
locum esse. 
 Quoniam autem, ait, in caelo ultimus finis et medius
invenitur, perspicuum est igitur superum et inferum
quoque in eo inveniri. post haec parati sumus, ut opem a vulgi
 testimonio petamus. omnes namque de superiore et inferiore loco
dicunt, nou taineu satis, propterea (piod uon existimarunt
caelum sphaericum esse, sed hemisphaerium, quod circum eos est.
si enim cognovissent, quod omni ex parte simile extitit, utique
dixissent hoc etiam superum esse, medium vero iuferum. igitur
 superum et inferum omnino quidem | iuxta nos secundum veritatem existit, non autem iuxta illos alios; posuitque superum et inferum
in hoc universo inveniri. atque haec ad supera, ilia vero ad
infera ferri. cum autem quaerimus, quid leve, quidve grave esse
dicatur, si quispiam definierit dixeritque leve id esse, quod absolute
 in sublime natura movetur, grave vero id, quod uatura deorsum
torquetur, is gravis et levis essentiam miuime detiuierit;
quemadmodum si quis plautam definiens dixerit id esse, quod
tibris, quae per folia ac ramos eius disseminantur, nutritur, veritatem
quandam dixerit, sed nihil adicit ei, quod sensu percipitur
 ac manifestum existit. etenim nobis couveniret, ut formam definiremus,
qua res levis vel gravis dicitur, et qua in sublime vel deorsum
movetur. 
 <Dicit> cum sursum <natura> movetur, levis est;
fieri potest, ut aliquo modo sursum feratur, sed vi talis motus erit;
 leve autem natura id habet. nee declarat, quid natura sit, qua tali
motu feratur, sed quod uatura sic moveatur. et huius quidem
 

 

generis iudicium super unaquaque re et super quavis adiuuctioue 
facile erit, videlicet si dicamus leve id esse, quod sursum movetur,
vel sursuiu moveri, quod leve est. 
 Cum itaque leve et grave coraparatione ad aliud ita definivisset,
 ait: plurimi de g-ravi et levi disputaruut, sed eorum disputatio
de iis nou fuit, quae absolute ita suut, sed de iis tantum,
quae comparatioue ad aliud gravia et levia dicuutur. eorum
autem, inquit, ratio de levi et gravi, ut iuxta eorum sententiam
sunt, eis non congruit, quae absolute ita sunt; id quodque perspicuum
 erit, cum ultra progressa haec erit disputatio. qua
autem ratione id perspicuum evadat, modo audies. aiuut enim
levius et gravius, ut iu Timaeo scriptum est, id esse, quod vel
ex pluribus vel ex paucioribus partibus constat, cum dicant gravius
id esse, quod [partium multitudiue aliud antecedat, quod minus
 grave existit]; partes namque in omnibus iis unius et eiusdem
formae sunt, quantitate autem distinguuntur inter se. quemadmodum
enim in iis corporibus, quae forma aequalia sunt, plumbum
mains minore gravius est, ita in aliis animadvertunt, quae forma
similia non sunt, veluti lignum et aes. cuius enim essentia ex
 excessu yartium constat, id gravius est. eorum namque similiter
alterum alteri gravitate praevalet, comparatioue ad partium
multitudinem, siquidem eorum essentia simul omnium ex quibusdam
eisdcm partibus constat, tametsi ita non appareat. sed
cum eorum sententia ita determinata sit, non de eo, quod omnino
 [leve] est [et] grave, dixerunt; etenim si partes ignis plures
fuerint quam partes terrae, leves quoque esse ac sursum ferri videbuntur,
terra vero gravis esse et deorsuni descendere, quamvis
ex ea minor portio sumatur — ignis enim quanto fuerit maior,
tanto celerius sursum feretur — cum tamen cousentaueura
 foret (iuxta horum sententiam) ut res contraiio modo se haberet,
siquidem levitatis et gravitatis causam id nou auget, sed ex eo tantum,
quod res ex pluribus vel paucioribus partibus constat, levitas et
gravitas efflciuntur. neque haec (mebercle) iuxta borum sententiam
gravi et levi conveniunt, quae omnino et absolute talia sunt, nisi
 id fuerit propter causam, quae gravi ot levi conveniat. praeterea
inquit, quamvis hoc de omnibus corporibus non dicant, sed de iis,
quae sunt eiusdem generis, tamen hoc quoque modo sermo eorum,
qui leve et grave multitudine et parvitate definiverunt, absurdum
non effugit. ignis enim et aeris multitude modicum aquae pondere
 

 

superabit ac magis deorsum inclinohunt, siquidem enrum essentia 
ex pluribus eisdem triangulis constat, sed ad seusum apparet
[omnia] coutra eveuire; semper enim aer aqua magis ascendit,
eoque magis, quo maior extiterit. et paritev Aq igne ac de
 borum uuoquoque credendum est. 
 Hos autem sermoues retulit ad eius impugnatiouem, quod in
Timaeo scriptum est, uempe ignem levissimum esse, quoniam ex
paucissimis partibus coustet. at ipse non reete Platonis sententiam
intellexisse videtur. non enim ullo modo Plato fatetur leve vel grave
 quippiara inveniri, dum iu proprio loco mauet; sed quando corpora
ex proximis iu propria loca feruutur, quia uatura opprimuutur, atque
ab boc toto compelluutur, quod ea inibi in huius universi
globum deducit, quando vult, ut penes se congregentur: turn ea,
quae ad id, quod iuxta pedes nostros existit, moventur, gravia dicuntur,
 quae autem supra caput nostrum evolant, levia nominantur.
quamobrem ait, si quispiam inter ignem et caelum insistat, velitque
ignem ponderare et maiorem ignis imrtem in altera duarum lancium
posuerit, ignis maior ad id, quod iuxta plantas pedum eius consistit,
magis inclinabit; dicitque., ignem maiorem minore igne esse
 graviorem, quadoquidem nos grave consideramus secundum motum
in id, quod iuxta plautas pedum nostrorum existit. atque quispiam
adiciat dicatque: terra si trauspouatur suspendaturque, cogetur
bomo affirmare unum idemque veluti aerem gravem et levem
existere, cum dixerit levitatem gravitatemque corporibus per se
 inesse, Ι ipsasque causas motus in sublime vel deorsum esse. 
contingit enim, ut gravis sit aer eo tempore, quo ex aqua iu proprium
locum movetur, diciturque borum duorum triangulorum (?)
gravitatem non proveuire a loco in locis alienis, sed dictos triangulos
(?) inseparables ab eo existere necessarioque fiet, ut unum
 grave et leve simul esse dicatur. dicere enim comparatioue unius
ad alterura, sermo callidus est; quod enim sursum vel deorsum
manet, unius ad alterum comparatioue dicetur, sed grave et leve
non dicuntur comparatioue ad aliud; quae enim unam atque eandera
in universum inclinationem babent et ad unum euudemque locum
 feruntur, gravia et levia ex incliuationis ac celeritatis motus ad-
iunctione ad invicem dicuntur. etenim baec iam antea fecit; sed
nemo universum mundum levem vel gravem affirmaret, tametsi iu
universum moveretur ac fundamentum positionis, iu qua modo invenitur,
egrederetur. si enim ad eum locum declinaret, a quo
 initium sumpsit, boc profecto ex eo non erit, quod gravis vel levis
existat. etenim non poterit quis hominem levem esse affirmare ipsumque
 

 

tunc supra capitis nostri medietatem moveri, neque etiam 
graveoi, tametsi ad id moveretur, quod iuxta plantas pedum
nostrorum existit. etenim si ob earn causani, quia ad uostri
capitis medietatem raovebatur (quemadmodum inquit) penes nos
 levis extitisset, tum is ipse, quia ad id movetur, quod iuxta
plantas pedum eovum consistit, qui ex alia terrae parte, quae
nostris pedibus e regioue opponitur, sunt constituti, penes eos
gravis diceretur. uec eo, quia locus est impossibilis, quod omnino
deducitur, falsum extiterit; uon euim ob eam causam, quia, cum
 homo evasissem, fieri nou poterat, ut alae mihi inessent, falsa ac
impossibilis erit haec enuntiatio: si alae mihi inessent, ego volarem.
cum itaque Plato (quemadmodum dictum est) non ponat
fundameutum, ut inveniatur omnino aliquid, quod, si in proprio
loco maneat, leve vel grave existat, ac igni, quacunque causa
 sit, pyramidis figumm attribuerit: qui dicit consentaueum esse, ut
ignis levissimus sit, quandoquidem ex minimis atque eisdem triangulis
constet, hie profecto Platonis sermonem iuxta propriam
sententiam innovat, quatenus optima quidem significatione eo nou
utitur, quod a philosopho acceperat. si Plato namque (quemdadmodum
 vir iste opiuatur) operationes elementorum, essentias et
aflfectiones eorum figurae accommodasset, utique consentaueum diceret
necessario omnino effici ac deduci, figuram levitatis causam
existere. at quamvis ignis ex minimis atque eisdem triangulis
constet, tamen primaria ratione honc ob causam triangulorum parvitas
 nullo modo causa levitatis existit, sed forma talis quantitatis ab his
triangulis efficitur, levitas vero formae causa existit; quandoquidem
siccitatis causa (exempli gratia) frigiditas erit, siccitas vero non
nisi ex accidenti febris causa erit. igitur triangulorum parvitas ex
accideuti levitatis causa existit; verum ob banc causam omni in
 loco parvitas levitatis causa minime erit. etenim si per se haec
causa extitisset, utique huic sermoni <ratio> inesset; at si
ex accidenti tit, nihil prohibet, quin eorum causa existat, quae
maxima distat contrarietate. cum enim Plato ponat aquam aeremque
ex eisdem formis constare, sed quae mutabiles sunt, ac illis
 materiae elementorumque proportionem attribuat, omnino quidem
nullo modo sequitur. etenim ipse etiam fatetur ex eisdem elementis
aliqua oriri, quae maxima contrariate distant. 
 

 

 Ut autem ad id, unde nostra haec oratio digressa fiievat, revertamur, dicimus, Aristoteles deinde ait: nonnulli igitur grave
et leve multitudiue et parvitate primorum, ex quibus corpora constituuntur,
defiuiverunt. aliis autem non satis visum est
 ita explicare, sed [quamquam] vetustiores sint, novoruni
tameu magis ratione rem disposuemnt. dixit vetustiores, peride
ac si dixisset crrori magis obnoxios, per novo rum autem <magis>
ratioueni maiorera perfectionem facilitatemque maiorem intellegit.
hoc autem de Democrito et Leucippo pronuntiavit; etenim de
 his duobus dixit non satis illis visum fuisse, ut hoc quidem modo
grave et leve termiuarentur. videmus enim raulta corpora
maguitudine quideni minora, graviora autem, quemadmodum
terra aere gravior existit. at qui fieri potest, ut id ita se habeat,
si ex primis partibus eisdemque [gravioribus coustituatur? itaque
 fiet, ut quod ex primis partibus] aequalibus constat, aequale non
sit; ueque etiam quod ex pluribus partibus constat, gravius extiterit.
sed quouam modo hoc isti terminariut, ipse paulo infra
referet; hoc vero modo, quo dicitur, ipsi tion terminant. etenim
<aiunt:> nos videmus multa corpora magnitudine
 graviora autem, sicut aes in respcctu ad lanam se habet.
ait primo: qui extreniitates partes primas ponuut easque elementa
ad reliqua haec constituunt, non fateutur, ut de primis partibus
dicatur nounullas graviores et leviores aliis esse, tametsi dicant
nounuHas [maiores], aliquas vero esse miuores; absurdum enim est
 concedere extremitatem altera | extremitate graviorem esse, 
tametsi maior existeret. iis autem, qui dicuut primas partes non
extreniitates, sed corpora esse, quemadmodum illis, qui ponunt
corpora partium insectilium, absurdum et iucouveniens non est
affirmare alterum eorum altero gravius esse, sicuti mains etiam
 existit, quandoquidem corpus id est, quod natura sua grave vel
leve existit. sed haec sub sensum non cadunt; quare perspicue et
mauifeste <non> apparet fieri posse, ut iusectile hoc gravius
sit, quamvis hoc altero minus existat. eorum vero corporum,
quae ex insectilibus composita sunt, quoniam ipsa sub sensum
 cadunt, nos videmus maguitudines minores, quae tamen graviores
sunt [fierique non potest, ut dicamus quae ex illis minores sunt,
omuiuo graviores existere.] et hac potissimum ratione hi etiam
aliam causam indagaruut iuanisque interceptionem iuvenere. inane
 

 

enim cum sit corporibus implexum, eveuit ut corpora, corpora, 
inaue mains est implexum, leviora existaut, quateuus eadem quandoque
ex paucioribus, vel ex eisdem numero partibus constant; cum
enim inanis implcatio solvitur, magnitudo eorum hoc quidetn modo
 apparet. atque in ttniversum levitatis causam inanis implicationem
esse dicunt. necesse autem ii habent dicere, corpora per
se graviora esse, inanis vero implicatione leviora apparere; ac ita
etiani Epicurus necessario efficit grave, sed indivisibile. cum
itaque leve hoc quidem pacto deliniant, ne sermo eorum everti
 possit, nou absolute eis dicencbtm erat in eo, quod levius est,
maiorem inesse iuauitatem, sed addendum nou solum maiorem
habere inanitatem oportere, sed etiam plenitudinem soliditatemque
miuorem; ipsi autem cum banc particulam non adieceriut
atque eiusmodi distinctionem distinxerint, haec eorum oratio
 infringitur; quoniam si nos aurum capiamus, in quo maior inanitas
sit quam ea, quae in quadani ignis portione existit, iuxta
hunc sermouem consentaneum erit, ut aurum igne levius sit. et
ideo nos videmus bos etiam, cum dixerint hac de causa ignem
levem esse, quoniam in eo inanitas maior iuest, addidisse distinxisseque,
 quod in eo sit etiam minor soliditas. atqtce minoris ratio
comparatioue etiam ad inane el implexum intellcgi potest, perinde ac
si de hoc dicatur plenum atque solidum esse minora comparatione ad
quippiam in alio. Alexander autem assumit dici comparatione ad
aliud plenum cousonum esse, ut hoc plenum sit minus, at si hoc
 pacto eius sermo intellegatur, eadem dubitatio remanebit, uempe
consentaneum esse, ut auri quaedam portio ignis portione quadam
levior sit. nou enim fieri non potest, ut aurum quoddam imaginemur,
iu quo plenum et solidum sit minus, ex eo, quod in igne
quodam mains existit quam iu eo esse dicatur. non itaque omuino
 convenit, ut sit plenum, quod est in hoc, minus pleno, quod in alio
existit, cum hoc quidem pacto quod minus est, yieglecto inani,
levius extiterit; sed omnio convenit, ut in eo minus soliditatis
quam iuanitatis esse dicatur. etenim hoc quidem modo dicetur de
igne iuanitatis plurimum iu eo iuveniri comparatione ad plenum
 et solidum, quod iu illo existit. per id quoque, quod dicit: ac
etiam comparatione ad haec idem plane significare voluit. siquidem
convenit, ut iuanitas maior sit soliditate, quae eadem in re
invenitur, comparatione et proportione quadam, in tantum ut, si
 

 

inanitas in corpore levi, vel coutva existit, uempe ut solidum, 
in quo erit Imius corporis inclinatio, modicum sit, eritque inanitas
liac proportione levitatis causa, nee leve dicetur comparatione ad
aliud secundum proportionem adaequatam pleuitudinis inanitatisque,
 que, e. g. auri ad ignem. sed ex iis, quae paulo infra dicit,
perspicuum evadet Alexandrum rem iuxta propriam senteutiam
assumpsisse; itaque neccssario ei contingit, ut dubium non tollat.
etenim adicere plenum modicum esse, non tollit, quin consentaneum
sit, ut aurum igne levins sit. cum itaque inanitas pleno
 completoque (?) maior sit, forte couveuit, ut ei assontiamur; veluti
cum quantitas quantitati comparatur, quemadmodum, d dicere solemus
locum rei locatae aequalem esse, intellegimus in tribus
tantum dimensiouibus, non in pleno, neciue in eo, quod sensu tactus
percipitur. 
 Post haec in hac oratione afifert consentaneum non esse id,
quod [hoc quidem pacto quidam deduxere]; nonnulli enim
eorum, qui inane non esse posuere (quemadmodum Anaxagoras
et Empedocles) leve et grave minime terminarunt.
nonnulli vero terminarunt quidem termino quodam,
 sed causam non tradiderunt, cur corpora quaedam absolute
levia sint, alia vero absolute gravia, atque quaedam
in sublime, nonnuUa deorsura ferautur. etenim hi omnino
quidem leve et grave comparatione ad aliud terminarunt, non
autem grave et leve absolute, praeterca cur aliqua corpora,
 licet maioris sint molis, leviora sint minoribus, non tradiderunt.
in universum autem ex corwni sermonibus perspicuum
tion evasit, quanam ratioue haec dicta | iis, quae videutur, consentanea 
sint. atqui eiusmodi sermones alia quidem ratione dicti
sunt, nee iis aliquo pacto in levis gravisque eognitionem iuvamur,
 cur ad supera atque ad infera moveatur ae scindat, sed contradictionis
initinm inveuimus. 
 Praeterea etiam ex disputatione, qua ad istos respondit, ad
sententiae illorum inpugnationem regreditur, qui levitatis ignis
causam in magna vi inanitatis, quam habeat, ponunt, et hi sunt,
 de quibus antea retulit, quod neeesse habent addere plenum in
illo esse modicum, si velint, ut ad illorum sermouem omnino non
sequatur aurum quoddam levius esse et ignem quendam graviorem.
deiuceps ait: ueque hac etiam ratione erunt immunes, quin ea
 

 

dicant, quae iis, quae videntur, contraria sunt, ac quispiam dixevit, 
ad quid haec additio? uou oportebit aliquid addere, si eadem incommoda
necessavio secpiautur eos etiam, qui inauitatem in levi inveniri
et modicum pleuitudiuis asserunt. etenini fieri etiam poteiit,
 ut iguis portionem quandam animo concipiamus, iu qua soliditatis
et pleui maior pars quam iu aliqua tervae portioue coutinetur. hac
igitur proportione terrae quaedam povtio ignis portione quadam
desumpta levior extiterit. id vero fiet, si leve cum pleuitudiuis
modico termiuabunt. atqui ut verborum gravitatem augeat, tantummodo
 declarasse videtur, quoduam iucommodum unam particulam sequatur,
quatur, videlicet senteniam, quae dixit, si minus pleuitudiuis in eo
existeret, ue si ambas paiticulas iu liuuc modum simul, videlicet
modicam plenitudiuem et pluvimam inauitatem, prouuutiasset, quispiam
existimavet se ad sermouem, quo illorum senteutiae adversatur,
 supervacaueam aliquam adiuuctiouem adduxisse iu eorunKpie sermones
intvomisisse, idque fuit, quod autea retulit, cam ad necessitatem'
addendi illos cogeret. et ob banc causam cum ab initio
sermouem adduxisset, perinde ac si ipse eum ita posuisset, nempe
conseutaueum esse, ut multa sit iuauitas, solidum vero minus, nou
 oppuguat eo tempore eam divisiouem, quae tit cum adiuuctioue,
quam retulit. etenim secundum hunc sermonem terram quaudam
adsumere possicmus, iu qua plenitudo minor, inanitas vero maior
quam iu quadam ignis portioue inest, atque bac sane proportione
couveniret terram, quae boc iure se habet, igne leviorem
 existere. sed ipse ad aliam divisiouem de gravis definitione
progreditur, quatenus inquirit, ut sermo refutetur, non eius quod
dicitur comparatioue ad aliud, sed absolute et per se; ipsi uamque
grave defiuiveruut, secundum quod omniuo couveuit ex definitione,
quam levi accommodaruut, sive detiniaut dicendo id esse iu quo
 soliditatis plurimum iuest, sice dicendo, iu quo inanitatis modicum
existit, quod levi contrariatur. deficit autem ex divisioue adiunctio,
in qua dicitur, sive erit id, iu quo soliditatis plurimum iuest, inauitatis
vero modicum, ex eo enim, quod sic etiam ad eam divisiouem
progressus est, quae cum adiuuctioue fit, si baec defecerit, de unoquoque
 membro illius per se unumquodque iucommodum, quod necessario
evenit, demonstratur. si enim grave id esse definierint,
in quo maior tantum soliditas inest, ex hoc incommodo necessario
fit, ut ignis terra gravior sit; etenim ignis quaedam portio assumi
potest, in qua soiiditas maior inest quam in quadam terrae portione.
 si vero grave definierint, quateuus id est, iu quo minor inanitas
inest, conveuit etiam, ut ex corporibus, quae deorsum feruntur,
(veluti aqua et terra) corpus quoddam inveniatur, iu quo inanitas
 

 

ea inanitate niaior insit, quae in aliqua ignis poitione consistit. 
atque liac etiani coniparatioue iguis assiimptus terra vel acpia desumpta
gravior extiterit. at diccre noii possimt <sane>
hoc inodo se habere, et in terra maiorem inanitatem esse ea inanitate,
 quae in quadam ignis portione desumpta consistit, ideoque
ignem, licet pondere levis sit, nililo secius ex numero eonim esse,
quae deorsum feruntur: nihil euim, quod deorsum fertur, leve dicetur,
nisi omnino levins tantum dicatur, (luemadmodum aqua terra levior
est. neque etiara cpiod leve uon est, eo levins erit, quod omnino
 et absolute leve existit, ad superaque feretur, sed contra, nempe
si quidem sursum fertur ac omnino et absolute leve est, omni eo
levius existet, quod deorsum movetur. 
 Ex hoc autem ad alium modum se transfert, quo id refellat.
hic vero est eiusmodi. 
 Sin autem dicamus leve et grave, unumquodque eornm,
terminari secundum proportionem, quam inane ad plenum in uno
eodemqne corpore habet, quemadmodum si quispiam dixerit, leve
id est, in quo inanitatis duplum quam pleuitndinis inest, grave
autem, quod contra se habet: neque etiam hoc modo dubitationem
 solvimus explicamusve, | qua deducitur omnino necessarium fore, 
ut terra igne levior, vel ignis terra gravior existat. at qui tiat, ut
neque etiam hoc modo eadem quaestio non dissolvatur, audi,
quoniam leve definivit secundum proportionem, quam inane et
plenum habent inter se, non aliter ac si duplo vel alia mensura
 definiret, omnia igitur, quae uuius atque eiusdem rationis sunt, vel
leve sit, vel grave, eandem proportionem habebunt. sed maior et
minor ignis copia unius et eiusdem proportionis existnnt; atqui
maior ignis levior est, et ob banc causam maiore celeritate ad
supera evolat. et rursus maior et minor terrae portio eiusdem
 proportionis sunt; atgui maior terrae portio minore gravior est, licet
hoc fieri non oporteret, si grave hac sane proportione definiretur;
etenim haec proportio in maiore et minore copia eiusdem
rationis existit. 
 Hoc etiam absurdum est dicere corpora, inauitate eis implexa,
 in sublime ferri ob ipsam inanitatis implicationem, quae faciat,
ut grave in sublime feratur, et inane ipsum uon ferri. post haec cum
maiore contrarietate se illis opposuisset, inquit, consentanenm est
iis, qui ponunt inanitatem in sublime ferri, [ut quasi ipsis conveniat
inanitatem definire ex eo, quod in sublime feratur.] perinde ac
 si illis necessario convenire faciat, ut de hoc tantum amplius disquilevis
 

 

rere debeaut, quamobrem videlicet inane natura sua ad supera 
et plenum ad infera feratur, si haec duo, cum in compositis corporibus
inveniantur, efficiant, ut ipsa sursum vel deorsum ferantur,
ac ea corpora, in quibus inane est circumfusum, composita dicantur,
 quoniam ex inani et pleno composita sunt; ipsi enim de his perscrutantur,
quandoquidem coram indagatio erat de levi et gravi,
quae comparatioue ad aliud dicuutur. insuper si inane natura in
sublime et plenum deorsum feratur, atque hi duo loci oppositt alter
ab altero dissideat, qui igitur et haec duo, pleiium videlicet et
 inane, non separantur a se iuvicem nee alterum ab altero disiungitur
ex eoruni celeritate in loca ipsorum, quae sibi propria sunt,
sed ipsa remanent confusa ac utraque in eundeni locum revertuntur?
posset quispiam sermoni addere, ipsa ne transmutationem
quidem ad invicem habere, ut, quando transmutantur, ex propriis
 locis moveantur, quemadmodum ignis (exempli gratia) et terra;
atqui conveniret toto hoc tempore praeterito, quod infinitum
existit, ut iam separata essent, nee inane aliquod deorsum, nee plenum
sursum extaret, atque in universum ut haec permixta non concurrerent.
inanitati autem in universum locus quidam omniuo non
 convenit, quandoquidem id praeter rationeni existit; sin autem movetur,
aliquis locus sit necesse est, ex quo [et] in quem feratur,
quasi ipsum [inane] locus non sit, ut locus ei conveniat. si
enim loco locus omnino conveniat, necessario tiet, ut res in infinitum
procedat, ex eo, quod unicuique loco semper locus requiritur.
 at quaenam dicetur motus inanitatis causa? non enim fieri
potest, ut inane quatenus tale moveatur. si enim inane ex eo, quod
tale, moveretur, ceteris rebus, quae inane non sunt, motus non inesset,
ac omnia unico motu, videlicet inanitatis motu, qui in sublime
fertur, moverentur; niodo autem ex eo, quod inane deorsum
 fertur, perspicuum fit non moveri aliquid, quatenus est inane, neque
etiam moveri, si inanitatis motu omnino moveatur. 
 Ad hunc autem locum Aristoteles sermonem suum reposuit, ut
ad eos responderet, qui multitudine et parvitate extremitatum corporumque insectilium leve et grave terrainarunt. respondendo autem
 illis lianc eligit dubitationem, quod ipsi de levi gravique non nisi
comparatioue ad aliud disseruerint; etenim leve et grave esse
naturam statuere, alii vero extremitates posuere, alii insectilia, atque
haec duo maguitudine et parvitate separarunt distinxeruntque.
fuit insuper eiusmodi dubitatio ordinata, ut illis quoque responsum
 afferret, qui levitatis causam inane implexum, gravitatis autem
plenum esse posuere; unaque cum aliis rebus super iis est dubitatio,
 

 

cur ipsi de levi et gravi disseraut, quae omniuo et absolute 
ita sunt, et quociinque modo extiterint, eorum autem, quae his
iuteriecta suut, iiempe eorum, quae ex gravi, levi graviore, existunt,
uou dicant rationem, propter quam differant, licet dicere possent
 haec etiam terminari multitudinis inanitatis vel gravitatis confusioue.
cum itaque ad huuc locum disputatiouem suam in respoudeudo
ad illos reposuisset, prosequitur hoc et inquit: similiter contingit
et sequitur, si quis etiam leve et grave aliter terminaverit,
quatenus hae duae inclinationes ad magnitudinem et parvitatem,
 hoc est teuuitatem et crassitiem referuutur, aut quo vis
alio modo, ut si haec duo duritie et mollitie distingueret ac separaret,
modo uua illis tribuatur materia, uuum subiectum,
vel duae naturae, sed duae coutrariae. quod autem similiter sequitur
vel omuino efficitur, est, ut vel de gravi et levi, quae | 
 absolute talia sunt, nou disserant, vel de iis (piidem, quae illis
interiecta sunt et comparatione ad aliud, sermouem non faciant.
iis euim, qui eandem materiam his duabus inclinationibus omnino
tribuunt partiumque magnitudine et parvitate eas distiuxerunt ac
separaruut, uec non mollitie et duritie tantura, necessario efficitur,
 ut de gravi quidem et levi tantum loquantur, [quae comparatione
ad aliud dicuutur, non] quae talia absolute existunt, [quemadmodum
iis usu venit, qui leve et grave ex eisdem triangulis coutlant,] ac
iis, qui grave et leve ex iusectilibus partibus constituuut. ii autem,
qui duas his naturas naturas invicem contrarias, quemadmodum
 illi, qui plenum et inane pouuut ac horum duoruni coutrarietale
duarum inclinationum contrarietatem terminarunt, fateri quidem
coguntur se de gravi et levi absolute verba facere, de his autem,
quae his duobus iuteriecta sunt quaeque gravia et levia comparatione
ad aliud dicuntur, non terminare; neque etiam cur haec duo
 (aqua uempe et aer) gravitate levitateque cum se inter se, tum
ambas extremitates superent, dicuut, quemadmodum cur aer aquam et
terram levitate, et ignem gravitate superet, ac similiter etiam aqua. 
 Multitudine autem et parvitate, hoc est partium crassitie
et tenuitate vel mollitie et duritie, leve et grave termiuare
 falsum ac commenticium quoddam videtur; uon enim his
duobus grave et leve distinguuntur. atqui propterea quod hie certus
ex ea dubitatione evadit, quae illi occurrit, <nempe> consouum
ut quae interiecta sunt quaeque comparatione ad aliud dicuntur,
terminentur, — hoc enim modo quaesitum eius explicavit, qui grave
 et leve plenitudine inanitateque terminavit — ratio quaedam ei in-
 

 

venitur. fieri enim potest secundum sententiam istorum, ut inclinationis 
distinctiones etiam terminentur, quae in iis inveniuntur,
quae iuter leve et grave consistunt, quorum uuum alteri comparatur,
tenuitatis et crassitiei ac mollitiei et duritiei comparatione.
 at saue eorum sermoui. qui hoc asseruut dicnntve, duorum locorum
ad has duas inclinationes unam esse naturam, necessario contingit, . . .
quasi dicat: fieri non poterit (iuxta illorum senteutiara) ut quicquam
leve absolute inveniatur, sed omnia corpora (exempli gratia) ad
infera et ad euudem locum inclinabunt. existimantur autem levia
 esse, quouiam ipsa ex privatione gravitatis eius, quod movetur,
manent superius, ut tardius moveantur, vel non est ita, sed tempore,
quo pelluntur, ipsa sursum quasi protruduntur caliditate (?),
quae videlicet levia esse iudicantur. coutinget autem iuxta
illorum sententiam, qui ita terminaruut, ut magna aeris et
 magna ignis copia aquam terramque gravitate viucaut;
hoc autem fit, quoniam propria parvarum et magnarum partiuin
inclinatio eadem est, nempe ad infera. perspicuum est autem ac
mauifestum: si ex corporibus parvarum partium magnae adiunctionis
substantiae portio quaedam sumatur, profecto propria etiam inclinatio,
 et quae ad infera instituitur, ob qualitatem plurimam corporum
parvarum partium, inclinationem propriam quantitatis corporum
minoris contrariarum partium, quae et ipsa deorsum versus
procedit, superabit; sique multa quantitas ex corporibus parvarum
partium, vel ignis vel aeris, existat (siquidem Ms aer et ignis terminantur)
 uecnon parva portio ex corporibus magnarum partium,
vel terrae vel aquae sit (siquidem his istaec duo etiam terminantur),
eveniet, ut ignis gravior solidiorque deorsum feratur. 
 Cum autem hoc iu loco aliorum senteutias de levitate et
gravitate retulisset et qua ratione impugnari possent, iuxta propriam
 modo opinionem hac de re pertractare intendit. 
 Nos autem, ait, primum id explicemus ac distinguamus,
de quo reliqui quaerunt ac dubitant, cur alia corpora uatura
in sublime, alia deorsum, quaedam et in sublime et deorsum
ferantur, quod utrumque declarabit; deinceps de gravi
 levique dicamus ac de eis affectionibus, quae illis contingunt,
verba faciamus. statimque regreditur [ac refert],
quamobrem nonnulla deorsum ferantur, causamque adducit, cur
eiusmodi motu moveantur et ait huius causam eam esse, propter
quam corpora ceteris illis motibus etiam moventur, quemadmodum
 

 

ea, quae ortus, mutationis et accretionis motu moventur, iuclinatioque 
motus horum causa existit, quorum unusquisque est ad
fonnam, quae potestate existit; motus igitur corporum, quae vel
supra vel infra moveutur, ad liaec duo loca efficitur, ut ad propriam
 eorum perfectiouem iucliueut, hoc est, ut ad propria eorum
loca perveniant. quamobrem ait: de eo quidem, quod sursum vel
deorsum movetur, eodem modo, quo de iis, quae aliis motibus et
mutationibus moveutur, iudicandum est. quoniam enim tria
sunt motus geuera, unum uempe in magnitudinem, atque
 accretio dicitur, alterum ad formam, ac ortus et mutationis
proprium est — mutatio Ι enim ex una in aliam formam tit, quatenus 
hoc in loco qualitas forma dicitur — tertium autem secundum
locum: in quoque borum mutatio erit non ex quavis re,
uon enim ex albcdiue in lineam fit mutatio, sed ex contrario in
 contrarium, vel in id, quod inter contraria invenitur, quemadmodum
ex albedine in nigredinem vel in jjurpureum colorem. ex eo enim,
quod corpora commutantur, nou remanet in eis, quod antea extiterat;
cumque in id mutentur, quod antea in eis non extiterat,
non in quidvis mutantur, quemadmodum albedo in lineam, verum
 cum in id, quod maxime distat, turn in id, quod finitimum est, mutantur.
si igitur in id, quod maxime distat, commutabuntur, in contrarium
mutabuntur; si vero in id, quod finitimum est, mutabuntur,
in id, quod inter contraria consistit. et quemadmodum id, quod
mutatur et movetur, non movetur quidvis: ita nee quod movet et
 mutat, quidvis in quamvis rem movet. sed quemadmodum id, quod
augetur, ex eo, quod augetur, in maiorem magnitudinem, non in caliditatem
mutatur, ita etiam id, quod auget, quateuus auget, omniuo quidem
in maiorem molem, non in caliditatem movet ac mutat; tametsi contingat
quandoque, ut id, quod augescit, incalescat; sed quemadmodum
 id, quod auget, non est id, quod calefacit, ita auctum quoque excalefactumque
utraque etiam differunt. eodemque modo statuendum
ac intellegendum est id, quod loco etiam movetur; nou enim
quidvis a quovis loco movetur, neque etiam motivum quidvis movet
mobile quidvis. igitur superius et inferius cum contraria sint, motiva
 quidem sunt grave et leve, mobilia vero, quae potestate
gravia etlevia exist unt, quorum unumquodque, nempe
eorum, quae pulsu agitantuv, a motivo sibi, accommodo in id
movetur, quod potestate in ipso existit. potestate autem in ipso
 

 

est, ut in proprio loco maneat: igitur ferri in hunc locum, in 
suam forniani est ferri. etenini ferri aliquid in id, quod potestate
est in ipso a motivo sibi proprio, in perfectiouem et tinem, quem
liabet, est ferri. 
 At quonam modo conveniunt eiusmodi sermones huic rei, de
qua uos pertractaraus? dicemus: quaudo movebuntur corpora, quae
natura supra infracpie ad eoruni perfectionem moveutur, non convenit,
ut quicquani hac in re inquiramus, hoc est in motu eorum
ad haec duo loca, nisi inclinationem eius, quod potestate est, ad
 perfectiouem, hoc est ad actum et iinem; similiter in reliquis
motibus; non est enim, ut quispiam banc causam quaerat, cur
scilicet quod curatur ad sanitatem moveatur, quasi non conveuiat
ei, quod curatur, ut ad valetudinem, sed ad albedinem revertatur,
et quod febrescit, ex eo, quod tale, ad febrem, non ad . . . regrediatur.
 moveri enim eodem iure se habet, quo transmutari et augeri,
in proprium eorum finem. quemadmodum enim quod augetur,
cum mutaticr, quatenus augetur, profecto non ad sanitatem,
sed ad maiorem magnitudinem revertitur — etenim ad
quantitatem quaudam transmutatur — ita levia etiam et gravia, siquidem
 haec superiora petunt, nempa levia, ilia autem ad inferiora
praecipitantur, nempe gravia. ea enim, quae motu locali, et
quae ceteris motibus feruutur, in hoc potissimum difterunt inter se,
siquidem quae locali motu moventur, iuitium motus in se habere
videntur, reliqua vero extriusecus, quemadmodum id, quod
 curatur, et quod augescit; quamquam haec duo etiam, dum
parvum motus initium acquiruut extrinsecus, interdum ex
se ipsis transmutautur, id siquidem ad valetudinem, hoc
autem, veluti quando febricitat, vel id ad morbum, hoc vero, quatenus
alitur. et quia id, quod curatur, haec duo admittit, nempe
 valetudinem et morbum, ideo si eius motus in valetudinem existat,
ut plurimum ex se ad eam movetur, si vero ad morbum, pariter
ex se. <et> quemadmodum dicimus haec duo interdum ex se
cum parvum motus principium extrinsecus sumpserint, eo
magis leve et grave; sed initium motus in illis inveniri videtur,
 quoniam horum duorum materia, hoc est subiectum
eorum, proxime ad rei substantiam accedit. signum autem
est, quod eiusmodi quidem motu moventur, quandoquidem ex eorum
essentia ahsoluta inveniuntur. quae vero ortu generantur, nondum
 

 

levia Dec gravia sunt, sed turn levia erunt, quae ortu generantur, 
et gravia, quando peifecta et omnibus numeris absoluta extiterint;
et quouiam perfecta sunt, motus initium in illis esse apparebit.
etenim cum ex aqua oritur aer, veluti cum aqua in vaporem
 couvertitur, ex re gravi levis fit, et quod ad supera evolat, absolutus
aer et levis inveuitur, quippe hae duae iuclinationes in
illis deprebenduutur, cum perfecta | erunt ac in propriis locis 
extiteriut; conveuit igitur, ut in his localis motus initium inveniatur.
scire autem debes reliqua ilia quoque non privari, quin in eis
 initium motus inveniatur; etenim boc ipse dedit omnibus naturalibus
in universum. et non ei, quod curatur; nee quod curatur motu etiam
ad valetudinem privabitur, neque id quod mutatur motu ad albedinem.
cum autem dixisset leve et grave potius quam haec principium
motus in se babere, atque in hoc causam attulisset, lioc
 tantum viodo intendit, ut ex eo, quod horum duorum subiectum perfectum
est, in eo per se motus, hoc est motus perfectus inveniatur;
ac maioris perfectionis existit, siquidem ceterorum motuum
ortu postremus est. adiecit ortu consider atissime; alibi uamque
dictum fuit hunc esse praestantiorem, quoniam ceteri, dum moveutur,
 loco moventur, sed non est necesse, ut hic ceteris motibus feratur;
modo autem dixit hunc motum esse alia ratione ac motuum omnium
partes et in substantia nobiliore; etenim bic quidem motus
protrabitur eo tempore, quo <aliquid> generatum est ac
queinadmodum motus in locum omnino quidera navi debetur post
 ad generationem motum, cum in alicuius animantis gratiam perfecta
existat, et reliqua, quae eiusdem generis sunt, at existimabit quispiam
omnino quidem baec duo aliud ex alio confirmari; siquidem
ait, in gravi levique principium motus per se inveniri, quoniam perfectiora
sunt, et perfectiora sunt, quoniam perfectus motus in eis
 invenitur, qui motus localis est, ac principium iu eis existit. [ad
unum autem locum quippiam moveri ac in eo localis motus principium
inveniri idem non est.] nos vero dicimus: baec duo aliud
ex alio non confirmari; motus namque in locum jniucipium in illis
est; ad unum autem locum quippiam moveri ac in eo principium
 motus per se inveniri idem non est. 
 Perspicuum est, inquit, id, quod est potevAia ens, ita ut
in locum revertatur, in locum reverti, et si in hoc quantum
et in boc quale, ad hoc ferri, iu quantum perfectionem acquiret;
hoc autem totum eo feretur, quo actus potentiae invenitur. 
 

 

 Eadem autem causa est, quamobrem corpora ad propriam 
eorum pevfectionem moveantur, cum non modo id, quod perfectum
non est, veliiti vapor, qui in aerem mutatiir ac sursum asceudit,
sed corpora etiam perfecta ad propria eorum loca celeriter moveantur;
 eteuim liuius rei causa iu omnibus iilis ad propriam perfectionem
incliuatio est. cum itaque ex uumero corporum, quae
perfecta existunt, veluti aer, ignis et reliqua, quaedam in propriis
eorum locis, quae uaturalia sunt illis, non existant, quasi ilia motum
festiuant, ut id adipiscautur, sponteque ad sua loca, nulla re impediente,
 moventur, quemadmodum alimentum, dum mutatur ac refertur
ad alitum, movetur in illudque convertitur, si nulla alia re
praepediatur. ait: sed <nec> talia quidem <perveniunt> per
propriam perfectiouem, quae est in illis, dum motus per se <non>
existit, quemadmodum in praecedeutibus sermonibus, hoc est in
 Octavo Naturalis Auscultationis Libro, dictum fuit. motum autem
quidpiam extrinsecus aflfert, quemadmodum accidit, si aliquid iacitur;
atqui eos, qui curantur quique febrescunt, prima eorum dispositio
movere facit, si id, quod motum affert quodque valetudinem in
aegritudinem mutavit, et quae eiusdem generis sunt, non insequantur.
 quod vero iis, quae deorsum feruntur, motum affert, est quod trahit
pellitque, quemadmodum motivum reiecti id esse dicitur, uude aliquid
reiectum est, veluti a pariete pila. 
 Incliuatio igitur ac versus propriam perfectionem praeparatio,
motus in propria loca causa existit; unumquodque enim ad simile
 movetur, et quod potestate est versus id, quod simile est ei, quod
actu existit. etenim quod potestate est, sua potestate fertur, cum
dispositio, quae versus id contendit, similitudo quaedam existat;
ferri itaque ad id, ad hoc simile atque ad eius formam est ferri.
atque hinc quispiam existimaverit id, quod veteres tradiderunt,
 quod simile feratur ad simile, hoc est quod id, quod potestate
est, ad actum movetur. haec enim duo (quemadmodum
diximus) similia sunt, consentaneum uamque non est existiraare
veteres dixisse simile ad simile plane ferri; neque enim si terra
nostra cogitatioue eo transferatur, ubi nunc luua est, eius partes,
 quamvis ei similes sint, ad ipsam ferrentur, sed ad medium, quo in
loco manere solent, cum perfectae sunt, siquidem vim tantum liabent,
ut ad medium ferantur. atque in uuiversum alio sermone maniad
 

 

festum evadit corpora, cum in propria eorum loca feruutur, 
in similia ferri. partes enim corporum, quae omnino consimilium
partium sunt, eodem motu in eundon locum ferantur [necesse est],
quo totum fertur; et quemadmodum fertur totus ignis, aer et reliqua, dum in | id, quod proprium est illis, et in formam uniuscuiusque 
cuiusque eorum propriam feruntur, in extremum eius, quod ambit,
contendunt, sic cum partes in haec loca feruutur, ad id, quod sui
simile est, moventur. quoniam autem termini ac fines omnium
corporum, quae per rectam lineam feruntur, ultima ilia extremitas
 est et hoc medium, hoc est supra et infra, evenit, ut id, quod natura
vel supra vel infra movetur, ad sui simile feratur; hic enim finis,
qui deinceps est quique sequitur et ambit, quodammodo eius forma
existit. (piare cum elemeuta tota secundum se ad extremum eius,
quod ipsa ambit, fransferantur, quod quidem forma efficitur quodammodo
 eius, quod coutinetur, et simile (?), cum transfertur, ad
eius totum eodem motu moveatur: quispiam dixerit duplici mensura
simile ad suum simile trausferri, hoc est, quatenus partes ad totum
transferuntur, cui similes existuut. et quatenus ipsa transferuutur
ad extremum eius, quod ambit, quod quidem forma est quodammodo
 eius, quod continetur, et ob banc causam partes etiam.
siquidem ea, quae ambiunt, quodammodo forma suut eius,
quod coutiuetur. ea enim, quae deinceps veniunt, inter se similia
sunt, siquidem aqua aeri similis est et aer igni; 
converso <autem> cumque ab igue inceperimus, in circuli modum incedamus
 oportet, donee ab igne in terrara regrediamur, convenitque,
ut secundum rectitudinem ex igne ad aerem fiat regressus,
sique versus regressum contendemus, oportebit, ut in aerem fiat,
ea enim, quae inter se similitudiuem habent, ea existunt, quae inter
se iuxtaposita sunt, cum id, quod coutinetur, materiae, quod autem
 continet, formae rationem habeat et quodammodo ad id referatur,
quod actu existit. atqui cum ambitum sumemus, dicendum nobis
non est ea, quae in ambitu sunt, unum post aliud similia esse;
etenim si quod ignem sequitur, terra extitisset, cum horum duorum
unum proxime non contineat et alterum proxime non contineatur,
 nec etiam id formae, hoc autem materiae rationem obtineat, neque
etiam hoc inter inter se similia erunt. 
 Convenit igitur ut intellegatur, ferri aliquid in suum locum,
ad simile esse ferri. dicetido autem ad simile quodammodo ad totum
dicit; atqui ambientis extremum forma totius existit; id igitur est etiam
 forma partis, quandoquidem si cpiod dicit absolute ad finem ambientis,
ad eius partem referamus, haec non erit eius forma, quae
 

 

ipsani tantuni eoutineat. atqui rationes, quibiis apparet trausitum 
in aliud natura supra et infra versus contingere, bae sunt. 
 Si auteni convictus, vim verborum eius meditatus fueris, ea
sane demonstrare ac perfectam intellegentiam praestare invenies,
 ut uuieuique elementorum, quemadmodum datur forma danturque
propriae poteutiae, ita et reliqua ilia; alioquin secundum se tota
perfecta etiam minime extitissent. ipsa euim nou modo qualitates
ac proprias potentias tantum assumunt, sed etiam loca. veluti in
animali perspici licet; efenim sanguis non est perfectus neque
 hoc alimentum, quod est commutatum, si talem tantum bumorura
speciem adipiscitur (quemadmodum banc substantiam, colorera caliditatemque
et reliqua ilia, quae in sanguine deprebenduntur) nisi
simul cum boc etiam proprius positus illi accedit, ut si in venis
collocetur. quemadmodum enim sanguis (exempli gratia) eo in
 veuas coutendit, ut quasi ad propriam eius perfectionem moveatur,
scilicet ad eius positmn, qui iuxta venas coustitutus est, et ob banc
causam versus venas movebitur: ita ea etiam de causa ignis terraque
et quod ex illis, versus superiorem ac iuferiorem locum moventur,
cum ipsa eo, quod potentia praedita perfecta minime
 existunt, ad propriam eorum perfectionem natura inclinent, idque
penes uuum eorum in propriis locis, in quibus accommodantur,
perficiuut, et ideo ad duo baec loca moventur, dum in perfectionem
ipsorum contendunt. nee convenit, ut ad motum eorum aliam
causam quaeramus, neque cur id, quod curatur, ad valetudinem
 moveatur, nee etiam alimentum, quod in carnem, cerebrum et ossa
trausmutatur, cur partini in carnem, partim in cerebrum et partim
in ossa mutetur. etenim nobis conveniret oppositum indagare, si
in baec non mutarentur; modo autem cum eorum. mutatio in ea
sit eiusmodi, consentaneum plane esse sermonem dicimus; uec quispiam
 boc auimadvertit. 
 Causam autem, quam ad naturalis corporis motum affert, sufficientem
esse nemo fatebitur; licet enim ad proprium eorum locum,
quasi ad propriam perfectionem moveantur — consentaneum est enim
boc fateri — tamen quaerere convenit, quomodo eorum transitus ad
 perfectionem sit et quae buius causa existat. etenim fieri poterit,
ut omnes bomines fateautur loca, ad quae moventur, propria illorum
esse eisdemque locis ipsa perfici, sed cum boc quaerere
convenit, quomodo ad ipsa ferantur. causa enim, quamobrem ad
sua loca proficiscantur, | potentia quaedam extrinsecus est, veluti 
 

 

attiactio, expulsio et forma, vel giavitas aut levitas aut aliud 
quippiam eiusdem generis. dicere autem huius inclinationis causam
esse, eo, quia id, quod potestate est, modo quodam actu existat,
multoque magis affirmare, ex eo, quod potestate est, transferri in
 id, quod iu perfectione cousistit — illud enim „potestate“ nihil aliud
significat — neque rautatiouis eorum causani reddit, nee <dicit>
mutentur. etenim cum sermonis similitudinem inspexerimus,
causa, quam retulit, sufficiat oportet; nam si quis dixerit corpora
in propria loca ferri, eo, quia potestate existunt, et conveuire
 ut illuc ferantur et ad haec loca movcantur: hic sermo facilis est;
sed quaenam causa est, cuius gratia in actum revertautur? et
quomodo fcrentur? etenim si quispiam (quemadmodum retulimus)
ita causani adiciat, is non causam, sed aliud quippiam profecto
adiciet eorum, quae omnibus iis, quae natura moventur, aequaliter
 convenit, siipiideni haec omnia ad propriam eorum perfectionem
moveri depreheuduntur. ideo cum quaerimus, quomodo sanguis
feratur in veuas et cur ad eas contendat, non sat est asserere
hoc fieri, cum sanguis in sua perfectione non sit, antequam ad eas
revertatur, atque ad venas incitari, quasi ad proprium eius locum
 perfectionemque moveatur; sed cum hoc fassus erit, quaeret causam,
cur ad eas moveatur. (pianiohrem medici huius causam adiciunt,
dicentes attractionis cuiusdam causa sauguinem ad venas commeare,
cum a potentia attractiva, quae in eo cousistit, iuuovetur. insuper
si quaeraraus causam, cur pili in barba circa vicesimum annum
 efflorescant, si quispiam dixerit hoc a natura provenire, quae excitatur
in nobis ad finem, quem habet, is quidem aliud quippiam
nobis referet, sed huius causam non adducet; huic autem causam
adiunget, cum dixerit supervacaneae humiditatis redundantia,
quae in membris cousistit, in puerili quidem aetate, quoniam crassam
 substantiam <non> habet et corpus etiam humiditatis causa varum
fluit ac dissolvitur, et ideo ex ea pilorum generatio non perficitur;
cum autem calor iuvalescit, ut humiditati praevaleat eamque exsiccet,
efficit, ut crassiorem essentiam acquirat, ideoque ob eius
crassitiem et corporis siccitatem non dissolvitur. corpus enim, quo
 antiquius, eo siccius evadit, cum humidum semper dissipetur,
quodque ex eo relinquitur, durius efficiatur a naturaque per poros
extimae maxillarum cutis expellatur, ut ex pilis, qui ex eo giguuntur,
utile quoddam perficiatur, ac ita pili generantur. novit enim natura
incrementa quaedam hoc tempore occultationi et absconsioni circumspectae
 formae opportuna esse, ipsaque ad congruam actionem ac-
 

 

commodata. ita etiam causa motus corporum natura tunc saue 
afferetur, cum existimabimus ipsa quidem regredi ex eo, quod
potestate est, ad id, quod est actu, eo tempore, quo ad propria
eorum loca proficiseuutur, si huic modo adiunxerimus dixerimusque,
 quomodo ferantur; (exempli gratia) ut hoc illis perficiatur vel
ex eo, quod vi quadam attrahuntur vel pelluntur, vel ex eo, quod
vim quaudam effieiuut vel proprium eorum priucipium, quocuuque
mode esse dicatur. dicere namque hoc fieri, quoniam cadit mutatio
ex eo, quod potestate est, in id, quod actu existit, disseutaneum
 est. id enim omni in re facili statui poterit; (exempli gratia) si
quispiam quaerat, cur gressus animali insit, respondemus: hoc erit,
cum potestate animal sit; convenietque interroganti, quomodo hic
aegrotus curetur, respondere hoc illi inesse, quoniam potestate
sanus existit, et haec sanitas hoe iure se habet, tametsi sanitas
 huiuscemodi causam habeat; vel enim computrescentium humorum
evacuatio vel frigidorum membrorum calefactio vel calefaetorum
refrigeratio vel simile aliud quippiam sanitatis eius causa existit.
iuxtaque hunc modum quaerenda fuisset causa, cuius gratia elementa
movereutur; atqui motus ipse eorum est veluti res perspicua, quam
 omnes fatentur, est autem quaestio, quamobrem ipsa ita moveantur; et
ob banc causam licet ad haec loca moveantur, quoniam eorum propria
existunt ac iis ipsa perficiuntur, quamvis hoc (quemadmodum praefati
sumus) unusquisque fateatur, sed illa causa est, quae quaeritur
et cuius gratia est indagatio. 
 Cum igitur hic ita affirmasset, ad secundum quaesitum regreditur;
etenim primum quaesitum fuit, cur elementa ad propria
eorum loca moverentur, secundum autem, in quo de differentiis
levis et gravis disputatur, quae eis contingunt, <nunc>
ait: quoniam de his hoc in loco disputatur, primum
 quidem praestantissimuvi eorum eiusque explicatio positum sit, secundum
quod omnibus videtur. grave nempe absolute id
est, quod omnibus corporibus substernitur, leve autem e
contra se habet; est enim id, quod omnibus corporibus supereminet.
dicit autem absolute ad horum duorum differentiam et illorum,
 quae inter haec sunt collocata, aquae nempe et aeris, quoniam haec
duo nullara harum incliuationum per se | habent, sed sunt in eis 
simul permixtae ac comparatione ad aliud levia <et gravia> existunt;
quaevis enim [ignis] pars superiora semper petit, nisi aliud
contingat, hoc est, nisi aliud existat, quod impediat, et terrae
 

 

quaevis pars deorsum semper eodem modo declinat, nisi quid 
forte inipediat; idque grave <et leve> per se, non comparatioue ad
aliud existit, et ideo maior pars maiore semper celeritato, ignis
quidem versus superiora, terrae autem versus iuferiora movebitur.
 utrumque vero illorum, quae inter haec sunt collocata, et grave
est et leve, siquidem alicui emiuet et alteri substeruitur, ueutrum
autem per se et absolute grave et leve existit, sed comparatione
ad aliud; utraque enim terra leviora, igne autem
graviora existunt; quaevis enim pars ex illis sumatur, terrae
 eminet, igni autem substernitur, . . . <aqua> absolute gravis
quoniam semper aeri substernitur, . . . 003C;sed quamobrem eorum, quae)
non comparatioue ad aliud perpendantur, hoc est ignis et terrae, absolute
terra gravis, iguis vero levis deprehenditur, ea autem, quae
inter haec collocautur, propria eorum natura uec gravia nec levia
 dicuntur? etenim si leve id dicatur, quod omnibus corporibus
emiuet, grave autem, quod omnibus illis substeruitur, prius igitur
quam aliquid omnibus corporibus emiueat, leve non est, et antequam
omnibus illis substernatur, non est grave; non enim aliquid
propria ratione dicitur, autequam ad propriam eius essentiam regrediatur.
 ignis igitur levis non dicitur, autequam omnibus corporibus
emiueat; sique levis non erit, cum in alieuo loco extiterit,
igitur sursum versus non feretur, quia versus superiorem locum inclinationem
non habet, et haec levitas est; sed ipse sursum fertur:
igitur ignis ratio non est, ut omnibus corporibus emiueat. mihi
 autem videtur magis congruum ac consentaneum esse iis, quae ad
sensum apparent in elementis, ut inclinatio in illis inveniatur,
quaudo in alienis locis extiteriut, ut haec sit in eis motus causa
ex proximis in propria eorum loca, incliuatio nempe ad ea. etenim
ipse paulo post idem operatur eo in loco, quo invenitur: et leve est,
 <quod > natura sua semper ad supera movetur, et grave est,>
sua semper ad infera movetur: non enim omnibus corporibus
emiuere et natura semper sursum ferri unum et idem est. igitur
proprie quidem definitur ex eo, quod semper sursum movetur, non
autem ex eo, quod eminet. insuper si eminere aliquid ac leve esse
 unum et idem esset, omue igitur, quod quacunque ratione eminet, leve
 

 

extitisset, ctiam si vi emineret — quemadmodum valetudo et iusta 
sicci frigidique proportio et similia in viventis corpore unum idemque
existunt, et animans, qui iusta eorum proportione utitur, sanus
est, tametsi vi ad eius mediocritatem deveniat — at fieri potest, ut
 quod eminet, grave sit; non igitur emiuere aliquid ac leve esse
unum idemque existunt. ita neque substetni et grave esse idem
sunt, neque quod subsidit et quod grave est unum et idem esse
dicuntur. 
 Deinde ait: cum igitur his inclinatio ita tribuatur, gravitas
 autem et levitas in compositis 003E; corporibus inveniautur, perspicuum
est igitur, ipsa iuxta eorum constitutionem ex illis inclinatione
inter se differre, secundum quod simplicia corpora sortita sunt,
quorum id levius, quod ex pluribus levibus elementis constituitur.
igitur corporum ab elementis compositorum diferentia ad primorum
 corporum diferentiam sequetur. quod quidem ipsum ante dicebat
oportere facere et eos, qui inclinationis differentiam ad inanis implicationem
retulerunt. 
 Deinde dicit: fit autem, ut non ubique unum et idem
aliquid grave sit vel leve, neque ctiam uno eodemque levius
 vel gravius; trabs enim, quae centum librarum pondus habet, in
aere quidem gravis, in aqua vero ievis existit; trabs enim in aqua
innatat, plumbum vero subsidit. idque causae esse dixit, quod
in omnibus corporibus praeterquam in igne in propriis eorum locis
[modo] pondus invenitur, in locis autem ceterorum illorum praeterquam
 in locis, quae <inferiora> sunt, graviora sunt, ac hoc modo
terra omniaque corpora, quae maxime terrena sunt, ubique
pondus habent — ea enim et in terrae loco et in locis ceterorum
illorum pondus habent — aqua autem in proprio loco et in locis ceterorum
elementorum pondus habet, non autem in terrae loco — terra
 enim aqua gravior existit — aer vero in proprio loco id habet et in
ignis loco; at pondus non habet in locis ceterorum illorum elementorum,
quae pondus habent, terrae nempe et aquae, num
autem in proprio loco pondus habeat, hinc intellegi potest, quod
uter inflatus trahat plus quam inanis. si quid igitur compositorum
 corporum plus habeat aeris quam aquae et terrae,
veluti trabs, in aere quidem erit gravis, ex eo, quod in hoc ex
omni vel ex maiore parte ponderosum constat; etenim ex plurimo
aere, qui gravis est, constat, uec non etiam ex terra atque ex aqua,
quae gravia sunt, conflatur; in aqua autem Ievis est, ex eo, quod
 ipsa in hac maiore ex parle Ievis est, quoniam | aer et aqua levia 
sunt ac ex modico pondere constant, hac itaque de causa lignum,
 

 

quod centum librarum pondus habet, in aere gravius est quam 
plumbi libra, in aqua autem levius existit. unumquodque enim
eorum triplici gravitate in aere constat, quamvis leve aliquid
velut ignem habeat; tres autem gravitates appello, aerem, aquam
 et terram. si igitur trabs ex plurimo aere constat, et horum unumquodque
(quemadmodum praefati sumus) tripliei gravitate constat,
tum qua exuberantia trabs, quae centum librarum pondus habet,
plumbi libra gravior est, eadem in aere eo gravior existet ac
maiore celeritate movebitur. at si in aquam ceciderint, trabs
 quidem plumbo levior hie extiterit, quoniam ipsa ex plurimo aere
levis est (aer enim modica gravitate in aqua <et> levis
plumbum autem subsidet, quoniam multa gravitate constat, hoc
certe, si elementis praeter ignem gravitatem attribuas, immo omnibus
illis praeter terram levitatem attribuas. ita enim eius oratio
 intellegi posset; aeris namque levitas cum maior sit in aqua, ob
hanc causam trabs in aqua plumbo levior fuit. 
 At non convenit, ut veram hanc orationem affirmemus, eam
nempe, quae tribus elementis in propriis eorum locis omnino pondus
inesse statuit. primo quidem, cur illis in propriis locis existentibus
 non levitas, sed gravitas evenit? etenim duobus illis, quae medium
tenent, levitas etiam convenit, sed hoc non in proprio eorum loco,
sed aeri in aqua et terra, aquae autem in terra tantum; si igitur
in omnibus elementis praeterquam in terra (iuxta eius sententiam)
levitas inesset, sed hoc non inest eis in locis, quae supra innatant —
 etenim contra res se habet et his in locis pondus habent — negue in
suis locis praeterquam ignis, remanebit, ut levitas sit illis in locis,
quae substernuntur ac deorsum existunt. dicimusque, hoc perspicuum
est; ac paulo infra, dum de iis, quae iunovantur, sermonem
habet, ilia (inquit) versus inferiorem locum moventur ad loca,
 quibus id iunovatur, quod ignis non est, quoniam ignis modo levis
est, quamquam iam ipse affirmavit ea, quae in medio posita sunt,
nec gravia nec levia absolute existere, si ad duas extremitates
comparentur, sed collata inter se eorum unum quidem, aer nempe,
absolute leve, alterum vero, videlicet aqua, absolute grave existit.
 cum autem ea, quae in medio locata sunt, gravia et levia sint,
collata inter se, verum in propriis eorum locis levia non sint, hac
ratione non erunt gravia comparatione ad aliud, sed absolute, cum
 

 

itaque eorum, quae in medio simt, unius ad alteruni collatione 
id quidem absolute leve, hoc autem absolute grave existat, quoniam
id, quod peues aquam absolute leve dicitur, est veluti aer,
qui penes se ipsum absolute gravis extiterit, eritque absolute gravis,
 cum in proprio eius loco fuerit gravis: cur igitur (quemadmodum
dicebamus) convenit, ut in elementis praeterquam in igue in propriis
eorum locis gravitas, non autem levitas esse dicatur? rationi
autem, quam de utro inflato adduxit, ut aeri in proprio loco pondus
inesse monstraret, sensus repugnant; non enim uter inilatus, si in
 aere ponatur, ab eo magis recedet, quam si iufiatus nou sit. sed
si vcrum csset, quod contendit utrem inflatum magis traliere, et in
universum, si elemeuta in propriis eornm locis pondus haberent,
in proximis locis levia non erunt; igitur ex locis, quae substeruuntur,
ad propria eorum loca non movebuntur, si ex his locis in superiorem
 sine levitate non feruntur, propterea quod his in locis ea levia
non esse ex iis, quae supra ea eminent, intellegi potest; ipsa namque
iis substernuntur in locisque eorum substeruuntur, quae sub eis
existunt. sique levia essent futura, utique conveniret ea sursum inclinare
pluraque evadere in quovis loco, ubi aer versus aquam
 sursum inclinat, et in suo loco si gravia extitissent, quatenus
natura gravia sunt, deorsum etiani, moverentur inclinarentque; hac
itaque ratione eveniret, ut natura duobus contrariis motibus moverentur,
quod dissentaneum existit. si enim motus ad infera natura
ei inesset, quoniam in proprio eius loco grave est ac deorsum
 versus innovatur, et pars superior esset ei praeter naturam, sursum
versus nullo modo inclinabit nee levitas hac ratione in eo erit;
levitas namque supra est. et absolute, si quispiam dixerit elementa
in propriis eorum locis pondus habere, congruum sermonem non
pronuntiabit, si dixerit ea esse levia. et hoc non modo de vis, quae
 in medio sunt, dicendum erat, sed de duobus quoque extremis; ignis
enim in extremo fine levis non est, sed versus extremum finem
talis quidem existit, nee terra in medio pondus habet, sed supra
medium sane talis invenitur: non igitur in propriis eorum locis
gravitate ievitateque praedita sunt, natura enim nee ad propria
 eorum loca movereutur uec in iis etiam quiescerent, sed motus ab
iis locis illis inesset. hoc enim dabitur illis, quaecunque natura
existunt, dico | suapte natura in locum inclinare; etenim ob 
hanc causam dicimus terrae, si in aere ponatur, motum deorsum
natura inesse, eo, quod ad huuc locum inclinat; dicimus etiam
 ignem ex terra sursum moveri, quoniam ad hunc locum inclinat.
 

 

si autem in pvoprio eorum loco inclinatio quoque eis inesset, turn 
quae ex illis pondus habent, natura hoc habebunt, non ut in propriis
eorum locis mooeantur neque ut ad propria eorum loca raoveantur, seel
ex his in locum, ad quern inclinant, nempe deorsum movebuutur;
 corpora euim, quae gravitate praedita sunt, deorsum inclinabunt; et
quae levitatem habent, eodem mode natura hoc tantum erit in eis,
non ut in propriis eorum locis quiescaut [neque etiam ad haec
fenmtur, sed in propriis eorum locis movebuntur]. hoc autem ita
se habere mirum profecto existit, neque hac ratione has duas inclinationes
 iuxta exitum eorum [ex propriis locis] admittereut. nos
autem dicimus hoc mirum non esse, siquidem nos etiam cuique
fatemur non modo absurdum non esse, ea extriusecus inclinationem
admittere, sed omuiuo etiam fore necessarium, cum dicimus trabem,
quae centum librarum pondus habet, in aere gravem, in aqua
 vero levem esse, immo trabem, quae pondus habet centum librarum,
in aere quam plumbi libram graviorem, in aqua vero leviorem
esse, cuius rei indagatio explicatioque alibi difficilis non est; etenim
hie locus paulo infra in calce huius tractatus explicatur, ubi de
formis, quae per se motus causa non sunt, locuturi sumus. fieri
 autem potest, ut de his separatim disseramus. corporum enim,
quae continua sunt, quaedam facile, quaedam difficile
sectionem admittunt; ita etiam [divisiva] alia magis,
alia minus dividunt. ex continuis autem facile dividitur,
quod facile terminos suscipere potest; quod vero aegre dividitur,
 secundum quod divisiva potestate et fortitudine deficiunt, existimatur,
quatenus supra divisibilia natant. quae autem potestate
quadam vel aegre sunt divisibilia, ad divisionem protrahuntur vel
divisioni repugnant, cum alicuius eorum vis praevaluerit; si enim
divisibilis potentia praevaluerit ac ipsa quasi propulsioni divisionique
 repugnet, non innovabitur divisio; si autem divisivum praevaluerit,
divisio innovabitur, et hac ratione continget, ut divisivum divisibile
iugrediatur. si autem iis ad invicem non inerit potentia, ut
palpiteut tantum, quemadmodum iis, quae iuxta posita sunt, contingit:
secuHdum potentiam et fortitudiuem, quam divis[iv]um supra divisionem
 habet, vel ob eius amplitudinem quidem deficient morabunturque,
vel prae formae eius tenuitate et angustia divisionem prohibebit
(?) et non dividetur. vis autem eius, quod dividitur, contra
se habet; siquidem amplitudo modo quodam oppositioni rerum
 

 

auxiliatur, praedivisivi vero angustia corrumpetur, cum divisio (?) loci f. 63r
deficiet. si autem divisivus divisibili secundum inclinationem magis
praestet, quam ut a propria forma, veluti latitudiuis meusura, prohibeatur,
divisibile secabit; sique eius inclinatio et propulsio modicae
 extiterint, latitudiue eius prohibebitur et non dividet. veluti trabs,
quae dividit, cum aer et aqua facile dividantur ac terminentur; et aer
facilioris divisiouis quam aqua existit. atqui in aere impedimentum,
quod latitudinis causa existit, minoris momenti est, quam potentia eius
inclinationis, divisio autem densitatis aquae variatur, <secundum id>,
 quod latitudinis eius causa separat. ita quoque inclinatio trabis,
quae ceutum librarum poudus babet, in aere quidem ob trabis
latitudinem minus prohibetur, in aqua autem plus; et plumbi librae
latitudo in aere, et praecipue in aqua, minor est, quam ut inclinationis
eius firmitudinem, qua tautum dividit, prohibere possit.
 non convenit igitur, ut a naturali inclinatione divagemur et absurda
quadam positioue hunc locum explicare imagiuemur; absurdum
namque est existimare inclinationem corporibus in propriis
eorum locis existentibus omnino deberi; magis autem dissentaneum
erit, si quis gravitatis inclinationem omnino statuerit, eundem
 casura elementa ponere atque ea, dum in propriis locis sint, ad
casum inclinare. 
 Cum autem in orationis limine grave et leve posuisset dixissetque
absolute leve id esse, quod corporibus eminet, tamquam hoc
omnibus perspicuum sit, ea autem deinceps in medium adduxisset,
 quae in medio et composita sunt, quomodo nempe in illis gravitas
et levitas inveniantur, quodque illis haec ubique non insint: posthaec
intendit declarare esse aliquid absolute grave et aliquid absolute
leve. autequam vero explicet haec duo inveniri, unumquodque
eorum statim constituit, inquiens: absolute autem leve id
 appello, quod semper in sublime ferri solet, nisi aliquid
impediat, et absolute grave, quod semper deorsum ferri
so let, nisi aliquid impediat. quod autem inveniantur corpora,
quae hoc iure se habeant, ac bipartita haec natura vera sit nec
una tantum existat, ut alii nonnulli putant, veluti dicentes insectilibus
 poudus modo inesse, boc ita explicat. sumit illud tamquam
ab omnibus concessum, quemadmodum et aliis nonnillis placet ad
sensumque apparet, inveniri nempe grave quippiam, | quod semper 
ad medium decliuat; pauloque infra ait: atqui medium definitum
est; sique illud medium dicatur, quod definitum ilico existit,
 

 

ex eo, quod medium definitum est, extremum invenitur; scias enim 
oportet medium comparatum ad extremum ita nomianri. si enim quod
ad medium fertur, omnibus corporibus substeruatur, . . . erit leve;
et quouiara nos videmus ignem sursum versus ferri ac ceteris
 elementis innatare (siquidem aeri eminet, quoniam versus aerem
movetur per eumque pertransit ac supra illum ascendit et ibidem
quiescit) perspicuum est et manifestum ignem elementum esse, quod
omnibus corporibus eminet. quod si ita est, quod absolute est leve,
ignis existit, quandoquidem quod omnibus corporibus substernitur,
 absolute grave appellatur. etenim si ignis non esset absolute levis,
sed pondus haberet, alteri corpori substerneretur; tale autem
corpus, cui ignis substernitur, aliud quicquam praefer quatuor elementa
omnino existeret, quod ei emiueret ac suapte natura ad ultimum
ferretur. nunc autem praeter quatuor elementa nibil videtur suapte
 natura sursum moveri ac igni eminere; iguis igitur corpus est,
quod absolute leve existit. quodsi levis est ignis eminetque,
nullo pondere praeditus, quoniam alicui corporum non substernitur,
pari ratioue quod ad medium fertur absolute grave existit, cum
alteri substernatur uullumque corpus, cui innatet, sub eo existat,
 siquidem ultimum eius, quod deorsum fertur, medium est, ad quod
movetur. si igitur corpus invenitur, quod ad medium fertur ac
ceteris omnibus his partibus substernitur, idque terra existat, ac
rursus aliquid invenitur, quod versus extremum movetur ac omnibus
illis innatat, sitque ignis tale corpus: invenietur igitur aliquid
 absolute grave et aliquid absolute leve. his namque definivit quod
absolute grave quodque absolute leve existit; ac absolute grave
terra est, et absolute leve ignis, convenit autem, ut eius orationem
de iis, quae has duas inclinationes habent, hoc pacto intellegamus,
quateuus nempe cui una earum inest, altera non inest, veluti compositum,
 cum in propriis eorum locis has duas inclinationes sortiantur.
num autem hoc fieri possit, superius explicatum fuit. 
 At vero quod in oratione deduxit definitum quoddam medium
inveniri, ad quod gravia corpora moventur, id ipsum initio explicavit
inquiens: fieri non potest, ut infinite quicquam moveatur;
 <deinde quod> omnia corpora, quae ad terram feruntur, ad pares angulos
feruntur. cur vero impossibile sit, ut quicquam infinite moveatur,
ita perspicuum fiet. motus ortus quidam est nee ortus aliquis immortalis
invenitur; quemadmodura enim non est ulluin impossibile,
veluti ut trianguli auguli sint tres tribus rectis aequales,
 ita etiam nec fit. si enim esset, fieret etiam aliquid impossibile
possibile et ens, sique etiam fieret, esset quoque aliquid, quod fieri
 

 

non potest; sique motus non erit in infinitum, finem possidebit. 
si autem totus hic finis fiierit corporibus, quae versus terram ferantur,
secundum oppositiouem unius ad alterum <παράλληλα>, in
motatione alter finis erit; fieri autem non potest, ut eiusmodi fines
 in medio consistant, quouiam uni unum datur medium, insuper
nihil est, quod cogit, ut eorum medium unum sit, siquidem fieri
potest, ut omnium eorum medium non sit unum. si autem ad
pares angulos moveautur, necessario convenit, ut quod versus
terram movetur, si nihil prohibeat, <aliud alii> occurrat, ac idem
 locus, cui occurrit, necessario medium extiterit. omnium vero motuum,
qui versus terram instituuntur, finis medium existit, quoniam
medium (quemadmodum in mathematicis scientiis demonstratum
sphaerae centrum existit. motuum autem finis, si <levium> erit corporum,
cum eo sit, quo aliquid <leve> attingat, fieri etiam posse
 ut sursum feratur, [siquidem id quod a centro movetur, sursum
fertur.] an autem terrae centrum sit finis vel universi
centrum, nostrum non est in praesenti sermone pertractare. supra
autem dictum fuit idem utrorumque centrum existere, ac primum
in huius totius centrum ferri et, cum huius totius centro contiugit,
 ut terrae etiam centrum sit, hoc iure ad centrum terrae quoque
moveri. 
 Deinceps explicabitur omnino consentaneum esse, ut corporum
inclinationes duae existant. quoniam autem medium invenitur et
ad id corpus fertur, (piod omnibus corporibus subest . . . extremum
 igitur loci inveuitur, in quo eorum motum faciunt;
etenim extremum invenitur ac medio oppouitur; necesse igitur
erit, ut corpus, quod omnibus corporibus eminet, ad id feratur.
adiunxitque extremo: loci, in quo | eorum motum faciunt, ut 
distingueret, de quonam alio extremo loquatur; quod enim in extremo
 huius totius consistit, nempe quintum corpus, hoc quidem inclinationem
non liahet. necessario itaque convenit (quemadmodum
retulimus) ut corpori, quod omnibus corporibus eminet, id, quod ad
medium fertur, contrarium sit; omni namque contrario <contrarium>
alterum inveuitur, si quod est, per se quidem, non autem ex accidenti
 existat. atqui medio extremum contrariatur, et quod eminet,
ei, quod substernitur, contrarium existit. quoniam autem duo sunt
loca, necessario fit, ut duae sint inclinationes; eius uempe quod
 

 
substernitur, ac eius. quod eminet inclinatio, quarum una griavitas, 
alia levitas dicitur. 
 Oratione autem in longum producta ex hoc in id fertur,
quod ei annectitur, cum dicat: est [etiam] aliquid in horum
 medio locatum, quod ad utrumque eorum dicitur alterum.
intenditque etiam explicare, quod, si inter haec duo extrema locus
medius inveniatur, qui duobus modis invenitur, rationi quoque consonum 
erit, ut inter haec duo corpora duo collocentur. quae ad utrumque 
eorum relata alterius vim obtineant. quare <dicit:> quod et ut extremum
 et ut medium eorum invenitur, medium est, cum interiectum 
sit et ad utrumque eorum alterum sit et extremum, siquidem
superiori relatum, quod inter illud ac inferius existit, deorsum inveniri 
dicetur, inferiori autem contra pari ratione sursum. hoc
igitur modo continget, ut quod inter haec duo interiectum est ad
 utrumque latus inclinet ac supra et infra existat; ob eamque causam
quod inter absolute grave et absolute leve consistit, grave et leve
extiterit, ut aqua et aer. 
 Idem deinceps alia oratione hunc iu modum explicavit. 
 Quod continet, id formae, quod vero contiuetur, id
 materiae esse ubique dicimus. haec vero duplicatio et differentia 
in omnibus generibus invenitur; nam in qualitate 
hoc formae, illud autem materiae locum tenet,
exempli gratia, operationes quidem formae, dispositio vero materiae 
vim obtinet atque in universum dispositio materiae, habitus
 formae rationem obtinet; in quantitate etiam quod non rectum
est et rectitudine caret, naateria existit, sed in eo, quod rectum
est et mensuram quandam habet, forma invenitur; et in iis,
quae in loco dicuntur, supra quidem formae, infra vero materiae 
locum tenet; supra enim terminus quidam ac finis est, infra
 vero terminatum propriumque. similiter in inclinatione quoque, id,
quod leve est, veluti forma, quod autem grave, veluti dispositio
existit. [quapropter] in ipsa etiam eius, quod leve est et
quod grave, materia, ilia ut forma, haec ut materia est. levis
autem et gravis materia, dispositio primae materiae ad inclinationem
 est; dispositio namque ad colorem ab ea dispositione diversa
est, quae ad caliditatem frigiditatemque existit, idque secundum
proportionem. ita gravis etiam dispositio est. nec per allatam orationem 
discerni vult, utrum materia dispositioque unum idemque
existant, an duo diversa sint. et in ipsa etiam materia, ilia quidem
 ut forma, haec autem ut materia est; ut forma quidem dispositio ad
levitatem (perspicuum est enim dispositionem cum supposito esse),
ut materia autem dispositio ad gravitatem existit, ex eo, quod
una et eadem ambobus est, sed dispositione distinguuntur; non
enim uniuscuiusque eorum essendi ratio eadem est. quem-

 

madodum sanabile et aegrotabile secundum subiectum unum ef 
idem sunt, uniuscuiusque vero eorum essendi ratio eadem non
est; hoc est: eadem ratio non est eius, quod aegrotare
potest, et quod valere; etenim morbis obuoxium esse affectionis
 facilitate, hoc autem, nempe valere, afectionis fit difticultate. 
 Corpus enim quod eiusmodi materiam, levitateni nempe,
sortitur, veluti ignis, statim leve et supra invenitur, quod
autem coutrariam materiam habet, contra grave et infra
est, quemadmodum invenitur terra; et veluti ignis ex materia et
 forma coniunctis ad modum formae constat, ita terra ex materia et
forma ordinatis ad modum materiae, ob eamque causam ignis
quidem continet, terra autem continetur. et cum harum rerum
ordo hoc modo se habeat, in gravis et levis materia has duas
statuit distinctiones; vultque deinceps inter haec duo elementa,
 quae ad duas partes inclinant, duas alias materias collocare; cum
autem mancum sermonem adduxerit, ideo obscuram et inexplanatam.
orationem statuit. 
 Inter has quidem, inquit, duas materias, levis nempe et gravis
materiam, duae aliae materiae collocantur, quae veluti duo earum
 fines existunt; fines autem non quemadmodum si diceremus superficies
formarum superficies esse, sed veluti naturae earum fines;
quae partim ab iis diversa est, <partim> commimis existit. quemadmodum
si de coloribus diceremus, terreum colorem cuiuscunque
albi et nigri coloris finem esse, cum eius terminus penes alterum
 ita. sit. ac cum illae duae materiae inveniantur, | quae iis oppositae 
sunt, <et> duo fines illarum, illae ut forma sunt ordinatae, hae
vero ut materia existunt; ambae hae vero proportioue ad duo extrema
ac duo idtima supra et infra movebuntur, comparatione
vero unius ad alterum, haec superioris absolute, illa inferioris
 rationem habet. ob eamque causam aqua et aer, quibus hae
duae insunt materiae, levitatem et pondus habent, quorum
unumquodque duarum materiarum motum, versus superiorem et inferiorem
locum, insequitur. aqua quidem omnibus corporibus,
praeterquam terrae, substernitur, quoniam eius suppositum
 finem materiae, quae absolute gravis existit, proximum insequitur;
id vero locus est, qui post ultimum locum existit. atqui aer ob
eandem causam [omnibus corporibus,] praeter ignem, eminet.
 

 

quoniam autem materiae, quae initium ac finis dicuntur, duae 
suut, quae igitur interiectae sunt, duae extiterint. cum enim
unum sit modo elementum, quod omnibus corporibus
eminet, id est ignis, unumque tantum, quod omnibus substernitur,
 hoc est terra: duo necesse est esse, quae simul et
eminent et substernuntur — num autem hoc necessarium sit, in
Libris de Ortu et Interitu explicabitur — et baec aquae et aeris ratio
est. quoniam autem baec omnia quatuor sunt, quatuor tantum
erunt eorum materiae; primae vero materiae hoc quidem modo
 quatuor sunt, secundum quod unam communem ac primam inclinationem
habent. necessario autem convenit, ut communi alicui
occurrant, quod unum est . . . cum id, quod omnibus corporibus substernitur,
unum existat, ita et quod omnibus eminet. omnino igitur
conveniet, ut quae interiecta sunt, duo existant. num autem hoc
 conveniat, in Libro de Ortu Interituque explicabitur. atqui absolute
nullo pacto duo sunt, quoniam contraria, cum duo siut, quae
interiecta sunt, convenit, ut duo existant. <et> cum fortuito
elementorum sumat atque ex hoc necessario <non> etficiat
iuxta elementorum numerum esse quatuor, tametsi ex iis, quae
 deinceps dicuntur, perspicuum evadet ratione consonum esse, ut,
quern diximus, motus tiat, inquit: 
 Nihil enim obstat, quominus in medio contrariorum
unum et plura sint. et inquit Alexander: qui omnino quatruplicem
materiam efficit, quae uniuscuiusque elementorum inclinationi
 accommodatur, difficultates omnes evadet, quas innuit supra eos,
qui unum vel duo loca inclinationem posuere. atqui eos necessario
fateri cogit, ut plurimus aer, cum maior in eo inanitas sit quam
in pauco igne, eo levius existat, ac ignis sit, qui ex pluribus triangulis
constet, cum ilia (?) per se esse dicantur. magis autem
 conveniret, ut elegantiore ratione ac disputatione dicatur, cum existimetur
haec de elementis ab eo dicta esse, ac inclinationis materiam
teriam ponat, nisi quod retulit: gravitatis materia est,
quatenus tale est potentia, quatenus vero tale, materia
levis, id ipsum prohiberet; elementa enim potestate materia inclinationis
 nou sunt, sed actu ita dicuntur esse, ac id etiam, quod
retulit: ipsam quidem eandem existere, <esse autem> non ita
se habere, quemadmodum id se habet, quod valere et
 

 

aegrotare potest, intellegi prohibet hoc de elementis dictum 
fuisse. 
 Deinceps explicare vult elementis, quae interiecta sunt, [pondus]
inesse . . ., praeterquam (?) iis in locis, quibus supereminet
 de hoc autem supra etiam meminerat, modo vero uberiorem
hac de re tractationem aggreditur. etenim haec etiam una ex
actionibus est, quae levi gravique necessariae existunt, estque illi
de iis disserendi locus, probat autem haec duo in propriis eorum
locis pondus habere ex eo, quod, cum ilia, in quibus uitebantur,
 subtrahuntur, statim ad haec eorum loca moventur, aer
quidem ad aquae locum, aqua autem ad locum terrae;
sursum vero ad ea loca, quae supra eis existunt, non nisi vi moventur
illis ablatis. aqua enim ad aeris quidem locum vi tantum
movetur, ac aer etiam in ignis locum vi tantum fertur; aqua namque
 vi sursum trahitur, quemadmodum si per fistulae cavitatem
vel aliquid simile ore sursum trahatur, cum aeris, qui in fistula
existit, extremitas, quam superficiem ipse appellavit, ad subiectam
aquae extensionem colligitur, extensioque, qua in unum coeunt,
una fit; hoc est ipsa attrahitur, cum ad attractionem aeris,
 qui in fistula est, una secum aqua movetur atque ad aeris attractionem
attrahitur, quando nempe celeritas motus aeris, qui una cum
aqua sursum attrahitur, et aquae motio, celeritate aquae celerior
fuerit, qua ex superiore loco in inferiorem movetur. quemadmodum
in cucurbitis accidit, dum corpori cuipiam imponuntur, veluti collo (?)
 vel alicui simili, idque deinde sursum attollitur; humor etenim | 
aufertur, donec eo ordine trahatur, qui ab eius gravitate discrepat,
atque α capite deorsum descendat. in [sublime] autem [ad] ignis
regionem, nisi vi, idem aer non feretur; terra autem ad locum
aquae simili hac divisione non feretur, propterea quod aqua fieri
 non potest, ut eadem extremitate cum terra trahatur. et ob hanc
causam, quoniam aer ea extremitate cum aqua trahitur, qua aqua
colligitur, ac ea extremitate, qua aqua colligitur, terra non attrahitur,
aqua in vas trahitur, secundum quod incalescit,
quoniam aer eius caliditate movetur, et quoniam ipse in ignem
 sursum convertitur ac secum aquam attrahit, cui ipse alligatur, ab
eodemque aqua attrahitur; terra autem non attrahitur, eo, quod ipsa
 

 

non contrahitur alligaturque aeri excalefacto, qui in vase consistit. 
siquidem penes exitum (?) aeris, qui incalescit ac in ignem convertitur
quique in vase consistit, vel aqua trahitur, si proxima
erit, vel aer, qui extra existit; aer namque fieri potest, ut una cum
 aqua trahatur. et quemadraodum terra in sublime non fertur
detracta aqua, quae supra existit, ita ignis etiam infra non subsidit,
si aer auferatur, qui sub eo manet, propterea quod
consentaneum est, ut id, quod infra subsidere potest, gravitatem
possideat, ignis autem nullius est ponderis, quemadmodum nec terra
 ullius levitatis est particeps; quare neque liaec etiam alicui eminet.
duo autem, quae in medio loeata sunt, deorsum feruntur, si
ea, in quibus nituntur, auferantur, quoniam id, quod absolute
grave tantum est ac omnibus corporibus substernitur, infra amplius
descendere non potest, quoniam nullus alter sub eo locus invenitur;
 quae autem inter haec duo loeata sunt, quoniam absolute
gravia non sunt, sed ad aliud relata, cum ipsa omnibus corporibus
non substernantur, locum habent, in quo, dum trahuntur profundius
substernuntur. et ideo ad propria loca moventur, si in locis, quae
illis superstant, inveniantur, et ad loca, quae sub illis manent,
 feruntur, quibus supereminent, si <infera> subtrahantur. 
 Haec autem sententia cum iis, quae ad sensum apparent, dissentanea
est, tum etiam propter illa, quae antea a nobis dicta sunt, rationi ac
veritati dissentanea est. absurdum namque ac dissentaneum est elementis
in propriis eorum locis omnino poudus inesse. num autem
 iis, quae ad sensum apparent, dissentanea haec sententia videatur,
hinc perspici licet, etenim parva ilia vasa, quae a medicis exstruuntur
quaeque cucurbitulae dicuntur, si aerem in eis contentum
suxerimus, eoque magis, quo crassior extiterit, ac is (!) attenuetur,
inaniattur, excalefiat ac suscipiendae aquae diverso quidem modo
 ab eo, quo antea erat, disponatur (nihil enim interest, quocunque
modo inanitas fiat, dum modo haec vasa aquae suscipiendae
disposuerimus) cum itaque praefato modo disposita sumantur,
sique vasis orificium claudatur ac super aqua ponatur atque operculum
orificii tollatur deincepsque vasis orificium aquae superficiem
 palpitet, perspicuum est aquam in vasis capacitatem ascendere.
itaque manifeste apparet tunc nibil esse, cur aer in vase contentus
trahat, nisi quod in vase, quod magis contineat, extiterit;
et boc magis aquam etiam non attrahet. cur enim, antequam
vas tangat aquam, attractio aliqua in eo non existit? praetera
 (?) postquam eius orificium clausum fuerit, et secundum quod
 

 

tangit, <cur> fertur in illud? ipse autem dixit non alia ratione aquam 
ascendere, nisi quia cum aere, dum tangit, aquam ascendere deprehendimus,
cum ipse contrahitur; is enim, qui in vase considit,
antequam aquae proximus evaderet, quiescebat; aquae autem
 proximus faetus statim aquam trahit; attrahit deinceps secum
aquam, quandoquidem ei alligatur. hoc autem, ex quo huius rei
probationem assumit, ex iis positum fuit, quae ad sensum apparent,
nempe cum aquam violenta suctione suxerimus, hoc ita se
habebit; cumque id, quod est ante, operetur, multo magis id quoque
 operabitur. 
 Alexander autem inquit, quod, si aer attenuetur ac in maiorem
mensuram effundatur repleaturque inanitas, quae eodem in vase
consistit, rursus deminuitur, secundum quod ex aquae frigiditate incrassatur,
quando eam tangit, et statim aquam attrahit, quae ei
 proximum extiterit, siquidem ei tantum loci cedit, quantum tempore
transfusionis auctus ac deinceps deminutus occupaverat. sed perdissentanea
est huius dubitationis solutio; quomodo enim fieri potest,
ut corpus contiunum maiorem vel minorem locum occupet, nisi inane
in corporibus circumfusum ac in illis interceptum sit; corpus
 enim minime permeat corpus, et tametsi alibi fateantur id facile
animo concipi non posse, tamen, etsi ambiguum sit, nil minus
huic dicto assentiuntur, nempe: quemadmodum aer frigiditate colligitur
ac incrassatur, ita caliditate diffunditur ac rarior efficitur;
et si aqua, quam tangit, calida existat, attamen in vas | trabitur, 
 etiamsi aer, qui in vas transfunditur, in eo non colligatur nec
aquae locum cedat, in quern ingrediatur. atque existimavit alia
ratione fieri posse, ut in vas aqua trabatur, eamque ad Aristotelis
sententiae confirmationem attulit; etenim inquit, fieri posse, ut aer,
qui in vase consistit, dum caliditate attenuatur humoremque attrahit,
 ex attracto humore conteratur opprimaturque ac in vaporem convertatur.
verum haec oratio destruit sese, siquidem ponit incalescentem
aerem ab humore a se attracto expelli; dissentaneum
namque est fierique non potest, ut trahens quippiam ex eo, quod
attrahit, simul etiam ab attracto expellatur. 
 Quod autem rationi dissentaneum sit, quod in hoc allatum
est, iam diximus; et ex eo, quod in his duobus elementis ad
propria eorum loca inclinatio praecessit, multoque magis, si necessario
id ceteris illis contingat, neque in propriis eorum locis
quiescere, neque ad haec loca moveri necessario illis continget,
 sed ferri ex his. aer namque (exempli gratia) si in proprio loco
 

 

gravis extitisset ac deorsum inclinavet, ex hoc omnino conveniret, 
ut motus deorsuni natura ei inesset, siquidem eos motus elementis
natura inesse dicimus, quibus ad quemvis locum ipsa inclinant.
aqua enim ex aeris regione infra natura movetur, quoniam
 ad hanc partem inclinat, postquam in aere extitit; cumque
alio in loco etiam fuerit, quivis esse dicatur, deorsum ad terrae
locum inclinabit; cetera elementa similiter (?). atque in universum
ex hoc conveniret, ut motus naturalis dicatur ex proprio eius loco
in illum; etenim duo fines tantum, veluti ignis et terra, cum nullus
 igne superior nee terra inferior locus inveniatur, necessario in
propriis eorum locis consistunt; ea autem, quae interiecta sunt,
cum duo proxime illis constituta loca natura possideant, quid prohibet,
quin ad ea inclinent? et quamobrem necessario efficitur, ut
aqua et terra una cum aere, extremitatum illorum coniunctionis
 causa, sursum et non eademmet ratione deorsum trahautur? et
cur aeris cum aquae extremitate coniunctio non efficit, ut cum
aqua deorsum trahatur? cur pondus hoc efficit, quamvis consentaneum
magis sit dicere aerem cum aqua trahi (quandoquidem
ipse, cum <facile> terminetur, capi potest ac praeterea
 est) quarn affirmare aquam, quae gravis est, cum aere ipso
trabi. itaque Platonis sententia, in qua dicitur nullam alicui elementorum
in proprio eius loco inclinationem inesse, proposito magis
convenit veritatique magis consentauea existit, quemadmodum
neque ipsi toti caelo haec inest; quare omnibus corporibus natura
 inest, ut locum sibi ordinatum minime egrediantur, sed in eo maneant
ac quiescant, ex eo, quod non ad alium locum inclinationem
habent, alio vero in loco quiescunt. causamque adiecit, cur ad
alia loca revertantur, cum ad huius totius ambitum protrahuntur,
siquidem (inquit) forte et durum ad propriam essentiam sese colligere
 vult nee inane quippiam relinquit, efficitque anticrosas?, ut
horum causas praeter emn quispiam assequi non valeat. quo
autem buius totius ambitus distinguatur, et quomodo istaec alia
separentur et distinguantur, id ex iis, quae scriptis mandavit, ex
sociis ac eius sequacibus perspici potest. 
 Modo autem de eo, quod hac in oratione dicendum remanet,
disseramus. 
 Itaque dicimus, quod eo, quia ad elementorum inclinationem
propriae materiae necessario requiruntur, ideo explicare intendit
huiuscemodi ordinem inveniri. parem autem, inquit, distinctionem
 

 

in eis ponendam esse, qua proria natura propriaquae differentia 
circumscribuntur, ne motu distinguerentur, perspicuum ac manifestum
existit. si enim unam quis ponat omnium corporum materiam,
ut inane aut plenum aut triangulos aut corpora immobilia,
 vel omnia corpora in sublime, vel deorsum omnia una inclinatione
ferantur necesse erit, alia vero loci mutatio non erit.
<quare> vel nihil erit absolute leve, si omnia corpora
inclinant, veluti insectilia aut plenum; et quae ex maioribus, quaeque
ex pluribus partibus constant, levia <potius> dicuntur, cum
 vel ob partium eorum exilitatem vel paucitatem vel aliquid simile
parum deorsum inclinent. atqui hoc demonstratum est ante
et videmus corpora quaedam propria eorum natura in sublime
semper et uhique ferri, sive parva, sive magna portio ab eis
sumatur, et quaedam deorsum ferri. at si quis omnium corporum
 materiam inanitatem esse posuerit aut aliquid tale, quod sursum
movetur, consentaneum erit, ut omnia corpora sursum ferantur,
nihil autem propria eius natura deorsum feratur. ex hoc autem
omnes eae incommoditates necessario sequentur, | quas superius 
retulimus. etenim si quid eorum accipiatur, quae inter terram et
 ignem medium tenent, maiore celeritate quam terra [deorsum]
movebitur; quemadmodum si quaedam aeris copia accipiatur, in
qua quae hahet insectilia vel trianguli vel ignis multo plura sint
quara ea, quae in quadam terrae portione inveniuntur. praeterea
erit aliquid, quod maiore celeritate quam ignis sursum feretur,
 veluti aqua <vel aer>, si inanitas maior in aere vel aqua quam in
igne sumatur. verum nec aliquid eorum, quae inter ignem et
terram medium occupant, maiore celeritate deorsum quam terra,
nec sursum quam ignis movebitur. id autem necessario sequitur
(quemadmodum dicebamus) si quis unam tantum iuclinationi materiam
 statuerit. si vero duas veluti ii, qui inane et plenum posurer,
hac etiam ratione in iis corporibus, quae inter ignem et
terram constituuntur, aliena onspicerentur; cum enim ipsa emineant,
quemadmodum moveutur modo, neque etiam subsidunt?
etenim cum ignis (iuxta eorum sententiam) inane esse dicatur,
 terra autem plenum, grave quidem absolute et leve absolute
essentiam habebit; ea autem, quae interiecta sunt, cum iuxta illorum
sententiam horum duorum permixtione oriantur, etsi aer plus
ignis, hoc est inanitatis, aqua vero plus terrae, hoc est plenitudinis,
habeat, nihil prohibet, ut aliqua aeris portio plenitudinis
 plus quam aquae portio quaedam habeat, quare oportehit hunc
 

 

aerem etiam celerius deorsum quam hanc aquam moveri; quod 
nunquam videmus. non itaque convenit, ut, quae in medio locata
sunt, ex horum duorum extremorum coufusione constitui ponamus.
quodsi ex illorum permixtione uon constituantur, necessario
 conveniet, ut propriae atque aequales distinctiones illis omnino debeantur;
et quemadmodum terrara dicunt propriam distinctionera
habere et hac de causa deorsum semper moveri, quoniam plenum
habeat, sic de aere eos dicere oportebit, ipsum ad proprium eius
locum, supra aquam propria quadam distinctione distinctione moveri,
 quia hac tantum ratione propriam quandam naturam in se contineat.
eadem quoque aquae ratio erit. quamquam his minime assentiuntur,
sed inclinationi duo statuunt loca, quemadmodum inane
et plenum; et quoniam terrae inest plenum, necessario fit (quemadmodum
saepe diximus) ut portio quaedam sit utrorumque illorum,
 quae in medio sunt constituta, quae contrarietatis ordine cuidam
portioni illius alterius praepolleat, si, quae interiecta sunt, ex duorum
extremorum permixtione constituantur. etenim aeris quaedam
copia aquae portionem quandam inclinatione ad infera, et aquae
portio quaedam aeris portionem quandam inclinatione ad supera
 superabit. cousentaneum autem non est, ut eodem argumento Aristotelem
impugnemus, qui omnibus quatuor elementis unam materiam
posuerit, quo illi impugnantur, qui inclinationi unum locum statuerunt,
aut insectilia aut triangula aut aliquid tale, siquidem ii uni
huic loco unam inclinationem necessario attribuerunt, veluti gravitatem
 omnibus corporibus insectilibus; ipse autem universali materiae
ne unam quidem inclinationem attribuit posuitque omnes
quatuor materias ex istiusmodi materia constare. cum itaque illorum
motum cum inclinatione eorum combinasset ac horum unicuique
propriam materiam statuisset, quae in propria eius distinctione
 consistit, modo quidem explicare intendit figuras non ita se habere,
quemadmodum nonnulli existimarunt, dicentes, insectilium corporum,
ea quae rotunda figura praedita sunt, celeriore motu moveri, cum ipse
contendat figuras motus elementorum in universum causam non esse,
sed ut celerius moveantur, quatenus modo quodam illis opem ferunt,
 aut tardius, ex eo, quod ilia prohibeut. nee cur figura prohibeat ac
moretur, difficile est animadvertere, quemadmodum neque etiam
difficile est dubitationem, quae hoc loco contingit, dissolvere. dicif:
<Democritus enim> putabat causam, cur corpora, quae lata sunt, innatent,
et quae angusta sunt, in profundum ferantur, insectilia esse
 corpuscula, quae ignis essentia praedita sunt, cum ex aqua sursum
exspirant ac dissolvuntur; dum enim latis corporibus occurrunt.
 

 

cum multa sint insectilia [praevalidaque], ea sustinent ac ferunt; 
cum autem angustis corporibus obviaut, quia pauciora sunt, quae
ipsis occurrunt insectilia, non possunt ea sustinere. dicit: quodsi a
Democrito etiam quaeramus, cur hoc in aere non accidat, ut corpora
 lata in eo innatent, angusta autem in profundum ferantur, ipse debilem
ac mechanicam explicationem affert, dicens hoc in aere non
contingere, quoniam insectilia corpuscula, quae sursum exspirant,
hac caliditate et firmitudiue non moventur, quia in eo diffunduntur.
Aristoteles autem huius rei causam | affert, inquiens, ea corpora, 
 quae cohaerent, partim facile dividi possunt,
partim minus, et ea, quae vim secandi habent, eodem modo
alia maiorem vim, alia minorem habent. lata igitur corpora,
quia multum amplectuntur, facile dividi non possunt;
quo quid enim maiorem quantitatem amplectitur, eo difficilius disrumpitur;
 si autem non secentur, neque etiam in profundum feruntur,
sed innatant; corpora autem, quae magis angusta sunt ac coutrario
modo se habent figura, propter contrarias causas secant
ac disrumpunt neque eminent, sed deorsum feruntur. [quoniam]
autem [et] pondus inclinationis vim quandam babet, qua etiam dividit,
 et in continui natura alia potentia invenitur, quae obstat,
quominus pellatur, ac repugnat: concluditur eiusmodi potentias ea
ratione, qua inveniuntur, sibi invicera collatas efficere, ut ea, quae
continuata sunt, dividantur, si vis inclinationis superabit, ut veronon
dividantur, si ea vis superabit, quae divisioni <et> propulsioni
 eorum, quae continuata sunt, [repugnat.] 
 Finis 
 Commentarii Themistii in Quatuor Libros
Aristotelis de Caelo et Mundo.