ΠΡΟΟΙΜΙΟΝ. 
 Καλὺν μέν τι χρῆμα καὶ εὔδαιμον νῖκαι πολέμων καὶ τρόπαια,
 πόλεών τε ἀνοικισμοὶ καὶ ἀγλαίσματα, καὶ ἅπαντα
ὁπόσα μεγάλα τε καὶ ἀξιάγαστα ἔργα. ταῦτα δὲ καὶ τὰ τοιάδε
δόξαν μέν τινα καὶ ἡδονὴν τοῖς κτησαμένοις ἐπάγει, ἀποβιοῦσι
δὲ αὐτοῖς καὶ ἐκεῖσε οἰγομένοις οὔτι μάλα ἐθέλουσιν 
ἕπεσθαι, ἀλλὰ καὶ λήθη παρεμπεσοῦσα ἐπικαλύπτει καὶ παρατρέπει
 τὰς ἀληθεῖς τῶν πράξεων ἀποβάσεις· ἤδη δὲ καὶ τῶν
ἐπισταμένων ἀποβιούντων, οἴχεται καὶ διαδιδράσκει ἡ γνῶσις
σὺν αὐτοῖς σβεννυμένη. οὕτως ἄρα μνήμη γυμνὴ ἀνόνητόν
τι καὶ οὐ μόνιμον, οὐδὲ τῷ μακρῷ συνεκτείνεσθαι πέφυκεν 
χρόνῳ. καὶ οὐκ ἂν οἶμαι ἢ πατρίδος προκινδυνεύειν ἔνιοι
ἔγνωσαν, ἢ ἄλλους ἀναδέχεσθαι πόνους, εὖ εἰδότες, ὡς, εἰ καὶ
 σφόδρα μέγιστα δράσαιεν, συναπολεῖται τὸ κλέος αὐτοῖς καὶ
διαρρυήσεται, μόνῳ τῷ βίῳ αὐτῶν ἐκμεμετρημένον· εἰ μή
τις, ὡς ἔοικε, θεία προμήθεια τὸ ἀσθενὲς τῆς φύσεως ἀναῤῥνωννῦσα 
τὰ ἐκ τῆς ἱστορίας ἐπεισήγαγεν ἀγαθὰ καὶ τὰς ἐνθένδε
ἐλπίδας. οὐ γὰρ οἶμαι κοτίνου γε ἕνεκα καὶ σελίνου οἱ
Ολυμπιονῖκαι ἐν ταῖς κονίστραις ἐναπεδύοντο, οὐδ᾿ αὐ οἱ ἀγαμέντοι 
 
 PRAEFATIO. 
 Praeclara quaedam et beata possessio censeri potest victoriae bellorum
et trophaea, urbes couditae atque instauratae, omncs denique
magnae admirandaeque res gestae. Atque haec quidem aliaque
eiuscemodi ut maxime gloriam aliquam voluptatemque suis possessoribus
adferant, aegre tamen eos e vivis excedentes comitantur. Sed
et oblivio interveniens offuscat atque subvertit veros reium gestarum
eventus; et cum ii ipsi qui eos norunt vivere desierunt, emoritur
etiam atque evanescit una cum ipsis hoininibus earum rerum notitia.
Quo fit, ut nuda memoria fluxum quiddam parumque firmum sit, neque
temporis diuturiiitatem ferat. Neque vero putarim quosdarn aut
pericula pro patria adituros, aut alios labores suscepturos iuisse, cum
scirent, quantumvis maximas rcs gossissent, periturain una cum ipsis
atque emorituram omnem earum gloriam, sola ipsorum vita circumscriptam;
nisi quaedam, uti apparet, divina providcntia naturac humanae
fluxibilitatem fulciens, historiae bonum, quaeque ex ea affulget,
spem esset elargita. Neque enim, arbitror, oleastri aut apii
causa Olympionicae in arenam nudi descendebant, neque rursum 

 
 θοὶ τῶν πολέμων ἀγωνισταὶ λαφύρων γε μόνον καὶ τοῦ παραυτίκα 
τίκα κερδαλέου ἐφιέμενοι, ἐς προὖπτόν τε καὶ διαφανῆ κίνδυνον
σφᾶς αὐτοὺς ἀφιᾶσιν· ἀλλὰ δόξης ἀμφότεροι ἕκατι βεβαίας
τε καὶ ἀκηράτου, ἣν οὐχ οἷόν τε ἄλλως καρπώσασθαι,
 ἢ τῆς ἱστορίας αὐτοὺς ἀπαθανατιζούσης• οὐχ οἶα τὰ Ζαμόλξιδος
νόμιμα καὶ ἡ Γετικὴ παραφροσύνη, ἀλλ’ ὡς ἀληθῶς
τρόπῳ τινὶ θείῳ τε καὶ ἀθανάτω, καὶ ᾧ μόνῳ δύναται τὰ 
θνητὰ ἐς ἀεὶ διαβιώσκειν. ῥᾴδιον μὲν οὖν ἥκιστα ἂν εἴη ἃπαντα
διεξιέναι καὶ ἀπαριθμεῖσθαι, ὁπόσων ἀγαθῶν ἡ ἱστόρια τὸν
 βίον ἐμπίπλησι τὸν ἀνθρώπειον· ὡς δὲ συλλήβδην εἰπεῖν, οἶμαί
γε αὐτὴν φιλοσοφίας τῆς πολιτικῆς οὐ μάλα μειονεκτεῖσθαι,
εἰ μή τι καὶ μᾶλλον ὀνίνησιν. ἡ μὲν γὰρ, οἵα τις
ἀστεμφὴς δέσποινα καὶ ἀθώπευτος, κελεύει καὶ διατάττει, ὁποίων 
τε ἔχεσθαι καὶ ὁποῖα διαφεύγειν προσήκει, ὡσπερ τῷ πείθοντι
 καταμιγνῦσα τὸ ἀναγκάζον· ἡ δὲ τῷ θέλγοντι πλείστῳ
χρωμένη καὶ οἷον καρυκεύουσα τὰς ἀπαγγελίας τῇ ποικιλίᾳ 
παραδειγμάτων, καὶ παριστῶσα τῷ λόγῳ, ἐν οἷς τε εὐδοκιμήκασιν
ἄνθρωποι εὐβουλίᾳ χρησάμενοι καὶ δικαιοσύνη, καὶ
ἔνθα διήμαρτον τοῦ προσήκοντος, ἢ γνώμης τινὸς ἐναντίας ἢ 
τύχης ἡγησαμένης, λανθάνει ταῖς ψυχαῖς ἠρέμα τὰς ἅρπας
ἐσοικίζουσα. τὸ γὰρ προσηνὲς αὐταῖς καὶ αὐθαίρετον μᾶλλόν τι
ἐμφύεται καὶ προσιζάνει. ἐγὼ μὲν οὖν ταῦτα ἐκ πλείστου σκοπαριστῶσα 
 
 strenui bellatores spoliorum tantum et praesentis lucri cupiditati accensi
in aperta manifestaque pericula se coniiciebant: sed utrique
solitlae atque adeo immortalis gloriae consequentlae studio inflammati:
quam quidem aliter adipisci non potuissent, nisi historia eos
ab interitu vintlicante atque immortales efticiente; non ut Zamolxidis
instituta et Getica deliramenta, sed vere et modo quodam divino
atque iinmortali, quoque solo mortalia haec perpetuari possunt.
Haudquaquam igitur facile fuerit oratione persequi atque enumerare
omnia qtiibus historia humanam vitam expleat bona. Ut vero summatim
dicani, equidem civili philosophia eam non inferiorcm censuerim;
nisi etiain plus forte utilitatis conferat. Haec enim veluti
severa quaedam minimeque blautla domina iubet ac praescribit quae
sequi, quae fugere oporteat, suasionibus suis vim quodammodo necessitatemque
commiscens: haec vero, oblectaincntis plurimis utens,
ac veluti condieus praecepta varietate exemplorum, et ob oculos ponens
quibus in rebus homines prudentia iustitiaque usi praeclare
rem gesserint, quibtis etiam in rebus, vel animi contrario aliquo
vel fortuuae ductu atque impulsu a recto aberrarint, leniter ac placide
virtutes animis insinuat. Blaiula enim et voluntatis nostrae arbitrio
electionique exposita facilius animis hiunanis illabuntur atque
adhaerescunt. Ego itaque hauc iaaiuludum consideerans et cum animo 

 
 πῶν τε καὶ διαλογιζόμενος, ὑπεράγασθαι μὲν χρῆναι ἡγούμην
καὶ κοινοὺς ἀνυμνεῖν εὐεργέτας τοὺς ὁπόσοις ἤδη αἱ τοιᾶιδε
 πραγματείαι διαπεπόνηνται. οὐ μὴν ἐγχειρητέα ἐμοὶ τῷδε τῷ
πόνῳ ἐδόκει, οὐδὲ τὴν ἀρχὴν ἀποπειρατέα. ἐτύγχανον γὰρ
μᾶλλον δή τι ἐκ παίδων τῷ ἡρῴῳ ῥυθμῷ ἀνειμένος, καί με 
ἤρεσκεν τὰ ἡδύσματα τῶν τῆς ποιητικῆς κομψευμάτων. καὶ
τοίνυν πεποίηταί μοι ἐν ἐξαμέτροις βραχέα ἄττα ποιήματα,
ἃ δὴ Δαφνιακὰ ἐπωνόμασται, μύθοις τισὶ πεποικιλμένα ἐρω-
 τικοῖς, τῶν τοιούτων ἀνάπλεα γοητευμάτων ἔδοξε δέ μοι
πρότερον κἀκεῖνο ἀξιέπαινόν τι εἶναι καὶ οὐκ ἄχαρι, εἴγε τῶν 
ἐπιγραμμάτων τὰ ἀρτιγενῆ καὶ νεώτερα, διαλανθάνοντα ἔτι
καἰ χύδην οὑτωσὶ παρ’ ἐνίοις ὑποψιθυριζόμενα, ἀγείραιμί τε
ὡς οἷόν τε εἰς ταὐτὸν καὶ ἀναγράψαιμι ἕκαστα ἐν κόσμῳ ἀποκεκριμένα.
καὶ οὖν δὴ καὶ τόδε μοι ἐκτετέλεσται ἕτερά τε πολλὰ
ἀγωνίσματα, τοῦ μὲν ἀναγκαίου χάριν οὐ μάλα πεποιημένα, 
 ἄλλως δὲ ἴσως προσαγωγὰ καὶ θελκτήρια. καὶ γὰρ δῆτα
ἡ ποίησις τι χρῆμα καὶ θεσπέσιον. ἐνθουσιῶσι γοῦν ἐν
αὐτῇ αἱ ψυχαὶ, εἴποι ἂν ὁ σοφὸς ὁ Ἀρίστωνος, καὶ λίαν
ὠδίνουσιν ἐπαφρόδιτα, ὅσαι δὴ ὡς ἀληθῶς μουσόληπτοι γίνονται,
καὶ τῇδε κάτοχοι τῇ βακχείᾳ. ἐμοὶ μὲν οὖν τοῖσδε θαὁπόσους 
 
 meo reputans, admiratione dignos censcbam, et in publicum beneficos
celebrandos, quotquot in hoc historiae scribendae instituto laborarunt.
Mihi autem nequaquam suscipicndus hic labor, sed ne
tenteudus quidem initio est visus. Eram enim magis iam inde a
pnero heroicis modulis addictus, et poëticarum elcgantiarum
magnopere delectabar; atque adeo brevia quaodam poemata
hexametris versibus conscripsi, quae Daphniaca vocavi, fabulis quibusdam
amatoriis variegata et eiusmodi illecebris referta. Visum vero
mihi fuit etiam hoc initio laudabile et non inelegans institutum, si
nova quaedam recentiaque epigrammata, latitantia adhuc sparsimque
a nonnullis lusa, in unum, quoad eius fieri posset, recolligerem,
singulaque in ordinem digesta conscriberem. Quod quidem etiain
perfeci, ut et alia multa exercitamenta, non utilitatis ergo, sed oblectandi
deliniendique animi causa a me facta. Est enim omnino
sacra quaedam et divina res poesis. Afflantur enim in ea divino quodam
furore animi, ut sapiens ille Plato dixit, valdeque venuste parturiunt,
quotquot Musarum pleni atque hoc furore correpti sunt. Mihi
quidem igitur statutum erat in his versari, neque unquam in animum
inducere, ut iuvenilia haec iucundaque studia desererem, sed Deldphicum
potius praescriptum sequi kosce te ipsum. Cum vero actate 

 
 μίζειν ἐδόκει, καὶ οὐ μήποτε ἑκόντι εἶναι τὰ νεανικὰ ταῦτα
καὶ ἐπιτερπῆ σπουδάσματα μεθιέναι, ἀλλ’ ἕπεσθαι τῷ Δελφικῷ 
ἐκείνῳ προγράμματι καὶ τὰ οἰκεῖα γιγνώσκειν. ἐπει δὲ
ἐν τῷ κατ’ ἐμὲ χρόνῳ ξυνέβη μεγάλους μὲν πολέμους πoλλαχοῦ
 τῆς οἰκουμένης ἀπροσδóκητα ξυῤῥαγῆναι, ἐθνῶν τε πολλῶν 
βαρβαρικῶν μεταναστάσεις γενέσθαι, καὶ πράξεων ἀδήλων 
τε καὶ ἀπίστων παραλόγους ἀποβάσεις, καὶ τύχης ἀτάκτους 
ἀπιῤῥοπιάς, γενῶν τε καταλύσεις, καὶ πόλεων ἀνδραπο- 
δισμοὺς καὶ μεταβολὰς οἰν̣ητόρων, καὶ οἶον ἅπαντα τὰ ἀνθρώπεια
 κεκινῆσθαι· ἐπειδὴ οὖν ταῦτα καὶ τὰ τοιάδε ξυνέβη, δεδιέναι 
μοί πως ἐπῆλθε, μή τι ἄρα οὐχ ὅσιον εἴη, ἔργα οὕτω
μέγιστά τε καὶ θαύματος ἄξια καὶ τοῖς μετὰ ταῦτα· χρήσιμα
ἐσόμενα καὶ ὀνησιφόρα καταλιπεῖν ἄμνηστα τὸ μέρος, καὶ σεσιγημένα. 
τοιγάρτοι ἔδοξέ μοι οὐκ ἀπὸ τρόπου εἶναι, καὶ τοῦ
 συγγάφειν ἁμωσγέπως ἀποπειρᾶσθαι, ὡς ἄν μοι μὴ ἅπας ὁ 
βίος ἐν μυθολογία τε καὶ περιττῷ πόνῳ ἀναλωθείη, ἀλλά τι
φέροιτο καὶ ἀναγκαῖον. πολλοὶ δέ με καὶ τῶν ἐπιτηὸειων ἐπείγοντες 
καὶ ἐλγκελευόενοι ἐξηρέθισαν τὴν ὁρμὴν καὶ ἐπέῤῥωσαν,
ἐν τoῖς Εὐτυχιανὸς ὁ νέος· ἀρχηγός τε ἦν τῆς παραινέσεως 
 ἀνὴρ τὰ πρῶτα τελῶν ἐν τοῖς τῶν βασιλέων ὑπογραφεῦσι, καὶ 
 
 hac, in quaμ incidi, ingentia bella per multas orbis terrarum partes
praeter expectationem sint excitata, et multarum barbararum natiolium 
transmigrationes factae; dubiorum etiam atque incredibilium factorum 
inopiuati eventus temerario fortunae impulsu acciderint; nationum 
quoque et urbium eversiones, gentes subactae, coloniaeque
deductac, et tantum non humanac res omnes loco suo motae : cum,
inquam, haec aliaque eiuscemodi acciderint, subiit animum meum
formido, parum honestum fore, si res usque adeo magnae atque adimirandae,
et posteris adeo utiles conducibilesque futurae nullis scriptis 
proditae silentio praetermitterentur. Quocirca non abs re mihi facturus 
sum visus, si cas aliqua ex parte litteris commendare tentarem,
ne omnis vita mihi in fabularum studio et supervacaneo labore consumeretur, 
sed aliquid etiam utilitatis publico adferret. Multi vero familiarium 
urgentes atque exhortantes studium meum excitarunt et
confirmarunt. Inter quos hortatores facile princeps erat Eutychianus
iunior, et primarius regum scriba, vir alioqui et bonus et prudens, et
non mediocriter cruditus, idemque gentis Floriorum praeclarum orna- 

 
 τὰ ἄλλα ἀγαθὸς καὶ ἀγχινούστατος, παιδείας τε ἀποχρώντως
ἔχων, καὶ τοῦ τῶν Φλωριδῶν γένους ἄριστον ἐγκαλλώπισμα γεγενημένον. 
οὗτος δὴ οὖν ὁ ἀνὴρ, περὶ πλείστου γὰρ τἀμὰ ἐποιεῖτο, 
καὶ ὡς ἄν μοι ἄμεινόν τι ἔσται εὐκλείας τε πέρι καὶ τῆς
ἄλλης ὠφελείας σφόδρα οἱ ἐπεφρόντιστο, οὐκ ἀνίει ἐπειγ́ων 
καὶ χρηστὰς ἐμφαίνων τὰς ἐλπίδας. δεῖν γὰρ οὐκ ἔφασκεν οὕτω
 χαλεπὸν ἡγεῖσθαί μοι καὶ ἀνήνυτον τὸ ἐγχείρημά, οὐδὲ τῷ
μήπω ἐς πεῖραν ἐλθεῖν, ὥσπερ ναυτιλίαν οἱ ἀθαλάττωτοι, καταπεπλῆχθαι· 
οἴεσθαι δὲ μᾶλλον οὐ πόῤῥω τετάχθαι ἱστορίαν
 ποιητικῆς, ἀλλὰ ἄμφω ταῦτα εἷναι ἀδελφὰ καὶ ὁμόφυλα, καὶ 
μόνῳ ἴσως τῷ μέτρῳ ἀλλήλων ἀποκεκριμένα. ὡς δὴ οὖν οἴκοθεν
οἴκαδε οὔσης τῆς μεταστάσεως θαῤῥοῦντά τε ἰέναι ἐκέλευεν καὶ
 σθένει παντὶ ἔχεσθαι ἔργου. ἀλλὰ γὰρ τοιαῦτα ἐπᾴδων, ἤνδη
μοι καὶ αὐτῷ βουλομένῳ, κατεκήλησέ γε ῥᾳδίως καὶ ἔπεισε. καὶ
τοίνυν ἐς τάδε ἀφῖγμαι. ἀλλά μοι εἴη ἄξιόν τι δρᾶσαι τῆς προθυμίας, 
καὶ τοῦ μεγέθους τῶν ἔργων ὡς ἐγγυτάτω ἱκέσθαι.
Δηλωτέον δὲ πρότερον ὅστις τέ εἰμι καὶ ὅθεν, τοῦτο δὴ τὸ τοῖς
ξυγγραφεῦσιν εἰθισμένον. ἐμοὶ Ἀγαθίας μὲν ὄνομα, Μύρινα δὲ 
 
 mentum. Hic itaque vircum res meas maximi faceret, et de gloria utilitateque 
mea vehementer esset sollicitus, nunquam destitit me urgere,
bouasque spes mihi ob oculos ponere, asserens, non ita arduum perfectuque 
difficile opus censeri debere, neque quia intentatum insolensque 
est, inslar navigationis inexperto maris, pertimescendum;
immo vero ita statuendum esse, historiam a poëtica non multum distare, 
sed haec duo gemina affiniaque esse, soloque propemodum
rhythmo inter sese discrepare. Bono itaque animo, tanquam e patria in
patriam migrantem, incedere omnibusque viribus operi instare iubebat.
Talia itaque mihi assidue occinens, libentem etiam me facileque delinitum 
in suam sententiam adduxit. Contuli itaque me ad scribendam 
historiam, spe, dignum aliquid hoc praeclaro studio institutoque
praestandi et ad magnitudinem rerum gestarum quam proxine accedendi. 
Superest, ut quis et cuias sim, ex more eorum qui historiam
scribunt, declarem. Nomen itaque mihi Agathias, Myrina patria;
Memnonius pater; ars vero Romanorum instituta ac leges et fori certamina. 
Myrinam autem dico, non illam Thraeiam urbem, neque 

 
 πατρὶς, Μεμνόνιος δὲ πατὴρ, τέχνη δὲ τὰ Ῥωμαίων νόμιμα 
καὶ οἱ τῶν δικαστηρίων ἀγῶνες Μυρίναν δέ φημι οὐ τὸ Θρᾴκιον
πόλισμα, οὐδὲ εἴ τις ἑτέρα κατὰ τὴν Εὐρώπην τυχὸν ἥ
Λιβύην τῷδε κέκληται τῷ ὀνόματι, ἀλλὰ τὴν έν τῇ Ἀσίᾳ πάλαι
 ὑπὸ Αἰολέων ἀπῳκισμένην, ἀμφὶ τὰς ἐκβολὰς τοῦ Πυθικοῦ
ποταμοῦ, ὃς δὴ ῥέων ἐκ Λυδίας τῆς χώρας ἐς τὸν ἔσχατον
αὐλῶνα τοῦ κόλπου τοῦ Ἐλαΐτου ἐμβάλλει. γένοιτο μὲν 
οὖν ἔμοιγε τελεώτατα τῇδε τροφεῖα ὡς οἶόν τε ἀπότισαι, καὶ
ἅπαντα τὰ κλεινὰ καὶ πάτρια ἔργα ἐς τὸ ἀκριβὲς ἀναγράψαι.
ιονῦν δὲ ἡ μὲν εὐμενὴς καὶ ἵλαος καὶ τῆς προθυμίας ἡμᾶς ἀποδεχέσθω.
ἐμοὶ δὲ ἐπὶ τὰ κοινὰ καὶ μέγιστα τῶν πραγμάτων
ἰτέον. ποιήσομαι δὲ τὴν ξυγγραφὴν, οὐχ ᾗπερ καὶ ἑτέροις ἐν
τῷ παρόντι πεποίηται. ἤδη γάρ που καὶ ἄλλοι τὰ νῦν ἐς τόδε 
πόνου ἀφίκοντο, ἀληθείας μὲν, ὡς τὰ πολλὰ, ἥκιστα μέλον
 αὐτοῖς καὶ τοῦ τὰ γεγενημένα ὡς ἔχουσι τύχης διεξιέναι, οὕτω
δὲ διαφανῶς κολακεύειν πολλοὺς τῶν δυνατῶν καὶ ὑποθωπεύειν
ἑλόμενοι, ὡς εἴποτε ἄρα καὶ ἀληθῆ φήσαιεν, ἀπιστεῖσθαι.
καίτοι ἐγκωμίῳ μόνῳ προσήκειν οἱ ταῦτα δεῖνοι φασι, τὰ
προσόντα ὁτῳοῦν ἀγαθὰ κατὰ τὸ μᾶλλον ἐξαιρεῖν· ἱστορία δὲ
 ἐπαινεῖν μὲν καὶ ἥδε τοὺς εὖ τι δράσαντας οὐ πάμπαν ἀναίνεται, 
οὐ μὴν τοῦτό γε σκοπὸν οἶμαι καὶ γνώρισμα ἔχειν ἐθέλει·
ἀλλ’ εἴ που ἡ τῶν πράξεων ἀπεργασία ἔπαινον ἢ ψόγον
ἐπάγοι, οὐ βιάζεσθαι αὐτὴν θέμις, οὐδὲ μεταποικίλλειν τὰ γε- 
 
 si qua alia per Europam aut Africam hoc nomine vocatur; sed
quae est in Asia, vcteium Aeolensium colonia, ad ostia Pythici
sita; qui quidem fluvius ex Lydia regione fluens, in extremum
ïtidis sinus alveum fertur. Sit itaque mihi, plenissima huic, quoad
eius fieri potest, nutricationis praemia pcrsolvere, omniaque illustria
et patria facta accurate conscribere; nunc vero haec beuigne et faventer
propensum animum studiumque meum accipiat. Mihi autcm
publicarum maximarunique rerum scriptio est aggredienda. Instituam
vero historiam, non ut ab aliis hodie factitatur, (sunt enim etiam
alii hac tempestate qui in eadem arena versantur,) non, inquam, ut
ii, quibus minima est veritatis cura, utque res gestas ita ut acciderunt
commemorent: adeo vero aperte plerisque proceribus adulantur
et palpum obtrudunt, ut, si quando etiam vera dicant, fides tamen
eis abrogetur. Atqui periti harum rerum auctores soli encomio sive
laudationi couvenire aiunt, boua, quibus quisque praeditus est, verbis
exaggerare atque extollere. Historiam vero, tametsi ne ipsa
quidem a laudatioue eorum, qui praeclari aliquid gesserunt, prorsus
abhorret, hunc tamen scopum argumentumque sibi praefixum 

 
 γενημένα. οἱ δὲ ἱστορίαν μὲν ποιεῖσθαι ὁμολογοῦσι, καὶ τὸ
 τῆς ἐπιγραφῆς ἐπάγγελμα τοῦτο αὐτοῖς ὑποφαίνει, περώρανται
δὲ ὅμως τῇ Πείρᾳ κομψευόμενοι τὴν ἐπωνυμίαν. τοὺς μὲν
γὰρ ἔτι περιόντας, εἴτε βασιλεῖς εἶεν, εἴτε καὶ ἄλλως ἐπίσημοι,
οὐ μόνον τῇ ἀφηγήσει τῶν ἐξειργασμένων ἐγκωμιάζουσιν, 
ἦ γὰρ ἂν ὀλίγα ἡμάρτανον,) ἔνδηλοι δὲ ἃπασι
 ὅτι δὴ αὐτοῖς οὐδέν τι ἄλλο διεσπούδασται, ἢ μόνον ἐπαινεῖν
τε καὶ ἄγασθαι καὶ πέρα τοῦ ἀναγκαίου· τοὺς δὲ ἤδη τεθνηκότας,
ὁποῖοί τινες καὶ ἐτύγχανον ὄντες, ἢ κακίστους ἀποκαλοῦσι
καὶ τὰ κοινὰ λυμηναμένους, ἢ, τὸ γοῦν ἔλαττον δεινὸν, 
κατολιγωροῦσιν αὐτῶν, ὡς μηδὲ μνήμης τινὸς μεταδιδόναι.
ταύτῃ τε οἴονται τὰ παρόντα εὖ τιθέναι καὶ τὸ ἀεὶ κρατοῦν
 ἐκθεραπεύοντες ὠφέλειαν σφισι πορίζεσθαι, κακῶς ἐπιστάμενοι
ὡς καὶ αὐτοὺς δήπου τοὺς πρὸς αὐτῶν ἐπαινουμένους οὐ μάλα
τὰ τοιάδε ἀρέσκει, λογιζομένους, ὡς οὐχ ἱκανὸν ἔσται 
τὸ τῆς κολακείας ἀρίδηλον τὴν περὶ αὐτῶν δόξαν βεβαιῶσαι.
οὗτοι μὲν οὖν ξυγγραφόντων, ὥς πη φίλον αὐτοῖς καὶ
εἰθισμένον, ἐμοὶ δὲ τὸ ἀληθίζεσθαι περὶ πλείστου ἑκτέον, ἐς
 ὅ, τι χωρήσει μεμνήσομαι δὲ τῶν ὅσα παρά τε Ῥωμαίοις καὶ
τῶν βαρβάρων τοῖς πλείστοις ἐς τόδε τοῦ καιροῦ ἐπράχθη ἂξι- 
 
 habere nolle existimo. Sed sicubi factorum effectus laudem aut dedecus
conciliat, vim facere historiae non licet, neque res ipsas palliare
fucareque oportet. Hi vero historiam quidem scribere se profitentur,
titulique promissio hoc prae se fert; experientia tamen ipsa
historiae appellationem fucantes deprehenduntur. Eos enim qui adhuc
in vivis sunt, sive reges sive alioqui viros illustrcs, non solum
commcinoratione rerum gestarum laudant, in quo non nimis
peccarent: sed omnibus conspicuum faciunt, nihil aliud ipsos operam
dedisse, quam ut laude admirationeque quos volunt proscquantur,
ultra quam par est; eos vero qui iam e vivis excesserunt, qualescunque
fuerunt, aut pessimos vocant et rerum publicarum vastatores;
aut, (quod utique minus gave est) ita eos contemuunt, ut ne memoria
quidem ulla dignentur. Atque ita sese rem praesentem optime
curasse existimant, semperque potentioribus assentantes privatis suis
commodis consuluissc; non satis intelligcntes, quod ne ipsis quidem,
quos laudibus extulerunt, haec talia admodum placeant; reputantibus
scilicet, manifestam illorum adulationem parum firmum esse gloriae existimationisque
ipsorum stabilimentum. scribant itaque hi pro sua libidine
et more; mihi fixum est veritatem, quoad eius fieri possit, 

 
 αφήγητα, οὐ μόνον ὑπὸ ἀνδρῶν ἔτι βιούντων τυχὸν, μᾶλλον μὲν
οὖν τῶν ἤδη ἀποιχομένων, καὶ οὐδενότι παρήσω τῶν λόγου
ἀξίων. Τοιγάρτοι εἰ καὶ μὴ πρότερον ἐς τὸ ξυγγράφειν προῆγμαι,
ἢ μόνον ἐξ ὅτου Ἰουστῖνος ὁ νέος τὴν αὐτοκράτορα
 μετῆλθεν ἀρχὴν, Ἰουστινιανοῦ τεθνηκότος, ἀλλ’ ἔγωγε καὶ 
ἐπὶ τοὺς ἀνωτέρω χρόνους ἀναδραμοῦμαι, καὶ ὁπόσα οῦπω
ἑτέρῳ τῳ ἐκπεπόνηται, ταῦτα δὲ οἰκεῖον ποιήσομαι ἔργον. τὰ
μὲν γὰρ πλεῖστα τῶν κατὰτοὺς Ἰουστινιανοῦ χρόνους γεγενημένων,
ἐπειδὴ Προκοπίῳ τῷ ῥήτορι τῷ Καισαρείαθεν ἐς τὸ ἀκριβὲς
 ἀναγέγραπται, παριτέον ἐκεῖνα ἔμοιγε, ἅτε δὴ ἀποχρώντως
εἰρημένα· τὰ δὲ μετ’ ἐκεῖνον, ὡς οἶόν τε, διεξιτέον. προοίμα 
μὲν γὰρ αὐτῷ τῆς ἱστορίας Ἀρκάδιος ἀποβιοὺς ἐποιήθη, καὶ 
τῷ ἐκείνου παιδὶ Θεοδοσίῳ Ἰσδιγέρδης ὁ Περσῶν βασιλεὺς
κηδεμὼν γεγενημένος, τά τε Οὐαραράνῃ καὶ Περόζῃ ξυνενεκθέντα,
 καὶ ὅπως Καβάδης βασιλεὺς καταστὰς ἀφῄρηται τὴν
ἄρχην καὶ εἶτα θᾶττον αὐτὴν ἀνεκομίσατο, ὅπως τε Ἄμιδα 
ἥλω πρὸς αὐτοῦ, Ἀναστασίου Ῥωμαίων βασιλεύοντος, καὶ
ὅσους αὖθις μετ’ ἐκεῖνον Ἰουστῖνος ὁ πρεσβύτης ἐν τῷδε τῷ
ἔργῳ διεδέξατο πόνους. ἑξῆς δὲ τοὺς Περσικοὺς πολέμους
 ὁπόσοι δὴ πρός τε Καβάδην καἰ Χοσρόην ἀμφὶ Συρίαν καὶ ᾿Αρ- 
 
 scqui. Persequar autera quaecunquc memorabilia tam a Romanis
quam barbaris plurimis hac tempestate sunt gesta, non eorum tantum
qui adhuc fortasse vivunt, immo vero magis etiam eorum qui iam decesserunt;
nihilque ex iis, quae memoratu digua videbuntur, omittam.
Quocirca tametsi uon prius ad scribendam historiam me contuli,
quam ex quo tempore Iustinus iunior ad imperium accessit, mortuo Iustiniano:
ad superiora tamen etiam tempora recurram; et quaecunque
a nemine adhuc alio sunt. elaborata, mihi vindicabo, propriumque
opus efficiam. Pleraque enim Iustiniani temporibus gesta cum Procopius
Caesariensis rhetor accurate conscripserit, mihi praetereunda iudicavi,
ut plene satis tractata; quae vero post illum acciderunt, pro
virili persequenda. Orsus enim est ille historiam suam a morte Arcadii,
utque filio illius Theodosio Isdigerdes tutor fuerit institutus,
et ab iis quae Vararanae et Perozae acciderunt, ct quo pacto
Cabades rex creatus regno exutus fuerit idemque postea recuperarit,
rit, utque Amidain ipsi Anastasio Romanorum regi eripuerit; quantos
rursus post hunc Iustinus senior huic operi labores impenderit.
Persequitur deinde bella Persica, quotquot adversus Cabadem et ëm
circa Syriam Armeniamque et per Lazorum confinia Iustinianus
Romanorum Imperator gessit. Haec omnia e Procopii scriptis
optime cognoveris, et Gelimer Vaudaluni, Carthaginemque urbem 

 
 μενίαν, καὶ μὲν δὴ καὶ τὰ Λαζῶν ὅρια Ἰουστινιανῷ τῷ Ῥωμαίων
αὐτοκράτορι διαπεπολέμηνται, τούτους δὲ ἅπαντας ἐκ
 τῶν Προκοπίου λόγων ἄριστα ἂν διαγνοίης, Γελίμερά τε τὸν
Βανδίλον, καὶ Καρχηδόνα τὴν πόλιν, καὶ τὴν ξύμπασαν χώραν
τῶν Ἄφρων ἀπὸ Βονιφατιόυ τε καἰ Γεζερίχου καὶ τῆς 
ἐν τῷ τότε ἀποστάσεως πολλοῖς ὕστερον χρόνοις Ἰουστινιανῷ
δουλωθεῖσαν, καὶ πάλιν τῆς Ῥωμαίων ἐπικρατείας μέρος
γεγενημένην. μετὰ δὲ τὴν τῶν Βανδίλων κατάλυσιν, καὶ ὅσα οἱ
Μαυρούσιοι τὸ ἔθνος ἔδρασάν τε καὶ πεπόνθασι πολλαχοῦ
 τῆς Λιβύης κατὰ Ῥωμαίων παραταττόμενοι· ὅτι τε Στότζας 
καὶ Γόνθαρις Ῥωμαίων μὲν ἤστην, τυράννω δὲ καταστάντε,
μεγίστων συμφορῶν τε καὶ στάσεων αἰτιωτάτω τῇ Λιβύῃ
γεγόνατον, καὶ ὡς οὐ πρότερον ἐλώφησε τὰ δεινὰ,
πρὶν ἐκείνω τὼ ἄνδρε διαφθαρῆναι· ἀλλὰ καἰ τάδε ἀμέλει
ἅπαντα εὕροις γε ἂν έν ἐκείνοις· ὅπως τε ἡ στάσις ἡ ἐμφύλιος 
ἐν Βυζαντίῳ κατὰ τοῦ βασιλέως ἀρθεῖσα, καὶ ἐπὶ μέγα
κακοῦ ἀφιγμένη τὰ κοινὰ ἐδηλήσατο · τάς τε τῶν Οὔννων ἐπι-
 δρομὰς, ὡς δὴ ἐν τῷ τότε Ἴστρον ποταμὸν περαιωθέντες,
μέγιστα οἷα τὴν Ῥωμαίων ἀρχὴν ἐλυμήναντο, Ἰλλυρίους τε
καὶ Θετταλοὺς καὶ τὰ πλεῖστα τῆς Εὐρώπης ληϊσάμενοι, μέρος 
δέ τι καὶ τῆς Ἀσίας, τὸν Ἑλλήσποντον διαβάντες. Σουρὼν
δὲ ἡ πόλις ἡ ἐν Συρίᾳ, καὶ Βέῤῥοια, καὶ Ἀντιόχεια ἡ πρὸς 
 
 atque universam Afrorum rcgionem Iustiniano subiugatam, rursumque
Romani Imperii partem factam, post multos annos quam, Bonifacii
Gesericique actate, inde avulsa fuerat- Post vcro deletos Vandalos,
quae quantaque mala et intulcrit et acceperit gens Mauritanica,
multis Libyac locis cum Romanis praeliata; utque Stotzas pt
Gontharis a Romanorum partibus stantes, arrepta tyrannidc maximarum
calamitatum seditionumque auctores Libyae fuerint, neque prius
cessassc mala, quam duobus hisce capitibus e medio sublatis. Scd et
haec fere omnia in Procopii historia reperias, quomodo videlicet intestina
seditio Byzantii adversus regem excitata, inquc niaximum malum
evecta, rem publicam afflixerit, Hunnorum etiam excursiones,
qui ea tempestate transmisso Danubio Romanum Iinperium quain
maximis damnis affeceruut, Illyrios et Thessalos maximamque Eurorae
partcm depopulati, partem etiam Asiac, trausmisso Hellesponto. 

 
 Ὀρόντῃ ποταμῷ, ὅπως οἰκτρότατα ὑπὸ Χοσρόου
τήν τε Ἐδέσσης πολιορκίαν, καὶ ὅπως ἐνθένδε ἀποκρουσθεὶς
ἔπειτα ἀπιὼν ᾤχετο, πάρεστι καὶ ταῦτα ἐν τοῖσδε θεάσασθαν 
τάς τε τῶν Αἰθιόπων καὶ Ὁμηριτῶν παρατάξεις, καὶ ὅτου δὴ
 χάριν ἄμφω ἐκείνω τὼ φύλω ἐς τόδε δυσμενείας ἠλθέτην εἴρηται
δὲ αὐτῷ πολλὰ καὶ τοῦ μεγίστου λοιμοῦ πέρι, ὅπως τε
τὴν ἀρχὴν κατ’ ἐκεῖνο τοῦ καιροῦ ἐς τὸ ἀνθρώπειον γένος εἰσήῤῥησε,
καὶ ὁποῖα ἀττα παράλογα ἐν αὐτῷ ξυνηνέχθη. ἀλλὰ
γὰρ καὶ ὁπόσα ὕστερον τῷ Ῥωμαίων στρατῷ ἀνὰ τὰ Λαζῶν 
 πολίσματα καὶ πέτρας τὸ φρούριον, πρός τε Χοριάνην καὶ
Μερμερόην καὶ τὰ Περσικὰ ἔξείργασται πλήθη, καὶ ταῦτα
ἐκεῖθεν ἀναλεκτέον·. μεταβάντι δέ οἱ ἐπὶ Ἑσπέρας, ὅπως
τε Θευδέριχος ὁ Γότθων βασιλεὺς ἀπεβίω, καὶ Ἀμαλασοῦνθα
ἡ τοῦδε πῶς ὑπὸ Θευδάτου ἀνῄρηται, καὶ ἅπαντα ὧν δὴ
 ἕνκα ὁ Γοτθικὸς πόλεμος ἀνερράγη, οὐδὲ ταῦτα ἐκείνῳ παρεῖται·
οὐμενοῦν ἀλλ’ οὐδὲ ὅπως Οὐΐττιγις ὁ μετὰ Θεύδα-
τὸν τοῦ Γοτθικοῦ γένους κρατήσας ὑπὸ Βελισαρίου τοῦ
στρατηγοῦ μετά γε πλείστους ὅσους ἀγῶνας δορυάλωτος εἰς
τὸ Βυζάντιον ἦκται· οὐδέ γε ὅπως Σικελία τε καὶ ‘ Ρώμηκαὶ
 Ἰταλία τοὺς ἐπήλυδας ἀποβαλοῦσα βαρβάρους πόλιν
ἤθεσι πατρίοις μετεκοσμεῖτο. λάβοι δὲ ἄν τις ἐνθένδε, καὶ
ὅτι Ναρσῆς ὁ τομίας Ἰταλίαν ἐστάλη, στρατηγὸς αὐτοκρά- 
 
 Suro etiam oppidum in Syria, et Berrhoea, et Antiochia ad Orontom
fluvium quo pacto misserrime a Chosroë fuerint vastatae;
quoque obsidionem, et quo pacto inde depulsus decesserit. Est etiam
in iis videre Aethiopum et Homeritarum praelia; quaeque inimicitiarum
causac intcr istas nationes fuerint Multa etiam scribit
de atrocissima illa pestilentia, et quibus initiis in humanum genus
irrepserit, quamque inaudita in ea evenerint. Praeterea quaecunque
deinceps Romanorum exercitus circa Lazorum oppida et Petrae propugnaculum
et adversus Chorianem et Mermeroëm Persarumque
gesserit, inde etiam peti possunt. Cum vero in occidcntem transiit,
quo pacto Theodericus Gothorum rex excesserit e vivis, et
Amalasuntha eius filia a Theodato fuerit interfecta; omnia etiam,
quorum causa Gothicum bellum exarsit, est persecutus; deinde,
quo pacto Vitigis, qui post Theodatum Gothicae nationi praefuit,
a Relisario post multa praelia captivus Byzantium sit ductus; denique
quomodo Sicilia et Roma et Italia, barbaris eiectis, patriis 

 
 τωρ πρὸς τοῦ βασιλέως γεγενημένος, τούς τε κλεινοὺς ἐκ̣εινονς
πολέμους, οἳ δὴ αὐτῷ πρὸς Τώτιλαν ἄριστα διαπεπόνηιφαι· ὅτι
τε αὖθις μετ’ ἐκεῖνον Τεΐας ὁ Φρεδιγέρνου τὴν Γοτθικὴν ἡγεμονίαν 
διαδεξάμενος, οὐκ ἐς μακρὰν καὶ αὐτὸς ἀνῃρέθη. ταῦτα 
δὲ πάντα ἐς ἕπον τε καὶ εἰκοστὸν ἔτος τῆς Ἰουστινιανοῦ 
βασιλείας γεγένηνται, καὶ Προκοπίῳ μὲν τῷ ῥήτορι ἐν τοῖσδε
 οἶμαι αὐτῷ τὰ τῆς ξυγγραφῆς διήνυσται καὶ ξυνετελέσθη·
ἐγὼ δὲ ἐς τὰ ἐχόμενα τούτων, ἐφ’ ἅπερ καὶ τὴν ἀρχὴν ὡρμήθην 
ἰέναι, καὶ δὴ ἐπὶ ταῦτα εἶμι. καὶ δὴ ἔχομαι τῶν
πραγμάτων.

α'. Ἐπειδὴ Τεΐας ὁ μετὰ Τώτιλαν τῶν Γότθων ἡγεμὼν καταστὰς, 
ἀνακαλεσάμενος τὰς δυνάμεις καὶ πόλεμον, πανσυδεὶ
πρός τε Ναρσῆν καὶ 'Ρωμαίους παρταταξάμενος ἡσσήθη τε κατὰ
κράτος καὶ αὐτοῦ πολεμῶν διεφθάρη, οἵ τε περισωθέντες τῶν
Γότθων, ἐγκειμένων σφισι 'Ρωμαιων καὶ οὐκ ἀνιέντων, πιεζόμενοι 
ταῖς τε ἐπιδρομαῖς καὶ ὅτι ἐν χώρῳ ἀνύδρῳ ἐτύγχάνον 
ξυνειλεγμένοι, σπονδὰς τίθενται πρὸς Ναρσῆν, ἐφ’ ᾧ
τὴν μὲν οἰκείαν ἀδεῶς νέμοιντο χώραν, βασιλεῖ δὲ τῶν 'Ρωμαίων 
κατήκοοι τολοιπὸν ὄντες διατελοῖεν· ἐπειδὴ ταῦτα τῇδε
 ἐχώρει, ἐδόκει μὲν ἅπασι πέρας ἔχειν τὰ τῶν ἐν Ἱταλίᾳ πο- 
 
 rursum moribus legibusque fuerit decorata, Inde etiam cognosci potest, 
quo pacto Narses Eunuchus in Italiam sit missus, praetor imperatorquc 
a rege constitutus; illustria etiam bella, quae ille adversus
Totilam praeclare confecit: utque rursum post illum Teias Fredigerni 
filius, Gothorum praefcctura accepta, non multo post caesus
fuerit. Haec vero omnia ad annum usque sextum et vigesimum regni 
lustiniani sunt gesta. Ac Procopius quidem in his, uti arbitror,
finem historiae suae facit. Ego vero his proxima et consequentia,
ut initio mihi propositum fuit, persequens, res ipsas aggredior. 
 1. T eias Gothorum post Totilam dux, instauratis copiis cum
bellum totis viribus Narseti Romanisque intulisset, insigni clade accepta, 
in acie praelians periit. Gothi qui evaserant, Romanis absque
ulla intermissione persequentibus, pressi assiduis insultibus et siccitate 
locorum, in quac se receperant, pacis conditiones cum Narsete ineunt 
ut scilicet suas illi terras intrepide habitent, regique Romanorum
deinceps pareant. Haec cum ita iis in locis cessissent, videbantur
omnibus bella in Italia finem nacta: cum potius praeludia aliorum
bellorum essent. Censeo enim aevum hoc nostrum nunquam a bellis
liberum futurum, immo potius perpetus duratura atque adeo invali- 

 
 λέμων· τὰ δὲ ἦν ἄρα προοίμια. οἶμαι γὰρ οὐδὲ ἐπιλείψειν ποτὲ 
τὸν αἰῶνα ἡμῶν τὰ τοιάδε, μένειν δὲ ἐς ἀεὶ καἰ ἀκμάζειν, ἔς
τ’ ἂν ἡ αὐτὴ φύσις ἀνθρώπων ᾖ, ἐπεὶ καὶ ἄνωθεν ἡμῖν, ὡς
ἔπος εἰπεῖν, συνεισῆλθε τῷ βίῳ. καὶ οὖν μεστὴ μὲν ἡ ποίησις,
 πλήρης δὲ ξύμπασα ἱστόρια πολέμων τε καὶ παρατάιξεων, καὶ 
οὐκ ἂν ἄλλο τι εὕροις ἐν τῇδε κατὰ τὸ μᾶλλον ἀναγεγραμμένoν·
αἴτ́ιον δὲ οἶμαι τούτων οὐχ, ὅπερ οἱ πολλοί φασιν, ἀστέρων τε
πορείας καὶ τὸ μεμαρμένον καί τινας παραλόγους ἀνάγκας. εἰ
γὰρ τὰ τῆς πεπρωμένης ἐν πᾶσι νικῴη, ἀφαιρεθείη δὲ τῶν ἀνθρώπων
 τὸ προαιρετὸν καὶ ἑκούσιον, παραινέσεις μὲν ἁπάσας
καὶ τέχνας καὶ διδασκαλίας κενὰ καὶ ἄχρηστα νομιοῦμεν,
οἰχήσονται δὲ φροῦδοι καὶ ἄκαρποι αἰ τῶν ἄριστα βιούντων
ἐλπίδες. οὐ μέντοι ἀλλ’ οὐδὲ τὸ θεῖον αἴτιον, ὥς γε ἐμὲ γιγιγνώσκειν, 
φόνων τε καὶ συμπλοκῶν ἡγεῖσθαι προσήκει. τὸ γὰρ
 ἀγαθὸν ἐκεῖνο καὶ ἀλεξίκακον φόνιόν τε καὶ φιλοπόλεμον οὔτ’ 
ἂν ἔγωγε φήσαιμι, οὔτε εἰπόντι πιστεύσαιμι. ἐς δὲ πλεονεξίαν 
τε καὶ ἀδικίαν αἱ τῶν ἀνθρώπων ψυχαὶ αὐθαίρετα κατολι- 
σθαινονσαι, πολέμων τε καὶ ταραχῶν ἅπαντα ἐμφοροῦσιν, ἐνθένδε 
τε ὄλεθροι ξυμβαινουσι πολλοί,̀ καὶ γένη ἀνθρώπων ἀνάρπαστα
 γίγνεται, καὶ μύριαι ἄλλαι ὠδίνονται κῆρες. οὕτω
γὰρ δὴ κὼ τότε οἱ Γóτθοι ἐπειδὴ τὰς σπονδὰς θέμενοι καὶ
διακριθέντες οἱ μὲν αὐτῶν εἴσω τοῦ Πάδου πρότερον διαιτώμνοι 
ποταμοῦ, ἔς τε Τουσκίαν καὶ Λιγουρίαν , καὶ ὅθι 
 
 tura quaradiu haec ipsa uatura hominum extiterit. Si enim altius
rem repetamus, una cum ipsa vita propemodum dixerim invecta sunt
bella; atque ita plena est poësis, plena omnis historia bellorum et
praeliorum, neque quicquam in his comperias uberius conscriptum.
Causam vero horum censuerim, non, multi statuunt, stellarum
cursus et fatum atque absurdas quasdam necessitates. Si enim fati
necessitas omnia permearet , eriperetur hominibus arbitraria voluntatis 
electio, et quidem praecepta omnia et artes ac disciplinae vanae
inutilesque essent censendae; evanidae etiam fuerint infrugiferaeque
eorum, qui optime vitam suam instituunt, spes. Sed nec Deum, quantum 
mea fert sententia, caedium et conflictuum auctorem censere
oportet. Summam enim illam bonitatem omnisque mali profligatricem 
caedibus bellisque gaudere, nec ipse dixerim, nec id affirmanti 
acquieverim. Hominum vero animi in plus habendi cupiditatem 
et iniustitiam prolabentes, bellis omnia et tumultibus miscent;
atque hinc interitus multaeque gentium interneciones eveniunt, innumeraeque 
aliae calamitates oriuntur. Eodem modo etiam tum temporis 
Gothi ictis foederibus dirempti, nonnulli eorum qui intra Padum 
fluvium degebant, in Tusciam et Liguriam, et quo cuique li- 

 
 ἑκάστῳ θυμῆρές τε ἦν καὶ εἰθισμένον, ἐχώρουν οἱ δὲ ἐκτὸς,
διαβάντες, ἀμφὶ Βενετίαν καὶ τὰ τῇδε φρούρια καὶ πολίσματα,
 ᾗπερ καὶ ἐν τῷ πρὸ τοῦ, ἐσκεδάννυντο· ἐπειδὴ οὖν ἐν τοῖσδε
ετυγχανον ὄντες, προσῆκον αὐτοὺς τὰ μὲν ωμοσμενα τοῖς εργοις
αὐτοῖς ἐμπεδῶσαι, τὰ δὲ σφέτερα ἐν τῷ ἀσφαλεῖ κατέχοντας 
κινδύνων ἀπηλλάχθαι χρονίων, καὶ μόλις γοῦν τῶν δεινῶν ἀναπνεῦσαι·
οἱ δὲ, ἐλάχιστον ἐπισχόντες, νεωτέρων αὖθις ἐφίεντο
πραγμάτων, καὶ ἐς ἀρχὴν ἑτέρου πολέμου καθίσταντο. ἐπεί
τε αὐτοὶ κατὰ σφᾶς οὐκέτι πρὸς Ῥωμαίους ἀ·ξιόμαχοι ᾤοντο
εἶναι, αὐτίκα παρὰ τοὺς Φράγγους ἐτράποντο, ἄμεινον σφίσιν 
αὐτοῖς τὰ παρόντα ἔσεσθαι κρίνοντες, καὶ τὴν ὠφέλειαν ἐς ὅ,
τι μάλιστα διαρκεστάτην, εἴγε ἐξ ὁμόρων τε καὶ ἀστυγειτόνων
ξυμμαχίαν ἐπαγόμενοι εἶτα θᾶττον ἀναμαχέσοιντο.

β΄. πρόσοικοί τε γάρ εἰσι τῇ Ἰταλίᾳ καὶ ἀγχιτέρμονες τὸ γένος
τῶν Φράγγων. εἶεν δ’ ἂν οὗτοι οἱ πάλαι ὀνομαζόμενοι Γερμανοί. 
μανοὶ. δῆλον δέ· ἀμφὶ ῥῆνον γὰρ ποταμὸν οἰκοῦσι καὶ τὴν ταύτῃ
ἤπειρον, ἔχουσι δὲ καὶ Γαλλιῶν τὰ πλεῖστα, οὐ πρότερον πρὸς
αὐτῶν κατεχόμενα, ἀλλ’ ὕστερον ἐπικτηθέντα, καὶ τὴν Μασσαλίαν
πόλιν, τοὺς Ἰώνων ἀποίκους. ταύτην γὰρ δὴ πάλαι Φωκαεῖς
ἐς Ἀσίας ὑπὸ Μηδῶν ἀναστάντες κατῴκισαν, Δαρείου τοῦ ‘Υστάσπεω 
Περσῶν βασιλεύοντος, καὶ νῦν ἔξ Ἑλληνίδος ἐστι βαρβαρική· 
 
 bitum erat concesserunt; alii vero trans Padum circa Venetias sparsi
in castcllis ct oppiclulis, quibus assuerant, consedcrunt. Cum itaque
hoc in statu essent res Gothorum, dccebat ipsos pacta iurata re
ipsa factisque confirmarc et stabilire, et res suas in tuto continentes,
sese a diuturnis periculis vindicare, atque aliquando tandem ab
aerumnis respirare. At vero cum per brcvissimum tempus sese continuissent,
rursus res novas moliti, alterius belli semina iecerunt.
Cumquc ipsi per se impares sese iudicarcnt, qui deinceps cum Romanis
pracliarentur, statim acl Francos se converterunt, melius res
suas habituras rati, utilitatemque se inde longe uberrimam percepturos,
si cum finitimis ct propinquis societatc inita bellum faciiius
instaurarent. 
 2. Sunt enim Franci Italis accolae et contermini, olim dicti Germani;
cpiod cjuidem satis constat. Nam circa Rbenum fluvium
habitant, ct contineutem ei adiacentem, maximamquc Galliarum
partcm occupant, non quidem iam olim ab ipsis possessam, sed
posterius acquisitain. Massiliam quoque urbem tenent, Ionum coloniam.
Hanc enim olim Phocenses ex. Asia a Medis pulsi incoluc
runt, Dario Hystaspis filio apud Persas regnante; et nunc ex Graecanica
cst barbarica. Patria enim rei publicac administratione
abiecta, impcrantium legibus utitur. Videtur vero etiam hodie, 

 
 τὴν γὰρ πάτριον ἀποβεβληκυῖα πολιτείαν, τοῖς τῶν κρατούν- 
τῶν χρῆται νομίμως. φαίνεται δὲ καὶ νῦν οὐ μάλα τῆς ἀξίας
τῶν παλαιῶν οἰκητόρων καταδεεστέρα εἰσὶ γὰρ οἱ Φράγγοι οὐ 
νομάδες, ὥσπερ ἀμέλει ἔνιοι τῶν βαρβάρων, ἀλλὰ καὶ πολιτείᾳ
 ὡς τὰ πολλὰ χρῶνται Ῥωμαϊκῇ, καὶ νόμοις τοῖς αὐτοῖς,
κὼ τὰ ἄλλα ὁμοιῶς ἀμφί τε τὰ συμβόλαια καὶ γάμους, καὶ τὴν
τοῦ θείου θεραπείαν νομίζουσιν. Χριστιανοὶ γὰρ ἅπαντες τυγχάνουσιν
ὄντες καὶ τῇ ὀρθοτάτη χρώμενοι δόξῃ· ἔχουσι δὲ καὶ
ἄρχοντας ἐν ταῖς πόλεσι καὶ ἱερεῖς, καὶ τὰς ἑορτὰς ὁμοιῶς ἧμίν
 ἐπιτελοῦσι, καὶ, ὡς ἐν βαρβάρῳ γένει, ἔμοιγε δοκοῦσι σφόδρα
εἶναι κόσμιοι τε καὶ ἀστειότατοι καὶ οὐδέν τι ἔχειν τὸ διαλλάττον,
ἢ μόνον τὸ βαρβαρικὸν τῆς στολῆς καὶ τὸ τῆς φωνῆς
ἰδιάζον. ἄγαμαι γὰρ αὐτοὺς ἐς τὰ μάλιστα ἔγωγε τῶν τε
ἄλλων ὧν ἔχουσιν ἀγαθῶν καἰ τῆς ἐς ἀλλήλους δικαιοσύνης
 τε καἰ ὁμονοίας. πολλάκις γὰρ ἤδη καὶ πρότερον, καὶ μὶν δὴ 
καὶ τῷ κατ’ ἐμὲ χρόνῳ, τυχὸν μὲν ἐς τρεῖς, τυχὸν δὲ καὶ ἐς
πλείους ἡγεμόνας τῆς ἀρχῆς αὐτοῖς μεμερισμένης, οὐπώποτε
πόλεμον ἤραντο κατ’ ἀλλήλων, οὐδὲ αἵματι ἐμφυλίῳ τὴν πατρίδα
ἔγνωσαν μιαίνειν. καίτοι ἔνθα ἂν μεγάλαι δυνάμεις ἰσόῤῥοποί
 τε νὼ ἀμφήριστοι ἀναφανεῖεν, ἐνταῦθα ἀνάγκη φρονήματα
φύεσθαι σκληρὰ καὶ ὀγκώδη, φιλοτιμίαι τε, ὥσπερ εἰκὸς
ὠδίνονται καὶ φιλοπρωτεῖαι, καὶ ἄλλα ἄττα μυρία ταραχῶν τε 
 
 non admodum pristiua incolarum dignitate inferior. Sunt enim
Franci non campestres, ut fere plerique barbarorum, sed et politia,
ut plurimum, utuntur Romana et legibus iisdem; eandem etiam
contractuum et nuptiarum rationem et divini numinis eultum tenent.
nent. Christiani enim omnes sunt, rectissimeque de Deo sentiunt.
Habent et magistratus in urbibus et sacerdotes; festa etiam perinde
atque nos celebrant. et pro barbara natione valde mihi videntur
civilcs ct urbani; nihiloquc a nobis differre, quam solummodo barbarico
barico vostitu et linguae proprietatc. Ego certe eos cum ob alia quibus
praediti sunt bona, tum vero ob mutuam inter se iustitiam et
concordiam summopere miror. Frequenter enim iam et olim et mea
aetate modo inter tres, inodo inter plurcs diviso ipsis impcrio, nunquam
adversus sese mutuo hellum movisse, neque civili sanguiue
patriam inquinasse constat. Atqui fit fere, ut ubi magni sunt exercitus
aequalis aut dubiae intcr se potentiac, ibi ctiam animi elatiores
inflatioresque evadant, et ambitiosae acmulationcs et de primo
honoris gradu contentioues aliique innumeri affectus tumultibus 

 
 καὶ στάσεων γονιμώτατα πάθη. ὅμως παρ’ ἐκείνοις εἰ καὶ ·ἐς
πλείστας ὅσας ἀρχὰς τύχοιεν διῃρημένοι, οὐδὲν ὃ, τι τοιόνδε
ξυμφέρεται. ἀλλ’ εἴπερ ἄρα καί τινα ἔριν τοῖς βασιλεῦσιν ἐγγενέσθαι
ξυνενεχθείη, παρατάττονται μὲν ἅπαντες ὡς πολε-
 καὶ τοῖς ὅπλοις διακριθησόμενοι, καὶ εἶτα ὁμόσε 
χωροῦσιν· ἰδόντες δὲ ἀλλήλους ἑκατέρωθεν ἡ πληθὺς, αὐτίκα
τὸ χαλεπαῖνον ἀποβαλόντες ἐς ὁμοφροσύνην μεταχωροῦσι,
καὶ τοὺς ἡγεμόνας κελεύουσι δίκῃ μᾶλλον τὰ ἀμφίβολα διευκρινήσασθαι·
εἰ δὲ μὴ, μόνους μόνους ἀγωνίζεσθαι, καὶ ἐν
σφισιν αὐτοῖς διακινδυνεύειν, ὡς οὐχ ὅσιον ὂν οὐδὲ πάτριον, 
ἰδίας αὐτῶν ἕνεκα δυσμενείας τὰ κοινὰ πημαίνεσθαι καὶ ἀνατετράφθαι·
εὐθὺς δὴ οὖν τάς τε φάλαγγας διαλύουσι, καὶ τὰ
ὅπλα τίθενται, καἰ τολοιπὸν εἰρήνη αὖθις καὶ ἡμερότης, φοιτήσεις
τε παρ’ ἀλλήλους ἀφύλακτοι καὶ ἐπιμιξίαι, καὶ κὼ φροῦδα
οἴχεται τὸ δεινά. οὕτως ἄρα αὐτοῖς τὸ μὲν ὑπήκοον δί- 
 καῖον καὶ φιλόπατρι, τὸ δέ γε ἄρχον εὐμενὲς ἐν δέοντι καὶ
 πειθήνιον· ταῦτά τοι κω διατελοῦσι δύναμιν βεβαίαν ἔχοντες,
καὶ νομοῖς χρώμενοι τοῖς αὐτοῖς καὶ τῶν μὲν οἰκείων οὐδὲν
ὅ, τι ἀποβεβληκότες, Πλεῖστα δὲ ὅσα ἐπικτησάμενοι δικαιοσύνη
γὰρ καὶ φιλότης οἶς ἂν ἐντραφείη, εὐδαίμονα τίθησι 
πολιτείαν καὶ μόνιμον, καὶ ἥκιστα πολεμίως ἁλώσιμον.

γ΄. Οὕτω μὲν οὖν οἱ Φράγγοι ἄριστα βιοῦντες, σφῶν τε 
 
 et seditionibns gignendis aptissimi suboriantur: apud illos taruen,
tamctsi in quam plurimos principatus eos esse divisos contingat, nihil
tale usu venit; sed si quae forte inter principes oriatur contronersia,
omnes quidem aciem instruunt tanquam ad bellandum rcmquc
armis dcccrnendam; dcindc simul conveniunt, conspicatae vero scsc
utrinque copiae, statiin abiecta olFensione, ad concordiam rcdcunt,
iubentque ut principcs iurc potius controvcrsias decernant; sin minus,
ut siugulari iutcr se ccrtaminc agant, et suorum ipsimet capitum
periculum adcant. Neque cnim acquitati aut patriac consuctudini consentaneum
ceiisent, ut privatac ipsorum simultatis causa res publica
labefactctur et subvertatur. Confcstim itaque ct exercitum solvunt, et
arma dcponunt, paccijuc rcdintegrata tuto rursus intcr se commcant,
sublatis e niodio difiiciiltatibus. Adeo apud illos subditi sunt iustitiae
et patriae studiosi; principcs vero, ubi opus cst, placidi et obsecundantes.
Idcirco utiquc ct firmam degunt iiabcnlcs potcntiam, iisdem
legibus utcntes, suatucnles, nihilquc amitlcntcs, quam plurima TCTO
acquirentes. Iustitia cnim et amicitia ubi vigent, bcatam firmamque
efficiunt rein publicam ct ncquaquam bostibus expugnabilem. 
 3. Franci itaquc boc inodo optiinc vitam suam institucutcs, et sibi 

 
 αὐτῶν καὶ τῶν προσοίκων κρατοῦσι, παῖδες ἐκ πατέρων τὴν 
βασιλείαν διαδεχόμενοι. ἀλλὰ γὰρ καὶ ἐς ἐκεῖνο τοῦ καιροῦ,
ὅτε δὴ οἱ Γότθοι ὡς αὐτοὺς ἐπρεσβεύοντο, τρεῖς αὐτοῖς ἡγεμόνες
ἐτύγχανον ὄντες. ὄντες. οὐκ ἄπο τρόπου δέ μοι εἶναι δοκεῖ 
 βραχύ τι ἄνωθεν ἀρξαμένῳ τοῦ γένους καὶ τῶν ξυνενεχθέντων
τῷ πρὸ τοῦ ἐλάχιστα διεξελθόντι, ἔπειτα ἐς ἐκείνους οἱ δὴ
ἐν τῷ τότε ἐκράτουν, τὴν ἐκδρομὴν καταπαῦσαι τοῦ λόγου.
Χιλδίβερτος μὲν γὰρ καὶ Χλωθάριος, ἔτι δὲ Θευδέριχος καὶ
Χλωθομῆρος ἀδελφοὶ ἐγεγένηντο. οὗτοι δὲ ἐπειδὴ αὐτοῖς Χλωθοαῖος
 ὁ πατὴρ ἐτεθνήκει, διενείμαντο τέτραχα τὴν βασίλειαν,
κατά τε πόλεις καὶ ἔθνη ἐς ὅσον οἶμαι τῶν ἴσων ἑκάστῳ μετεῖναι.
οὐ πολλῷ δὲ ὕστερον Χλωθομῆρος κατὰ Βουργουζιώνων
ἐπιστρατεύσας, γένος δὲ τοῦτο Γοτθικὸν, αὐτουργόν τε
περιφανῶς τὰ πολέμια,) ἐν αὐτῷ δὴ τῷ πολέμῳ ἀκοντίῳ τὼ
 στέρνα τυπεὶς, ἀνῃρέθη. πεσόντος δὲ αὐτοῦ, ἐπειδὴ τὴν κόμην
οἱ Βουργουζίωνες καθειμένην καὶ ἄφετον ἐθεάσαντο καὶ 
μέχρι τοῦ μεταφρένου κεχαλασμένην, αὐτίκα ἔγνωσαν τὸν
ἡγεμόνα τῶν πολεμίων ἀποκτανόντες. θεμιτὸν γὰρ τοῖς βασιλεῦσι
τῶν Φράγγων οὐπώποτε κείρεσθαι, ἀλλ’ ἀκειρεκόμαι
 τέ εἰσιν ἐκ παίδων ἀεὶ, καὶ παρῃώρηνται αὐτοῖς ἅπαντες εὖ 
 
 ipsis et finitimis imperant. Filii patribus in regnum succedunt. Sed
eo tempore, quo Gothi legationcm acl cos miserunt, tres ipsis erant
priucipes; neqcte vcro abs re facturus mihi videor, si paulo altius repetito
genere, brevissimeque enarratis iis qui antea eos rexerunt, iu iis,
qui eo tempore imperabant, digressiouis finem fccero. Chlldibcrtus
quidcm et Clilotharius, praeterea vero Theodericus et Chlothomerus
gcrmani fratrcs fuerunt. Hi mortuo patre Chlothoaeo in quatuor partes
regnum partiti, sccundum urbes ct populos, ita ut aequas singuli portiones,
ut arbitror, accipcrent. Nou multo post tempore Chlothomerus
adversus Rurgusiones excrcitum duccus, (natio autem haec Gothica
est per se laboriosa et bellica laude clara,) in ipso proelio, pcctus
iaculo ictus, iuteriit. Quo humi iacente Burgusiones promissam illius
laxamque comam et ad scapulas usque pertingentem couspicati,
confestim intellexerunt se ducem hostiuni interfecisse. Solemne enim
est Francorum regibus uunquam tonderi: sed a pueris intonsi manent;
caesaries tota deceutcr cis in humeros propendct, anterior coma
e froute discriminata in utrumque latus deflexa. Neque vero quemadmodum
Turcis et Avaris impexa iis et squallida sordidaque est 

 
 μάλα ἐπὶ τῶν ὤνμων οἱ πλόκαμοι· ἐπεὶ καὶ οἱ ἐμπρόσθιοι ἐκ
τοῦ μετώπου σχιζόμενοι, ἐφ’ ἑκάτερα φέρονται. οὐ μὴν ὥσπερ
οἱ τῶν Τούρκων τε καὶ Ἀβαρῶν ἀπέκτητοι καὶ αὐχμηροὶ καὶ
ῥυπῶντες , καὶ ἐνέρσει ἀπρεπῶς ἀναπεπλεγμένοι, ἀλλὰ ῥύμματα 
γὰρ ἐπιβάλλουσιν αὐτοῖς ποικίλα, καὶ ἐς τὸ ἀκριβὲς 
διαξαίνουσι. τοῦτο δὲ ὥσοπερ τι γνώρισμα καὶ γέρας ἐξαιρε-
 τὸν τῷ βασιλείῳ γένει ἀνεῖσθαι νενόμισται· ἐπεὶ τό γε ὑπήκοον
περίτροχα κείρονται, καὶ κομᾷν αὐτοῖς περαιτέρω οὐ
μάλα ἐφεῖται. τότε δὴ οὖν τοῦ Χλωθομήρου τὴν κεφαλὴν οἱ
Βουργουζιώνες ἀποτεμόντες, καὶ τοῖς ἀμφ’ αὐτὸν στρατεύμασιν 
ἀναδείξαντες, ψοφοὸεεῖς αὐτίκα πεποιηιται ἅπαντας καὶ
δυσέλπιδας, καὶ κατεάγη αὐτοῖς ἀγεννῶς τὰ φρονήματα, κατεπτηχόιτες 
τε ἦσαν, καὶ οἷοι οὐκ ἔτι ἐθέλειν ἀναμαχέσασθαι.
καὶ δὴ τοῖς μὲν νενικηκόσιν, ᾖπερ ἄριστα αὐτοῖς ἔχειν ἐδόκει, 
καὶ ἐφ’ αἷς ᾤοντο χρῆναι συνθήκαις, ὁ πόλεμος διελέλυτο. 
τοῦ δὲ Φραγγικοῦ ὁμίλου ὅ, τι ἐσέσωστο, ἄσμενοι ἐς τὰ σφέτερα 
ἐπανῄεσαν. οὕτω δὲ τοῦ Χλωθομήρου διαφθαρέντος, αὐτίκα 
ἐς τοὺς ἀδελφοὺς (οὐ γὰρ δὴ παῖς αὐτῷ ἐγεγόνει) ἡ ἐκείνου
ἀρχὴ ἐμερίζετο. οὐκ ἐς μακρὰν δὲ καὶ Θευδέριχος νόσῳ
 ἁλοὺς ἀπεβίω, καταλιπὼν Θευδιβέρτῳ τῷ υἱῷ τά τε ἄλλα, 
ἀγαθὰ καὶ μὲν δὴ καὶ τὸ τῆς ἡγεμονίας ἀξίωμα.

δ'. Παραλαβὼν δὲ τὴν πατρῴαν ἀρχὴν ὁ Θευδιβ́ερτος τούς
τε Ἀλαμανοὺς κατεστρέψατο καί ἄλλα ἄττα πρόσοικα ἔρνη. 
 
 coma, vel complicatione indecenter cirrata, sed smigmata varia ipsi
sibi udliibent, diligenterque curant; idque velut insigne quoddam
eximiaque honoris praerogaliva regio generi apud eos tribiiitur.
Subditi enim orbiculatim tondentur, neque eis prolixiorem comam
alere facile permittitur. Burgusiones itaque praeciso Chlothomeri
capite, cum illud copiis quae circum cum erant ostentassent, magnam
statim trepidationem desperationemque iniecerunt, adeoque eis animi 
metu ceciderunt, ut in posterum belium detrectarent : et victores
quidem ex animi sui seutentia, et quibus oportere videbatur conditionibus 
et pactise, bello sese exsolverunt. E Francico exercitu qui
supererant, libentes in sua se receperunt. Caeso itaque Chlothomero, 
statim fratres ipsius, (neqne enim ullos adfauc liberos susceperat,) 
regnum illius inter se sunt partiti; neque multo post Theodericus 
morbo correptus inleriit, Theodiberto filio praeter alia bona
etiam principatus aignitate ielicta. 
 4. Theodibertus accepto paterno regno et Alemannos et alias
nounullas finitimas gentes subegit. Erat cnim summopere et audax 

 
 τολμητίας τε γὰρ ἦν ἐς τὰ μάλιστα καὶ ταραχώδης, καὶ πέρα 
τοῦ ἀναγκαίου τὸ φιλοκίνδυνον κεκτημένος. ἡνίκα γοῦν τοῖς
Ῥωμαίοις ὁ πρὸς Τώτιλαν τὸν ἡγεμόνα τῶν Γότθων ὠδίνετο
πόλεμος, τούτῳ δὴ τότε τῷ Θευδιβέρτῳ ἐβεβούλευτό οἱ καἰ διεσπούδαστο,
 ἕως ἐν Ἰταλίᾳ Ναρσῆς τε καὶ τὰ στρατεύματα
ἐμόχθει κὼ ἐνησχόλητο, αὐτὸς πλήθη ἄγειρας ἄλκιμά τε καὶ 
μαχιμώτατα, ἐς τὰ ἐπὶ Θρᾴκης ἀφικέσθαι χωρία, ἅπαντά τε
τὰ τῇδε καταστρεψάμενος, ἀμφὶ τὸ Βυζάντιον τὴν πόλιν τὴν
βασιλίδα τὸν πόλεμον μεταστῆσαι. οὕτω δὲ ἐνεργὸν τὸ βού-
 λευμα ἐποιεῖτο καὶ τὴν παρασκευὴν ἐμβριθεστάτην, ὡς καὶ
πρεσβεύεσθαι πρός τε Γήπαιδας καὶ Λγγοιβάρδους καὶ ἄλλαἄττα
πρόσοικα ἔθνη, ἐφ’ ᾦ καὶ οἵδε ξυλλάβοιντο τοῦ πολέμου.
οὐ γὰρ ᾦετο ἀνεκτὰ εἷναι, ὅτι δὴ βασιλεὺς Ἰουστινιανὸς ἐν τοῖς
προγράμμασι τοῖς βασιλείοις, Φραγγικός τε καί Ἀλαμανικὸς,
 ἔτι δὲ Γηπαιδικός τε καὶ Λογγιβαρδικὸς, καὶ ἑτέροις τοιοῖσδε
ὀνόμασιν ἀνεκηρύττετο, ὡς δὴ τούτων αὐτῷ τῶν ὠνῶν ἁπάντων
δεδουλωμένων. αὐτός τε δὴ οὖν χαλεπῶς ἔφερε τὴν ὕβριν, 
καὶ· τοὺς ἄλλους ξυγχαλεπαίνειν ἠξίου, ἅτε δὴ καἰ ξυνυβρι- 
σμένους. οἶμαι μὲν οὖν εἰ καἰ τήνδε τὴν ἐκστρατείαν ἐποιήσατο,
 ἀπώνατο ἂν οὐκ ἐν καλῷ τῆς προπετείας, ἀλλὰ τυχὸν μὶν 
 
 et turbulentus et periculorum praetcr modum amans. Cum itaque
Romania bellum adversus Totilam Gothorum ducem esset ortum,
Tbeodibertua Iioc aninio agitabat, sumrnaque tliligentia procurabat,
ut interea dum in ltalia Nrses pariter et exercitus laborarent occupatique
essent, ipse fortissimis validissimisque copiis coactis in Thraciae
regionem penetraret, eaque tota vastata et subiugata, Byzantium
regiam urbem bellum trausferret. Hoc vero consilium suum
adeo gnaviler re ipsa tantoquc apparatu est persequutus, ut etiam
ad Gepidas et Longobardos aliasque nonnullas finitimas geutes legationem
instituerit, ut et hi in societatem belli venirent. Neque enim
toleiandiim esse censebat, quod imperator Iustinianus in edictis imperatoriis
Francici et Alemannici, nec non Gepidici et Longobardici,
aliosque huiuscemodi titulos sibi viudicaret, perinde ac si omnes
baace gentes subiugasset. Quocirca et ipse graviter hanc iniuriam
ferebat, et alios ut communi secum iniuria contumeliaque affectos
ad indignationis societatem sollicitabat. Ego vero ita statuo, si hanc
ille expeditionem suscepisset, audaciam ei suam nulli bono futuram 

 
 ἐν Θρᾴκη, τύχον δὲ έν Ἰλλυρίοις τάγμασι περιπεσὼν Ῥωμαϊκοῖς
ἀκλεῶς ἂν διεφθάρη. τό γε μὴν ἐς ἔννοιαν ταῦτα βαλέσθαι,
καὶ εἶτα θελῆσαι τε καὶ ἐφίεσθαι, καὶ τό γ’ ἐκείνου μέρος
ἅπαντα ἤδη πεπρᾶχθαι, κράτιστον ἂν εἴη τὸν ἅνδρα τεκμηριῶσαι,
ὡς δεινός τε ἦν καὶ αὐθάδης καὶ οἷος τὸ μανιῶδες καὶ 
ἔμπληκτον ἀνδρείαν ἡγεῖσθαι. εἰ γὰρ μὴ ἔφθασεν ἡ τοῦ βίου
τελευτὴ τὸ ἐγχείρημα, ἴσως ἂν καὶ ἐνήρξατο τῆς πορείας· νῦν
δὲ ἐπὶ θήραν ἰὼν ταῦρος αὐτῷ ὑπαντιάζει, μέγας τε καὶ ὑψί-
 κερως, οὐ τῶν τιθασσῶν δήπου τούτων καὶ ἀροτήρων, ἀλλ’
ὑλονόμος καὶ ὄρειος, καὶ τοῖς κέρασι τὸ ἀντίπαλον διαφθείρων· 
βουβάλους οἶμαι τόδε τὸ γένος καλοῦσι. πλεῖστοι δὲ ἀνὰ τὴν
ἐκείνῃ ἤπειρον νέμονται· ἀμφηρεφεῖς τε γὰρ αἱ νάπαι, καὶ τὸ
ὄρη λάσια, καἰ δυσχείμερα τὰ χωρία,, ἅπασι δὲ τούτοις τὸ
ζῶον ἥδεσθαι πέφυκε . τοῦτον δὴ οὖν ὁ Θευδίβερτος ἔκ τινος
νάπης ἰδὼν ἀναθορόντα καὶ ἐπερχόμενον, εἱστήκει εὖ διαβὰς, 
ὡς τῷ δόρατι ὑπαντιάσων· ὁ δὲ, ἐπειδὴ ἀγχοῦ ἐγεγόνει, τῇ ῥοπῇ
τοῦ δρόμου φερόμενος ἐς δένδρον τι τῶν οὐ λίαν μεγάλων 
 
 fuissc; scd sive in Thraciam, sive in Illyrios venisset, in praesidiarias
iis in locis Romanorum legiones incidisset, turpiterque periisset.
Sed lioc ipsura quod ciusceinodi consilium animo concepisset, et vellet
et optaret, omnemquc quod ad se attinet ad hoc lapidcm movisset,
evidentissirno argumento esse potest, qualis ille vir, quamque
ferox et arrogaus fuerit, quippe qui furorem temeritatemipie fortitudinem
csse existimbat. Nisi enim vitae fiuis conatus ipsius antenertisset,
expeditionem hanc aggressus fuissct. Nunc vero qiunn venatum
ivisset, taurus ei ingens et excelsis cornibus praeditus occurrit,
non domito cuidam et aratori tauro similis, setl silvcstcr et
montauus, et quidquid obvium habet, disperdens. Bubalos, uti arbitror,
hoc gcntis illi appellaut,; plurimoa vero fert illa regio. Densissimae
cnim in ca silvae, borridi inontes, et tractus frigidissimi,
quibus omnibus gaudere solet hoc animal. Qnem quidem taurum
couspitatus Theodibertus e saltu quodam prosilientcin atquc in se
irruentem, consiitit tamquam hasta occursurus. Taurus vero iam
propior factus, impetu cursus dclatus in arborem quandam non ita
magnam, fronte et cornibus eam ferit, cl subvcrsa tota arbore et in
solum depressa, maximus quidam ex iis, qui indc coufracti erant 

 
 τῷ μετώπῳ κορύττεται, καὶ τὸ μὲν διεσείσθη τε ἅπαν καὶ ἔπι 
θάτερα κατεκλίθη, ξυμβέβηκε δὲ ἀθρόον ὅρπηκα μέγιστον τῶν
ἐνθένδε κεχαλασμένων βιαιότερον προσραχθέντα τὴν κεφαλὴν 
τοῦ Θευδιβέρτου πατάξαι· ὁ δὲ, καιρία γὰρ ἦν ἡ πληγὴ καὶ
 ἀνύποιστος, αὐτίκα ὕπτιος ἐπεπτώκει, καἰ μόλις φοράδην ἐς
τὰ ὠκεῖα ἠγμένος, αὐθημερὸν ἀπεβίω. διαδέχεται δὲ τὴν ἀρχὴν
Θευδίβαλδος ὁ παῖς, ὃς δὴ, εἰ καὶ νέος ἦν κομιδῇ, καὶ
ἔτι ὑπὸ παιδοκόμῳ τιθηνούμενος, ἀλλ’ ἐκάλει γε αὐτὸν εἰς τὴν
ἡγεμονίαν ὁ πάτριος νόμος

ε'. Κατ’ ἐκεῖνο δὴ οὖν τοῦ καιροῦ, ἐν ᾧ Τεΐας μὲν ἐτεθνήκει,
τοῖς δὲ τῶν Γότθων πράγμασιν ὀθνείας τολοιπὸν ἴδει 
ἐπικουρίας, τότε δὲ βασιλεῖς παρὰ Θράγγοις Θευδίβαλδός γε
ἦν τὸ μειράκιον, καὶ μὲν δὴ Χιλδίβερτός τε καὶ Χλωθάριος
οἱ τοῦ παιδὸς μέγιστοι θεῖοι, ὡς ἂν οἱ Ῥωμαίων εἴποιεν
νόμοι. ἀλλ’ ἐπὶ τούτους μὲν, πορρωτάτω γὰρ ἐτύγχανον
ἀπῳκισμένοι, οὐ χρῆναι ᾤοντο οἱ Γότθοι ἰέναι, πρὸς δὲ
Θευδίβαλδον ἀναφανδὸν ἐπρεσβεύοντο . οὐ μὴν ἅπαν γε τὸ
ἔθνος, μόνοι δὲ οἱ ἐκτὸς πάδου ποταμοῦ ἱδρυμένοι· οἱ γὰρ
δὴ ἄλλοι ἥδοντο μὲν καὶ οἱ τῷ νεωτερισμῷ καἰ τῇ τῶν καθε- 
 
 ramus violentissimo ictu ita eius caput sauciavit, ut lethali intolerabilique
plaga accepta confestim supinus prociderit, aegreque a suis
domum reportatus eodem die e vita decesserit. Theodibaldus itaquc
eius filius in regno succcdit; qui quidem tametsi iuvenis admodum
atque adhuc sub magistri cura institutionequc esset, patria tamen
lex eum atl regnum vocabat. 
 5. Eo itaque tempore, quo Teias excessit e vivis et Gothicae res
pcregrinis auxiliis egcrent, Fraucorum reges erant Theodibaldus iste
adolescentulus et Childibertus et Chlotharius eius maximi patrui,
prout legcs Romanorum loqucrentur. Verum ad hos utpote remotissime
inde dcgentes Gothi nequaquam eundum ccnsucrunt: ad Theodibaldum
vero aperte legationem instituerunt; non taraen
natio, scd soli qui iuxta Patlum fluvium dcgebant: alii vero gaudebant
quidem et rerum innovatioue et status immutatione, perculsi 

 
 στώτων κινήσει, ἐτεθήπεσαν δὲ ὅμως ἀμφιγνοοῦντες τὰ ἐσόμενα, 
καὶ τὸ ἀστάθμητον δεδιότες τῆς τύχης, μετεώρους
τε καὶ ἀμφιβόλους εἶχον τὰς γνώμας, καραδοκοῦντες μὲν καὶ
 διαπυνθανόμενοι τὰ ποιούμενα, βουλευόμενοι δὲ τῶν κρατούντων 
γενέσθαι. οἱ δὲ τῶν ἑτέρων πρέσβεις ἀφικόμενοι, ἐς ὄνψιν 
τε τῷ ἡγεμόνι καταστάντες καὶ ἅπασι τοῖς ἐν τέλει, ἐδέοντο
μὴ σφᾶς περιιδεῖν ὑπὸ 'Ρωμαιων πιεζομένους, συλλαβέσθαι
δὲ μᾶλλον τοῦ ἀγῶνος, καὶ ἀνακαλέσασθαι γένος πρόσοικόν τε
καὶ φίλιον καὶ ἄρδην οἰχήσεσθαι κινδυνεῦον. ἐδίδασκον δὲ ὡς
καὶ αὐτοῖς ἐς τὰ μάλιστα συνοίσει, μὴ ἐφιέναι 'Ρωμαιοις ἐπὶ 
μέγα δυνάμεως αἰρομένοις, ἀλλὰ παντὶ σθένει τὴν αὔξην κολούειν·
,,εἰ γὰρ ἅπαν τὸ Γοτθικὸν γένος ἐκποδὼν ποιήσονται, 
οὐκ ἐς μακρὰν’’ ἔφασαν οἱ πρέσβεις ,,και καθ’ ὑμῶν αὐτῶν
ἥξουσι, καὶ ἀνανεώσονται τοὺς προτέρους πολέμους. ἐπιλείψει
γὰρ αὐτοὺς οὐδ’ ὁπωστιοῦν εὐπρόσωπος αἰτια ἐς προκάλυμμα 
 τῆς πλεονεξίας, ἀλλὰ σὺν δίκῃ γε ὑμᾶς δόξουσι μετιέναι, Μαρίους
τιὰνς καἰ Καμίλλους, καὶ τῶν Καισάρων τοὺς πλείστονς
ἀπαριθμούμενοι, ὡς δὴ πάλαι ποτὲ τοῖς ἄνω Γεμανοῖς πολεμήσαντας, 
καἰ τὰ ὑπὲρ 'Ρῆνον ἅπαντα κατασχόντας· ταύτῃ
τε οὐ βιάζεσθαι δόξουσιν, ἀλλ’ ὁσίως ἐπιστρατεύειν, ὡς oὐ- 
 
 tamen erant, de eventu dubitantes et fortunae instabilitatem pertimesceiites, 
et suspeusis dubiisque animis observabant sciscitabanturque 
quid ageretur, statucntes iis, qui potiores superioresque
essent, sese adiungere. Aliorum vero oratores cum in regis conspectum 
venisseut et omnium primorum regui, orabant, ne. sese a Romanis 
oppressos dcspicerent; sed sociale cum ipsis bellum susciperent, 
et genti finitimae atque amicae suppctias ferrent, quae alioqui
in discrimine erat ne funditus everteretur. Ostendebant praeterea
hoc etiam ex illorum re maxime futurum, si non paterentur Romanos 
ad tantam potentiam evehi, sed potius omnibus viribus eorum
incremeuto officerent. Si enim universam gentem Gothicam deleveriut, 
statim etiam in vos, dicebant oratores, exercitum ducent
et pristiua bella instaurabunt. Neque enim illis est defutura speciosa 
aliqua causa, quam avaritiac suac practexant: quin potius iustum
sese vobis inferre bellum putabunt, Marios quosdam et Camillos et
Caesarum plerosque recensentea, qui olim bella adversus priscos
Gerinanos gesserunt, et trans Rhenum universa occuparunt: quocirca
non vim illaturi videbuntur, sed iustum bellum movere, tanquam
nihil alienum quaesituri, sed maiorura suorum possessiones recupe- 

 
 δέν τι ὀθνεῖον μαστεύσαντες, ἀλλὰ κτήματα τῶν σφετέρων προ- 
γόνων ἀνακομιούμενοι. τοιοῦτο γὰρ δή τι καὶ ἡμῖν ἐπαγαγόντες
ἐπίκλημα, ὡς δὴ Θευδερίχου πάλαι τοῦ ἡμετέρου ἡγεμόνος καὶ
οἰκιστοῦ οὐ προσηκόντως τῆς Ἰταλίας ἐπιλαβομένου, ἀφῄρην- 
 ται μὲν ἡμᾶς τὰ οἰκεῖα, τὸ δὲ πλεῖστον ἀπεκτόνασι τοῦ γένους, 
γύναια δὲ καὶ παῖδας τῶν παρ’ ἡμῖν εὐδαιμόνων ἀνδρῶν ἀφειδῶς
ἠνδραποδίσαντο. καίτοι Θευδέριχος οὐ βίᾳ ἑλὼν, ἀλλὰ
Ζήνωνος πρότερον τοῦ σφῶν βασιλέως ἐπιτρέψαντος τὴν Ἰταλίαν
προσηγάγετο, οὐδὲν Ῥωμαίους ἀφελόμενος, ἤδη γὰρ
 αὐτῆς ἀπεστέρηντο,) ἀλλ’ Ὀδόακρον καθελὼν τὸν ἐπηλύτην,
τὸν τύραννον, τἀκείνου ἅπαντα κατέσχε τῷ τοῦ πολέμου θεσμῷ.
οἱ δὲ, ἐπειδὴ βιάζεσθαι αὐτοῖς μᾶλλον ἐξῆν, οὐδὲν ἐνδίκως
πεπράχασιν, ἀλλὰ Θευδάτῳ πρότερον Ἀμαλασούνθης
δῆθεν ἕκατι χαλεπήναντες, καὶ ταύτην ἀρχήν τε καὶ πρόφασιν
 τῷ πολέμῳ θέμενοι, εἶτα μέχρι νῦν οὐ μεθιᾶσιν, ἀλλὰ 
φέρουσι βιαίως ἅπαντα· οὔτοι δὴ οἱ σοφοί τε καὶ δεισιδαίμονες,
καὶ μόνοι σὺν δικαιοσύνη πολιτεύεσθαι βρενθυόμενοι.
ἵνα δὴ οὖν μὴ ταὐτὰ παθοῦσιν ὑμῖν μεταμελήσῃ τῆς ῥᾳθυμίας
ὕστερον οὐκ ἐν δέοντι, προτερητέον ἐν τῷδε τοὺς πολε- 
 
 raturi. Tale porro etiara nobis crimen obiicient, quod scilicct quum
Thcotlcricus noster olim princeps et coloniae deducendae auctor non
decenter Italiam occupasset, nostris quidera rebus nos spoliarunt;
maiorem gentis nostrae partem trticidarunt, uxorcs et libcros οpulentiorum
apud nos bominum atociter sub bastam miserunt. Atqui
Tbeodcricus non vi captam, scd Zenonis antea ipsorum regis permissu,
sibi adiunxcrat Italiam, nihil Romanis eripiens (iam enim ca privati
erant,) quin potius caeso Odoacro advena tyranno, quae illius erant
omnia occupavit belli iure. At posteaquam ipsis maior vim inferendi
potestas fuit, mox nihil iuste agere coeperunt, sed Tbeodato antea
Amalasunthae causa infensi, idque initiium occasioncmque belli statuentes,
deincepa in bunc usquc diem violcnter omnia agere ac rapere
non desistunt. Hi nimirum sunt sapientes et rcligiosi, quique
soli se inste rem publicam administrare gloriantur. Ne igitur vos huiuscemodi
malis affectos vecordiae vcstrac sero poeniteat, antevertendi
vobis sunt bostes, neque negligenda est occasio, quae modo sese 

 
 μίους, καὶ οὐ διαμαρτητέον τοῦ παρόντος καιροῦ, ἀλλὰ στρά-
τευμά τε στέλλειν ἐπ’ αὐτοὺς ἀξιόμαχον, καὶ στρατηγὸν ἒξ
ὑμῶν αὐτῶν ἀγαθὸν τὰ πολέμια, ὃς δὴ τὸν πρὸς Ῥωμαίους
πόλεμον ἄριστα διανύσας, ἀπελάσει τε αὐτοὺς ἐνθένδε ὡς τάχιστα,
καὶ τὴν χώραν ἡμῖν ἀνασώσει. οὕτω γὰρ ποιοῦντες τῷ 
τε Γοτθικῷ γένει ἐς τὰ μάλιστα χαριεῖσθε, σωτῆρες ἀναφανέντες
καὶ ἀλεξίκακοι, τά τε ὑμέτερα αὐτῶν ἐν τῷ ἀσφαλεῖ θήσεβσθε,
εἴγε μηδὲν ὑμῖν ἔτι πολέμιον ἐκ γειτόνων παρείη·. πρὸς
δέ γε καὶ χρήματα ὑμῖν ἔσονται μυρία, οὐ μόνον τὰ Ῥωμαίων
ληϊσαμένοις, ἀλλὰ γὰρ δὴ καὶ αὐτοὶ ἕτερα καταθήσομεν.”

ς΄. Ταῦτα ἐπειδὴ ἔφασαν οἱ πρέσβεις, Θευδίβαλδος μὲν
ἦν γὰρ μειράκιον ἀγεννὲς καί ἀπόλεμον, ἤδη τε νοσώδης κομιδῇ
ἐγεγόνει, καὶ τὸ σῶμά οἱ πονήρως διέκειτο,) τούτων δὴ οὖν
ἕκατι οὐ μάλα ὅ γε τῶν πρέσβεων ἦν, οὐδὲ ᾤετο χρῆναι ὀθνείων
ἕνεκα συμφορῶν οἰκείους καρπώσασθαι πόνους. Λεύθαρις δὲ 
καὶ Βουτιλῖνος, εἶ καὶ τὸν βασιλέα σφῶν ἥκιστα ἤρεσκεν, ἀλλ’
 αὐτοὶ ἀνεδέχοντο τὴν ξυμμαχίαν. τούτω δὲ τὼ ἄνδρε ἤστην
μὲν ἀδελφὼ, καὶ τὸ γένος Ἀλαμανὼ, δύναμιν δὲ παρὰ Φράγγοις
μεγίστην εἰχέτην, ὡς καὶ τοῦ σφετέρου ἔθνους ἡγεῖσθαι,
Θευδιβέρτου πρότερον παρασχόντος. οἱ δὲ Ἀλαμανοὶ, εἴγε χρὴ 
 
 offert; quin potius iustus in eos excrcitus est mittendus, et ex vobis
ipsis dux aliquis rei bellicae pcritus ei praclicicndus, qui bello
adversus Romanos optime confecto, binc eos cjuani citissime
nostrasque nobis terras recupcret. Hoc enim facicntcs, et Gothicae
nationi summopere gratificabimini, servatores malorumque profligatores
declarati, vestrascjue simul res in tuto collocavcritis, si nihil vobis
amplius hostile ex vicinis reliquum fiat. Ad hacc immensa vobis
fiet pecuniae accessio, non solum ex praeda, quam de Romanis facietis,
scd ct aliis quas nos persoivemus. 
 6. Haec cum dixissent legati, Theodibaldo quidem (crat enim
parum generosus et belli imperitus, atque adco morbidus etiam
corporeque invalido) eorum petitio non admodum probabatur. neque
putabat oportere ob alienas calamitates privatia difficultatibus laboribusque
involvi. Leutharis vero et Butilinus, tametsi id regi ipsorum
minime placebat, belli cum cis societatem inicrunt. Erant hi
duo gormani fratres, gcncrc quidem Alcmanni, maximain vero apud
Fraucos potentiam consecuti, adeo ut natioai ipsorum praecsscut, 

 
 Ἀσιννίῳ Κουαδράτῳ ἕπεσθαι, ἀνδρὶ Ἰταλιώτῃ καὶ τὰ Γερ- 
μανικὰ τὸ ἀκριβὲς ἀναγεγραμμένῳ, ξύγκλυδές εἰσιν ἄνθρω-
ποι καὶ μιγάδες, καὶ τοῦτο δύναται αὐτοῖς ἡ ἐπωνυμία. τούτους
δὲ πρότερον Θευδέριχος ὁ τῶν Γότθων βασιλεὺς, ἥνικα
 καὶ τῆς ξυμπάσης Ἰταλίας ἐκράτει, ἐς φόρου ἀπαγωγὴν παραστησάμενος,
κατήκοον εἶχε τὸ φῦλον. ὡς δὲ ὁ μὲν ἀπεβίω,
ὁ δὲ μέγιστος Ἰουστινιανῷ τε τῷ Ῥωμαίων αὐτοκράτορι καὶ 
τοῖς Γότθοις πόλεμος ξυνερράγη, τότε δὴ οἱ Γότθοι ὑποθωπεύοντες
τοὺς τοὺς καὶ ὅπως ἂν αὐτοῖς φίλοι τε ἐς τὰ
 ομάλιστα καὶ εὖνοι γένοιντο μηχανώμενοι, ἑτέρων τε πολλῶν
ἔξίστανται χωρίων, καὶ μὲν δὴ καὶ τὸ Ἀλαμανικὸν γένος ἀφίεσαν.
ἀγείρειν τε γὰρ ἐν τῷ τότε πανταχόθεν τὰς σφετέρας ῳον
τὸ χρῆναι δυνάμεις, καὶ τῆς ὑπηκόου ὁπόσα περιττὰ καὶ οὐ
λίαν ἐπίκαιρα μεθιέναι, ὡς οὐκέτι ἀρχῆς τε πέρι καὶ δόξης
 ἀγωνιούμενοι, ἀλλ’ ἤδη τὸν ὑπὲρ αὐτῆς τῆς Ἰταλίας, καὶ τοῦ
μὴ πάμπαν ἀπολωλέναι ἀναῤῥίψοντες κίνδυνον. καὶ τοίνυν τὸ 
τοῦ μέλλοντος σφαλερὸν τῷ αὐθαιρέτῳ δῆθεν τῆς γνώμης προκαταλαβόντες,
ἑκουσίαν πεποίηνται τὴν ἀνάγκην. οὕτω δὴ οὖν
καὶ τὸ τῶν Ἀλαμανῶν ἔθνος ὑπὸ Γότθων ἀφειμένον Θευδίβερτος
 αὐτὸς ἐχειρώσατο· ἐκείνου τε διαφθαρέντος, ᾗπέρ μοι
ἤδη ἐρρήθη, ἐπὶ τὸν παῖδα Θευδίβαλδον τῇ λοιπῇ ἅμα ὑπηκόῳ
καὶ οἵδε ἐχώρουν. 
 
 a Thcodiberto primum accensi. Alemanni autem, si Asinio Quadrato
homini Italo, quique res Germanicas accurate conscripsit, credimus,
convenae sunt et colluvies; quod et appellatio ipsa satis indicat.
Hos antca Theodericus Gothorum rex, cum etiain universa Italia
potiretur, tributarios feccrat totamque hanc gentem subegerat. Simulatque
vero is c vivis cxcessit, atrocissimumcjue bellum inter Iustinianum
nianum Romanorum Imperatorem et Gothos exarsisset: tum Gothi
Fraucis adulantes, corumque amicitiam et benevolentiam quibuscumque
poterant modis sibi conciliantes, et aliis multis locis eiecti sunt,
el MeiiMiinicain gentem dimiserunt. Cogendas enim sibi tum temporis
undequaque vires suas putabaut, subditosque quotquot supervacanei
neque admodum opportuni viderentur missos faciendos, quippe
qui uon amplius de principatu et gloria essent concertaturi, sed iam
pro Itaiia ipsa, neve funditus delerentur, periculum adituri. Quocirca
cum fnturum periculum ipsi animis suis praecepissent et praevidissent,
voluntatcm suam ad necessitatem aggregarunt. Hoc itaqtie
modo etiam Alemannorum nationem a Gothis dimissam in suam potestatem
rcdegit: quo mortuo, ut supra dictuni cst, Theodibaldo filio
uua cuin rcliquis subditis etiam hi cesseruut.

ζ΄. Νόμιμα δὲ αὐτοῖς εἰσι μέν που καὶ πάτρια, δέ γε ἐν
κοινῷ ἐπικρατοῦν τε καὶ ἄρχον τῇ Φραγγικῇ ἕπονται πολιτείᾳ,
μόνα δέ γε τὰ ἐς θεὸν αὐτοῖς οὐ ταὐτὰ ξυνδοκεῖ δένδρα τε γὰρ
τινα ἱλάσκονται, καὶ ῥεῖθρα ποταμῶν κὼ λόφους καὶ φάραγγας,
καὶ τούτοις, ὡσπερ ὅσια δρῶντες, ἵππους τε καί βόας καὶ 
 ἄλλα ἄττα μυρία καρατομοῦντες ἐπιθειάζουσιν. ἀλλὰ γὰρ
 ἡ τῶν Φράγγων αὐτοὺς ἐπιμιξία, εὖ ποιοῦσα, καὶ ἐς τόδε
μετακοσμεῖ, καὶ ἤδη ἐφέλκεται τοὺς ἐμφρονεστέρους, οὐ πολλοῦ
δὲ οἶμαι χρόνου καὶ ἅπασιν ἐκνικήσει τὸ γὰρ τῆς δόξης
παράλογόν τε καὶ ἔκπληκτον, καὶ αὐτοῖς οἶμαι τοῖς χρωμένοις, 
εἰ μὴ πάμπαν εἶεν ἠλίθιοι, γνώριμόν τέ ἐστι καὶ εὐφώρατον,
καὶ οἶον ἀποσβῆναι ῥᾳδίως. ἐλεεῖσθαι μὲν οὖν μᾶλλον ἢ χαλεπαίνεσθαι
δίκαιοι ἂν εἶεν, ναὶ πλείστης μεταλαχχάνειν συγγνώμης
ἅπαντες ὅσοι δὴ τοῦ ἀληθοῦς ἁμαρτάνουσιν. οὐ γὰρ
δήπου ἑκόντες εἶναι ἀλῶνται καὶ ὀλισθαίνουσιν, ἀλλὰ τοῦ 
ἀγαθοῦ ἐφιέμενοι, ἔπειτα σφαλέντες τῇ κρίσει τολοιπὸν ἔχον-
 ται τῶν δοκηθέντων ἀπρὶξ, ὁποῖα ἄττα ναὶ τύχοιεν ὄντα. τὴν
γε μὴν τῶν θυσιῶν ὠμότητα καὶ κακοδαιμονίαν, οὐκ οἶδα εἰ
οἷόν τε λόγῳ ἀκέσασθαι, εἴτε ἄλσεσιν ἐπιτελοῖντο ὥσπερ ἀμέλει
παρὰ βαρβάροις, εἶτε τοῖς πάλαι νενομισμένοις θεοῖς, ὁποῖα 
αἱ τῶν Ελλήνων ἐθέλουσιν ἁγιστεῖαι. ἐγὼ μὶν γὰρ ἡγοῦμαι 
 
 7. Sunt vero ctiam his patria quaedam instituta: in rei publicae
vero administratione Francoiuin poliliam scquuntur: tantum in iis,
quae ad Dcum pertinent, sentcntia variant. Arhoics cnim quasdam
colunt, et flumiuum lapsus et collcs ct saltus: atque his, taiiquaiu iusta
facientes, equos bovesque aliaque qiianipluiima rcsectis capitibus
iminolant. Porro consuctudo, quam cum Francis liabent, ipsis conducit,
in melius transferens et quodammodo pcrtrahcns cordatiorcs: et
brevi, uti spero, tempore hoc ipsum apud omnes evincet. Opinionis
euim absurditas ct vesania etiam ab ipsis arbitror, qui ea imbuti sunt,
nisi plane stolidi sint, cognoscitur, facileque iis eximi possit. Et sane
commiseratione et venia potius, quam odio digni sunt quotquot a
vero abcrrant. Neque enim volentes crrant ct labiinlur, sed boni ac
recti studiosi; iudicio autcm deeepti conceptas semel opiniones mordicus
tenent, cuiuscumque generis fuerint. Porro sacriGcioram immanitas
ct sinister cultus, non satis scio an verbis curari possint, sive
saltibus et lucis praestetur, ut apud barbaros; sivc iis, qui olim habiti
sunt dii, quales Graecorum religio tenuit. Equidcm ita statuo 

 
 μηδέν τι εἶναι τὸ ἡδόμενον βωμοῖς αἵματι μιαινομένοις, καὶ 
ζώων ὀλέθρῳ βιαιοτάτῳ· εἰ δέ γε ἄρα καὶ ὁτιοῦν τὰ τοιάδε
προσίεσθαι πέφυκεν, ἀγαθὸν μὲν οὐκ ἂν εἴη οὑδὲ ἥμερον, ἄγριον
δέ τι ἴσως καὶ μανιῶδες, ὁποῖον τὸν Δεῖμον ἀναπλάττουσι
 μάτην οἱ ποιηταὶ κὼ τὸν Φόβον, Ἐνυώ τέ τινα, καὶ Ἄτην,
καὶ Ἔριν, ὡς ἂν αὐτοὶ φαῖεν, τὴν ἀμαιμάκετον. προστιθεῖ
δὲ τούτοις, εἰ βούλει, καὶ τὸν παρὰ Πέρσαις καλούμενον Ἀρειμάνην,
καὶ τῶν ἄλλων χθονίων φασμάτων ὁπόσα κακοῦργα 
κὼ μιαιφόνα. ταῦτα μὲν οὖν εἰ καὶ ἴσως ἄν τῳ δοκοῖεν οὐ μάλα
 τῇ ἐπαγγελίᾳ προσήκειν, εἶναι δὲ περιττὰ καὶ ἀλλότρια τῶν
ἐφ’ ἁ ἰέναι ἡμῖν διεσπούδασται, ἀλλ’ ἔμοιγε καὶ λίαν ἀρέσκει
ἅπαντα ἐς μέσον ἄγειν τὰ ἐγνωσμένα, καὶ τὰ μὲν χρηστὰ τῶν
πραγμάτων ἐν ἐπαίνῳ ποιεῖσθαι, τῶν δὲ οὐχὶ τοιῶνδε κατηγορεῖν
ἀναφανδὸν, καὶ τὸ ἀσύμφορον διελέγχειν. εἰ γὰρ μὴ
 τοῦτο ἔχοιεν αἱ ἱστορίαι, ὡς ταύτῃ γε καὶ μᾶλλον χρήσιμοι
τε εἶναι καἰ βιωφελέστατοι, μόνη δὲ ἀφήγησις εἷεν τῶν γεγενμένων
ἁπλῆ τε καὶ ἀνεξέταστος, κινδυνεύσαιεν ἴσως ἂν παρ’ 
ἐνίοις, εἰ μὴ λίαν δεινὸν εἰπεῖν, οὐ πολλῷ εἶναι ἀμείνους τῶν
ἐν γυναικωνίτιδι παρὰ τὴν ταλασίαν ᾀδομένων μυθολογημάτων.
 τούτων μὲν οὖν πέρι ὥςπη ἑκάστῳ φίλον τῇδε οἰέσθω,
ἐμοὶ δὲ ᾗπερ ὁ πρότερος ἐφέρετο λόγος f ταύτῃ ἰτέα. Λεύθακακοῦργα 
 
 nihil iucundi accidere aris sanguine pollutis, et animalibus violentissima
nece affectis. Quidquid vero omnino huiusmodi res appetere
consuevit, bonum quidem non fuerit, neque benignum, sed immane
potius atque insaniae affine, quale Pavorem vaue fingunt poëtae
et Timorem et Enyo quandam et Aten et Erida, ut ipsi dixerint
ἀμαιμάκετον. Adde vero bis, si placet, etiam illum quem
Persae nominant Arimanem, et e terrenis spcctris quaecumque malefica
sunt et sanguinaria. Atqui baec tauietsi cuipiam videri possint
promissioni meae ncquaquain convcnire, sed potius supervacanea atque
ab instituto meo aliena: iuvat tamen me et quidem maguopere,
omnia, quae cognita mihi sunt, in medium proferre, et recta collaudare,
prava aperte damnare, inutilia coargucre. Nisi enim hoc
haberent historiae, ut hac etiam ex parte ct quidem praecipue utiles
humanaeque vitae conducibiles essent; sed sola rerum gestarum narratione
eaque simplici minimeque accurata constarcnt: in periculum
venirent apud nonnullos, ne (nisi boc asperum dictu sit) non multo
meliores censcientur fabulis, quae in coetibus muliebribus in lanificio
decantautur. De his itaque quisque ut velit sentiat; mihi vero 

 
 ρις γὰρ καὶ Βουτιλῖνος ἐπειδὴ τὴν ἀρχὴν κατὰ ‘Pωμαιων ἐπιστρατεύειν 
ὡρμηθήτην, ἐπηρμένω γε ἤστην ἄμφω ταῖς ἐλπίσι
καὶ οἵω οὐκ ἔτι ἐν τῷ καθεστῶτι τρόπῳ βιοτεύειν. Ναρσῆν μὲν
γὰρ τὸν στρατηγὸν οὐδὲ τὴν προσβολὴν ὑποστήσεσθαι ᾤοντο,
ἅπασαν δὲ τὴν Ἰταλίαν οἰκεῖον αὐτοῖς ἔσεσθαι κτῆμα, καί 
πρός γε Σικελίαν καθέξειν θαυμάζειν δὲ ἔφασαν τῶν Γότθων,
 εἰ μάλα οὕτω πεφρίκασιν ἀνδράριον τι θαλαμηπόλον σκιατραφές 
τε καὶ ἁβροδίαιτον, καὶ πόῤρτω τοῦ ἀῤῥενωποῦ τεταγμένον. 
οἱ μὲν δὴ βρενθυόμενοι τῇ τοιαύτη δόξῃ, καὶ ἀγέρωχον
ποιούμενοι τὴν παράταξιν, ἐκ τε Ἀλαμανῶν καὶ Φὸάγγων 
στράτευμα ἐς πέντε καὶ ἑβδομήκοντα χιλιάδας ἀλκίμων ἀνδρῶν 
ἀγείραντες, παρεσκευάζοντο τὰ πολέμια, ὡς αὐτίκα
μάλα ἐς τὴν Ἰταλιαν καὶ δὴ ἐμβαλοῦντες.

η'. Ναρσῆς δὲ ὁ τῶν 'Ρωμαιων στρατηγὸς, εἰ καὶ τάδε ἐς
τὸ ἀκριβὲς οὔπω ἐπέπυστο, ἀλλὰ προμηθείᾳ γε πλείστῃ χρώμενος 
καὶ φθάνειν ἀεὶ τὰς τῶν πολεμίων ἐθέλων ὁρμὰς, αὐτίκα 
τὰ ἐς Τουσκίαν πολίσματα, ὑπὸ τῶν Γότθων ἔτι κατεχόμε-
 να, ἔγνωκε βιαιότατα παραστήσασθαι. οὔτε γὰρ τῇ νίκῃ πέρα
τοῦ μετρίου φρυαττόμενος ἐς ἀπειροκαλίαν ἐπῆρτο, οὔτε, ὅπερ
ἕτερος ἂν ἐπεπόνθει, ἐς ῥᾳστώνην τε καὶ ἡδυπάθειαν μετὰ 
 
 ad ca quae coeperam progrediendum. Leutharis itaque et Butilinus
ubi primum exercitus contra Romanos ducere coeperunt, magna ambo 
spe erecti erant, tanquam non amplius eo in slatu mansuri : Narsem 
enim ne primum quidem impetum sustinere posse credebant;
omnem vero Italiam, una cnm Sicilia, in ipsorum potestatem venturam. 
Mirari vero se Gothos dicebant, si tantopere homuncionem
thalamo et umbratili delitiosaeque vitae assuetum, nihibpie masculum 
et virile prae se ferentem, reformidarent. Hi itaque sua gloria
clati ac fastuosi, validis copiis coactis, exercituque ex Alemannis et
Francis ad duo et septuaginta stienuorum virorum millia collecto,
sese ad bellum instruebant, veluti iamiam Italiam invasuri. 
 8. Narses vero Romanoruni dux tametsi eorum consilia non plane
habebat explorata, maxima tamen utens prudcntia, hostiumque conatus 
semper antevertere cupiens, statim oppida quaedam in Tuscia
quae adhuc in Gothorum potcstate erant, summa vi subigere statuit.
Neque enim vir ille victoria praeter modum insolescens indecenter
efferebatur; neque, quod aliis accidere solet, post labores otio vo- 

 
 πόνους ἐξέκλινεν, ἀλλ᾿ εὐθὺς, ὅπως εἶχεν ὁρμῆς, κινήσας τòν 
στρατὸν ἐπὶ τὴν Κύμην ἐχώρει· πόλισμα δὲ Ἰταλικὸν ἡ Κύμηι
ἐχυρώτατον, καὶ οἶον οὐ ῥᾷστα πολεμίοις ἁλῶναι ἵδρυται μὲν
γὰρ ἐπὶ λόφῳ τινὶ δυσπροσόδῳ τε καὶ ἀνάντει· ἔστι δὲ καὶ ἐν
 περιωπἧ̣ τοῦ πελάγους τοῦ Τυρσηνικοῦ. ἐπὶ γὰρ τῇ ἀκτῇ ὁ λόφος
ἀνέχει, ὡς καὶ ἀμφ᾿ αὐτὸν δήπου τὸν πρόποδα ῥοχθεῖν τε καὶ
περικλᾶσθαι τὸ ῥόθιον, ἄνω δὲ ἔρυμα περιβέβληται, πύργοις 
τε καὶ ἐπάλξεσι καρτερώτατα ἐξειργασμένον. Τωτίλᾳ τε 
καὶ Τεΐᾳ τοῖς βασιλεῦσι πρότερον τῶν Γότθων γεγενημένοις,
 ὁπόσα ἐπίτιμά τε ἦν καὶ ἀξιάγαστα τῶν κτημάτων, ἐν τῷ-
δὲ τῷ φρουρίῳ, ὡς βέβαιον ὂν, ἐφυλάττετο. ἐνταῦθα δὲ οὖν ὁ
Ναρσῆς ἀφικόμενος, περὶ πλείστου ἐποιεῖτο ἑλεῖν τε ὡς τάχιστα
τὸ χώριον καὶ τῶν χρημάτων κρατῆσαι, ὡς μήτε οἱ Γότθοι
ὁρμητήριον ἀσφαλὲς ἔχοιεν, αὐτῷ τε τὰ τῆς νίχης τελεώτατα ἐς
 ὅ, τιμάλιστα ἐξειργασθειη. Ἀλιγ́ερνοςγὰρ ὁ Τεΐα νεώτατος ἀδελφὸς 
τοῦ ἡγεμόνος τῶν Γότθων γεγενημένου, ἔνδον γε ἦν τοῦ
περιβόλου, καὶ στράτευμα, ὁπόσον οἷόν τε ἦν, ἀμφ᾿ αὐτὸν ἀγείρας, 
οὐδέν τι εἰρηναῖον ἐβουλεύετο· καὶ ὅτι μὲν Τεΐας ἐν τῷ
πολέμῳ ἀνῄρητο, καὶ τὰ τῶν Γότθων πράγματα ἐκεκμήκει τε
 καὶ διελέλυτο, ἤδη που ἐς τὸ ἀκριβὲς ἠκηκόει, ὁ δὲ οὐδ᾿ ὣς 
ἀνίει, οὐδὲ τὴν ξυνενεχθεῖσαν ἐδείμαινε τύχην, ἀλλὰ τῷ τε 
 
 luptatique se tradebat; sed confestim moto exercitu ad Cumas processit. 
Est vero id oppidum Italicum munitissimum, neque facile expugnatu. 
Situm enim est in arduo quodam et difficilem aditum habente 
colle, et veluti specula maris Tyrrheni. Imminet enim littori 
collis, ita ut ad eius pedem fluctus maris illisi frangantur; editiore 
loco vallo cinctum est, turribusque et propugnaculis validissiniae 
structurae. In hoc itaque munitissimo tutissimoque oppido Totilas 
et Teias priores Gothorum reges quicquid ipsis erat preciosarum 
atque admirandarum rerum repositum habebant. Quo simulac
Narses venisset, summa vi contendit, ut quam citissime et oppido et
pecuniis potiretur, ne Gothis tuta belli sedes, unde Italiam excursionibus 
infestarent, relinqueretur, eoque oppido expugnato plena
absolutaque victoria efficeretur. Aligeruus enim minimus natu frater
Teiae, qui Gotlioium dux fuerat, intra oppidum erat et collecto
non exiguo exercitu nihil pacificum animo agitabat, tum quod Teias
in bello caesus esset, tum quod Gothorum res labefactatas dissipatasquc 
plane intellexisset. Nequaquam itaque animum despondebat,
neque adversae fortunae ictus pertimescebat, sed et loci situs et re- 

 
 χώρῳ πίσυνος καἰ τῇ τῶν ἀναγκαίων εὐποὸιᾴ, θρασύς τε ἦν
ἔτι καὶ ὑψαύχην καὶ οἶος ἀμύνεσθαι, ἤν τις ἐπίοι.

θ'. Εὖθύς δὴ οὖν ὁ Ναρσῆς ἐγκελευσάμενος προσῆγε τὸν
στρατόν. οἱ δὲ σὺν πολλῷ πόνῳ ἐς τὸ γεώλοφον ἀναβάντες, καὶ
τῷ φρουρίῳ πελάσαντες, αὐτίκα τοῖς δορατίοις ἠκόντιζον τῶν 
ἐν ταῖς ἐπάλξεσι φαινομένων, καὶ τὰ τόξα ἐπήχουν θαμὰ τῶν
βελῶν ἀναπεμπομένων, σφενδόναι τε ἐφέροντο μετάρσιοι, καὶ
μηχανήματα ὁπόσα πρὸς τειχομαχίαν ἀνεῖται, ἅπαντα ἐκινεῖ-
 τὸ. οἱ δὲ ἀμφὶ τὸν Ἀλίγ́ερνον ἀνὰ τὰ μεταπύργια τοῦ τείχους
ξυνειλεγμένοι, οὐ σχολαίτερον ἀντακοντίζοντές τε καὶ ἀντιτοξεύοντες 
διεμάχοντο, λίθους τε ἐκ χειρῶν μεγάλους ἐπαφιέντες,
καὶ φιτροὺς καὶ πελέκεις, καὶ ὅπερ ἂν οὐ πόῤῥω τῆς χρείας
ἐδόκει, μηχαναῖς τε ἐχρῶντο καὶ ἀμυντηρίοις, καὶ οὐδὲν ὅ,
τι παρεῖτο. τά γε μὴν Ἀλιγέρνου τοξεύματα καὶ μάλα τοῖς
'Ρωμαιοις ἀρίδηλα ἦν. ῥοίζῳ τε γὰρ πολλῷ καὶ ταχυτῇτι οὐ 
σταθμητῇ τὰ ἐκείνου ἐφέρετο βέλη· ὡς εἴπερ καὶ ἐς λίθον τινὰ
ἐμπέσοιεν, ἢ ἕτερόν τι σκληρὸν καὶ ἀτέραμνον, διαῤῥήγνυσθαι
ἅπαν τῇ βίᾳ τῆς ῥύμης. Παλλάδιον γοῦν ἐκεῖνον (ἦν δὲ οὐ τῶν
 ἐῤῥᾳθυμηέων παρὰ τῷ Ναρσῇ ὁ Παλλάδιος, ἀλλὰ στρατεύ-
ματός τε ἡγεῖτο 'Ρωμαϊκοῦ, καὶ ἐν τοῖς μεγίστοις ταξιάρχοις 
 
 rum necessariarum affluentia eius confidentiam arrogantiamque ita
augεbat, ut facile hostiles insultus se repulsurum speraret. 
 9. Statim itaque Narses suos adhortatus, exercitum oppido admovit. 
Illi vero cum in cditiorem collem maximo labore conscendissent, 
et propugnaculo appropinquassent, iacula in eos qui ad pinnas
murorum consistebant torquebant, et arcus assidua sagittarum remissione 
clangebant, fundac in altum excutiebautur, et machinae quotquot 
oppugnationi murorum inserviunt, omnes admovebantur. Aligerni 
vero milites e muris ad intermedia turrium spatia collecti, nihilo 
segnius iacula telaque retorquentes propugnabant, saxa ingentia
manibus in subeuntes mittebant, et truncos et secures et quidquid
opportunum usui videbatur; machinis itidem utebantur instrumentisque 
propulsandac hostili violentiae idoneis, nihilque omnino omittebatur. 
Tela vero quae Aligorni ipsius manibus emittebantur, Romani
prae aliorum telis facile cognoscebant. Magno enim stridore et velocitate 
immani illius sagittae deferebantur, adeo ut in saxum aliquod
autaliud quiddam durum fractuque difficile delatae, totum illud impetus 
violentia perfringerent. Palladium itaque illum (erat autem is
non vulgari apud Narsetem loco, sed et Romani exercitus ductor
erat, et e praecipuis cohortium pracfectis,) illuni, inquam, conspi- 

 
 ἐτέλει,) ἰδὼν γοῦν Ἀλίγερνος αὐτὸν, σιδήρῳ τε τεθωρακισμένον, 
νὼ φρονήματι ξὺν πολλῷ τῷ τείχει ἐπιφερόμενον, ἀφίησι βέλος
λος αὐτῷ ἐκ τοῦ μετεώρου, καὶ αὐτίκα διεπερονησεν τον ανδρα
διαμπὰξ αὐτῷ θώρακι καὶ ἀσπίδι· οὕτω δή τι δυνάμει
 τε τῶν πολλῶν περιῆν, καὶ καρτεραὶ αὐτῷ ἐρύσαι τόξον
αἱ χεῖρες· πολλαῖς μὶν οὖν καὶ ἐφεξῆς ἡμέραις οἱ τοιοίδε ἀκροβολισμοὶ
ἐγίγνοντο, καὶ οὐδὲν οὐδὲν ὁποτέροις προὐχώρει τῶν
ἐλπισθέντων τοῖς τε γὰρ Ῥωμαίοις αἰσχρὸν ἐδόκει ἡ ἀναχώρησις
πρὶν παραστήσασθαι τὸ χωρίον, καὶ οἱ Γότθοι ἔνδηλοι 
 ἠσαν ὡς οὐδέν τι μᾶλλον ἐνδωσείοντες τῇ πολιορκάᾳ.

ι΄. Ναρσῆς δὴ οὖν ὁ στρατηγὸς ἤσχαλλέ τε ἄγαν καὶ ἐχαλέπαινεν,
εἰ χρόνος τοῖς Ῥωμαίοις πολὺς ἐν ἐλαχίστῳ πολιχνίῳ
τετρίψεται. ἀλύοντι δέ οἱ καὶ ἕκαστα γνωματεύοντι, ἔδοξεν χρῆναι
ἀποπειρᾶσθαι τοῦ φρουρίου ἀμηγέπη τρόπῳ τοιῷδε. ἐν τῷ
 πρὸς ἥλιον ἀνίσχοντα τοῦ λόφου τετραμμένῳ ἀγκῶνι ἄντρον τι
ὕπεστιν ἀμφηρεφές τε καὶ γλαφυρώτατον, ὡς ἄδυτά τε ἔχειν αὐτόματα
καὶ κῦτος εὐρὺ καὶ βαραθρῶδες· ἐνταῦθα δὴ πάλαι φασὶ
τὴν Σίβυλλαν τὴν πάνυ, τὴν Ἰταλὴν, ἐνδιαιτωμένην, φοιβόληπτόν
τε εἶναι καὶ ἔνθουν, καὶ προαγορεύειν τὰ ἐσόμενα τοῖς πυνθανομένοις. 
 λέγεται δέ ποτε καὶ Αἰνείαν τὸν Ἀγχίσου 
 
 catus Aligernus ferrea lorica indutum, magnaque confidentia muro
imminentem, sagittam in eum ex edito torquct, qua statim totum
horuinem per scutum et loricam traiecit: tantopcre viribus alios superabat,
validaeque ei erant ad torquendum arcum manus. Multis
itaque deinceps diebus eiuscemodi velitationes sunt habitae, neutrisque
ex animi sententia res procedebant. Nam et Romanis turpe
videbatur si infecta rencque redacto in potcstatem oppido recederent,
et Gothi apertesatis videbantur obsidione ad deditionem non venturi. 
 10. Narses itaque indigne molestissimeque ferebat, si Romanis
longius tempus in perquam exigui oppidi expugnatione esset terendum.
Fluctuanti itaque ipsi singulaque perpendenti visum taudem
est propugnaculi expugnationem hoc pacto tentare. Ad orientalem
collis flexum antrum quoddam suberat omni ex parte tcctum valdeque
cavum, adeo ut adyta quaedam nativa haberet et sinum ingentem
ac profundum instar barathri. In hac aiunt habitassc olim Italicam
Sibyllam numine afflatam, divinam, et sciscitautibus futura 

 
 κόμενον ἅπαντα οἱ τὴν Σίβυλλαν φάναι τὰ ὕστερον ξυνενεχθέντα. 
ὑπὲρ ταύτην δὴ οὖν τὴν σπήλυγγα μέρος τι τοῦ περιβόλου 
ἐρήρειστο καὶ ἐφειστήκει. Ναρσῆς δὲ τοῦτο ἐπιφρασάμενος 
πρὸς αὐτοῦ εἶναι ᾠήθη, καὶ οὖν αὐτίκα ἄνδρας ὡς πλείστους 
ὑπὸ τὰ κοῖλα ἐμβαλὼν τοῦ σπηλαίου, ὄργανα φέροντας 
λιθoτόμα καὶ τειχωὸυχα, ἐξεκόλαπτεν ἠρέμα καὶ διέτεμεν τοῦ
ἄντρου τὸν ὄροφον, ἔνθα τὸ ἔρυμα ἥδραστο, καὶ ἐς τοσοῦτον
ἐξέκοπτεν καὶ διεκάθαιρεν τὴν βάσιν τῆς oἰκοδομίας, ἐς ὅσον
 ἤδη τὴν ἀρχὴν τοῦ θεμελίου ἀπογυμνοῦσθαι. τότε δὲ ξύλα
ὄρθια ἐν κώμῳ ὑπεστήριζε, ταύτῃ τε ἀνεῖχεν ἅπαν τὸ ἄχθος 
 του τείχους, ὡς μὴ ὑπορρέοι κατὰ βραχὺ καὶ διαλύοιτο ἡ
ἁρμονία, συναίσθησις τε τοῦ ὁρωμένου ταχεῖα γίγνοιτο τοῖς
Γοτθοις. ἦ γὰρ ἂν κατ᾿ ἀρχὰς εὐθὺς ἐπιβοηθοῦντες, καὶ τὸ
πεπονθὸς ἀκεσάμενοι, διεφύλαττον τολοιπὸν βεβαιότατα· ἵνα
δὲ μὴ πάμπαν τὰ ποιούμενα ἐπιγνοῖεν, μηδὲ τοῦ πατάγου τῆς 
λατομίας ἐπαΐοιεν, τότε δὴ ἐς ὅτι μάλιστα ἐπεφέροντο ἄνωθεν
Τῷ τείχει ὁ τῶν 'Ρωμαιων στρατὸς, ἀλαλάζοντες καὶ ἐπικροτοῦντες· 
θόρυβός τε ἦν πέρα τοῦ ἀναγκαίου πολὺς καὶ ταραχώδης 
ἡ πολιορκία ἐπεὶ δὲ ἅπαν ἤδη τὸ τεῖχος ὁπόσον τῷ ἄντρῳ 
παρπέτατο, ἐκκρεμὲς τε ἦν καὶ μετέωρον, καὶ μονοις 
ἐπεβεβήκει τοῖς ξύλοις, ἃ δὴ ὀρθοστάδην ἐτύγχανον ἐρηρει- 
 
 praedicere. Aiunt vero etiam Aeneam Anchisae filium cum eo venisset, 
Sibyllam ei omnia quae deiuceps acciderunt dixisse. Super
hanc itaque speluncam pars quaedam moenium incumbcbat atque
innitebatur. Quod cum animadvertisset Narses, pro se facere censuit, 
immissisque statim in illas antri concavitates viris quamplurimis 
adferentibus secum instrumenta exscindendis saxis et suffodiendis 
muris idonea, excavavit paulatim atque excidit antri convexum,
qua parte propugnaculum ei innitebatur; eoque tandem exscindendo
et abradendo basim aedificii proccssit, ut iam initium fundamenti
nudarctur. Tum erecta in ordinem tigna substituit, quae totum muri
pondus sustcntarent, ne paulatim resoluta compages corrueret, et
Gothi quid ageretur statim cognoscerent. Nam alioqui statim initio
occurrentes, reparataque iactura firmissimc deinceps sua custodissent. 
Ne itaque omnino quae agebantur eis innotescerent, neve fragor 
caesorum saxorum exaudiretur, tum utique Romanus exercitus
summa vi in editiorem murum impetum faciebat, magnis clamoribus
et armorum complosionibus excitatis. Tumultus itaque erat ultra
quam par erat magnus et turbulenta obsidio. Cum vero iam murus 
qua erat in antri longitudinem porrectus totus suffossus et e sublimi 
pendulus esset, et tantum tignis firmiter in altum erectis sus- 

 
 σμένα, τότε δὴ φυλλάδα νήσαντες, καὶ ὁ, τι τῆς ὕλης ταχυδαές 
τε καὶ αὖον, καἰ εἶτα ὑποθέντες πῦρ τε ἐναύσαντες ἐκτὸς
ἀπεχώρουν. οὐκ ἐς μακρὰν δὲ τῆς φλογὸς ἀρθείσης, τὰ 
μὲν στηρίγματα εὐθὺς ἀνθρακούμενα κατεθραύετο, καὶ πρὸς
 τὴν ἀντίθεσιν ἐνεδίδου· τοῦ δὲ ἐρύματος ὁπόσον ἐπ’
ᾖωρεῖτο, ὑφίζανεν ἀθρόον καὶ κατωλίσθαινεν τῇ κενότητι, πύργοι
τε οἱ ἐνθένδε καὶ προμαχεῶνες ἔξαπιναίως ἀποῤῥαγέντες
τῶν ἄλλων, ἐς τὸ πρανὲς ἔξεκυλίσθησαν· τε πύλη ἡ τῷδε
τῷ μέρει προσαραρυῖα, ξυνεκέκλειστο μὲν εὖ μάλα βεβαιότατα,
 ὡς δὴ πολεμίων παρόντων, καὶ τὰ κλεῖθρα ὑπὸ τῶν φυλάκων 
κατείχετο, ἡ δὲ αὐτοῖς μοχλοῖς τε καὶ βαλανάγραις ἐκτιναχθεῖσα,
ἐς τὴν ἠΐονα τὰς σπιλάδας ἐρήριπτο, ἅμα τε ἅπαντα
τὰ ξυμπεπηγότα ἔτι ἐκλύζετο, σταθμοὶ καὶ γεῖσον καὶ ὑπερθύριον
καὶ οἱ θαιροὶ τῷ οὐδῷ ἐνηρμοσμένοι· τούτων δὲ
 γεγενημένων, τοῖς Ῥωμαίοις ῥᾳδίως τολοιπὸν εἰσιτητέα εἶναι
ἐδόκει ἀνὰ τὸ πόλισμα, καὶ περιοπτέα τῶν πολεμίων, ἡμάρτανον
δὲ καὶ ὣς τῆς ἐλπίδος. σήραγγές τε γάρ τινες καὶ ἀποῤῥῶγες
τοῦ τε λόφου καὶ τῶν ἔνδοθεν περιαυλισμάτων ἔπι μέγα
ἐκτεινόμεναι, κρημνῶδες ἀτεχνῶς καὶ δυσέμβολον οὐχ ἧσσον 
 ἀπεδείκνυσαν τὸ χώριον. καὶ Ναρσῆς μὲν θαρσαλεώτερον τῷ 
 
 tentaretur, tum strue foliorura aridorum et quicquid alterius siccae
quaequc facile accendi posset matcriae ad manum erat, tiguis subiecta,
igneque immisso, spelunca excesserunt. Neque multo post a
ilamma cxcitata, sustentacula illa statim perusta conflagrarunt, ponderique
cesserunt; propugnaculi vero quidquid sublime ac pendulum
tignis illis sustentatum fuerat, eo vacuum subsedit ct corruit; turres
vero minoraquc propugnacula, quae ibidem crant, repente ab aliis
avulsae, in pracceps ruebant; porta ipsa in hac regione murorum
sita, validissime, utpote praesentibus hostibus, clausa tenebatur, et
claves a custodibus asscrvabantur; tota vero ista una cum suis vectibus
et repagulis excussa in littus et saxa maritima est collapsa, simulque
omnia quae illi adhaerebant abrepta sunt, antepagmenta videlicet
et superliminare et cardines liminares ei coaptati. His peractis,
facilis dcinceps Romanis in oppidum ingressus videbatur, et hostis
contemnendus. Sed et hic spe sua sunt frustrati. Hiatus enim
quidam et abrupta locorum tam in ipso colle quam in ambitu interiore
in longum protensa, arduum revera nibiloque ininus quam antea accensu
difficile oppidum reddebant. Narses iterato summis viribus in 

 
 φρουρίῳ αὖθις προσέβαλλεν, ὡς καὶ αὐτοβοεὶ ἅπαν ἀναρπασόμενος·
τῶν δὲ Γότθων ἐνταῦθα ξυνειλεγμένων καὶ παντὶ σθένει
ἀμυνομένων, ἀπεκρούετο καὶ οὐδέν τι μᾶλλον εἶχεν ἀνύτειν.

ια'. Ἐπεὶ δὲ πολέμῳ τε καὶ ἐπιδρομαῖς ἑλεῖν δήπου τὸ χωρίον
ἀδύνατα ἦν, ἔγνω μὴ ἁπάσῃ τῇ στρατιᾷ ἐν τοῖσδε διαπονεῖσθαι, 
ἀλλ’ ἐς Φλωρέντειαν καὶ Κεντουκέλλας καἰ ἄλλα ἄττα
πολίσματα τῆς Τουσκίας χώρας εὐθὺς ἀφικέσθαι, ἅπαντά τε
τὰ τῇδε καταστησάμενος προτερῆσαι τὴν ἐπήλυσιν τῶν πολεμίων.
ἤδη γὰρ αὐτῷ Λεύθαρις καὶ Βουτιλῖνος καὶ τὰ Φράγ-
 γων δὲ καὶ Ἀλαμανῶν στρατεύματα εἴσω τοῦ Πάδου ποταμοῦ 
ἠγγέλλοντο παρεῖναι, ὦν δὴ ἕνεκα κινήσας ὡς τάχιστα
τὸ πλεῖστον τοῦ στρατοῦ ἐπὶ ταύτην ἐχώρει. ἐπεὶ δὲ Φιλίμουθ
ὁ τῶν ξυνεπομένων Ἐρούλων στρατηγὸς οὐ πολλαῖς πρότερον
ἡμέραις νόσῳ ἁλοὺς ἐτεθνήκει, ἔδει δὲ ἄρα αὐτοὺς ὑπ’ ἰδίῳ
τινὶ τάττεσθαι ἡγεμόνι, αὐτίκα ὅ γε Φούλκαριν αὐτοῖς τὸν 
ὁμόφυλον ἐπιστήσας, τὸν Φανιθέου ἀδελφιδοῦν, ἐκέλευσεν
ἅμα Ἰωάννη τῷ Βιταλιανοῦ, καὶ πρός γε Βαλεριανῷ καὶ
Ἀρταβάνῃ, καὶ μὲν δὴ καὶ ἄλλοις στρατηγοῖς καὶ ταξιάρχοις,
ξὺν τῷ πλείονι καὶ ἀλκιμωτάτῳ στρατῷ, τὰς Ἄλπεις τὸ ὄρος
περιελθόντας, ὃ δὴ ἐν μέσῳ Τουσκίας τε τῆς χώρας, καὶ Αἰμιλείας 
ἀνέχει, ἀμφὶ τὸν Πάδον ἱκέσθαι τὸν ποταμὸν, αὐτοῦ τε 
 
 oppidum impetum facit, perindc ac iamiam totum direpturus; Gothis
vero ea ex parte conglobatis omnibusque viribus murum tuentibus,
repellitur, neque quicquam opcrac pretii effecit. 
 11. Tum Narses, cum neque bello ncque vi ulla oppidum capi posset,
statuitnon universumexercitum in laboriosa hac obsidionc detincre, sed
Florentiam et Centumcellas et alia quaedam Tusciac oppida statim se
transferrc, rcbusque omnibus ibi constitutis hostium adventum antevertere.
Nuntiabatur enim Leutharim et Butilinum et Francorum Alemannorumque
copias intra Padum veuisse: qua de causa quanta potuit celeritate,
maximam exercitus partem eo ductabat. Cum vero Philimuth
sequentium se Erulorum dux paucis ante diebus morbo correptus
obiisset, ac necesse esset, ut proprio alicui suaeque nalionis duci
subessent; cum Fulcarim statim ipsis contribulcm Phanithei nepotem
raefecisset, iussit ut una cum Ioanne Vitaliaui filio, et praeterea Vaeriano
et Artabane, aliisque praefectis et ducibus, cumque maiore et
validissima exercitus parte, Alpium iugo, quod inter Tusciam et 

 
 στρατοπεδευσαμένους, καὶ τὰ ἐρυμνὰ τῶν χωρίων προκαταλαβόντας 
ἀποκρούεσθαι καὶ ἀναστέλλειν τὰς τῶν πολεμίων ἐφόδους.
δοὺς. καὶ εἰμὲν ἀπώσασθαι αὐτοὺς τελεώτατα δυνηθεῖεν, χάριν 
ῥὶν εἰδέναι τῇ τύχῃ, εἰ δέ γε βιαζόμενοι τῷ πλήθει οἶοί τε
 οὐκ εἰεν, ἀλλὰ σχολαιτέραν αὐτοῖς ποιήσασθαι τὴν πορείαν,
καὶ οὐ μάλα θαρσαλέους ἀνὰ τὰ πρόσω φοιτᾷν μεθιέναι, δεδίττεσθαι
δὲ αὐτοὺς ἐς τὰ μάλιστα καὶ εἴργειν ὡς ποῤῥωτάτω,
ἕως αὐτὸς τὰ ἐν Ποσίν ἅπαντα ᾖ βούλοιτο διαθείη. οἱ μὲν οὖν
κατὰ ταῦτα ἐχώρουν, κατέλιπεν δὲ καὶ ἐν Κύμη δύναμιν ἀξιόχρεων·
 ὅπως δὴ προσκαθεδούμενοι, καὶ ἔνδον τοὺς
ἐγκατείργοντες, χρονίᾳ γοῦν αὐτοὺς παραστήσοιντο πολιορκίᾳ.
καὶ οἱ μὲν, χαράκωμα περιεβάλλοντό τε, καὶ τὰς ἐξόδους ἐφύλαττον,
εἴπου τινὰ ἕλοιεν ἐπὶ χιλὸν ἰόντα. ᾤοντο γὰρ αὐτοῖς 
ἤδη που ἐς ἐνιαυτὸν πολιορκουμένοις, ἅπαντα ἐξαναλῶσθαι
 τὰ ἐπιτήδεια Ναρσῆς δὲ ταῖς πόλεσι προσβαλὼν ἀκονιτὶ τὰς
πλείστας προσηγάγετο. Φλωρέντιοι μὲν γὰρ ὑπαντιάσαντες
καὶ τὰ πιστὰ κομισάμενοι, ὡς οὐδὲν ἄχαρι πείσονται, σφᾶς
τε αὐτοὺς ἐθελονταὶ καὶ τὰ οἰμῶ παρέδοσαν. Κεντουκελλαῖοι
δὲ ὅμοια ἔπρασσον. Βουλοτεῤῥαῖοι δὲ οὐκ ἄλλως, οὕ- 
 
 Aemiliam prominet, circumito, circa Padum flumen se reciperet, ibique
fixis castris, munitioribusque locis praeoccupatis, hostium insultus
propulsaret et rcprimeret; et si eos penitus profligare posset,
gratiam haberet fortunae; si vero multitudine pressus non posset,
moram tamen eorum expeditioni iniicerct, efficeretque, ne audacter
intrepideque progredcreutur; sed metu eis maximo incusso,
posset longissime arceret, donec ipse omnia quae opus erat ex animi
sententia disposuisset. Hi itaque quo ipsis mandatum erat concesserunt.
Ad Cumas vero copias non exiguas reliquit, ut locis omnibus
circumquaque insessis, hosteque intra urbem clauso, diuturna
obsidione premerent. Atque hi quidem vallo in orbem ducto, exitus
observabant, sicubi aliquem capere possent pabulatum euntem.
enim ipsis iam fere per annum obsessis omnia absumta esse.
Narses vero oppida adorsus, pleraque citra laborem in suam potestatem
redegit. Florentini enim obviam progressi, fideque accepta
nibil sese hostile passuros, sponte se suaque omnia dediderunt.
Idem fecerunt Centumcellae, neque aliter Volaterrae, ita vero etiam 

 
 τω δὲ καὶ Λουναῖοι, νᾶι μὲν δὴ καὶ Πισαῖοι. ὧδέ πω
Ι. Ι. 26 ἄρα αὐτῷ ἐξ οὐρίας ἅπαντα ἔθει, καὶ, ὁδῷ ἰὼν τὰ ἐν ποσὶν
εχειρουτο.

ιβ΄. Μόνοι δὲ οἱ ἐν Λούκᾳ τῇ πόλει διαμέλλειν ἐπειρῶντο,
καὶ ἥκιστα ἐφιέναι, καίτοι πρότερον ἐτύγχανον οἵδε ξυνθήκας 
θέμενοι πρὸς Ναρσῆν, ὁμήρους τε παρασχόντες, καὶ ἐπομοσάμενοι,
ὡς εἴγε τριάκοντα παραδράμοιεν ἡμέραι, καὶ μή
τις αὐτοῖς μεταξὺ παραγένοιτο ξυμμαχία, ὁπόση οἴα τε εἶναι
ἀμύνασθαι, καὶ ἐς πόλεμον ἐμφανῆ, οὐκ ἐκ πύργων τε καἰ
περιβόλων ἀλλὰ συστάδην παρατάξασθαι· εἰ μὴ ταῦτα οὕτω 
ξυνενεχθεῖεν, ἠ μὴν αὐτίκα τὴν πόλιν ἐγχειριεῖν καὶ παραδώσειν.
ᾤοντο γὰρ οὐκ ἐς μακρὰν παρέσεσθαι τοὺς φράγγους
καὶ ἐπαρήξειν. τούτοις δὲ πίσυνοι τὰς τοιάσδε ἐπεποίηντο ξυνθήκας.
ἀλλὰ τότε ἡ μὲν κυρία παρῳχήκει, οἱ δὲ οὔπω παρῆσαν,
τοῖς δὲ καὶ ὣς βουλομένοις ἦν περιορᾷν ἀμέλει καὶ ἀναί- 
 νεσθαι τὰ ξυγκείμενα. Ναρσῆς μὲν οὖν ἔξαπατηθεὶς,
εἰκὸς, ἐχαλέπαινε, καὶ ἐς τειχομαχίαν παρεσκευάζετο. ἐνίοις
δὲ τῶν ἀμφ’ αὐτὸν καί χρῆναι ἐδόκει τοὺς ὁμήρους ἅπαντας
διαφθαρῆναι, ὡς ἂν οἱ ἐν τῷ ἄστει ἀνιαθεῖεν, καὶ ταύτῃ ποινὰς
ὑφέξοιεν τῆς ἀπιστίας. ὁ δὲ στρατηγὸς, γνώμη γὰρ ἅπαν- 
 
 Lunaei, quin et ipsi Pisani: adeo ei omnia prospere succedebant
et ex itinere cuncta subigebat. 
 12. Soli Lucenses moram trahere tentabant, neque sese dedere,
lametsi antea hi cum Narsete pacti erant, obsidibus datis et iureiurando
praestito, quod si triginta dies praeterlaberentur,
auxilia ipsis venirent sustinendae obsidioni belloque apcrto gerendo
idonea, ad non ex turribus et muris sed statario praelio pugnandum,
confestim urbem seque dederent. Sperabant enim Francos brevi
ipsis auxilio venturos. Hac enim fiducia freti, cum Narsete pacti
erant. Caeterum cum iam statum tempus esset elapsum, neque ulla
auxilia comparerent, neque sic tamen conventis pactisque
censuerunt. Narses itaque illusus, moleste id, ut par erat, ferens
ad murorum oppugnationem se comparabat. Nonnulli vero ex suis
interficiendos esse obsides censebant, utque ita oppidani
confecti perfidiae suae poenas luerent. Sed Narses prudenter omnia 

 
 τὰ ἔπρασσεν, καὶ οὐ λίαν τῇ ὀργῇ ξυνεχώρει, οὐκ ἐς τόδε ὠμότητος 
ᾔει, ὡς ἀποκτεῖναι τοὺς μηδὲν ὅ, τι ἠδικηκότας, ἀνθ᾿
ὧν ἕτεροι ἐπλημμέλουν, δόλον δὲ ὅμως τοιόνδε τινὰ ἐμηχανήσατο.
παρῆγε γὰρ ἐς μέσον αὐτοὺς ἐναλλάγδην μὲν τὼ χεῖρε
 ὑπὸ τὴν ἰξὺν περιεσφιγμένους, κάτω δὲ τὸ κάρα ἐπινενευκότας,
ἐπεδείκνυέν τε τοῖς ὁμοφυλοις, οὕτω πως οἰκτρότατα
καὶ καὶ ἠπείλει θᾶττον αὐτοὺς ἀναιρήσειν, εἰ μὴ τάχιστα
φθάσαιεν ἐκεῖνοι διαπραξάμενοι τὰ ὁπόσα ἐτύγχανον ὡμολογηκότες.
ξύλα δὲ αὐτοῖς βρ·αχέα ἐκ τοῦ μεταφρένου ἰπὶ τοὺς
 τένοντας ὑπεβέβληντο, ῥάκεσι πως κεκαλυμμένα, ὡς μὴ διορῷεν
χαἰ πόρρωθεν οἱ πολέμιοι. ἐπεὶ δὲ οὐκ ἐπείθοντο, αὐτίκα
ἐκέλευε Ὀῆθεν στοιχηδὸν ἅπαντας καρατομεῖσθαι, κὼ οἱ
δορυφόροι σπασάμενοι τὰ ξίφη βιαιότατα, ἔπαιόν τε καὶ ἐπεφέροντο,
ὡς δὴ τοὺς αὐχένας ἀποτεμοῦντες· ἡ δὲ πληγὴ τοῖς
 ξύλοις ἐγχρίπτουσα, οὐδέν τι αὐτοὺς μᾶλλον ἐσίνετο, κατέπιπτον
δὲ ὅμως πρηνεῖς ἐκεῖνοι, προστεταγμένον αὐτοῖς, ἤσπαιρόν
τε ἐθελούσιοι, καὶ ἰλυσπῶντο, ὑποκρινόμενοι τὸ διολωλέναι.
ἰδόντες δὲ οἱ ἐν τῷ ἄστει, καὶ τῷ διεστάναι ὡς πλεῖστον
οὐ τὰ ἀληθῆ διασκοποῦντες ἀλλ’ ἢ τὰ φαινόμενα, ὠλοφύροντό
 τε ἀθρόον, καὶ ξυμφορὰν ἐποιοῦντο τὰ γεγενημένα. 
 
 gerebat, neque ita se ira abripi patiebatur, ut crudeliter eos, qui
nihil plane deliquerant, ob aliorum delictum necaret. Huiusmodi vero
astum excogitavit. Adduxit enim eos in medium manibus complicatim
ad lumbos revinctis, capitibus deorsum deorsum; atque ita
eos oppidanis miserando in statu constitutos ostendebat, comminatus
iamiam illos obtruncatum iri, nisi confestim quaecumque pacti erant
praestarent. Ligna vero quaedam brevia ex interscapilio ad tendines
suppacta erant, pannis obtecta, ne hostes eminus dolum prospicere
possent. Cum itaque non parerent oppidani, neque vellent
pacta pracstare, statim ex ordine omnes obtruncari iussit. Lictores
itaque strictis eusibus, maxima vi ferierunt, tanquam colla praecisuri.
Ictus vero lignis impactus eos illaesos reliquit; proni nihilominus,
ut ipsis imperatum erat, in terram prolapsi, sua palpitabant
seque vibrabant, simulantes se iam mortuos. Quod cum
vidissent oppidani, et ob magnam loci distantiam rem ipsam animadvertere
non posaent, sed tantum in speciem apparentia, confestim
stim ad luctum eiulatumque tanquam gravissimo malo accepto sese
converterunt. Erant enim viri illi obsides non ex multis et obscuri, 

 
 γὰρ οἱ ἄνδρες ὀμηρεύoντες οὐ τῶν πολλῶν τε καὶ ἀγεννῶν,
ἀλλ᾿ ἐπίσημοι ἐν τοῖς μάλιστα, καὶ εὐπατρίδαι. ὡς δὴ οὖν
τοιούτων αὐτοὺς ἀποστερεῖσθαι οἰομένους, κωκυτὸς ἐπεῖχε μυρίος, 
οἰμωγαὶ τε ἠκούοντο θαμιναὶ, καὶ φθέγμα θρηνῶδες
καὶ διωλύγιον, γύναια δὲ πολλὰ διαπληπιζόμενα καὶ τὰς ἐφεστρίδας 
περιῤῥηγνύντα, ἀνὰ τοὺς προμαχεῶνας ἐφοίτων,
τυχὸν μὲν μητέρες οὖσαι τῶν ἀπολωλέναι δοκούντων, τυχὸν
δὲ ἐπίκληροι, τυχὸν δὲ ἄλλῳ ὁτῳοῦν τρόπῳ μέλον αὐταῖς. καὶ
 τῷ Ναρσῇ ἅπαντες ἀναφανδὸν ἐλοιδοροῦντο, ἀλαζόνα τε
ἀποκαλοῦντες καὶ ἀτάσθαλον, καὶ ἔργῳ μὲν αὐτὸν εἶναι λέγοντες 
βίαιόν τε καὶ μιαιφόνον, τὴν δὲ τοῦ εὐσεβεῖν ἀεὶ καὶ
τὸ θεῖον θεραπεύειν δόξαν ἄλλως αὐτῷ κεκομψεῦσθαι.

ιγ΄. Ταῦτα δὲ αὐτῶν ἐπιβοώντων, ,,ἆρα οὖν οὐχ ὑμεῖς’’
ἔφη ὁ Ναρσῆς ,,τοῖσδέ τε αἴτιοι ὀλέθρου γεγένησθε περιφρονήσαντές
γε αὐτοὺς καὶ καταπροέμενοι; ὑμῖν τε αὐτοῖς οὐ τὰ 
χρηστὰ βουλευσάμενοι φανεῖσθε ὅρκον ἐπίορκον ὀμωμοκότες,
καὶ ἀναίδην παρασπονδήσαντες. ἀλλ’ εἴ γε καὶ νῦν ἐθελήσοιτε
μεταμαθεῖν τὸ συνοῖσον, καὶ ἔργῳ τὰ ξυγγειμ́ενα διανύσασθαι
 οὐδέν τι ἔλαττον ἕξετε. οὗτοί τε γὰρ αὖθις ἀναβιώσονται, καὶ 
 
 sed melioris notae et nobiles. Quibus quidcm viris cum se privatos 
putarent, ingens ploratus est exortus, crebrique eiulatus et lamentabiles 
voces longe lateque exaudiebantur. Mulieres etiam multae
unguibus dilaniatae stolisque discerptis per propugnacula discurrebant, 
sive matres eorum, qui necati putabautur, sive sponsae, sive
quacunque alia ratione hoc illas tangeret. Omnes vero aperte
Narsetem conviciis incessebant, vanum improbumque iactatorem eum
appeltantes, et re quidem ipsa violentum et sanguinarium esse dicentes, 
pietatem vero et divini numinis cultum falso iactitare. 
 13. Haec illis inclamantibus, An non, inquit Narses, vos hisce
causa necis fuistis, qui iis neglectis ac proditis, neque vobis ipsis
recte consulentes, periurum iusiurandum curastis, pactaque turpiter 
violastis? Verumcnimvero si vel nunc velitis quod expedit
agnoscere, reque ipsa pacta praestare, nihil mali accipietis. Nam
et obsides vestri reviviscent, et urbi vestrae nibil damni inferemus:
siu minus, non horum causa deinceps vobis erit dolendum, sed
iam cavendum ne etiam vos omnes similia luatis. Haec cum audis- 

 
 τὴν πόλιν ὑμῶν ἥκιστα πημανοῦμεν. εἰ δὲ μὴ, οὐ τῶνδε πέρι 
ὑμῖν τολοιπὸν ἀλγητέον, ἀλλ᾿ ἤδη φράζεσθε ὅπως μὴ καὶ
αὐτοὶ ἅπαντες ὅμοια πείσησθε. ταῦτα δὲ ἐπεὶ ἤκουον οἱ Λov- 
κάνοι, ἐξαπατᾷν γε αὐτὸν γ̔οῦντο καὶ φενακίζειν ἐπὶ τῇ τῶν
 κειμένων ἀναζωγρήσει. καὶ ἦσαν γὰρ ὡς ἀληθῶς ἀπάτη οἱ
λόγοι, οὐ μέντοι γε ᾖπερ ἐκεῖνοι ᾤοντο, προθυμότατα δὲ αὖθις 
ἀνωμολόγουν ὅμως καὶ ἐπώμνυντο, σφᾶς τε αὐτοὺς καὶ
τὴν πόλιν αὐτίκα παρέξειν αὐτῷ, ἐς ὅ, τι βούλοιτο χρῆσθαι,
εἴγε τοὺς ὁμήρους ἴδοιεν περιόντας· ἅτε δὴ γὰρ αὐτοῖς ἀδυνατον
 εἶναι δοκοῦν τοὺς τεθνεῶτας ἀναβιῶναι, εὐπρεπέστατα
ἡγοῦντο ταύτῃ γοῦν ἀπ6οσείσασθαι τὸ ἐπίκλημά, καὶ ἐπὶ σφᾶς
αὐτοὺς τὰ δίκαια μεταθεῖναι. τότε δὴ οὖν ὁ Ναρσῆς ἐγκελενσάμενος, 
ἀνίστησί τε αὐτοὺς ἀθρόον, καὶ ἐπεδείκνυντο τοἴς 
ὁμοφύλοις σῶοί τε καὶ ἀδήλητοι. οἱ δὲ ἐπιδόντες αὐτοὺς, κατεπλήττοντο
 μὲν, ὥσπερ εἰκὸς, τῷ παραλόγῳ τῆς θέας, οὐ
μὴν οὐδὲ ὣς ἅπαντες ἐκτελεῖν τὰ ὀμωμοσμένα ᾤοντο χρῆναι,
ἀλλ᾿ ἦσαν οἳ καὶ ἀνήνοντο. ἐπειδὴ γὰρ αὐτοῖς περιῆσαν οἱ ἄνδρες, 
καὶ τὸ ἀλγοῦν τῆς γνώμης καὶ ἀνιώμενον ἐς τὸ εὔελπι
μετεβέβλητο, πάλιν, ἅτε δὴ ὅιμιλος, ἐς τὰ πρότερα ἐπανῄεσαν
 καὶ τὰ τῆς ἀπιοτιας ἐνίκα. ἐς τοῦτο δὲ αὐτῶν ἀβελτερίας
ἐληλακότων, Ναρσῆς ὁ στρατηγὸς πολλῇ χρώμενος τῇ μεγαλοφροσύνῃ, 
ἀφίησι τούτους εὐθὺς, καὶ ἐς τὰ οἰκεῖα ἐκ- 
 
 sent Lucani, illudi sibi fucumque fleri censebant mortuorum resuscitatione. 
Et suberat quidem omnino verbis fraus, non tamen ita
atque illi putabant. Promptissime vero nihilominus profitebantur
rursus et iurabant, se ipsos et urbem arbitrio Narsetis dedituros, si
obsidcs salvos cenierent. Cum enim ipsis impossibile videretur,
mortuos reviviscere, putabant se honestissime hoc pacto criminationem 
remoturos causamque suam aequam facturos. Tum Narses erectos 
confestim eos stare iussit, et oppidanis spectandos posuit, salvos
atque incolumes. Hi vero eos conspicati, perculsi quidem fuerunt,
ut par erat, spectaculi novitate, sed ne ita quidem omnes pactis
standum censebant; neque deerant qui recusarent. Posteaquam enim
superstites et salvos suos sunt conspicati, animis ex moerore et dolore 
ad bonam spem conversis, uti vulgus solet, ad ingenium redierunt, 
vicitque peifidia. Quo quidem vesauiae cum illi essent abrepti, 
Narses summa utens animi magnitudine, statim obsides libelos 
ad suos remisit, nullis redimiis acceptis, neque ulla conventio- 

 
 Πέμπει, οὔτε λύτρα κομισάμενος, οὔτε ἄλλο τι τὴν πόλιν
ὁμολογεῖν ἀναγκάσας. θαυμαζόντων δὲ τῶν Λουκανῶν, καὶ
 ὅτου δὴ ἕνεκα τοῦτο δράσειεν ἀμφιγνοούντων, ,,οὐ σύνηθες
ἐμοί γε’’ ἔφη ,,βωμολοχίαις τε καὶ γλίσχραις ἐλπίσιν ἐγκαλλωπίζεσθαι. 
οἶμαι γὰρ καὶ τούτων ἄνευ, εἰ μὴ ὡς τάχιστα ἑκόντες 
εἶναι προσχωρήσοιτε, ἀλλὰ ταῦτά γε ὑμᾶς παραστησονται.’’ 
καὶ ἅμα λέγων ἐπεδεικνυεν τὰ ξίφη. οἱ μὲν δὴ ἄνδρες
ἀφειμένοι, καὶ τοῖς ὁμοφύλοις ἀναμιχθέντες, ἐν εὐφημίᾳ πολλῇ 
τὸν Ναρσῆν ἐποιοῦντο ἐπὶ τοὺς ξυλλόγους φοιτῶντες· ἐμέμνηντο 
δὲ τῆς κομιδῆς τε καὶ ἐπιμελείας ὁπόσης ἔτυχον πρòς 
αὐτοῦ, ὅτι τε μειλίχιος καὶ εὐόμιλος, καἰ τὸ μεγαλουργὸν
ἔχοι τῷ δικαίῳ ἀναγεκὸαμένον, ἑκασταχοῦ ἐψιθυρίζετο. καὶ
ἔμελλον ἄρα οὐκ ἐς μακρὰν οἵδε οἱ λόγοι μείζονα τῶν ὅιπλω̣ν
 διαπράττεσθαι, κατακηλοῦντες τοῦ πλήθους ὁπόσον φίλερι καὶ
παλιμ́βουλον, καὶ ὡς πλείστους ἀναπείσειν τὰ 'Ρωμαιων 
λέσθαι.

ιδ΄. Ἔτι δὲ τοῦ Ναρσοῦ τῇ πολιορκίᾳ προσκαθημένου, τὰ
ἐς ΑἰμΔειαν σταλέντα τῶν 'Ρωμαιων στρατεύματα **, ἐταράττετο 
τοῖς ξυνενεχθεῖσι, καὶ δυσθυμίᾳ, ὥσπερ εἰκὸς, πολλῇ ἑαλώκει. 
ἐπειδὴ γὰρ αὐτόσε ἀφίκοντο, τὰ μὲν πρῶτα σὺν εὐβουλίᾳ 
τε καὶ τάξει ἅπαντα ἔπραττον. καὶ εἴπ́ου ἢ κώμην τινὰ ἢ
πόλισμα δυσμενὲς ληϊσόμενοι ᾔεσαν, ξυντεταγμένοι εὖ μάλα 
 
 ne ab urbe extorta. Admirautibus vero Lucanis, et quo consilio id
fecisset ambigentibus, Non est mei moris, inquit, adulari et vana
spe lactare. Nam etiam absque his, nisi quam citissime deditionem 
faciatis, haec, inquit, vos subigent; simulque haec dicens,
enses eis ostentabat. Obsidcs itaque dimissi, et civibus suis redditi, 
Narsetem, coetibus hominum immixti, summis laudibus efferebant, 
comitatemque qua excepti essent pracdicabant, et quod blandis
commodisque moribus praeditus esset, quodque singularem animi magnitudinem 
iustitiae stndio temperaret, passim mussitabatur; videbanturque 
hi sermones brevi plus quam arma effecturi, demulcentes
quotquot e vulgo erant contentiosiores et inconstautiores, et quamplurimos 
ad Romanorum partes sectandum concitaturi. 
 14. Narsete vero adhuc obsidionem urgente, copiae Romanorum
in Aemiliam missae, sinistris eventibus perculsae erant, et valde, uti
par erat, animis constcrnatae. Cum enim quo missae erant pervenissent, 
inilio quidem prudenter ordinateque omnia gerebant, et sicubi
vicum aliquem aut oppidum depraedaturi ibant, acie quani optime
instructa procedebant, neque longius quam par erat excurrebaut, ne- 

 
 ἐχώρουν, καὶ οὐ πόῤῥω τοῦ μετρίου τὰς ἐπελάσεις ἐποιοῦντο· 
αἵ τε ἀναχωρήσεις αὐτοῖς οὐ διεσπασμέναι, ἀλλ᾿ ἐν κόσμῳ
ἐγίγνοντο, τῶν μὲν ὀπισθοφυλάκων ἐν τῷ δέοντι χώρῳ μενόπων, 
ἐς πλαίσιον δὲ τῆς φάλαγγος ταττομένης, καὶ τὴν
 λείαν ἐς μέσον ἀπολαμβανούσης, ὡς ἂν βεβαιότατα διασώζοι- 
το. οὕτω δὲ αὐτῶν τό γε κατ᾿ ἀρχὰς τὰ πολέμια χωρία λυμαινομένων, 
ὀλίγαις ὕστερον ἡμέραις ἅπαντα διέῤῥει τὰ πραχhθέντα 
καὶ ἀνετέτραπτο. Φούλκαρις γὰρ ὁ τῶν Ἐρούιλων στρατηγὸς 
ἀνδρεῖος μὲν δήπου ἦν, καὶ οὐδενότι πολέμιον ἐπεφύκει
 δειμαίνειν, θρασὺς δὲ καὶ ταραχώδης, καὶ τὸ δραστήριον 
οὐ μάλα ἐν δέοντι κεκτημένος, στρατηγοῦ τε καὶ ἡγεμόνος 
οὐ τὸ κοσμεῖν καὶ διατάττειν τὴν φάλαγγα γνώρισμα εἶναι
ἡγεῖτο· ἀλλ᾿ εἴπου προφανεὶς ἐν μάχῃ καὶ προαλλόμενος, θυμῷ
τε ἀθρόον ἐμβαλὼν ἐς τοὺς ἀντιπάλους, ἔπειτα αὐτουργήσειε
 τὰ πολέμια, ταύτῃ γε ηὔχει καὶ ἐβρενθύετο. τότε δὴ 
οὖν καὶ μᾶλλον ἐς ἀπεῳοκαλιαν ἠρμένος, ἐπιδρομὴν ἐς Πάρμαν 
ἐποιεῖτο τὴν πόλιν. ἐτύγχανεν δὲ ἡ Πάρμα ὑπὸ τῶν
Φράγγων ἤδη κατεχομένη. προσῆκον δὲ αὐτὸν κατασκόπους
πρότερον ἐκπέμψαι τοὺς γνωματεύσοντας ἐς τὸ ἀκριβὲς τὰ βουλεύματα
 τῶν πολεμίων, οὕτω τε ἐν τάξει ἐπὶ προεγνωσμένοις 
ἰέναι, ὁ δὲ, προπετείᾳ μόνῃ καὶ ὁρμῆ̣ παραλόγῳ πισυνος, 
ἐπαγόμενος ξὺν ἀκοσμίᾳ τὸ τῶν Ἐρούλων στράτευμα,
καὶ ἄλλους ὁπόσοι ἐκ τῶν Ῥωμαϊκῶν εἵποντό οἱ ταγμάτων, 
 
 que in diversas partes palantes distrahebantur: sed ordines suos servabant, 
excubiis quidem a tergo opportunis in locis manentibus; quadrata 
vero acie instructa, praedaque omni in medium recepta, ut
quam firmissime tutissimeque asservaretur. Ita vero ipsis initio hostilia 
loca populantibus, paucis post diebus omnia in contrarium versa
pessum ierunt. Fulcaris enim Herulorum dux, strenuus quidem ille,
nihilque plane hosticum formidare solebat, audax vero et inordinatus 
erat, et ad res gerendas exequendasque non ita bene comparatus.
Neque enim praefecti ac ducis decus esse censebat, aciem instruere
atque disponere: sed sicubi ipse in praelio conspicuus aliosque praecurrens 
magnoque impetu et ardore animi in hostem ferretur, suisque
ipse manibus pugnam cum hoste consereret, hoc vero sibi magnae
laudi ducebat, valdeque eo nomine gloriabatur. Tum vero temporis
maiore etiam temeritate elatus, in Parmensem urbem excursionem fecit
(erat vcro iam tum Parma a Francis occupata) cumque oportuisset cum
speculatores priua emittere, qui hostium consilia accurate explorarent,
atque ita ordinate ad res praccognitas cxeriitum duccre: ille praecipitautia 
sola et temerario auimi impetu fretus, nullo ordiue Heru- 

 
 δρομαῖος ἐχώρει, οὐδενπι ἀντίξουν ἔσεσθαι ὑποτοπησας ταῦτα
δὲ προμαθὼν Βoυτιλῖνος ὁ τῶν Φράγγων ἡγεμὼν, ἐς ἀμφι-
 θέατρόν τι οὐ πόῤῥω τῆς πόλεως ἱδρυμένον (ἀνεῖτο δὲ τοῦτο
ἀνδράσιν, οἶς ὁ βίος θεωμένου τοῦ δήμου πρὸς θηρία διαγωνίζεσθαι,) 
ἐνταῦθα δὴ οὖν ἀπολεξάμενος ἐκ τῶν οἰκείων στρατοπέδων 
τοὺς εὐθαρσεῖς τε καὶ μαχιμωτάτους ἀπέκρυπτε, καὶ
μεγίστην ἐνέδραν καταστησάμενος, ἐπεσκόπει καὶ ἀνέμενεν τὸν
τοῦ ἔργου καιρόν. ἐπεὶ δὲ Φούλκαρις τε καὶ οἱ Ἔρουλοι εἴσω
τῶν πολεμίων ἐτύγχανον προελθόντες, τότε δὲ δοθέντος τοῦ
ξυνθήματος ἐκδραμόντες οἱ Φράγγοι, ἐσβάλλουσιν ἀθρόον ἐς 
αὐτοὺς ἀτάκτως τε καὶ παρημελημένως ἰόντας, εὐθύς τε oὐδενὶ 
κόσμῳ τοὺς ἐν χερσὶν ἅπαντας τοῖς ξίφεσι διεχρῶντο, κα-
 ταπλαγέντας τῷ αἰφνιδίῳ καὶ ἀπροσδοκήτῳ, μονονουχὶ σεσαγηνευμένους· 
μόλις δὲ οἱ πλεῖστοι συναισθανόμενοι οὗπερ ἐγεγένηντo 
συμφορᾶς, ἀγεννῆ καὶ αἰσχώτην ἠσπάζοντο σωτηρίαν. 
παραδόντες γὰρ τὰ μετάφρενα τοῖς πολεμίοις, ἔφευγον προτροπάδην, 
ἀλκῆς τε ἁπάσης ἐπιλελησμένοι καὶ τῆς χρονίας
τῶν κινδύνων μελέτης.

ιε'. Οὕτω δὲ τοῦ στρατοῦ διαῤῥυέτος, Φουιλκαρις ὁ στρατηγὸς 
ἅμα τοῖς ἀμφ᾿ αὐτὸν δορυφόροις περιλελειμμένος, χρῆ- 
 
 lorum copias educens, et quotquot e Romanis legionibus eum sequebantur, 
concitato agmine tendebat, nihil adversi eventurum suspicatus. 
Quae cum praescivisset Butiliuus Francorum dux, in Amphitheatro 
quodam non procul ab urbe erecto (erat vero id destinatum
iis, qui spectante populo cum bestiis decertabant) delectam e suis copiis 
strenuorum maxime bellicosissimorumque militum manum occultavit, 
maximisque insidiis dispositis observabat exspectabatque rei
bene gerendac occasionem. Postquam vero Fulcaris et Heruli iam intra 
hostea essent progressi, tum signo dato erumpentes Franci, impressioneque 
in eos inordinate neglectimque euntes confertim facta,
obvios promiscue omnes gladiis trucidabant, repentina impressione
perculsos atque inopinato indagine cinctos; aegre vero quamplulimi, 
conscii iam quo mali venissent, ignobilem turpissimamque salutem 
quaesiverunt. Terga enim hostibus vertentes concitatissimo
cursu fugerunt; onmis et bellieae virtutis et diuturnac periculorum
exercitationis obliti. 
 15. Ita vero fuso exercitu, Fulcaris Herulorum praefectus solus
cum satellitio suo relictus, nequaquam sibi, ut aliis, fugiendum puta- 

 
 ναι ᾤετο μὴ ὁμοίως ἀποδιδράσκειν, ἄμεινον δὲ δράσειν θάνατον 
ἑλόμενος εὐκλεᾶ, ἥ τὸ ἀγεννῶς ἐπιβιῶναι. καὶ τοίνυν
εἱστήκει ὡς οἷόν τε ἦν ἀσφαλέστατα, ἐπὶ τύμβῳ τινὶ τὰ νῶτα
ἐρηρεισμένος, καὶ πολλοὺς τῶν πολεμίων διέφθειρεν, νῦν μὲν 
 ἀθρόον ἐπιὼν, νῦν δὲ ἀντωπὸς ἠρέμα ἐς τὰ ὀπίσω ὑποχαζόμενος.
ἔξὸν ἐξὸν δὲ αὐτῷ καὶ ὣς ἔτι εὐκολώτατα ἀποδρᾶναι, καὶ τῶν
ὀπαδῶν οὕτω ποιεῖν ἀντιβολούντων, „ καὶ πῶς ἂν ὑποσταίην
τὴν γλῶτταν’’ ἔφη ,,Ναρσοῦ μεμφομένην μοι τῆς ἀβουλίας;”
δεδιὼς δὴ οὖν, ὡς ἔοικε, τὴν κακηγορίαν μᾶλλον τοῦ ξίφους,
 ἔμελεν καὶ ἐπὶ πλεῖστον αντεῖχεν, καὶ οὐκ ἀνίει μαχόμενος,
ἕως τῷ πλήθει ξυνειλημμένος, καὶ πολλοῖς ἀκοντίοις τὰ στέρνα
βληθεὶς, ἤδη δὲ καὶ δὲ καὶ πελέκει τὴν κεφαλὴν κεχαραγμένος,
μόλις δυσθανατῶν ἔπεσε πρηνὴς ἐπὶ τῆς ἀσπίδος. ἐπ’ αὐτῷ δὲ
καὶ οἱ ἄλλοι χύδην ἐκτείνοντο ἅπαντες, ὅσοι δὴ ἐτύγχανον 
 ἀμφ᾿ αὐτὸν μεμενηκότες, τυχὸν μὲν ἐθελονταὶ, τυχὸν δὲ καὶ
ὑπὸ τῶν πολεμίων εἰργόμενοι. Φούλκαρις μὲν οὖν
αἱρεθεὶς, οὐ λίαν ἀπώνατο τῆς τιμῆς, ἀλλὰ βραχύ τι εύημερήσας,
ὥσπερ ἐν ὀνείρατος εὐφροσύνῃ, ταχεῖαν ἔσχε καταστροφὴν
τῆς τε ἀρχῆς καί τοῦ βίου. τούτου δὲ τοῦ πάθους γεγενημένου,
 τὰ μὲν τῶν Φράγγων φρονήματα ἐπῆρτο ἐπὶ μέγα,
καὶ ἐπεῤῥώννυτο. Γότθοι δὲ οἱ Αἰμίλειάν τε καὶ Λιγουρίαν
καὶ τὰς ἐχομένας χώρας οἰκοῦντες, οἷ δὴ πρότερον ὕπουλον 
 
 bat, praeclarius facturum se ratus, si gloriosa morte occumberet,
quam parum generose superviveret; substitit itaque quam potuit frimissime
ad tumulum quendam sive sepulcrale monumentum tergo
imminens, multosque ex hostibus occidit, modo impetuose in eos
irruens, modo adversa fronte sensim retrorsum se recipiens. Cum
vero ei etiam sic adhuc integrum esset quam facillime fugam capessere,
suique ut ita faceret hortarentur: Et quo pacto, inquit, Narsetis
linguam sustinuerim, temeritatis me insimulantem? Convitium
itaque, uti videtur, magia quam gladium extimescens mansit, etquam
diutissime restitit, neque destitit pugnare, donec circumfusa hostium
multitudine, multisque iaculis pectore exceptis, securi etiam capiti
impacta, et iam cum morte conflictans, pronus in scutum concidit.
Super hunc vero reliqui etiam quotquot ei adhaeserant. ad unum
omnes, sive sua sponte, sive hostili vi sunt trucidati. Fulcaris itaque Herulorum
dux creatus, non fuit in diuturna illius di gnitatis
sed brevi admodum tempore prosperis rebus veluti laetitia quadam,
quae somniantibus accidit, usus, celerem habuit et praefecturae et 

 
 μὲν καὶ οὐκ ἐλευθέραν, εἰρήνην δὲ ὅμως καὶ ὁμαιχμίαν, τῷ
δεδιότι μᾶλλον τῆς γνώμης ἢ τῷ ἡδομένῳ, ἐπεποίηντο,
 δὲ τότε ἀναθαρσήσαντες, καὶ ἀναφανδὸν παρασπονδήσαντες,
αὐτίκα τοῖς βαρβάροις κατὰ τὸ ὁμοδίαιτον προσεχώρουν. τὰ δὲ
τῶν Ῥωμαίων στρατεύματα, ὦν δὴ Ἰωάννης τε ὁ Βιταλιανοῦ, 
ᾗπέρ μοι ἤδη ἐῤῥήθη, καὶ Ἀρταβάνης ἡγοῦντο, τοῦ
Ἐρουλικοῦ ὁμίλου ὁπόσον τῇ φυγῇ διεσέσωστο, αὐτίκα ἐς Φαβέντειαν
μετανέστησαν τὴν πόλιν. ᾤοντο γὰρ οἱ στρατηγοὶ, οὐ
πρὸς αὐτῶν εἶναι ἀμφὶ τὴν πάρμαν ἔτι ἱδρῦσθαι, τοῦ τε πλήθους
τῶν πολεμίων αὐτοῦ ἀγερθέντος, καὶ ὅτι παραλόγως 
εὐημερήσαντες, οὐκ ἔτι ἐχρῶντο τῇ τύχῃ μετρίως. αἴ τε γὰρ
πόλεις τῶν Γότθων αὐτοῖς ἀνεπετάννυντο, καὶ δὴ φρούρια ἐχυ-
 ρὰ καταλαβόντες ἐπίδοξοι ἦσαν πανσυδὶ αὐτοῖς ἐπεισπεσεῖσθαι.
ταῦτα ἄρα οἱ στρατηγοὶ ὡς πλησιέστατα Ῥαβέννης ἱκέσθαι
διενοήθησαν, καὶ ταύτῃ τοὺς πολεμίους ἀλέασθαι, ἐπεὶ μηδὲ 
ἀξιόμαχοι αὐτοῖς ᾤοντο εἶναι. τούτων δὲ τῷ Ναρσῆ ἀπηγγελμένων,
ἤσχαλλε μὲν ὅγε καὶ ἐδυσφόρει ἔπι τῇ τῶν βαρβάρων
ἀλαζονείᾳ, καἰ τῷ Φούλκαριν ἀθρόον ἀπολωλέναι, ἄνδρα οὐ
τῶν ἀσήμων καὶ λανθανόντων, ἀλλ’ ἀνδρειότατον ἐν τῳ μά-
 λιστα καὶ ἀρίδηλον, νίκας τε πολλὰς ἀναδησάμενον, καὶ οἷον 
 
 vitae exitum ac finem. Hac itaque clade Romanis illata Francis multum
animi roborisque accessit. Gothi vero Aemiliam et Liguriam
proximaque loca incolentes, qui antea infidam quidem illam et non
sinceram, pacem tamen bellique societatem metu potius impulsi quam
voluntate adducti cum Romanis inierant, animis recuperatis, foederibusque
apcrte ruptis, confestim ad barbaros ut morum vitaeque
similitudine coniunctos sese contulerunt. Copiae vero Romanorum
quas Ioannes Vitaliani filius, ut antea dixi, et Artabanes ducebant,
et ex Herulis quotquot fuga evaserant, Faventiam statim sese receperunt.
Censebant enim praefecti ex re sua non esse circa Parmam
diutius haerere, cum hostiles copiae eo coniluxissent, et quod, cum
inopinato prospere rem gessisent, non amplius utebantur fortuna
moderate. Nam Gothorum urbes ipsis apericbantur, et iam valido
praesidio recepto, manifeste videbantur omnibus viribus impressionem
in ipsos facturi. Quamobrem praefecti copiarum quam
proxime fieri posset Ravennam concedendum iudicabant, caque ratione
hostium impetum declinandum; quippe qui conserendo cum
ipsis praelio impares essent. Hisce vero rebus Narseti nuntiatis,
dolebat quidem ille molesteque ferebat barbarorum insolentiam, et
quod Fulcaris ita subito periisset, vir non e multis et obscurus, sed 

 
 οὐ πώποτε ἂν πολεμίοις, οἶμαι, ἁλῶναι, εἰ μετῆν ἐν μέρει καὶ 
εὐβουλίας τῇ ῥώμη. τούτων μὲν οὖν ἕκατι ὑπερήλγει καὶ ὠλοφύρετο,
οὐ μὴν, ὡσπερ οἱ πολλοί, κατεπέπληκτό γε καὶ ἐδεδίει, 
ἀλλὰ καὶ τὸ ἀμφ’ αὐτὸν στράτευμα, ἐπειδὴ αὐτοὺς ἑώρα τῷ
 παραδόξῳ κατεπτηχότας, ἔγνω παραίνεσιν αὐτοῖς ἐν κοινῷ
ποιήσασθαι, ὡς ἂν πρὸς εὐψυχίαν αὐτοὺς ἀνακαλέσοιτο, καὶ
τὸ δεδιὸς ἐκθεραπεύσοι.

ις΄. Ἦν γὰρ ὁ Ναρσῆς ἔμφρων ἐς τὰ μάλιστα καὶ δραστήριος,
καὶ δεινὸς ἁρμόσασθαι τῷ παρεμπίπτοντι, καὶ παιδείας
 μὲν αὐτῷ οὔ τι μάλα μετῆν, οὐδὲ τὰ τῆς εὐγλωττίας
ἐπεφρόντιστο, φύσεως δὲ ὅγε δεξιότητι διέπρεπε, καἰ παραστῆσαι
οἶός τε ἦν λόγῳ τὰ βεβουλευμένα· καὶ ταῦτα τομίας
γε ὢν, καὶ ἐν τοῖς βασιλείοις τρυφερώτερον ἀνατεθραμμένος.
ἦν δὲ ἅν καὶ τὸ σῶμα βραχὺς, καὶ ἐς ἰσχνότητα ἐκδεδιῃτημένος.
 τὸ δὲ ἀνδρεῖον καὶ μεγαλουργὸν ἐς τοσοῦτον ἐκέκτητο, 
ἐς ὅσον ἀμέλει καὶ ἀπιστεῖσθαι. οὕτως ἄρα ὅτῳ ἂν ἐν τῃ
ψυχῇ φρόνημα ἐλευθέριόν τε καὶ γενναῖον ἐνῇ, τούτῳ δὲ οὐδὲν
ὁτιοῦν κώλυμα γίγνεται, μὴ οὐχὶ εἶναι ἀρίστῳ. τότε δὴ 
 
 strenuus imprimis, multisque victoriis clarus, qui nunquam ab hoste
vinci potuisset, si prudentiam cum fortitudine coniunctam habuisset.
Hisce igitur de causis lugebat quidem ille et lamentabatur, non
tamen, ut multi, animo cadebat aut formidabat; sed cum circumstantes
ipsum copias inopinata clade consternatas videret, adhortationem
sibi in publico habendam censuit, qua eos ad animi praesentiam
revocaret metumque eximeret. 
 16. Erat enim Narses prudens imprimis et industrius, valdeque
peritus accommodandi se cuivis fortunae atque evcntui; et doctrinae
quidem aut eloquentiae non magnopere studuerat, naturae vero dexteritate
eminebat; poteratque animi sui sensa commode explicare ac
demonstrare; et haec quidem spado existens, et in aulis regum
molliuscule habitus. Erat autem et statura corporis brevi, et ad
gracilitatem educatus, adeo vero strenuus magnisque rebus gerendis
par, ut propemodum fidem superaret. Ex quo satis liquet, ei qui
liberali et generoso animo sit praeditus, nihil impedimento esse
posse, quo minus quavis in re plurimum valeat. Tunc itaque Narses
in medium exercitus progressus, in hunc modum verba facit: Qui 

 
 οὖν ὁ Ναρσῆς παρελθὼν ἐς μέσον τῆς στρατᾶς, ἔλεξε τοιάδε.
Τοῖς μὲν εἰθισμένοις ἑκάστοτε τῶν πολεμίων κρατεῖν, καὶ δία
παντὸς αἰσίων πειρᾶσθαι τῶν ἔργων, τούτοις εἴ γέ τι καἰ
πρὸς βραχὺ μὴ καθόσον οἴονται χρῆναι συμπέσοι, παραιρεῖται
τὸ χαῖρον εὐθὺς, καὶ τὰς ἐλπίδας ἀμβλύνει. ἐγὼ δὲ προσήκειν 
οἶμαι τοῖς ἔμφροσιν ἐν ταῖς εὐπραγίαις τῇ τύχῃ μὴ
συνεξαίρεσθαι, ἀλλ’ ὡς ῥᾴδιον ὂν μεταβολὴν γίνεσθαι τῶν
 παρόντων, οὕτως ἀεὶ παρεσκευάσθαι τὰς γνώμας. τοῖς γὰρ
ὧδέ πως ἔχουσιν τρόπου, ἥδιστον μὲν εὐτυχία φανεῖται, οὐ
σφόδρα δὲ λυπηρὸν εἴπου καἰ παρὰ γνώμην σφαλεῖεν. ὁρῶ 
τοίνυν ὑμᾶς, ὦ ἄνδρες, πλέον ἢ κατὰ τὸ συμβὰν ἀνιωμένους,
καὶ δῆλον ὡς οὐχ ἑτέρωθεν τοῦτο πεπόνθατε, ἢ μόνον τῷ
πέρα τοῦ μετρίου μεγαλαυχεῖν τῇ τοῦ νικᾷν συνήθειά, καὶ μηδέποτε
διαμαρτεῖν δυνηθῆναι οἰηθῆναι, ὥστε, εἰ τήνδε τὴν δόξαν
ἀφέντες μόνον καθ’ ἑαυτὸ σκοπήσοιτε τὸ πραχθὲν, οὐκ ἂν 
ὑμῖν ὀφθείη τηλικοῦτο δεινὸν, ὁπόσον ἄλλως ἡγεῖσθε. εἰ γὰρ
 καὶ Φούλκαρις ὁ στρατηγὸς, ἅτε δὴ βάρβαρος, καὶ τὸ προπετὲς
ἐπιχωριάζων πρὸς τοσαῦτα πολεμίων πλήθη σὺν ἀκοσμίᾳ
διακινδυνεύσας, μετέσχεν ἐκείνων εἰκότως ὧνπερ ἀκόλου- 
 
 quotidianis de hostibus victoriis rebusque prospere perpetuo gerendis
sunt assuefacti, iis si quid forte etiam ad breve tempus non
plane ex animi sententia accidat, et lactitiam intercipit et spes
obtundit. Ego vero ita censeo, viros prudentes in rebus prosperis
nequaquam cum fortuna extolli debere, sed ut facilis est et
proclivis rerum praesentium immutatio, ita semper praeparatos in
omnem eventum animos gerere. Iis enim qui ita affecti sunt, suavissima
quidem res videbitur prosperitas; non valde tamen acerba
ac molesta, si forte aliquando spe sua excidant. Video itaque
vos, viri, plus quam casus iste postulet, angi; neque aliunde hoc
proficisci quam ex hoc uno, quod ultra modum vincendi consuetudine
gloriemini, quasi nunquam labi possitis; quocirca si hac opinione
deposita factum ipsum per se considcretis, non tam atrox
et grave, quam alioqui putatis, videbitur. Si enim Fulcaris, utpote
barbarus, patrio more temere adversus tantam hostium multitudinem
ordine omni neglecto congressus, consentaneas suae temeritatis
poenas luit: at vos, o viri, neque sic in praesenti animis
cadere, neque ab instituto discedere oportet. Turpe enim 

 
 θον ἠν· ἀλλ’ ὑμῖν, ὦ ἄνδρες, οὐδ’ ὣς ἀποκνητέον τὰ νῦν, 
οὐδὲ τὰ προεγνωσμένα μεταθετέον. αἰσχρὸν γὰρ, εἰ Γότθων
μὲν οἱ περιόντες, καὶ ταῦτα τοῦ γένους αὐτοῖς διαῤῥυέντος,
οἱ δὲ καὶ συμμαχίας ἐπάγονται, καὶ μείζους ἡμῖν ἐγείρουσι
 πόνους, καὶ οὐ παντελῶς ἀπειρήκασι πρὸς τὰς τύχας, ἡμεῖς
δὲ νῦν ἡττῆσθαι μόνον ὑποτοπήσαντες τῷ μὴ σφόδρα νενικηκέναι,
καταπροήσομεν τῶν προϋπαρξάντων τὴν εὔκλειαν,
τὴν προθυμίαν. καίτοι χαίρειν ἡμῖν μᾶλλον προσήκει 
ἐπὶ τῷ γεγενημένῳ. ἐν τούτῳ γὰρ οἶμαι τὸ ὑπερβάλλον τῆς
 εὐτυχίας κεκόλασται, καὶ τὸ λίαν διαφθονεῖσθαι
καὶ τολοιπὸν θαρρεῖν ἡμῖν πάρεστι τοὺς ἀγῶνας, ὡς ἐνθένδε
πάλιν νικᾷν ἀρχομένοις. εἰ γὰρ καὶ πλήθει σεμνύνεται τὸ
πολέμιον, ἀλλ’ εὐκοσμίᾳ γε κατὰ τὸ μᾶλλον αὐτῶν, ἢν σωφρονῶμεν,
φρονῶμεν περιεσόμεθα, μαχούμεθά τε πρὸς ἄνδρας ἐπήλυδας,
 καὶ τῶν ἐπιτηδείων, ὥσπερ εἰκὸς, ἀποροῦντας, εὖ τούτων
ἡμεῖς ἔχοντες· φρούρια δὲ πολλὰ καὶ πόλεις ἀσφάλειαν
ἡμῖν, εἴπου δεήσει, παρέξουσι, τοῖς δὲ ταῦτα οὐκ ἔσται. συναγωνιεῖται
δὲ καὶ τὸ κρεῖττον ἡμῖν, ὡς σφόδρα δικαίως ὑπὲρ
τῶν οἰκείων ἀμυνομένοις. οἱ δὲ τὴν ἑτέρων δῃοῦσιν. οὕτω
 πανταχόθεν ἡμῖν τὸ μὴ λίαν εὐέλπιδας εἶναι παράλογον, μή 
 
 fuerit, si Gothorum reliquiae tota fere gente deleta belli gerendi
socios sibi adsciscunt, et plus negotii nobis facessunt, neque plane
ue tanta clade accepta animum despondent: nos vero nunc eo
solum nomine victos nos existimantes, quod non continue vicerimus,
practeritarum rerum gloriam amittamus, animum abiicientes,
cum potius gaudere nos hoc casu conveniat. Nam hoc ipso nimia
fortunae prosperitas castigata est, et nimiam cui obnoxii cramus
invidiam subterfugimus; et deinceps fidentiore animo proelia adire
nobis licebit, facto nobis hinc rursus vincendi initio. Etsi enim
hostes multitudine se iactant et gloriantur, at nos certe ordinis
militaris praestantia longe ipsis, si sapimus, erimus superiores.
Pugnamus etiam adversus peregrinos, et rerum necessariarum, uti
par est, penuria laborantes, cum nobis abunde omnia suppetant.
Castella et oppida securitatem nobis, si quando opus fuerit, praebebunt.
Illos vero haec deficient. Quin et Deum ipsum adiutorem
fautoremque sumus habituri, quippe qui iuste res nostras tue- 


 
 τι γε δεδιέναι. οὐκοῦν Λουκανοῖς τε τούτοις μηδαμῶς ἐφῶμεν
ἀναπνεῦσαι τῆς πολιορκίας, καὶ πρὸς τὸν ὅλον πόλεμον
ἅπας τις ὑμῶν ἐμμελέστατα τῇ προθυμίᾳ παρεσκευάσθω.”

ιζ'. Τοιαῦτα ὁ Ναρσῆς εἰπὼν, ἐθάρσυνέ τε αὐτίκα
στράτευμα, καὶ μᾶλλον ἀκριβῆ τὴν πολιορκίαν πρὸς τοὺς Λουκανοὺς 
ἐποιεῖτο. ἐχαλέπαινε δὲ τοῖς ἄλλοις στρατηγοῖς,, ἀνθ’
 ὧν τὰ ἐπίκαιρα χωρία καταλιπόντες, οἱ δὲ ἐς Φαβέντειαν
ἐτύγχανον ἀφιγμένοι, καὶ ἐς τοὐναντίον αὐτῷ τὰ τῆς προμηθείας
ἐχώρει. ὁ μὲν γὰρ ἀμφὶ Πάρμαν τὴν πόλιν ὥσπερ ἐν
προβόλου καὶ ἐρύματος μοίρᾳ τετάχθαι τὰ ξὺν ἐκείνοις στρατεύματα 
χρῆναι ἡγεῖτο, ὅπως οἱ μὲν κώλυμα εἶεν τοῖς ἐνα-
 τίοις ἐς τὰ πρόσω ἰέναι, αὐτὸς δὲ κατὰ σχολὴν εὖ μάλα τὰ ἐς
Τουσκίαν ἅπαντα καταστησάμενος, εἶτα ἐπ’ αὐτοὺς διαβαίη.
νῦν δὲ ἐκείνων πόρρω μεταναστάντων, ξυνέβαινε τοὺς ἀμφὶ τὸν
Ναρσῆν προτέρους ἐκκεῖσθαι τοῖς πολεμίοις· οὔκουν ἀνεκτὸν 
τοῦτο ἡγούμενος, ἔστελλεν αὐτίκα ὡς τοὺς στρατηγοὺς ἄνδρω
τῶν οἱ ἐς τὰ μάλιστα ἐπιτηδείων, ᾧ δὴ Στέφανος μὲν ὄνομα
ἦν, πατρὶς δὲ πόλισμα Ἰλλυρικὸν ἡ Ἐπίδαμνος, ἐπικερτομήσοντά
γε αὐτοὺς τῆς δειλίας, καὶ διελέγξοντα ὡς πεφώραν-
 τᾶι τὰ κοινὰ καταπροέμενοι, εἰ μὴ αὖθις ἐς τὰ πρότερα ἐπανήφοιεν. 
Στέφανος μὲν οὖν ἄνδρας ἐς διακοσίους ἱππότας μαχιμωτ
άτους καὶ τῇ ὁπλίσει ἄριστα ἐσκευασμένους ἐπαγόμενος, 
 
 amur, cum illi alieiiis inhient: adeo omni ex parte nou benc σπεραρε
uos, nedum tinicre, cst rationi dissentaneum. Quocira Lucensibus
his nulliim obsidcudo respirandi locum demus, ct ad
bclluin quiscpic vestrum summa cura alacritateque sc comparet. 
 17 His dictis Narscs et militum animos erexit ct arctiorc obsidione
Luceuscs pressit. Aliis veio praefectis militaribus gravitcr succensebat,
quod opportunioribus locis derelictis, Faventiam scsc contulissent,
et in coutraiium ipsi consilia sua ccssissent. Nam ipse
circa Parmensem urbera copias, quibus illos pracfccerat, pro vallo ac
propugnaculo collocari oportcre ccusucrat, ut hae quidcm hostes, uc
ulterius procedcrent, prohiberent; ipse vcro, rcbus omnibus in Tuscia
quam optimc constitutis, ita tandem ad ipsos sc transferret. Nuuc
Vero cum illi procul inde discessissent, ficbat, ut quac circa Narsctcm
erant copiae, primae hostibus expositac essent. Quod quidcm cum
minimc ferendum existimaret, confcstim ad pracfectos illos pcrquam
idoneum virum misit, cui Stcphano quidcm nomen erat, patria vero
EpidamnuSjOppidum ’ricum, qui cos acribus verbis timiditatis insimularet
publicique boui descrtores, nisi rursus ad priora loca se
rccipercnt. Stcphanus itaque, ducentis cquitibus bellicosissimis
optimacque armaturae viris secum ductis, quam celerrime iter fecit, 

 
 ὡς τάχιστα ᾔει, μόχθῳ δὲ ξὺν πολλῷ καἰ ἀγρυπνίᾳ τὴν πορείαν 
ἐποιοῦντο. ἀπόμοιρα γὰρ τῶν φαράγγων ἀνὰ τὰ τῇδε
πεδία ἐφοίτων, χιλοῦ τε ἕνεκα καὶ τῆς λείας, ἣν ἐκ τῶν ἀγρῶν
ἀφῃροῦντο. νύκτωρ τοιγαροῦν οἱ Ῥωμαῖοι τὰ πλεῖστα ἐχώρουν,
 ξυνεστραμμένοι τε ἐπὶ σφᾶς καὶ ἀλλήλους ὀπισθοφυλακοῦντες,
ὡς, εἰ δεήσοι, καὶ διαμάχεσθαι οὐκ ἀπαράσκευοι φανηόμενοι.
οἰμωγαὶ δὲ ἠκούοντο τῶν ἀγροίκων, καὶ μυκήματα
βοῶν ἀπελαυνομένων, καὶ πάταγοι τῆς ὕλης διατεμνομένης. 
καὶ τοῖς τοιούτοις δεινοῖς πανταχόθεν παραβομβούμενοι, μόλις
 ἐς Φαβέντειάν τε καὶ τὸ στρατόπεδον ἵκοντο. τότε δὴ οὖν ἐς
ὄψιν ἐλθὼν τοῖς στρατηγοῖς, „ τί δὴ ταῦτα,’’ ἔφη ὁ Στέφανος,
„ ὦ γενναῖοι, πεπόνθατε; ποῦ δὲ τῶν προτέρων ἔργων ἡ εὔκλεια
καὶ ἡ τῶν τοσούτων τροπαίων ὁμολογία; πῶς δὲ ἂν Ναρσῆς
Λουκανούς τε ἕλοι, καὶ τὰ ἐντὸς Ἄλπεων ἅπαντα παραστήσοιτο,
 ὑμῶν γε μονονουχὶ ὡσπερ ἐν ξυνθήκαις διόδον τοῖς πολεμίοις
παρασχομένων, καὶ ἐφέντων αὐτοῖς, οἷ βούλοιντο κατ’
ἔξουσίαν ἰέναι; καὶ ἐγὼ μὲν οὐδέν τι φλαῦρον εἴποιμι ἐς ὑμᾶς,
ἄλλος δέ τις ἴσως ἐρεῖ μαλακίαν εἶναι τὸ χρῆμα, καὶ τῶν κοινῇ
συνοισόντων ὀλιγωρίαν. εἰ μὴ γὰρ φθάσοιτε θᾶττον ἐς Πάρμαν 
 ἐπανελθόντες, Ναρσῆς μὲν οὔποτε ἀνήσει καλεπαίνων, καὶ 
 
 idquc maximo cum labore maximisque vigiliis, Francici enim exercitus
pars quaedam campos late omnes pervagabatur, partim pabulandi,
partim praedae ex agris agendae causa. Noctu itaque ut
plurimum Romani iter faciebant, couglobati iuter sc mutuoque sibi
tergum municntes, ne, si pugnandum esset, imparati deprehenderentur.
Eiulatus itaque agrestium exaudiebantur, et boum abactorum
mugitus, eque lignatione, quam in silvis faciebaut, fragor; et
talibus quidem borroribus omni ex parte eorum aures personantibus,
aegre tandem Faventiam et ad exercitum pervenerunt. Tum itaque
cum in praefectorum conspcctum venisset, Ecquid mali, inquit Stephanus,
vos cepit, o viri? ubi vero nunc praeteritorum factorum gloria,
et tot victoriarum iactantia? Quonam vero pacto Narses et
Lucam capere et quae intra Alpes sunt, omnia in suam potestatem
redigere possit, vobis tantum non vcluti ex pacto transitum hosti
dantibus, ct quocunque velit eundi potcstatem facicntibus? Atque
ego quidem acerbius nihil in vos dicam; alius vero forsitan aliquis
mollitiem iguaviamque factum vestrum interpretabitur, et
quae ad publicum bonum spectcnt, ncglectum. Nisi enim quam primum
Parmam vos receperitis, Narses quidem indignationem, quam 

 
 καταιτιώμενος ὑμᾶς τῶν ἐσομένων, εἴ γέ τι ἀντίπαλον ξυνενεχθείη.
σκοπεῖτε δὲ, ὦ λῷστοι, ὅπως μὴ καὶ βασιλεὺς
νεμεσήσῃ.”

ιη'. Ταῦτ’ ἀκούσαντες οἱ στρατηγοὶ καὶ Ναρσοῦ εἶναι ἐγνωκότες,
ὡς μὲν οὐ δίκαια σφίσιν ἐπικαλοίη, λέγειν οὐκ εἶχον. 
σκήψεις δέ τινας προίσχοντο καὶ αἰτίας, ὡς ἄρα πρὸς ἀνάγκης
μετανασταῖεν, ἅτε οὐκ ἐνὸν ἐν τοῖς περὶ Πάρμαν χωρίοις τῶν
ἐδωδίμων τοῖς στρατιώταις ἐς τὸ ἀποχρῶν μεταλαγχάνειν μηδὲ
γὰρ παρεῖναι Ἀντιόχον ἐνταῦθα τὸν ὕπαρχον, ᾧ τὰ τοιάδε
ἀνεῖται. οὐ μέντοι ἀλλ’ οὐδὲ τὸ χρύσιον τὸ εἰωθὸς αὐτοῖς διανενεμῆσθαι 
 Στέφανος δὴ οὖν ὡς τάχιστα ἐν Ῥαβέννῃ ἀφικόμενος,
τόν τε ὓπαρχον ἐνθένδε ὡς τοὺς στρατηγοὺς ἤγαγε,
καὶ τὰ ἀμφίβολα ὡς οἷόν τε ἦν ἀκεσάμενος, ἔπεισεν ἅπαντα
αὐτίκα παλινδρομῆσαι, καὶ αὖθις πρὸς τὴν πάρμαν στρατο-
πεδεύσασθαι. ἐπεὶ δὲ ταῦτα διαπραξάμενος ἐς Λοῦκαν ἐπανῆκε, 
θαρσεῖν τε ἔφασκε τῷ Ναρσῇ, καὶ σὺν προμηθείᾳ ἔχε-
σθαι τῶν πραγμάτων. μηδὲ γὰρ παρενοχλήσειν αὐτῷ τοὺς πολεμίους,
ἀλλ’ εἴργεσθαι τὰς ἐκείνων ὁρμὰς, τῶν Ῥωμαϊκῶν
αὐτοῖς ταγμάτων έν δέοντι αὖθις ἐφεδρευόντων. Ναρσῆς δὴ
 οὖν τολοιπὸν οὐκ ἀνεκτὸν εἶναι ἡγούμενος, εἰ μέλλοιεν οἱ 
Λουκανοὶ ἰπιπλεῖστον ἀντέχειν, οὕτω πως ἀνειμένα πολιορνεμεσήσῃ 
 
 animo suo concepit, non deponet, ncque desinet Vobis imputarc, si
quicl advetsi ei accitlerit. Cavctc vero, viri optimi, ne et Imperator
vobis succcnscat. 
 18. His auditis praefecti, et a Narsete haec profieisci non ignorantes,
iuiuste quidcm sesc insimulari diccrc non potcrant, scd excusationes
quasdum practcndcbaut ct causas, quod vidclicet necessitate
coacti stationc sua cessissent; quippe qui ex circuniicctis Parmae
locis non satis commeatus militilnis nancisci potuissent; neque Antiochum
praesidem, cui ea cura commissa crat, ipsis adfuisse; sedneque
stipendia eousuela ipsis persoluta. Stcphanns itaijuc summa celeritate
tate Ravennam reversus, et praesidem illinc ad praefectos
perduxit, ct difficullalibus omnibns, quoad ficri poterate, sublatis, peromnibus,
omuibus, ut revocato itincrc rursum ad Parmam castra transanimo
ferrcnt. His ycio ita pcractis, Lucam reversus, Narseti dixit, bono
ut csset, alaeriterque institutum suum urgcret. Neque enim
ipsi obfuturos hostes, scd Romauorum legioucs opportuna rursum loca
insidenles ipsorum impetus rcprcssuras. Narscs itaque dcinccps nequaquam
quaquain iercndum ratus, Luccnscs diutissime rcsistcre remissius 

 
 κούμενοι, ἐπέλαζε τοῖς τείχεσιν ἀφειδῶς· καὶ αὐτίκα αἰ τε 
ἑλεπόλεις μηχαναὶ προσήγοντο, καὶ ἀνὰ τὰς τύρσεις πυρφόρα
ἐῤῥίπτοντο βέλη. οἵ τε ἐς τὰ μεταπύργια φαινόμενοι, ἐβάλλοντο
λίθοις τε καὶ τοξεύμασιν καὶ διετέμνετό ἐστιν οὖ ἡ του
 περιβόλου οἰκοδομία, καὶ ἅπασα ἰδέα κακοῦ περιεστήκει τὴν
πόλιν. οἱ μὲν οὖν πρότερον ὁμηρεύσαντες τότε δὴ πλέον ἔπρασσον 
ἐς τοὺς Ῥωμαίους. καὶ τόγε ἐπ’ ἐκείνοις, τάχιστα ἂν 
ἅπασα ἡ πόλις ὑπεκλίθη· νῦν δὲ οἱ τῶν Φράγγων ἁρμοσταὶ,
οἱ δὴ ἐτύγχανον ἔνδον ἐπὶ φρουρᾷ τοῦ ἄστεος ἐγκαταστάντες,
 ἐνέκειντο παροτρύνοντες πολεμεῖν, καὶ τοῖς ὅπλοις διωθεῖσθαι
τὴν πολιορκίαν. αὐτίκα δὴ οὖν αἵ τε πύλαι ἀνεπετάννυντο, καὶ
ἐπεκδρομὰς ἐξαπιναίους ἐς τοὺς Ῥωμαίους ἐποιοῦντο, ταύτῃ
οἰόμενοι περιέσεσθαι. ἀλλ’ ἔμελλον οἵ γε δρᾷν μὲν ἐλάχιστα
τοὺς πολεμίους, μεγάλα δὲ ἥλικα πημαίνεσθαι. 01 γὰρ δὴ πλεῖστοι
 τῶν Λουκανῶν ἤδη ἀναπεπεισμένοι ὑΠὸ τῶν ἔνδον πρασσόντων,
ἐθελοκακοῦντες ἐμάχοντο. ἐπεί δὲ αὐτοῖς, θαμὰ πεῖ
ρωμένοις, οὐδὲν τῶν ἐλπισθέντων προὐχώρει, ἀλλὰ, πολλοὺς
τῶν σφετέρων ἀποβάλλοντες, αἰσχράς τε καὶ ἀγεννεῖς ἀναχωρήσεις 
ἐποιοῦντο, αὐτίς εἴσω τοῦ περιβόλου γενόμενοι ἀκριβέστερον
 ἐγκατείργοντο, ὡς μηκέτι αὐτοῖς εἶναι ἔξιτητέα· τότε δὴ
ἅπαντες ὡς οὐχ οἷον τε ὂν αὐτοῖς ἄλλως σφᾶς αὐτοὺς διασώσασθαι,
μετεβάλλοντο πρὸς ἀνάγκης ἐς τὸ εἰρηναῖον τὰς γωώἐπέλαβεν 
 
 obscssos, muro intrcpidc appropinquavit, statimque machiuae oppidis
capicndis accoinmodatae admovebantur, et in pinuas interioremque
ambitum murorum ignita tcla emittebautur; quique in turrium internallis
comparebant, saxis ct sagittis petcbantur: quadam etiam ex
parte moenia iam erant diruta, atque adeo omne mali genus urbem
premebat. Tum itaque qui antea obsides fucrant, obnixius pto Rimanis
apud suos agebant; neque pcr ipsos stetit, quo minus universa
civitas ad deditioncm inclinarot: riunc vero Francorum moderatores
qui intus crant ad praesidium custodiamque urbis constiluti, infestis
aniniis eos ad pugnandum concitabant, utque armis obsidionem propulsarent.
Statim itaque apertis portis repentinam in Romanos eruptionem
feccruntj existimantes se bac ratione fore superiores. Sed
re ipsa visi sunt hi quam miuimum hostibus profuissc, immo potius
maxinio dainno cos atfocisse. Plerique enim Lucenses persuasi iam
ab iis, qui intus cos ad dcdilionein sollicitabant, dc industria mimis
streuuc pugnabant. Postquam vero re frcqiicuter tcntata irriti esscnt
conatus, et multis suorum desideratis turpitcr parumque generose
pcdcm rctro ferre cogerentur, denuoque intra muros repulsi, acrius
obsessi clausique teucrcatur, pcrindc ac si iain ipsis omuis exeundi 

 
 μας, καὶ τὸ παρὸν εὖ διαθεῖναι ἠβούλοντο. καὶ οὖν αὐτίκα τὰ
πιστὰ κομισάμενοι πρὸς Ναρσοῦ, ὡς οὐδὲν αὐτοῖς τῶν προγεγενημένων 
ἕνεκα ὀργιεῖται, τήν τε πόλιν παρέδοσαν, καὶ εἰσεδέχοντο 
ἄσμενοι τὸν στρατὸν, τριῶν ἤδη μηνῶν ἐν τῇ πολιορκίᾳ
τριβέντων, καὶ ἦσαν αὖθις βασιλέως τοῦ 'Ρωμαιων κατήκροι.

ιθ΄. Ναρσῆς δὲ, ἐπεὶ ἔξεπολιόρκητό οἱ ἡ Λοῦκα, καὶ οὐ-
 δὲν ἔτι ἀντιιπαλον ἦν, ἀποδιατρῖψαι μὲν ἐν αὐτῇ οὔ τι μάλα
ᾤ ετο χρῆναι, οὐδ᾿ ὅσον ἀναπνεῦσαι τῶν πόλων· καταλιπὼν δὲ
αὐτοῦ Βόνον τὸν στρατηγὸν τὸν ἐκ Μυσίας τῆς πρὸς τῷ Ἴστρῳ
ποταμῷ παρατεταμένης, ἄνδρα συνέσεώς τε ἐς ἄκρον ἥκοντα, 
καὶ λίαν ἀγαθὸν τά τε πολιτικὰ καὶ πολέμια, δύναμιν τε αὐτῷ
παραδοὺς ἀξιόχρεων, καὶ ὅσηῃ ῥᾳδίως ἤμελλεν, εἰ καί τι νεωτερίσοιεν 
οἱ τῇδε βάρβαροι, περιέσεσθαι καὶ καθέξειν· ταῦτα
δὴ οὖν οὕτω καταστησάμενος, ἠπείγετο ἰθὺ τῆς 'Ραβέννης ιέναι, 
ἐφ᾿ ᾦ τὰ ἐνταῦθα στρατεύματα ἐς τὸ διαχειμάζειν μεθήσει· 
ἐπειδὴ γὰρ τὸ μετόπωρον ἤδη ἐτελεύτα, καὶ ἀμφὶ τὰς
χειμερίους τροπὰς ταῦτα ἐπράσσετο, πολεμητέα μὲν οὔ οἱ ἐς
 ἐκεῖνο τοῦ καιροῦ εἶναι ἐδόκει. ἦ γὰρ ἂν τοῦτο ὑπὲρ τῶν
Φρόγγων ἔμελλεν ἔσεσθαι, οἶς γε πολέμιον μὲν τὸ πνῖγος, καὶ
πλείστην ἐντίθησι δυσθυμίαν, καὶ οὐκ ἄν ποτε θέρους ἑκόντες 
 
 potestas esset adempta: tum vero omnes tamquam nulla alia salutis
spe reliqua, ad tranquilliora consilia animum adiecerunt, et praesenti 
rerum statui recte consulendum statuerunt Confestim itaque
fide a Narsete accepta, quod nequaquam ipsis praeteritarum rerum
causa esset infensus, urbem dediderunt, exorcitumque libentes in
cam admisoiunt, tribus iam mensibus in obsidione consumtis: sicque
iterato Lucenses Romanorum regi paruerunt. 
 19. Narses vero expugnata Luca, cum iam nihil hostile reliquum 
esset, longiorem ibi moram trahendam minime censebat, et ne
tantillum quidem respirandum a laboribus. Relicto itaque ibi Bono
praefecto ex Moesia ad Istrum fluvium porrecta, viro eximie prudente,
et tam civilium quam bellicarum rerum peritissimo, iustisque copiis
ei adinnctis, quibus videbatur, si forte novis rebus stnderent qui
ibi erant barbari, facile superior eis evasurus et coniprossurus:
his inquam rebus ita compositis, Ravennam recta contendit, ut
exorcitum illic morantem hibernatum mitteret. Vergente enim
iam autumno, solstitio hiberno imminente, belligerandum sibi
per id tempus nequaquam videbatur. Revera enim hoc pro Francis 
futurum, videbatur, quibus aestus valde est inimicus et gra- 

 
 εἶναι διαμαχέσαιντο, σφριγῶσι δὲ ὑπὸ τοῦ κρύοθς ἀεὶ, καὶ 
ῥωμαλεώτατοι γίγνονται, καὶ ἥδιστα τότε διαπονοῦνται. ἔχουσι
γὰρ πρὸς τοῦτο οἰκείως, τῷ δυσχείμερον πατρίδα κεκτῆσθαι,
καὶ οἶον ξυγγενὲς αὐτοῖς εἶναι τὸ ψύχεσθαι. τούτων δὴ οὖν
 ἕκατι διαμέλλειν ἐπειρᾶτο, καὶ ἐς νέωτα τὸν πόλεμον μεταθέσθαι.
καὶ οὖν διασκεδάσας τὸ στράτευμα κατὰ λοχαγοὺς καὶ
ταξιάρχους ἀνὰ τὰ ἐχόμενα πολίσματά τε καὶ φρούρια διαχειμάζειν
ἐκέλευσεν, ἅμα δὲ ἦρι ἀρχομένῳ ἥκειν ἑς Ῥώμην ἅπαντας 
καὶ ἀγείρεσθαι, ὡς ἐνθένδε πανσυδὶ παραταξαμένους. καὶ
 οἱ μὶν κατὰ ταῦτα ἐχώρουν· Ναρσῆς δὲ ἐπὶ Ῥάβενναν ἰὼν,
μόνους ἐπήγετο τοὺς ἀμφ’ αὐτὸν θεραπευτάς τε καὶ δορυφόρους,
καὶ ὅσοι τῆς ἀρχῆς αὐτῷ ὑπηρέται ἐτύγχανον ὄντες,
οἶς δὴ τὰ ἀρχεῖα ἐπεφρόντιστο τῆς τε ἄλλης εὐκοσμίας πέρι,
καὶ ὅπως μὴ χύδην ἅπασι τοῖς βουλομένοις ὡς αὐτὸν εἰσιτητέα
 τέα εἴη. τούτους δὲ ἔθος Ῥωμαίοις ἐκ τῶν κιγκλίδων ἐπονομάζειν,
καὶ τῆς ἐν τούτοις ἐπιμελείας. εἴπετο δέ οἱ καὶ Ζανδαλᾶς
ὁ τῶν οἰκοτρίβων ὀπαδῶν πρωτοστάτης, καὶ ὅσον ἄλλο
οἰκετικὸν καὶ ὅσοι τομίαι κατευναστῆρες. ἄγων δὴ οὖν τοὺς 
ξύμπαντας ἄνδρας ἐς τετρακοσίους, ἐπὶ Ῥάβενναν ᾔνει.

κ΄. Ἐν τούτῳ δὲ Ἀλίγερνος ὁ Φρεδιγέρνου μὲν παῖς, ἀδελτῷ 
 
 vis; ncquc libentes acstatc bellum gerunt; brumac vcro tempore
validioresque fiunt, ct tunc commodissimc laborcs ferunt.
Naturaliter cnim ob patriae algiditaicm ita affecti sunt, ut cis cognatum
quodammodo sit frigcrc. His itaque de causis protralicndum
bellum ct in proximum ver diffcrcndum ccnscbat. Dissipato itaque
cxcrcitu ct per centurioncs ct tribunos partito, ut in proximis oppidis
pidis ct castellis hibernarent, iussit; statim vcro ineunte vcre Romam
omncs vcnirc ct congrcgari, ut ibi omnibus copiis coniunctis
cxcrcitum instruercnt. Atquc Iii quidcm quo mandatum crat concesserunt.
Narses vcro Ravcnnam se reccpit, famulitio tantum satellitioque
suo sccum sumto, et iis, qui ipsius aulam administrabant,
quibus ulique archiva curae crant, idquc tum ornatus apparatusque
causa, tum nc promiscuc cuivis volenti ingrediundi potcstas cssct.
llos vero moris est Romanis a canccllis appeilare et ab opera, rruam
in iis praestant. Duxcrat etiam secum Zandalcm, domestici comitatus
praefcctum, cum rcliqua omni scrvorum et spadonum cubiculariorum
turba. Duccns itaque secum iu univcrsum viros quadringentos,
Ravennam vcnit. 
 20. Interea vcro Aligcrnus Frcdigerni quidem fiiius, fratdr vero
Teiae, cuius ctiam antea mentionem fecimus in obsidione Cumarum, 

 
 φὸς δὲ Τεΐα γεγενημένος, οὗ δὴ καὶ πρότερον ἐπεμνήσθην ἐν
τῇ τῆς Κύμης πολιορκίᾳ· οὗτος δὴ ὁ Ἀλίγερνος, ἐπειδὴ οἱ
φράγγοι ἐς τὴν Ἰταλίαν παρῆσαν, καὶ ἐς αὐτοὺς ἤδη τὰ τῶν
Τότθων πράγματα μετεχώρει , μόνος γε πέφηνεν τότε σύνεις
τὸ ξυνοῖσον, καὶ στοχαζόμενος τῶν μελλόντων. βουλευομένῳ 
γὰρ αὐτῷ περὶ τῶν παρόντων, προσῆλθεν ἐννοεῖν ὡς ἀρ’ οἱ
 θράγγοι σκῆψιν μέν τινα καὶ προκάλυμμα εὐπρεπὲς τὸ τῆς
 ξυμμαχίας ὄνομα ποιοῦνται , ὡς δὴ μετάκλητοι ἀφιγμένοι,
τὸ δὲ βουλόμενον αὐτῶν τῆς γνώμης ἕτερόν τι φανεῖται· οὐ
γὰρ ἐθελήσουσιν, εἰ καὶ τῶν Ῥωμαίων περιέσοιντο, παραχωρῆσαι 
τοῖς Γότθοις τῆς Ἰταλίας, ἀλλ’ ἔργῳ προτέρους ἐκείνους
καταδουλώσονται , οἶς τῷ λόγῳ ἥκουσιν ἐπαμυνοῦντες,
ἄρχοντάς τε αὐτοῖς ἐπιστήσουσι φράγγους, καὶ ἀφαιρήσονται
τῶν πατρίων νομίμων αὐτούς. ταῦτα δὴ οὖν ἐν ἑαυτῷ θαμὰ
λογιζόμενος καὶ ἀνελίττων, ἅμα δὲ καὶ τῇ πολιορδίᾳ πιεζόμενος, 
ἄμεινόν οἱ κατεφάνη, τήν τε πόλιν καὶ τὰ χρήματα τῷ
Ναρσῇ παραδοῦναι, καὶ τολοιπὸν Ῥωμαϊκῆς μεταλαχεῖν πολιτείας,
κινδύνων τε ἀπογενέσθαι καὶ βαρβαρικῶν διαιτημάτων.
ὅσων γὰρ ᾤετο εἶναι, εἰ μὴ τοὺς Γότθος ἔνεστι τὴν
 Ἰταλίαν κεκτῆσθαι, τοὺς γοῦν ἐκ παλαιοῦ οἰκήτοράς τε καὶ 
ἰθαγενεῖς τὸ ἀνέκαθεν ἡγεμόνας αὐτὴν ανακομίασασθαι, καὶ μὴ 
 
 postquam Franci in Italiam vcnissent, ct Gothorum res omnes ad
ipsos esscnt dcvolutae, solus visus est, quid consultum ct ex re es-
set, coguovisse, et futura praevidissc. Deliberanti cnim ipsi de prae-
scnti reium statu , haec cogitatio in mcntem vcnit, quod Franci spe-
ciosum quidcm titulum ac praetextum captabant societatis bellicae
cum Gothis initae, quippe qui acciti vcnissentj quod vero animis
suis agitabant, aliud quiddam re ipsa appaiiturum. Fore cnim vide-
bat, ut ctiarasi Romanis superiores cvadcrent, Gothis Italia non ce-
dcrcnt, sed illis re ipsa primis subactis, quibus suppetias verbis latu-
ri venerant , Francos principcs cis imposituros , patriisque legibus
cos esse spoliaturos. Haec itaquc cum frequcntcr sccum reputaret,
ct cum animo suo revolvcrct, simulque obsidiono prcracrctur , consultissimum
fore iudicavit , si urbcm cura pccuniis omnibus Narseti
traderet, ac dcinccps Romanoruni instituto ac moribus viverct, pe-
riculis et barbarico vhcudi raore valcrc iussis. Aequum cnim ei vi-
debatur, si Gotlu Italiain obtinere non possent, vetcrcs certc cius
babilatores et indigcnas ab origine duces eam rccuperare, neque per-
petuo suis sedibus fraudari. Hacc itaquc et ipse sua cx parte prae-
starc in animum suum induccbat, ct lcliquac gcnti suac prudcntis 

 
 μέχρι παντὸς τῶν σφετέρων ἀποστερεῖσθαι. ταῦτα δὴ οὐν 
αὐτός τε ἐπιτελεῖν τὸ μέρος ἐγνώκει, καὶ ἅπασι τοῖς ὁμοφύλοις I.
παράδειγμα εὐβουλίας γενέσθαι. καὶ τοίνυν τοῖς πολιορκοῦσι
Ῥωμαίοις διαγγείλας πρότερον ὡς ἐθέλοι πρὸς τὸν
 ἰέναι, καὶ εἶτα ἐφειμένον αὐτῷ, παραγίγνεται ἐς Κλάσσεις,
οὗ δὴ τὸν Ναρσῆν διατρίβειν ἐπέπυστο. ἵδρυται δὲ τὸ
φρούριον ἐν τῇ Ῥαβέννης περιοικίδι. καὶ δὴ ἐς ὄψιν αὐτῷ
ἀφιγμένος, τάς τε κλείς τῆς Κύμης ἐνεχείρισε, καὶ ἃπαντα
ὑπηρετήσασθαι ὡμολόγει πρὸς εὐνοίας αὐτῷ· καὶ ὃς ἀπεδέχετό
 τε αὐτὸν τῆς προσχωρήσεως, καὶ μείζοσιν ἀγαθοῖς ἐπηγγέλλετο 
ἀντιδωρεῖσθαι· τότε δὲ εὐθὺς, ἀπόμοιραν μέν τινα τῶν
ἀμφὶ τὴν Κύμην στρατοπεδευομένων ἐκέλευσεν εἴσω τοῦ περιβόλου
γενέσθαι, αὐτήν τε τὴν πόλιν καὶ τὰ χρήματα παραληψομένους
καὶ ἅπαντα ἐν τῷ ἀσφαλεῖ διαφυλάξοντας. τὸ δὲ
 λοιπὸν στράτευμα ἐν ἑτέροις πολίσμασί τε καὶ φρουρίοις ἀναχωρεῖν,
ὡς ἂν καὶ οἱ διαχειμάσοιεν. καὶ οὕτω ἅπαντα ἐπράττετο.
ἐπεὶ δὲ ὁ τῶν Ἐρούλων στρατὸς οἰκείου αὖθις
ἐχήρευε, δύο δὲ ἄνδρ’ ἤστην ἐν αὐτοῖς ἐπισήμω τε καὶ
ἀμφηρίστω, ἐμερίζοντο ἡ πληθὺς ἐφ’ ἑκάτερον ταῖς γνώμαις.
 τὸ μὲν γάρ τι αὐτῶν περὶ πλείστου τὸν Ἀροὺθ ἐποιοῦντο,
καὶ ἅπαντα σφισιν ἄμεινον ᾤοντο ἔσεσθαι εἴ γε ἐκεῖνος ἡγοῖτο· 
τοὺς δὲ ὁ Σινδουὰλ ἤρεσκεν, ἅτε δὴ δραστήριος ἐς τὰ μάλιστα, 
 
 consilii exemplum statuere. Cum itaque obsidentibus Romanis prius
nuntiasset, cupere se praefectum exercitus adire, idque ei permissum
esset, ad Classes venit, ubi Narsetem morari cognoverat. Situm vero
est id castellum in agro Ravennate; cumque ei in conspectum venisset,
et claves urbis Cumarum ipsi in manus tradidit, omniaque
sua benevola oflicia ei detulit. Narses eum advenientem benigne
complexus maioribus eum bonis remuneraturum promisit: statimque
partem copiarum Cumas obsidcntium in urbem misit, qui et ipsam
et pecuniam omnem recipcrcnt, tutoque omnia conservarent; reliquis
copiis in alia oppidula ct castella secedere ibique bibernare
iussis. Quae quidem omnia ita peracta sunt. Posteaquam vero Herulorum
exercitus proprio iterum duce fuit orbatus, duo autem inter
eos essent viri insignes, dubiaeque inter se praestantiae, varie
in utrumquc militum animi et studia inclinarunt. Una enim exercitus
pars Arutb maximi faciebat, planeque sibi persuadebat, omnia
melius successura, si ille ipsis dux daretur; alteri parti magis placebat
Sindual, ut strenuus maxime et in re bellica valdc exercitatus.
Cui quidem parti ctiam asseutiens Narscs, hunc eis ducem praefecit 


 
 καὶ εὖ τὰ πολέμια ἠσκημένος. οἶς δὴ καὶ Ναρσῆς θέμενος,
τοῦτόν γε αὐτοῖς ἐφίστησι στρατηγὸν, κὼ ἔστελλεν καὶ τοὺς
ὅπη ἄριστα ῆμελλον διαχειμάζειν. τὸν δὲ Ἀλιγερνον εἰς Κησσίναν
τὴν πόλιν ἀπέπεμπεν, εἰρημένον αὐτῷ, ἐπειδὰν αὐτόσε
ἀφίκηται, ἀναβάντα ἐς τὸ τεῖχος, ὑπερκύπτειν ἀναφανδὸν ὡς 
ἅπασιν ὅστις εἴη διαγνωσθῆναι. προσέταττε δὲ ταῦτα, ὅπως
δὴ οἱ Φράγγοι ἐνθένδε γὰρ διαβήσεσθαι ἤμελλον,) θεάσαιντό
τε αὐτὸν αὐτομολήσαντα, καὶ ἀπαγορεύσαιεν τῇ ἐπὶ τὴν Κύ-
 μην πορείᾳ, καὶ τῇ τῶν χρημάτων ἐλπίδι, ἴσως δὲ καὶ παντὶ
τῷ πολέμῳ, ὡς ἤδη ἁπάντων προκατειλημμένων· καὶ ὁ μὲν 
ἐπειδὴ παριόντας ἑώρα τοὺς Θράγγους,ξ ἐπεκερτόμει τε αὐτοὺς
ἐκ τοῦ μετεώρου καὶ ἐπέσκωπτεν ὡς μάτην τολοιπὸν ἐπειγομένους,
καὶ κατόπιν ἥκοντας τῶν πραγμάτων, τοῦ τι πλούτου
παντὸς ὑπὸ Ῥωμαίων κατεχομένου, καὶ αὐτῶν γε δὴ
παρασήμων τῆς Γοτθικῆς ἡγεμονίας· ὡς εἶ γε καί τις τολοιπὸν 
βασιλεὺς τῶν Γότθων ἀναδειχθείη, μὴ ἔχειν ὅτῳ ἀρίδηλος
εἴη καὶ ἐπίτιμος, ἀλλ’ ἀμφιέννυσθαι γόνον στρατιωτικὴν ἐφε-
 στρίδα, καὶ ἰδιωτεύειν τῷ σχήματι. οἱ δὲ Θράγγοι ἐφύβριζον
μὲν ἐς αὐτὸν καὶ ἐλοιδοροῦντο, καὶ προδότην ἐπεκάλουν τοῦ
γένους· καί πως ἀμφίδοξοι ἐγίγνοντο ἐπὶ τοῖς παροῦσιν, ὡς 
καὶ βουλεύεσθαι εἰ πολεμητέα· ἐνίκα δὲ ὅμως τὸ μὴ μεταμελεῖν
αὐτοῖς, ἀλλ’ ἐφ’ ἃ ὥρμηντο τὴν ἀρχὴν καὶ δὴ ἐπὶ ταῦτα ἰέναι. 
 
 misitque etiam hos, ubi commodissime videbantur hibernaturi; Aligernum
vero atl Cesenam urbem ire iussit cum mandatis, ut cum
eo venisset conscenso muro urbis manifeste elato capite prospiceret,
ita ut ab omnibus quis esset dignosei posset. Quod ipsum eo consilio
mandarat, ut Franci qui illac videbantur transituri, eum sua
sponte ad Romanos transisse cernerent, et de expeditione in Cumas,
pecuniaeque spe animum abiicerent; vel forte de totius
summa, utpote locis omnibus opportunis iam praeoccupatis,
Atque Aligernus quidem Francos praetereuntes conspicatus,
contumeliis verborum eos e sublimi muro excipiebat, et subsannabat,
ut frustra deinceps festinantcs, et post festum, quod aiunt,
venientes, cum pecunia omnis in Romanorum potestatem
atque adeo ipsa etiam Gothici principatus iusiguia; adeo
ut si quis etiam in posterum rex Gothorum declararetur, non haberet,
quo spectabilior honoratiorque esset, militari tantum veste
indutus, ipsoque habitu privatum hominem praeferens Franci vero
contra ei convitiabantur, gentis suae proditorem appellantes; et de
statu rerum ambigere videbantur, et an bellum ultra gerendum ipsis
esset deliberare. Vicit tamen ea sententia, desistendum non esse,
quin potius urgendum institutum.

κα'. Ἐν τούτῳ δὲ ὁ Ναρσῆς τῇ Ῥαβέννῃ ἐπιστὰς, καὶ 
τοῖς ἐνταῦθα στρατεύμασιν ὁμιλήσας, καὶ πάντα ἐν δέοντι
καταστησάμενος, ἐς Ἀρίμηνον ἐχώρει τὴν πόλιν, ξὺν τοῖς 
ὁπόσοι αὐτῷ καὶ πρότερον εἵποντο. ἐπειδὴ γὰρ Οὐάκκαρος ὁ
 Οὔαρνος τὸ γένος ὀλίγῳ πρότερον ἐτεθνήκει, ἀνὴρ ἐν τοῖς μάλιστα
δεινός τε καὶ φιλοπόλεμος, αὐτίκα ὁ παῖς ὁ ἐκείνου Θευδίβαλδος
τοῦτο γὰρ ὄνομα τῷ παιδὶ) ἅμα τοῖς ἑπομένοις
Οὐάρνοις, βασιλεῖ τῶν Ῥωμαίων προσεχώρει, καὶ ἐς Ἀρίμηνον 
παρῆν ὡς αὐτοῦ τῷ Ναρσῇ ἐντευξόμενος. ὧν δὴ ἕνεκα
 ἐνταῦθα καὶ ὅγε ἀφῖκτο, ἐφ’ ᾧ ἅπαντας χρυσίῳ φιλοφρονησάμενος,
βεβαίους ἐς ὅ, τι μάλιστα ἔχοι ξυμμάχους. ἐν τούτοις
δὲ αὐτοῦ διημερεύοντος, ἄνδρες τῶν Φράγγων ἐς δισχιλίους
ἀναμὶξ πεζοὶ καὶ ἱππόται, οἱ δὴ ἐτύγχανον ἐς ἁρπαγάς τε καὶ
λεηλασίας τῆς χώρας ὑπὸ τῶν σφετέρων ἡγεμόνων σταλέντες,
 οὑτοι δὲ ἀγχοῦ τῆς πόλεως γεγενημένοι, τούς τε ἀγροὺς ἐσίνοντο,
καὶ τοὺς βόας εἷλκον τοὺς ἀροτῆρας, καὶ ἅπαντα ἔφερον
ἀνέδην, ὡς καὶ αὐτὸν δήπου τὸν Ναρσῆν ἐπιφράσασθαι
τὰ ποιούμενα. ἧστο γὰρ ἐς ὑπερῷόν τι δωμάτιον ἐν περιωπῇ
τοῦ πεδίου. αὐτίκα δὴ οὖν, αἰσχρὸν γάρ τι καὶ ἀγεννὲς ᾤετο 
 εἶναι τὸ μὴ οὐχὶ ἐκ τῶν παρόντων ἀμύνασθαι,) ὑπεξῄει τοῦ
ἄστεος, ἵππου ἐπιβὰς εὐηνιωτάτου καὶ ἀγερώχου, καὶ οἴου
οὐκ ἄτακτα ἐξάλλεσθαι καὶ σκιρτᾷν, ἀλλὰ τὰς τε ἐπελάσεις 
 
 21. Interea Narses Ravennae subsistens, atque inter copias,
ibi erant, versans, rebus omnibus recte constitutis, Ariminum concessit
cum eodem quo antea venerat comilatu. Mortuo euim paulo ante
Vaccaro, genere Varno, viro imprimis gravi et bellicoso, statim Theodibaldus
eius filius cum Varnis eum comitantibus ad Romanorum Imperatorem
accesserat, et Arimiui erat tanquam ibi Narsetem conventurus,
quo etiam ipse ea de causa venerat, ut omnibus liberaliter
auro donatis firmissimos belli socios haberet. Hisce rebus occupato
Narsete, Franci ad duo millia mixtim peditum et equitum, qui a suis
praefectis ad vastandum et depraedandum agrum erant emissi, cum
iam urbi appropinquassent, agrosque vastarent ct boves aratores abigerent,
omniaque promiscue agerent ac ferrent, aspiciente Narsete,
(sedebat enim ipse in sublimi quadam pergula, unde in campum erat
prospectus) turpe parumque generosum ratus, nisi ex re praeseuti vim
propulsaret; urbe exit, conscenso equo, qui habenis audientissimus
esset, pariter et generosus ac ferox, quique non solum composite sciteque
prosilire ct saltare nosset, sed etiam impetum in hostem facere,
cursumque sistere et retro ferri usu multo essct edoctus, ct e comitatu
suo quotquot rei bellicae non omnino erant imperiti, sequi se 

 
 καὶ ἀναστροφὰς τῇ πείρᾳ πεπαιδευμένου· ἀλλὰ γὰρ καὶ τῶν
ἀμφ’ ἀμφ’ αὐτὸν τοὺς ὁπόσοι οὐ πάμπαν ἀγνῶτες τὰ πολέμια ἦσαν
ἕπεσθαί οἱ ἐκέλευε. καὶ οἱ μὲν ἐς τοὺς ἵππους ἀναθορόντες
ἦσαν δὲ ἄνδρες ἐς τριακοσίους) ἐφωμάρτουν τε καὶ ἐπήλαυνον
ἰθὺ τῶν πολεμίων. οἱ δὲ ἐσιδόντες αὐτοὺς ἐπιόντας, σποράδην 
μὲν οὐκέτι ἠλῶντο, οὐδὲ οἶμαι τῆς λείας ἐμέμνηντο·
ἠθροίζοντο δὲ ἐπὶ σφᾶς ἅπαντες, τό τε ἱππικὸν καὶ οἱ πεζὼ,
 καὶ ἐς φάλαγγα ξυνετάττοντο, βαθεῖαν μὲν οὔτι μάλα πῶς
γὰρ οἷόν τε ἦν οὐ σφόδρα πολλῶν αὐτοῦ ἀφιγμένων;)
δὲ ὅμως τῷ συνασπισμῷ καὶ τῷ τὰ κέρα ἐν κόσμω συννενευκέναι. 
οἱ δὲ Ῥωμαῖοι ἐπειδὴ ἐς τόξου γε ἤδη βολὴν ἐγεγένηντο,
ἐμμίξαι μὲν καὶ συρράξαι τοῖς πολεμίοις εὖ παρατεταγμένοις
ἥκιστα ᾤοντο χρῆναι, τοξεύμασι δὲ καὶ ἀκοντίσμασιν
ἀκροβολιζόμενοι, ἐπειρῶντο σφῆλαι τοὺς πρωτοστάτας,
καὶ διαῤῥῆξαι τὴν πύκνωσιν τοῦ μετώπου. ἀλλ’ ἐκεῖνοι
ασπισιν ἄριστα περιπεφραγμένοι, ἵσταντο ἀστεμφεῖς καἰ αδονητοι,
οὐδαμοῦ τὸ συνεχὲς τῆς τάξεως διασπῶντες, ἐπεὶ καὶ
ὕλης τινὸς λασίας κυρήσαντες, ὡσπερ ἐρύματι τοῖς δένδροις
 ἐχρῶντο. ἤδη δὲ καὶ τοῖς ἄγγωσιν ἠμύνοντο βάλλοντες· οὕτω
γὰρ αὐτοῖς τὰ ἐπιχώρια δόρατα ἐπωνόμασται.

κβ΄. Ὡς δὲ οὐδὲν ἐπημαίνοντο, διαλογισάμενος
ὁ Ναρσῆς, βαρβαρικήν τινα στρατηγιᾶν καὶ μᾶλλον τοῖς Οὔννοις
μεμελετημένην ἐμηχανᾶτο ἐκέλευε γὰρ τοὺς ἀμφ’ αὐτὸν 
 
 iussit: qui quidem in equos insilientes (erant vero viri trecenti) eum
sccuti, recta in hostem contenderunt. Tum hi eos irruentes conspicati,
non iam palantes sparsim vagabantur, neque arbitror praedae
memores erant, sed protinus sese equites peditesque congregarunt, et
in unum agmen composuerunt; non quidem illud densum (qui enim
fieri poterat, cum non admodum multi eo venissent?) validum tamen,
cum scutatos iner se consertos equitum alae cingerent. Romani vero
cum iam intra teli iactum pervenissent, manus quitlem conserer
confligere cum hostibus instructa acie stantibus nequaquam expedire
censebant: sagittis vero et iaculis velitantes primam aciem labefa
ctare frontisquc densitatem diffringere conabantur. At illi cum intei
se scutis optime essent constipati, firmi immotique stabant, nullaque
ex parte aciei continuum convellebant; siquidem et densam quandam
silvam nacti, arboribus ut vallo utebantur. Iam vero etiam telorum
iactu sc tuebantur, quac patria ipsorum lingua angones vocantur.
22. Cum itaque nihil damni acciperent, Narses omnia secum
reputans, barbarum quoddam stratagema et Hunnis magis
excogitavit. lussit enim suos terga vertentes retrorsum concitatius 

 
 στρέψαντας τὰ νῶτα, ἐς τὰ ὀπίσω ἀναχωρεῖν προτροπάδην, ὡς 
δὴ δεδιότας καὶ φεήο1φας, καὶ ἐκκαλεῖσθαι τοὺς βαρβάρους ὡς
ἀπωτάτω τῆς νάπης ἀνὰ τὰ ψιλὰ τοῦπεδίου.αὐτῷ γὰρ τὰ λοιπὰ
ἔφη μελήσειν. καὶ οἱ μὲν κατὰ ταῦτα ἐποίουν, καὶ ἔφευγον. οἱ δὲ
 Φράῃοι τῇ φυγῇ ἐξηπατημένοι, καὶ ἀληθὲς τὸ δέος εἷναι ὑπoτοπήσαντες, 
αὐτίκα θαῤῥαλέοι τήν τε φάλαγγα διέλυσαν, καὶ τῆς 
ὕλης ὑπεκβάντες, ἐς τὴν δίωξιν ἠπείγοlτο. καὶ πρῶτοι μὲν ́ἐξέθεον 
οἱ ἱππόται· εἵποντο δὲ καὶ τῶν πεζῶν ὁπόσοι ἀλκιμώτατοι καὶ
ποδώκεις· καὶ ἅπαντες ἀφειδῶς ἐνέκειντο, ὡς αὐτὸν δή που
 τόν Ναρσῆν αὐτίκα μάλα ζωγρήσοντες, καὶ πόνῳ ξὺν βραχεῖ
πέρας εὐκπὸν ἐπιθήσοντες ἅπαντι τῷ πολέμῳ. καὶ οἱ μὲν εὐκοσμίας 
ἁπάσης ἐπιλελησμένοι, χύδην τε καὶ ἀφύλαπα 
ἐχώρουν, γεγηθότες καὶ εὐωχούμενοι τῆς ἐλπίδος. οἱ δὲ 'Ρωμαῖοι
ἀνὰ τὰ πρόσω ἐφέροντο ἀφειμένοις τοῖς ἵπποις, φαίης τε
 ἂν αὐτοὺς ἔργῳ τρέσαντας ἀλεείνειν, οὕτω δή τι ἐγγύτατ τοῦ 
ἀληθοῦς τὸ δεδιέναι ὑπεκρίνοντο. ἐπεὶ δὲ οἱ βάρβαροι ἐν γυμνῷ 
ἤδη τῷ πεδιῴ ἐσκκδάννυντο, τῆς ὕλης ὡς ποῤῥωτάτω
ἀποσπασθέντες, τότε δὴ ἀθρόον, τοῦ στρατηγοῦ σημήναντος,
ἐπιστρέψαντες οἱ 'Ρωμαῖοι τοὺς ἵππους, καὶ ἐς τἀναντία σφᾶς
 αὐτοὺς ἐξελίξαντες, ὑπηντίαζον τοῖς διώκουσιν ἀντιμέτωποι, 
καὶ ἅπαντας τῷ ἀπροσδοκήτῳ καταπεπληγμένους ἔπαιον
ἀφειδῶς καὶ ἀντώθουν, καὶ ἐς παλίωξιν τὰ τῆς φυγῆς μετεχώ- 
 
 ferri, veluti timore perculsos fugamque capessentes: ut scilicet ea
ratione barbari quam remotissime e silva in apertum campum evocarentur: 
reliqua enim sibi curae fore dixit. Atqui hi quidem ut mandatum 
eis erat, fugam arripueruut; Franci vero fuga decepti et verum 
timorem esse rati, confestim animis pleni aciem solvunt, silvaquc 
egressi, fugientes acriter insequuntur; ac primi quidem evolarunt
equites, sequebantur vero ex peditibus quotquot robore et pedum
celeritate maxime valebant; omnesque acerrime rem urgebant, tanquam 
Narsetem ipsum iamiam vivum capturi, et nullo fere negotio
optatum finem toti bello imposituri. Atque bi quidem ordinis omnis
obliti sparsim nihilque sibi caventes procurrebant, gaudentes bonaque 
spe sese oblectantes. Romani vero effusis habenis ad anteriora
ferebantur: diceres certe eos re ipsa formidantes fugere, adeo proxime 
vero pavorem simulabant. Posteaquam vero barbari iam per nudum 
campum dispersi quam longissime a silva essent avulsi; tum
vero confestim signo per Narsetem dato, Romani conversis equis in
adversos sese explicantes, persequentibus in frontem occurrerunt, et
in universos inopinato rei perculsos caesim punctimque saevicbant,
atque ita fuga ipsis in persecutionem vice versa cessit. Equites itaque 
barbarorum non ignari, quo in periculo versarentur, quam celer- 

 
 ῥεῖ. οἱ μὲν οὖν ἱππόται τῶν βαρβάρων ξυναισθόμενοι τοῦ
 περιστάντος κινδύνου, καὶ τάχιστα ἐκδραμόντες ἀνὰ τὴν ὕλην
 αὐθις καὶ τὸ σφῶν στρατόπεδον, ἄσμενοι ἀπεσῴζοντο. οἱ δὲ
πεζοὶ ἐκτείνοντο ἀκλεῶς, μηδὲ χεῖρα κινεῖν ὑποστάντες, ἀλλὰ
τῷ παραλόγῳ τῆς μεταβολῆς τεθηπότες, καὶ οἶον παράφρονες 
γεγενημένοι. ἅπαντες τοιγαροῦν ἔκειντο σποράδην, ὥσπερ ἀμέλει
ὑῶν ἢ προβάτων ἀγέλη οἰκτρότατα διαφθαρέντων. ἐπεὶ
δὲ ἐκεῖνοι ἀνῄρηντο οἱ ἄριστοι ἄνδρες, πλείους ὄντες ἢ ἐννακόσιοι,
αὐτίκα οἱ ἄλλοι ἀπεχώρουν καὶ μετανίσταντο, καὶ ἐπὶ τοὺς
σφετέρους ἡγεμόνας ἐπανῄεσαν, ὡς οὐκέτι αὐτοῖς ἐν τῷ ἀσφαλεῖ 
ἐσόμενον τοῦ λοιποῦ πλήθους ἀποκεκρίσθαι. Ναρσῆς δὲ
αὖθις ἐς Ῥάβενναν ἀφικόμενος, καὶ ἅπαντα τὰ τῇδε ἄρισταδιαθεὶς,
ἀνὰ τὴν Ῥώμην ἐχώρει καὶ αὐτοῦ διεχείμαζεν. 
 
 rime ad silvam reliquasque copias refugientes, salutem sibi strenus
fuga quaesierunt: pedites vero turpiter caesi, cum ne manum quidem
tuendi sui causa moverent, inopinata vicissitudine consternati et
quodammodo mente capti. Omnes itaque sparsim iacebant, veluti
suum fere aut ovium greges miseraudum in modum trucidati. Caesis
itaque his fortissimis viris, supra nongentos, reliqui confestim tergisversis
ad suos sese duces receperunt; ut non prius in tuto futuri,
quam se reliquo exercitui coniunxissent. Narses vero Ravennam reversus,
rebusque omuibus eo loci rectissime coustitutis, Romam se
contulit ibique hibernavit.

α'. Ἤδη δὲ του ἦρος ἐπιγινομένου, ἐνταῦθα κατὰ τὸ προστεταγμένον 
ξυνεκροτοῦντο αἱ συνάμεις, καὶ ἅπαντα ἤθροιστο 
τὰ στρατεύματα. Ναρσῆς δὲ ἐξασκεῖν τε ἐπιπλεόν αὐ- 
 
 1. Ineunte autcm vere exercitus ibi, prout statutum erat, instaurabatur,
copiaeque omnes in unum cogebantur. Narses vero eos 

 
 τοὺς ἐκέλευεν τὰ πολέμια, καὶ ἐπεῤῥώννυεν τὸν θυμὸν ταῖς καθημέραν
 μελέταις· τροχάζειν τε ἀναγκάζων καὶ ὑπὲρ τῶν
ἵππων ἐν κόσμῳ ἀναπάλλεσθαι, ἔς τε πυῤῥίχην τινὰ ἐνόπλιον
ὄρχησιν] περιδινεῖσθαι, καὶ θαμὰ τῇ σάλπιγγι καταβομβεῖσθαι
τὸ ἐνυάλιον ἐπηχούσῃ, ὡς μὴ πάμπαν τῷ ἀνειμένως 
διαχειμάζειν ἐπιλελησμένοι τοῦ πολέμου, εἶτα ἐν αὐτῷ δὴ
 τῷ ἀγῶνι μαλθακισθεῖεν. Ἐν τούτῳ δὲ οἱ βάρβαροι σχολαίτερον
πορευόμενοι τὰ ἐν πόσιν ἅπαντα ἐδῄουν καὶ ἐλυμαίνοντο.
ὑπερβάντες δὲ ὡς ἀνωτάτω Ῥώμην τε τὴν πόλιν
ἅπασαν τὴν περιοικίδα, ᾔεσαν ἀνὰ τὰ πρόσω· ἐν δεξιᾷ μὲν 
ἔχοντες τὰ Τυρσηνικὰ πελάγη, ἐπὶ θάτερα δὲ αὐτοῖς παρετέταντο
αἱ τοῦ Ἰονίου κόλπου ῥηγμῖνες. ἐπεὶ δὲ ἐς Σάμνιον, τὴν
χώραν οὕτω καλουμένην, ἀφίκοντο, ἐνταῦθα διεκρίθησαν ἐφ’
 ἑκατέραν πορείαν. καὶ Βουτιλῖνος μὲν ἅμα τῷ πλείονι καὶ ἀλκιμωτάτῳ
στρατῷ ἀνὰ τὰς Τυρσηνικὰς ἠιόνας ἐχώρει· καὶ 
Καμπανίας τε τὰ πλεῖστα ἐληίσατο, καὶ μὲν δὴ καὶ Λευκανίας
ἐπέβη, καὶ εἶτα Βρεττίᾳ προσέβαλλεν, καὶ μέχρι τοῦ
πορθμοῦ προῆλθεν, ὃς δὴ Σικελίαν τε τὴν νῆσον καὶ τὸ τέρμα
τῆς Ἰταλίας ἀπικρίνει. Λεύθαρις δὲ τὰ λοιπὰ
ἐπαγόμενος, Ἀπουλιάν ἔλαχε σίνεσθαι καὶ Καλαβρίαν. καὶ 
ἕως Ὑδροῦντος τῆς πόλεως ἵκετο, ἣ δὴ ἐπὶ τῷ αἰγιαλῷ 
 
 accurate ad res bellicas condocefieri iussit, animosque quotidiana exercitatione
roborabat, in gyrum se versare cogens, agiliterque in
equos insilire, et in modum armatae saltationis pyrrichae circumagi,
assidueque tuba classicum canente personari, ne omnino ex remissiore
bibernatione obliti bellorum in ipso praelio languescerent.
Interea barbari lentius procedentes loca, per quae transibant, omnia
depopulabantur et vastabant. Romam vero locaque urbi circumiecta
longissime transgressi, ulterius tendebant; a dextra quidem Tyrrhenum
mare, a sinistra autem Ionici sinus littora protensa habentes.
Postquam vero Samnium, regionem ita dictam, venissent, tum
partitis copiis, Butilinus quidem cum maiore validioreque exercitus
parte Tyrrhenum littus legebat, et totam fere Campaniam depraedabatur,
quin et Lucaniam et Bruttios deinde invasit, et ad fretum
usque, quod Siciliam insulam et fines Italiae dirimit, pervenit: Leutharis
vero reliquas copias ducens Apuliam et Calabriam infestabat,
Hydruntem usque progressus, quae quidem urbs in littore Adriatici
maris est sita; unde Ionius sinus initium habet. Quotquot itaque 

 
 ἇι τῆς Ἀδριάδος θαλάττης, ὅθεν ὁ Ἰόνιος ἄρχεται κόλπος. 
ὅσοι μὲν οὖν αὐτῶν Φράγγοι ἰθαγενεῖς ἐτύγχανον ὄντες, οὗτοι
δὲ φειδοῖ πολλῇ ἀμφὶ τὰ ἱερὰ καὶ εὐλαβείᾳ ἐχρῶντο, ἅτε δὴ
τὰ ὀρθὰ καὶ οἱ τοῦ κρείττονος πέρι νόμιμα προσιέμενοι, ᾗπέρ
 μοι ἤδη ἐρρήθη, καὶ παραπλήσια τοῖς Ῥωμαίοις ἱερουγργοῦντες. 
τὸ δὲ Ἀλαμανικὸν ἅπαν, ἕτερα γὰρ ἐκείνοις ἐς τοῦτο δοκεῖ,)
ἐδῄουν τοὺς νεὼς ἀφειδῶς, καὶ ἀπηγλάϊζον. πολλὰς μὲν
γὰρ κάλπεις ἱερὰς, πολλὰ δὲ περιῤῥαντήρια πάγχρυσα, συχνὰ
δὲ κύπελλα καὶ κανᾶ, καὶ ὅσα ταῖς μυστικαῖς ἁγιστείαις ἀνεῖται,
 ταῦτα δὲ ἀφαιρούμενοι, ἅπαντα οἰκεῖα κτήματα
τοῖς δὲ οὐδὲ τάδε ἀπέχρη, ἀλλὰ τάς τε ὀροφὰς τῶν ἱερῶν
ἀνακτόρων κατέβαλλον, καὶ τὰς κρηπῖδας ἀνεκίνουν· λύθρῳ τε
τὰ τεμένη περιεῤῥεῖτο, καὶ τὰ λήϊα ἐμιαίνετο, πολλαχοῦ νεκρῶν
ἀτάφων περιεῤῥιμμένων. ἀλλ’ οὐκ ἐς μακρὰν αὐτοὺς τὰ
 ἐνθένδε μετῆλθεν μηνίματα. οἱ μὲν γὰρ πολέμῳ, τὸ δέ τι αὐτῶν 
νόσῳ διεφθάρη, καὶ οὐδεὶς ὅστις ἀπώνατο τῆς προτέρας 
ἐλπίδος· ἀδίκια γὰρ καὶ θεοῦ ἀθεραπευσία φευκτὰ μὲν ἀεὶ
καὶ ἀσύμφορα, μάλιστα δὲ ἐν τῷ προσπολεμεῖν καὶ παρατάττεσθαι.
πατρίδι μὲν γὰρ ἐπαρήγειν καὶ νόμοις πατρίοις, καὶ
 τοῖς ταῦτα λυμαινομένοις ἥκιστα ἐφιέναι, ἀλλὰ παντὶ σθένει
ἀμύνεσθαι, ὤιόν τι ἂν εἴη καὶ μάλα γενναῖον. ὅσοι δὲ κέρδους
ἕκατι καὶ δυσμενείας ἀλόγου, μηδὲν ἐπίκλημα ἔνδικον ἔχοντες,
ἔπειτα φοιτῶσιν ἀνὰ τὴν ὀθνείαν, τοὺς μηδὲν ἠδικηκότας σι- 
 
 eorum Franci erant indigenae, multam reverentiam pietatemque circa
templa exercebant, utpote rectam de Deo sententiam amplexi, ut supra
dixi, eademque cum Romanis sacra colentes. Alemannica vero gens
universa (aliter enim hi circa religionem sunt affecti) templa irreverenter
diripiebant, suisque ornamentis spoliabant, multas quidem
amulas sacras, sive vasa lustralia et aspergilla ex puro auro, quamplurimos
etiam calices et acerras, et quaecunque mysticis ceremoniis
peragendis erant consecrata, spoliantes, propriis suis
adscribebant. Sed ne his quidem rebus contenti, tecta ipsa sacrorum
templorum diruebant, et fundamenta subvertebant; cruoreque et
sanie delubra circumfluebant, arva etiam segetesque polluebantur, cum
per east passim cadavera insepulta sparsa iacerent. Sed non multo
post divina vindicta est subsecuta. Alii enim bello, alii morbo perierunt,
neque quisquam eorum priori spe potitus est. Iniustitia
enim et Dei contemtus fugienda quidem semper et noxia sunt, praecipue
vero in proeliis et conflictibus. Patriam enim patriaque instituta
propuguare, eaque pessumdare molientibus obsistere, omnibusque
eos viribus propulsare, aequum sanc fuerit valdeque generosum: qui
vero lucri causa, et hostilitate, quae nulla iusta causa nitatur, aliena 


 
 νόμενοι, οὗτοι δὲ ἀλαζόνες εἰσὶ καὶ ἀτάσθαλοι, οὔτε θέμιν
εἰδότες, οὔτε μέλον αὐτοῖς εἰ τὸ θεῖον νεμεσᾷ τοῖς γιγνομένοις.
 τοιγάρτοι ποιναὶ γε αὐτοὺς μπιασιν ἀκριβεῖς, καὶ σφίσιν ἐς
ἀνηκέστους συμφορὰς τὰ πράγματα τελευτῶσιν, εἰ καὶ ἐπὶ
βραχὺ εὐημερεῖν νομισθεῖεν. ὁποῖα κὼ τότε τοῖς ἀμφὶ Λεύθαρίν 
τε καὶ Βουτιλῖνον βαρβάροις ξυνέβη.

β΄. Ἐπειδὴ γὰρ ταῦτα ἔδρασαν, καὶ πολύ τι λαφύρων
περιεβάλοντο χρῆμα, ἤδη τε τὸ ἔαρ παρῳχήκει, καὶ ἡ τοῦ
θέρους ἤκμαζεν ὥρα, Λευθαριῴ μὲν, θατέρῳ τῶν ἡγεμόνων,
βουλομένῳ ἦν οἴκαδε ἀπονοστῆσαι, καὶ τοῦ ὄλβου ἐμπιπλᾶσθαι. 
ἔστελλεν δὲ ὡς τὸν ἀδελφὸν ἀγγελιαφόρους, παρακελευόμενος
καὶ τόνδε ὡς τάχιστα ἐπανιέναι, χαίρειν εἰπόντα
 τῷ πολέμῳ, καὶ τῇ ἀδήλῳ τύχῃ τῶν ἐσομένων. Βουτιλῖνος δὲ
καὶ ὅτι ὀμωμόκει τοῖς Γότθοις, ἦ μὴν ξυνάρασθαι αὐτοῖ̣ς τὸν
πρὸς 'Ρωμαίους ἀγῶνα, καὶ ὅτι αὐτὸν ἐκεῖνοι ἐθώπευον, βασιλέα 
σφῶν ἀναδείξειν ἐπιθρυλλοῦντες, ἐδόκει οἱ μενετέα ειναι,
καὶ τὰ ξυγκείμενα διανυστέον. καὶ ὁ μὲν τούτων δὴ ἕνεκα ἔμενέ
τε αὐτοῦ, καὶ τὰ ἐς τὸν πόλεμον ἐξηρτύετο. Λεύθαρις δὲ ἅμα 
 
 invadunt, eos a quibus nulla iniuria sunt provocati infestantes, hi
certe vesani impiique fuerint; neque quid ius ac fas sit norunt, neque
iis curae est an Deus maleficiis offendatur. Idcirco acerrimae cos
poenae inanent, resquce ipsii in extremas atque irremediabiles calamitates 
desinunt, tanietsi ad breve aliquod tempus proapere rem gerere 
videantur. Ac talia quidem etiam tunc Leutbarim Butilinumque
sectantibus copiis evenere. 
 2. Nam hi rebus hisce perpetratis, cum iam ingentem spoliorum
vim coaccrvassent, et iam practerlapso vere vigeret aestas; alteri
quidem ducum, Leuthari videlicet, in animo erat domum reverti,
et opimis spoliis suis frui, nuntiisque ad fratrem suum missis cum
etiam ad domuitionem hortabatur; bello et incertis rerum futurarum
eventibus valere iussis. Butilinus vero etiam iureiurando se Gothis
obstrinxit, proelium adversus Romanos cum ipsis aditurum; cumque
illi per assentationem spargerent sese eum regem ipsorum designaturum, 
manendum sibi apud illos censuit, et se ad bellum instruxit.
Leutharis vero cum suis copiis statim discessit: eo consilio ut postquam 
praedam omnem quam tutissime avexisset, domumque venisset,
tum exercitum fratri suo suppetias laturum mitteret. Sed ne ipsi
quidem consilia sua ex animi sententia successerunt, neque fratri suo
valde auxiliari potuit. Nam ipsi iam iter domum versus ingresso, ni- 

 
 τῇ ἀμφ’ αὐτὸν δυνάμει εὐθὺς ἀπεχώρει, καὶ ὡς ἂν ἀσφαλέστατα 
τὴν λείαν διακομίσῃ ἠπείγετο, βεβουλευμένον αὐτῷ, ἐπειδὰν
οἴκαδε ἵκηται, τότε δὴ εὐθὺς ὡς τὸν ἀδελφὸν στεῖλαι τὸ
στράτευμα ξυλληψόμενον αὐτῷ τοῦ κινδύνου. ἀλλ’ οὔτε ἐκείνῳ
 ἐς τέλος ἀπέβη τὰ δοκηθέντα, τῷ τε ἀδελφῷ οὐ μάλα ἤρκεσεν
ἐπαμῦναι. ἤδη γὰρ αἰτῶ ἀνὰ τὴν αὐτὴν πορείαν ἐπανερ χομένῳ, 
μέχρι μὲν Πικηνοῦ τῆς χώρας οὐδενότι ἀντίπαλον ξυνηνέχθη.
ὡς δὲ ἐνταῦθα ὁδῷ ἰὼν ἐγεγόνει, αὐτὸς μὲν περὶ τὴν Φᾶνον ἐστρατοπεδεύετο
τὴν πόλιν. ἔστελλε δὲ εὐθὺς, ὣσπερ εἰώθει, προφύλακας
 καὶ διοπτῆρας ἄνδρας ἐς τρισχιλίους, οὐ μόνον ἐπισκεψομένους
τὰ πρόσω, ἀλλὰ γὰρ καὶ, εἴπου πολέμιοι φανεῖεν
ἀμυνουμένους. Ἀρταβάνης δὲ καὶ Οὔλδαχ ὁ Οὖννος, ἐτύγχανον
γὰρ ἅμα στρατεύματι Ῥωμαϊκῷ τε καὶ Οὐννικῷ εἰς
τὴν πόλιν ξυνειλεγμένοι καὶ ἐφεδρεύοντες τῇ παρόδῳ,
 οὗτοι δὴ οὖν, ἐπειδὴ ἐκείνους τοὺς προπορευτὰς ἐθεάσαντο έν
αὐτῷ δὴ τῷ αἰγιαλῷ τοῦ Ἰονικοῦ κόλπον καὶ τῇ κροκάλῃ
ὑπεκβάντες τοῦ ἄστεος, ἐσβάλλουσιν ἀθρόον ἐς 
 αὐτοὺς, εὖ μάλα παρατεταγμένοι, καὶ πολλοὺς μὲν τοῖς ξίφεσι 
 
 hil quidem adversi ad Picenum agrum usque accidit: cum autem eo
progressus pervenisset, ipse quidem circa Fanum urbem castra metatus
est; emissis etiam statim, suo more, praecursoribus et speculatoribus
ad tria hominum millia, qui non solum anteriora loca explorarent,
sed, sicubi hostes comparerent, profligarent: Artabanes ve ro
et Uldach ille Hunnus, qui cum exercitu Romano pariter et Hunn ico
ad Pisaurum urbem collecti erant, insidiis in transitu collocatis, hi,
inquam, praecursores illos conspicati, in ipso Ionici sinus littore et
crepidine euntes, egressi urbe, acieque optime instructa coufertim in
eos irruunt, ac multos quidem gladiis caedentes trucid ant; non pauci 

 
 παίοντες διεχρῶντο. ἔνιοι δὲ αὐτῶν ὑπὲρ τὸ κρημνῶδες καὶ ἀπεῤῥωγὸς 
τῆς ἠιόνος ἀναβά1τες, ἔπειτα κατὰ τοῦ πρανοῦς ὑποφερόμενοι, 
καὶ ἐς τὴν θάλατταν κατωκάρα ἐκπίπτοντες, ἀπωλἀπώλλυντο,
ἐμφορούμενοι τοῦ ῥοθίου. ἐπῆρται γάρ πως ἐνταῦθα
ἡ ἀκτὴ, καὶ ὥσπερ γεώλοφόν τι ἀποτελεῖ, οὐ πανταχόθεν βατόν 
τε καὶ ἐπίδρομον, οὐδὲ οἷον τοῖς ἐπ᾿ ἄκρου γιγνομένοις
εὐκόλους παρέχειν τὰς ἀναβάσεις, ἀλλ᾿ ὀλισθηρὸν, ὡς τὰ πολλὰ,
καὶ σηραγγῶδες καὶ ἐς τὸ βαθυνόμενον τῆς ῥηγμῖνος ἐπικεκλιμένον.
 οὕτω δὴ οὖν τῶν πλείστων διαφθειρομένων, καθορῶντες 
οἱ ἄλλοι ἔφυγον οὐδενὶ κόσμῳ, βοῇ τε ξὺν πολλῇ καὶ οἰμωγῇ 
ἀνὰ τὸ στρατόπεδον εἰσπεσόντες, θορύβου καὶ ταραχῆς ἅπαντα
ἔπλησαν, ὡς αὐτίκα μάλα τῶν 'Ρωμαίων ἐπελευσομένων. αὐτóς 
τε δὴ οὖν Λεύθαρις διανίστατο ἐς παράταξιν, καὶ ἅπαν
τὸ στράτευμα ἐκινεῖτο· καὶ τοίνυν, ἀναλαβόντες τὰ ὅπλα, ἐς
φάλαγγα καθίσταντο, βαθεῖάν τε καὶ ἐπιμέγα παρατεταμένην. 
ἐν τούτοις δὲ αὐτῶν καταστάντων, καὶ οὐδὲν ὁτιοῦν αὐτοῖς
ἕτερον ἐν νῷ τίθεσθαι παρέχοντος τοῦ καιροῦ, οἱ πλεῖστοι τῶν
αἰχμαλώτων ἀφύλακτοι ἀθρόον γεγενημένοι, ἀπεχρῶντο ἐν
δέοντι τῇ τῶν πολεμίων ἀσχολίᾳ· αὐτοὶ τε γὰρ ὡς τάχιστα διεδιιδρασκον, 
καὶ τῶν λαφύρων ὁπόσα οἶόν τε ἦν ἐς τὰ ἐχόμενα 
 φρούρια διεκόμισαν.

γ΄. Ἐπεὶ δὲ Ἀρταβάνης τε καὶ Οὔλδαχ, ᾤοντο γὰρ oὐκ ἀξιό-́ 
 
 cum praerupta littoris praccipitia conscendissent, in dcelive delati,
pronique in mare provoluti, et proceilis abrepti pericrunt. Subrigit
enim se quodammodo ca partc littus, et veluti collem quendam facit,
non omni ex parte accessibilem et pervium, quique, ubi in cius summitatem 
ventum fuerit, nequaquam facilem praebeat descensum, sed
maxima sui parte praecipitiis ad lapsum proclivibus et hiantibus obnoxium, 
et in profundiorem maris crepidinem vergentem, Alii itaque 
quamplurimos ita pereuntes conspicati, absque ullo ordine fugerunt, 
et cum ingenti clamore atque eiulatu ad exercitum delati perturbatione 
et tumultti omnia implerunt, ut iamiam ingruentibus Romanis. 
Leutitaris vero ad proelium se comparans, omnem exercitum
movebat. Illi arreptis armis aciem instrucbant, densam pariter et in
longum protensam. Hoc ergo pacto constitutis ipsis, neque opportuniore 
consilio in mentem veniente, plurimi captivi iucustoditi relicti, 
hostium occupatione opportune usi, quam celerrime aufugcrunt,
et quicquid poterant spoliornm in proxima castella transtulerunt. 
 3. Cum vero Artabanes simul et Uldach impares sese commit- 

 
 μαχoι εἶναι, ἥκιστα ἐπεξῆγον τὸ στράτευμα, τότε δὴ oἱ Φράγγοι 
διελύετο μὲν αὐτοῖς ἡ παράταξις, κατὰ σφᾶς δὲ γινόμενοι
καὶ γνωματεύοντες, διεγίνωσκον ὁπόσων ἐτύχανον ἀφῃρημένοι·
πρίν γε δὴ οὖν καὶ ἕτερόν τι παθεῖν, ἐδόκει αὐτοῖς ἐν καλῷ
 ἔσεσθαι, εἴγε ὡς τάχιστα ἐκ Φάνου τῆς πόλεως ἀναστάντες,
ἴοιεν ἀνὰ τὰ πρόσω. καὶ τοίνυν αὐτίκα ἐχώρουν, ἀφέντες δὲ
ἐν δεξιᾶ τὸν Ἰόνιον κόλπον καὶ ἅπασαν τὴν παράκτιόν τε καὶ
ψαμαθώδη πορείαν, ἀνὰ τοὺς πρόποδας τοῦ Ἀπινναιου ὄρους
ἐπορεύθησαν. οὕτω τε ἰθὺ Αἰμιλείας καὶ Ἀλπισκοτιας ἐλθόντες,
 μόλις τὸν Πάδον ἐπεραιοῦντο. καταλαβόντες δὲ Βενετίαν
τὴν χώραν, ἐς Κένπα τὴν πόλιν κατήκοον οὖσαν σφῶν ἐν τῷ
τότε ηὐλίζοπο, αὐτοῦ τε τολοιπὸν ἐν τῷ ἀσφαλεῖ διαιτώμενοι 
ἤσχαλλόν γε ὅμως καὶ ἐδυσφόρουν, καὶ πολύ τι ὑπῆρχε
διαφανὲς τῆς γνώμης τὸ ἀνιώμενον. αἴτιον δὲ ἦν, ὅτι δὴ αὐτοῖς
 ἐλὰχωτα ἐκ τῆς λείας ἐλείπετο, καὶ ἐδόκει ἄκαρπα καὶ ἀνόνητα
διαπεπονηκέναι ἀλλ᾿ οὐ μέχρι τοῦδε μόνον αὐτοῖς τὰ τῶν δυστυχημάτι 
ἐχώρει. ὀλίγῳ γὰρ ὕστερον καὶ νόσος τις λοιμώδης
ἔφθειρε τὰ πλήθη ἐξαπιναίως ἐπεισπεσοῦσα. καὶ οἱ μὲν αὐτῶν
μοχθηρὸν ἀποκαλοῦντες τὸν περικείμενόν σφίσιν ἀέρα αἴτ́ιον
 ἐκείνου τοῦ πάθους γεγενῆσθαι ἡγοῦντο. οἱ δὲ ὅτι πολέμους τε
συχνοὺς καὶ ὁδοιπορίας μακρὰς διανύσαντες, ἀθρόον ἐς τὸ 
 
 tendo proelio censentes copias nequaquara educercnt, tum Franci
soluta acie in castra reversi cognoverunt quantam iacturam fecissent.
Quocirca priusquam gravius aliquod damnum acciperent, visum est
eis consultum, si quam citissime motis a Fano urbe castris ultra progrederentar. 
Statim itaque processerunt, relicto ad dextram Ionio
sinu et littorali universa arenosaque via, ad radices Apennini montis
iter fecerunt; atqua ita recta Aemiliam et Alpes Cottias versus euntes, 
aegre Padum traiecerunt. Cum vero in ditionem Venetam venissent, 
ad Cenetam urbem per id tempus ipsis subditam stationem
habuerunt, ibi deinceps in tuto commoraturi. Dolebant tamen
molesteque ferebant, et summum quendam moerorem prae se ferebant, 
quod ipsis perquam exiguum e praeda esset reliquum, videbanturque 
sibi irritos inutilesque labores perpessi. Sed non his terminis 
ipsorum calaraitas fuit circumscripta. Paulo enim post, pestilens 
quidam morbus repente incidens multitudinem absumsit ; et
nonnulli quidem illorum ambientis aëris pravitatem incusabant, causam 
morbi ei adscribentes: alii vero, quod continuis bellis et longis
itineribus peractis repente ad otiosam mollemque vitam essent tra- 

 
 ἁβροδίαιτον μπεβέβληντο, τὴν τῆς διαίτης παραλλαγὴν ᾐτιῶντο,
τὴν δέ γε ὡς ἀληθῶς ἀρχήν τε καὶ ἀνάγκην τῆς συμφορᾶς οὐ
 μάλα διενοοῦντο. ἥν δὲ ἄρα οἶμαι ἡ ἀδικία, καὶ τὸ περιϋβρίσθαι
πρὸς αὐτῶν τά τε θεῖα ἀφειδῶς καὶ ἀνθρώπεια νόμιμα.
αὐτὸς δὴ οὖν ὁ στρατηγὸς καὶ μάλα ἔνδηλος ἦν, ὦι δὴ αὐτὸν 
θεήλατοι μετῆλθον ποιναὶ. παραπλήξ τε γὰρ ἐγεγόνει, καὶ ἐλάτα
περιφανῶς, καθάπερ οἱ ἔκφρονες καὶ μεμηνότες, κλόνος τε
αὐτὸν ἐπεῖχε μύριος, καὶ οἰμωγὰς ἀφίει βαρείας καὶ νῦν μὲν
πρηνὴς, νῦν δὲ καὶ ἐπὶ θάτερα ἐν τῷ ἐδάφει κατέπιπτεν· ἀφρῷ
τε πολλῷ τὸ στόμα περιεῤῥεῖτο· καὶ τὼ ὀφθαλμὼ βλοσυρώ γε 
ἤστην καὶ παρατετραμμένω. ἐς τοῦτο δὲ ἄρα ὁ δείλαιος ἀφῖκτο
μανίας, ὥστε ἀμέλει καὶ τῶν οἰκείων μελῶν ἀπογεύσασθαι.
 ἐχόμενος γὰρ ὀδὰξ τῶν βραχιόνων καὶ διασπῶν τὰς σάρκας,
κατεβίβρωσκέ γε αὐτὰς ὥσπερ θήριον διαλιχμώμενος τὸν ἰχῶρα.
οὕτω δὲ ἑαυτοῦ ἐμπιπλάμενος, καὶ κατασμικρὸν ὑποφθινύθων, 
οἰκτρότατα ἀπεβίω. ἔθνησκον δὲ χύδην καὶ οἱ ἄλλοι, οὐδενότι
καὶ ἀνιέντος τοῦ κακοῦ, ἕως ἅπαντες διεφθάρησαν. καὶ
πυρετῷ μὲν οἱ πλεῖστοι πιεζόμενοι, νηφαλέοι γε ὅμως ἀπώλλυντο.
ἐνίοις δὲ καὶ ἀποπληξία ἐνέσκηπτεν ἰσχυρὰ καὶ ἑτέροις
καρηβαρία, καὶ παραφροσύνη ἐτέροις. ποικίλα μὲν γὰρ αὐτοῖς 
ἐΠεφέρετο πάθη, ἅπαντα δὲ εἰς ὄλεθρον ἀπεκρίνετο. Λευθα- 
 
 ducti, vitae immutationem in causa esse putabant. At ipsam revera
originem necessariamque causam mali plane non intelligebant, quae
profecto erat iniustitia, et divina pariter atque humana iura ab ipsis
proculcata. Ipsum itaque ducem videre erat evidenter poenis divinitus
immissis obnoxium: insania enim manifestaque rabie, instar
eorum, qui mente capti furere solent, corripiebatur, multaque vertigine
agitabatur, gravesque eiulatus edebat, modo pronus, modo in
alterutrum latus in solum procidens, multamque ex ore spumam
ciens; oculi etiam ipsi erant torvi, horrendumque in modum inversi;
eo denique insaniae venerat miser, ut ne a suis quidem membris degustandis
abstineret. Assidue enim mordicus brachiis suis inhaerens,
et carnes dentibus convellens, eas instar ferae alicuius bestiae dilaniabat,
promanantem saniem lambens, atque ita sui ipsius satur paulatimque
contabescens miserrime periit. Extincti vero sunt universim
etiam ceteri, nihil penitus se remittente malo, donec omnes interierunt;
ac febre quidem plurimi pressi, sana tamen mente perierunt;
nonnullos autem gravissima apoplexia afilixit, alios capitis gravedo, 

 
 ρἰῳ μὲν οὖν καὶ τῷ οἱ ἑπομένῳ ὁμίλῳ, ἐς τόδε τύχης τὰ τῆς 
ἐκστρατείας ἐτελεύτα.

δ΄. Ἐν ᾦ δὲ ταῦτα ἐν Βενετίᾳ ξυνέβαινε, Βουτιλῖνος 
ἅτερος στρατηγὸς, τὰ μέχρι τοῦ πορθμοῦ τῆς Σικελίας πολίσματά
 τε καὶ φρούρια σχεδόν τι ἃπαντα λυμηνάμενος,
αὖθις ὡς τάχιστα ἰθὺ Καμπανίας τε καὶ Ῥώμης. ἠκηκόει
τὸν Ναρσῆν καὶ τὰς βασιλέως δυνάμεις αὐτοῦ που ἠθροῖσθαι.
καὶ ἠβούλετο μὴ μέλλειν ἔτι μηδὲ ἀλᾶσθαι, ἀλλὰ παντὶ τῷ
στρατῷ παραταξάμενος, τὸν ὑπὲρ τῶν ὅλων κίνδυνον ἀναῤῥίοψαι·
 ἐπεὶ κὼ μέρος τι οὐκ ἐλάχιστον καὶ τῆς ἀμφ’ αὐτὸν
νόσῳ ἑαλώκει καὶ διεφθείρετο. ἤδη γὰρ τοῦ θέρους λήγοντος,
καὶ τοῦ φθινοπώρου ἀρχομένου, αἱ μὲν ἄμπελοι τῷ καρπῷ
ἐβρίθοντο, οἱ δὲ χήτει τῶν ἄλλων ἐπιτηδείων, ἅπαντα γὰρ
τῷ Ναρσῆ ἐμφρονέστατα προδιήρπαστο,) οἱ δὲ τοὺς βότρυς 
 ἀφαιρούμενοι, καὶ ταῖς χερσὶ διαθλίβοντες, ἐνεφοροῦντο τοῦ
γλεύκους, αὐτοσχεδιάζοντες τὸν ἀνθοσμίαν. ἐνθένδε τε αὐτοῖς
ἡ γαστὴρ ἐπιμέγα ἐφέρετο καὶ διέῤῥει, καὶ τὸ μέν τι
ἔθνησκεν αὐτίκα, ἦσαν δὲ οἱ καὶ διεγίγνοντο. πρὶν γε δὴ οὖν
καὶ ἅπασιν ἐκνικῆσαι τὸ πάθος, ἐδόκει οἱ εἶναι πολεμητέα ἐς
 ὅ, τι ἐκβαίη. καὶ τοίνυν ἀφικόμενος ἐς Καμπανίαν, στρατοπεδεύεται
οὐ πόῤῥω Καπύης τῆς πόλεως, ἀμφὶ τὰς ὄχθας
τοῦ Κασουλίνου ποταμοῦ. ὃς δὴ ῥέων ἐκ τοῦ ὄρους τοῦ Ἀπιν- 
 
 alios delirium. Variis enim morbis laborabant, sed omnibus in perniciem
desinentibus. Leutharis itaque quique eum sequebantur expeditio
huiusmodi calamitosum habuit exitum. 
 4 Dum vero haec in Venetia contingunt, Butilinus alter dux oppidis
castellisque propemodum omnibus ad Siculum fretum usque
vastatis, statim quam citissime Campaniam versus et Romam se recepit.
Inaudierat enim Narsetis et Imperatoris exercitus eo convenisse,
et statutum erat non cunctari diutius neque animi pendere,
sed in aciem instructis omnibus copiis de rerum summa decertare;
quandoquidem non miniina exercitus qui ei aderat pars morbo correpta
interierat. Vergente enim iam aestate et autumno ineunte,
vineae qiudem uvis onustae erant; hi vero inopia aliarum rerum necessariarum
(omnis enim commeatus per Narsetem prudentissime praereptus
erat) avulsis uvis, succoque manibus expresso, musto sese ingurgitabant,
odoriferum vinum, quod Graeci ἀνθοσμίαν vocant, ex
tempore conficienties; unde vehementissimo alvi profluvio laborarunt:
et nonnulli quidem eorum eo interierunt, nonnulli etiam supervixerunt.
Priusquam itaque hic morbus omnes pervaderet, committendum
sibi quocunque eventu proelium censebat. Quocirca cum in,
Campaniam venisset, castra non procul a Capua urbe fixit, ad ripas
Casulini fluminis, quod quidem ex Apennino monte fluens, et per 

 
 ναίου, καὶ ἀνὰ τὰ ἐκείνῃ πέδια περιελιττόμενος, ἐς τὴν
Τυρσηνικἠν φέρεται θάλατταν. ἐνταῦθα δὴ οὖν ἱδρύσας τὸν
στρατὸν, χαράκωμά τε περιεβάλετο καρτερὸν, καὶ ἐπεποίθει
 τῷ χώρῳ· ὁ γὰρ ποταμὸς αὐτῷ ἐν δεξιᾷ ὑποῤῥέων ἀντ᾿ ἐρύματος 
εἷναι ἐδόκει τοῦ μὴ τινα ἐπιέναι, καὶ τοὺς τῶν ἁμαζῶν 
τροχοὺς, ἃς δὴ ὡς πλείστας ἐπήγετο, στοιχηδὸν ἐς ἀλλήλους 
ἁρμόσας, ἐνέπηξε τὰ ὀπίσω τῷ ἐδάφει, ἄχρι καὶ ἐς
τὰς πλήμνας περιχώσας, ὡς μόνα τὰ ἡμικἴκλια ὑπερανέχειν
καὶ προβεβλῆσθαι. τούτοις δὴ οὖν καὶ ἑτέροις ξύλοις πολλοῖς
ἅπαν τὸ στράτευμα ἐρυμνώσας, ἔξοδόν τινα οὐ μάλα εὐρεῖαν 
καταλέλοιπεν κενὴν τῶν περιφραγμάτων, ὡς ἐκ τῆσδε αὐτοῖς
ἐξείη ῥᾳδίως ᾖ βούλοιντο κατὰ τῶν πολεμίων ἐφόδους τε καὶ
 ἐπανόδους ποιεῖσθαι. ὅπως δὲ ἂν αὐτῷ μηδὲ τὰ τῆς γεφύρας
τοῦ ποταμοῦ ἀφύλακτα εἴη, μηδέ γε ἐνθένδε πημαίνοιτο, προκαταλαμβάνει 
τε αὐτὴν, καὶ πύργον τινὰ ξύλινον ἐνταῦθαι 
τεκτηνάμενος, ἐφίστησιν ἐν αὐτῷ ἄνδρας ὁπόσους οἶόν τε ἦν
μαχίμους τε καὶ ἄριστα ὡπλισμένους· ἐφ᾿ ᾦ ἐκ τοῦ ἀσφαλοῦς
ἀμύνεσθαι, καὶ ἀπερύκειν τοὺς 'Ρωμαίους διαβησείοντας. οὕτω
δὲ ἕκαστα διαθεὶς, ᾤετό οἱ τὰ παρόντα ἐν δέοντι παρεσκευάσθαι, 
ὡς καὶ ἐν αὐτῷ δή που κεισόμενον πολέμου κατάρχεσθαι, 
καὶ οὐ πρότερον μάχης ἐσομένης, πρὶν ἂν ἐκείνῳ εἴη βουλομένῳ. 
καὶ τὰ μὲν ἀμφὶ τῷ ἀδελφῷ ἐν Βενετίᾳ ξυμβαίνοντα
 οὔπω ἐπέπυστο, ἐθαύμαζεν δὲ ὅτι δὴ αὐτῷ κατὰ τὸ ξυγκείμ́ενον 
 
 circumiaccntes campos flexuose labens, in Tyrrhenum mare fertur.
Ηic itaque locato exercitu, valido eum vallo munivit, natura loci fretus. 
Fluviiu enim ipsi ad dextram labens, propugnaculi loco esse
videbatur, ne quis ea ex partc adoriretur, et curruum, quorum maximam 
habcbat vim, rotas ordine inter se consertas solo infixit, terra
ad modiolos rotarum usque aggesta, ita ut circumferentiae dimidia
tantum pars exstaret et promineret. His, inquam, aliisque multis
stipitibus cum universum exercitum communisset: exitum quendam
non valde amplum neque ullo septo obstructum reliquit, ut per eum
facile liceret, si liberet, excursus in hostes et recursus facere. Ne
vero pons quo fluvius erat stratus incustoditus esset, neve ea ex parte
damnum acciperet, hunc etiam praeoccupat, et turre quadam lignea
in co cxstructa strenuos in ca quantum fieri poterat optimeque armatos 
viros collocat, qui pontem e tuto propugnarent, et Romanos transitum 
molientes propulsarent. His itaque singulis ita dispositis, omnia
quam optime comparata censebat; tanquam in ipsius potestate futurum 
esset, bellum inchoare, neque prius proelium committi posset,
quam ipsi liberet. Pοrrο quac fratri suo iu Venetis acciderant, nec- 

 
 τὸ στράτευμα οὐκ ἐπεπόμφει· καἰ ὑπετόπαζεν, ὡς οὐκ ἂν ἐς 
τοσοῦτον ἐμέλλησεν, εἰ μή τι αὐτοῖς ξυνηνέχθη δεινὸν
ξουν· πλὴν ἀλλὰ καὶ ἐκείνων ἄνευ περιέσεσθαι τῶν πολεμίων
ἡγεῖτο, ἅτε δὴ τῷ πλήθει καὶ ὣς ὑπερβάλλων. ἐς τρεῖς γὰρ
 αὐτῷ μάλιστα μυριάδας μαχίμων ἀνδρῶν ἡ λειπομένη στρατιὰ
ξυνετάττετο· ἡ δὲ τῶν Ῥωμαίων δύναμις μόλις ἐν
χιλιάσιν ἐτύγχανεν οὖσα.

ε'. Αὐτός τε δὴ οὖν ὧδέ πως ἄριστα εἶχε προθυμίας,
καὶ ἅπαντι τῷ στρατῷ παρεκελεύετο γιγνώσκειν, ὡς ὁ παρὼν
 οἀγὼν οὐκ ὠτὶ σμικρῷ τινι χωρήσει, ἀλλ’ ἢ καθέξομεν,” ἔφη, 
„τὴν Ἰταλίαν, οὖ δὴ καὶ ἕκατι ἀφικόμεθα, ἢ λελείψεται ἡμῖν
ἅπασιν ἀκλεῶς ἐνθάδε τεθνάναι. οὐκοῦν τόδε ἡμᾶς, ὠ γενναῖοι,
ἀντ’ ἐκείνου ἑλέσθαι προσήκει, ἐξὸν ἄνδρας ἀγαθοὺς ἐν τῷ
πολέμῳ γιγνομένους, ἀπόνασθαι ὦν ἐφιέμεθα.’’ Βουτιλῖνος
 μὲν οὖν ταῦτά τε καὶ τὰ τοιάδε παραινῶν τοῖς πλήθεσιν οὐκ
ἀνίει. οἱ δὲ ἐπερρώννυντο ταῖς ἐλπίσι, καὶ τὰ ὅπλα, ὡς πη
ἑκάστῳ φίλον, παρεσκευάζοντο. ὡδὶ μὲν γὰρ πελέκεις ἐθήγοντο
πολλοὶ, ὡδὶ δὲ τὰ ἐπιχώρια δόρατα, οἱ ἄγγωνες, ἑτέρωθι
δὲ τῶν ἀσπίδων αἱ διερρωγυῖαι πρὸς τὸ ἐνεργὸν μετεποιοῦντο,
 καὶ ῥᾳδίως αὐτοῖς ἅπαντα παρεσκεύαστο. λιτὴ γὰρ 
τοῦδε τοῦ ἔθνους ἡ ὅπλισις, καὶ οἵα οὐ τεχνιτῶν δεῖσθαι ποικίλων,
ἢ μόνον ὑπ’ αὐτῶν οἶμαι τῶν χρωμένων διακοσμεῖσθαι, 
 
 dum inaudierat; mirabatur vero quod ei copias suas, uti inter ipsos
convenerat, non misisset, suspicioque ipsi incidebat, non tam diu
tardaturas fuisse, nisi eis aliquid sinistri adversique accidisset: nihilominus
tamen etiam sine illis victoriam se ab hostibus reportaturum
censebat; quippe qui vel sic copiarum multitudine esset superior.
Qui enim ipsi reliquus erat exercitus ad triginta bellatorum millia
acccdebat, Romanorum vero exercitus vixdum erat millium octodecim. 
 5. Quocirca et ipse quam optime animatus erat et universum
exercitum hortabatur, non tle exigua aliqua re eo proelio decernendum
esse, „sed aut Italiam, inquit, cuius causa venimus, obtinebimus,
aut hoc unum iamiam nobis reliquum erit, ut omnes inglorii moriamur.
Illud itaque nos potius, viri fortes, quam hoc, velle debemus;
cum in nostra manu sit positum, si strenui esse velimus, quae
optamus consequi.” Butilinus itaque hisce aliisque verbis
hortari non desistebat. Hi vero bona spe fulti, arma ut cuique
visum erat apparabant. Alibi enim secures multae acuebantur, alibi
patria hastilia, quae ipsi angones vocant, alibi scuta confracta, ut
usui essent, reficiebantur, facileque ipsis omnia instruebantur. Vilis
enim est et neglecta huius nationis armatura quaeque variis opificibus
non indigeat; sed facile ab ipsis, qui ea utuntur, si quid forte 

 
 εἰ καί τι διαφθαρείη. θωράκων μὶν γὰρ καὶ κνημίδων ἀγνῶτες
τυγχάνουσιν ὄντες, τὰς δὲ κεφαλὰς οἱ μὲν πλεῖστοι ἀσκεπεῖς 
ἔχουσιν, ὀλίγοι δὲ καὶ κράνη ἀναδούμενοι μάχονται· γυμνοὶ 
δὲ τὰ στέρνα εἰσὶ καὶ τὰ νῶτα μέχρι τῆς ὀσφύος, ἐνταῦθα
δὲ ἀναξυρίδας, οἱ μὲν λινᾶς, οἱ δὲ καὶ σκυτίνας διαζωννύμενοι 
τοῖς σκέλεσι περιαμπίσχονται. ἵπποις δὲ ἥκιστα χρῶνται,
πλὴν σφόδρα ὀλίγων, ἅτε δὴ αὐτοῖς τὸ πεζομαχεῖν σύντρφόν 
τε ὂν καὶ πάτριον καὶ ἄριστα μεμελετημένον. ξίφος δὲ τῷ
μηρῷ, καὶ ἀσπὶς τῇ λαιᾷ πλευρᾷ παρῃώρηται. καὶ τοίνυν τόξα 
 ἢ σφενδόνας ἢ ἄλλα ἄττα ἑκηβόλα ὅπλα οὐκ ἐπιφέρονται, ἀλλὰ 
πελέκεις γὰρ ἀμφιστόμους καὶ τοὺς ἄγγωνας, οἶς δὴ καὶ τὰ πλεῖστα
κατεργάζονται· εἰσὶ δὲ οἱ ἄγγωνες δόρατα οὐ λίαν σμικρὰ, οὐμενοῦν 
ἀλλ᾿ οὐδὲ ἄγαν μεγάλα, ἀλλ᾿ ὅσον ἀκοντίζεσθαί τε, εἴπ́ου δεήσοι, 
καὶ ἐς τὰς ἀγχεμάχους παρατάξεις πρὸς τὰς ἐμβολὰς ἐφικνεῖσθαι. 
τούτων δὲ τὸ πλεῖστον μέρος σιδήρῳ πάντoθεν περιέχεται, 
ὡς ἐλάχιστόν τι διαφαίνεσθαι τοῦ ξύλου, καὶ μόλις ὅλον
τὸν σαυρωτῆρα· ἄνω δὲ ἀμφὶ τὸ ἄκρον τῆς αἰχμῆς καμπύλαι
 τινὲς ἀκίδες ἐξέχουσιν ἑκατέρωθεν ἐξ αὐτῆς δήπου τῆς ἐπιδρατίδος, 
ὥσπερ ἄγκιστρα ὑπογναπτόμενα, καὶ ἐς τὰ κάτω
 νενεύκασι. καὶ οὖν ἀφίησι τυχὸν ἐν συμπλοκῇ τοῦτον δὴ τὸν 
ἄγγωνα Φράγγος ἀνήρ. καὶ εἰ μὲν σώματί που ἐγχρίψειεν,
εἰσδύεται μὲν εἴσω, ὥσπερ εἰκὸς, ἡ αἰχμὴ, οὔτε δὲ αὐτὸν τὸν
βληθέντα οὔτε ἄλλoν τινὰ ἐρύσαι ῥᾳδίως ἔνεστι τὸ δόρυ. εἴρ- 
 
 fractum fuerit, refici potest, Loricas enim et ocreas non norunt.
Capita plerique eorum non muniunt, pauci vero galeis tecti pugnant. 
Pectoribus et tergoribus ad lumbos usque sunt nudis, inde
braccis sive femoralibus alii lineis, alii coriaceis cincti, tibias cooperiunt. 
Equis vero non utuntur, nisi admodum paucis, quippe qui
ad pedestrem pugnam, quae ipsis familiaris patriaque est, optime
sint exercitati. Ensis femori, et scutum sinistro lateri appendet:
arcubus aut fundis, vel aliis telis, quae eminus iaciuntur, non utuntur; 
sed ancipitibus securibus et angonibus, quibus praecipue rem
gerunt. Sunt vero angones hastae quacdam neque admodum parvae,
neque admodum magnae, sed et ad iactu feriendum, sicubi opus fuerit, 
et ubi cominus collato pede confligendum est impetusque faciendus, 
accommodatac. Hac pleraque sui parte ferro sunt obductae, ita ut
perparum ligni a laminis ferreis nudum conspiciatur, atque adeo vix tota
imae hastae cuspis; supra vero ad extremitatem spiculi, adunci quidam 
mucrones utrinque prominent, ex ipso spiculo instar hamulorum
reflexi, et deorsum vergentes. In conflictu itaque Francus miles hunc
angonem iacit; quod telum si corpori inflictum fuerit, adigitur qui- 

 
 γουσι γὰρ αἱ ἀκίδες ἔνδον ἐνεχόμεναι τῇ σαρκὶ, καὶ πικροτέρας 
ἐπάγουσαι τὰς ὀδύνας, ὥστε εἰ καὶ μὴ καιρίαν τὸν πολέμιον 
τρωθῆναι ξυνενεχθείη, ἀλλὰ ταύτῃ γε διαφθαρῆναι. εἰ
δέ γε ἐς ἀσπίδα παγείη, ἀποκρέμαται μὲν αὐτίκα ἐξ αὐτῆς,
 καὶ ξυμπεριάγπαι, συρομένου ἐν τῷ ἐδάφει τοῦ ἀπολήγοντος·
ὁ δὲ βληθεὶς οὔτε ἐξελκύσαι τοῦτο δὴ δύναται τὸ δόρυ διὰ
τὴν εἴσδυσιν τῶν ἀχιδων, οὔτε ξίφει διατεμεῖν, τῷ μὴ ἐφικνεῖσθαι 
τοῦ ξύλου, ἀλλὰ τὸν σίδηρον παρατετάσθαι. ἐπειδὰν
δὲ τοῦτο ἐσίδοι ὁ Φράγγος, ὁ δὲ ἀθρόον ἐπιβὰς τῷ ποδὶ καὶ
 ἐμπατήσας τὸν σαυρωτῆρα, καταβρίθει τὴν ἀσπίδα καὶ κατάγει,
ὡς ὑποχαλάσαι τὴν τοῦ φέροντος χεῖρα, καὶ γυμνωθῆναι τὴν
κεφαλὴν καὶ τὸ στέρνον. τότε δὴ οὖν αὐτὸν ἄφρακτον ἐκεῖνος
ἑλὼν ῥᾳδίως ἀπόλλυσιν, ἢ τὸ μέτωπον πελέκει πατάξας, ἢ δόρατι 
ἑτέρῳ τὴν φάρυγγα διελάσας. τοιαύτη μὲν τοῖς Φράγγοις
 ἡ ὅπλωις, καὶ ἐν τοῖσδε τὰ ἐς τὸν πόλεμον παρεσκευάζοντο.

ς΄. Ναρσῆς δὲ ὁ τῶν 'Ρωμαίων στρατηγὸς ἐπειδὴ ταῦτα
ἐγνωκει, αὐτίκα ὅγε ἅπαντι τῷ στρατῷ ἄρας ἐκ τῆς 'Ρώμης, 
στρατοπεδεύεται οὐ πόῤῥω τῶν πολεμίων, ἀλλ᾿ ὅσον πατάγου
τε ἀκούειν, καὶ διορᾷν τὸ χαράκωμα· οὕτω δὲ τῶν στρατευ-
 μότων ἀλλήλοις ἀναφανέντων, πολλὴ μὲν ἑκατέρωθεν ὑπῆρχεν 
 
 dem intro, uti verisimile est, cuspis, neque is qui ictus est neque alius
quisquam facile telum evellere potest; obstant enim acuminati illi
hamuli altius carni inhaerentes, et acerbos cruciatus excitant, adeo ut
etiam si hostem nequaquam letale vulnus accepisse contingat, ex eo
tamen intereat. Si vero scuto impactum fuerit, statim ex eo propeudet,
et circumagitur, infima sui parte solum verrens et versans. Is vero qui
ictus est, neque telum scuto evellere valet, hamulis mordicus inhaerentibus, 
neque ense amputare, quod nimirum ad lignum pertingere
non possit, ferreis laminis, quibus id obductum est, obsistentibus; quod
simulac viderit Francus, confestim pede insultat, et proculcans imam
hastam, scutum pondere sui corporis deprimit, ita ut, gestantis manu 
sese nonnihil laxante ac remittente, caput et pectus nudentur. Tum
ille nudum hostem neque munitum nactus facile trucidat, sive securi
frontem feriens, sive alia hasta iugulum traiiciens. Ac talis quidem
est Francorum armatura, atque ita ad proelium apparabantur. 
 6. Narses vero Romani exercitus praetor ubi haec cognovit, statim 
et ipse universo exercitu Roma educto, non procul ab hostibus
castra locat, sed unde et strepitus exaudiri et vallum conspici posset.
Hoc itaque modo cum duo exercitus in mutuum conspectum venissent, 
accurate utrinque acies instruobantur, praesidiaque et excubiac
looibantur, et duces ordines militares obibant. Spes vero et metus, 

 
 παράταξίς, πολλαὶ δὲ φρουραὶ,̀ καὶ ἀγρυπνίαι, καὶ τῶν στρατηγῶν
ἀνὰ τὰ πλήθη περινοστήσεις· ἐλπὶς δὶ καὶ δέος καὶ παλιμβολια,
καὶ ὅσα τοῖς περὶ μεγάλων ἀγωνιουμένοις παράλογα
ἐγγίγνεται πάθη, ἄλλοτε ἄλλοις ἐπεφοίτα· τὰ δὲ τῆς Ἰταλίας
πολίσματα μετέωρά ἦν ἅπαντα καὶ δεδονημένα, ἐφ᾿ οὓς ἂν 
καὶ χωρήσοιεν ἀμφιγνοοῦντα. ἐν τούτῳ δὲ οἱ Φράγγοι τὰς ἐχομένας 
κώμας δῃοῦντες, τὰ ἐπιτήδεια σφίσιν ἀναφανδὸν διε-
 κόμιζον. Ναρσῆς δὲ τοῦτο ἰδὼν, αἶσχος οἰκεῖον ἡγεῖτο καὶ
ἐχαλέπαινεν, εἴγε ἐξείη τοῖς τῶν δυσμενῶν ἀχθοφόροις οὕτω
δή τοι ἀνειμένους ἐγγύτατα διαπορεύεσθαι, ὥσπερ οὐδενπ́ι 
ἀντίπαλον θεωμένοις. ἐδόκει οὖν αὐτῷ οὐκ ἐπιτρεπτέα τολοιπὸν, 
ἀλλὰ παντὶ σθένει διακωλυτέον. Χαράγγης δέ τις ἀνὴρ
Ἀρμένιος, ἐνηρίθμητο μὲν τοῖς 'Ρωμαϊκοῖς ταξιήχoις, ἀvδρειότατος 
δὲ ἦν ἐς τὰ μάλιστα καὶ φρενήρης, καὶ ἐν δέοντι
φιλοκίνδυνος. τούτῳ δὴ οὖν τῷ Χαράγγῃ ( ἵδρυτο γὰρ ἀμφὶ 
τὸ τέρμα τοῦ στρατοπέδου πλησιαίτατα τῶν πολεμίων ἐσκηνωμένος,) 
παρακελεύεται ὁ Ναρσῆς ἐπιέναι τοῖς ἁμαξελάτmς, καὶ
 σίνεσθαι αὐτοὺς καθ’ ὅ, τι ἂν δύναιτο, ὡς ἂν μηκέτι χιλὸν διακμιζειν 
τολμῷεν. καὶ ὃς ἀθρόον ἐξιππασάμενος ἅμα ὀλίγοις τοῦ
ἀμφ᾿ αὐτὸν τάγματος, τὰς μὲν ἄλλας ἁμάξας ἀφαιρεῖται, καὶ 
τοὺς ἄγοντας κτείνει· μίαν δέ τινα αὐτῶν χόρτῳ σεσαγμένην 
 
 variacquc animorum fluctuationes, et quicunque affectus inopinati de
rebus magnis decertaturis suboriri solent, nunc hos nunc illos incessebant. 
Omnia vero Italiae oppida dubia suspensaque haerebant, cui
tandem parti cederent. Interea Franci proximos vicos vastantes, commeatum 
transvehebant. Quod ubi animadvertit Narses, ad suum dedecus 
hoc pertinere censebat molesteque ferebat, si hostium calones 
ita libere loca quam maxime vicina pertransirent, perinde ac si
nullum hostem vidissent. Visum itaque ei non est amplius id ferendum, 
sed omnibus viribus prohibendum. Charanges vero, vir quidam 
Armenius, Romanis tribunis accensus erat, strenuus inprimis et
prudens et in adeundis periculis moderate audax. Huic itaquc Charangi 
( erant enim eius tentoria in extremis castris quam proximo
hostium fixa,) mandat Narscs ut in curruum vectores impetum faceret,
eisque quantum posset noceret, ne amplius pabula transvehere auderent. 
Ipse vero confestim paucis e sua legione equitibus secum ductis, 
reliqua quidem plaustra intercipit et vectores trucidat. E qui- 

 
 ἀγρίῳ τε καὶ γεγηρακότι, προσάγει τῷ πυὸγῳ, ὃν δὴ ἐπὶ τῆς 
γεφύρας οἱ Φράγγοι ἐτύγχανον ἐξειργασμένοι, ᾗπέρ μοι εἴρηται 
πρότερον. καὶ οὖν ἐνταῦθα προσπελάσας τὴν ἅμαξαν, πῦρ
ἐμβάλλει τῷ χόρτῳ, μεγίστης δὲ φλογὸς ἐξαπίνης ἀρθείσης,
 ῥᾳδίως ἅπασα ἡ τύρσις ἐνεπίμπρατο, ἅτε δὴ ξύλοις ἐσκευασμένη. 
οἱ δὲ ἄνδρες τῶν βαρβάρων ὁπόσοι ἐπὶ φρουρᾷ ἐτετάχατo, 
ἐπειδὴ ἀμύνεσθαι οὐκ ἠδύναντο, ἀλλ᾿ ἤδη που καὶ αὐτοὶ 
πυρπολεῖσθαι ἤμελλον, ἔγνωσαν μεθεῖναι τὸ χώριόν, καὶ 
οἱ μὲν μόλις ἐνθένδε διεκπεσόντες ἐπὶ τὸ σφῶν στρατόπεδον
 καταφεύγουσιν· οἱ δὲ 'Ρωμαῖοι τῆς γεφύρας ἐγκρατεῖς ἐγεγένηντο. 
Τούτων δὲ οὕτω ξυνενεχθέντων, αὐτίκα οἱ Φράγγοι 
ταραχῆς, ὡς τὸ εἰκὸς, ἐνεπίμπλαντο, καὶ πρὸς τὰ ὅπλα
ἐχώρουν. σφαδάζοπες τῷ θυμῷ καὶ λυττῶντες, κατέχειν τε
ἐν ἑαυτοῖς τὰ φρονήματα οὐκ ἠδύναντο, ἀλλὰ τολμητίαι γε
 ἦσαν πέρα τοῦ μπριου καὶ θαρραλέοι, ὡς μηκέτι ἠρεμεῖν ἐθέλειν 
μηδὲ διαμέλλειν, ἀλλ᾿ αὐθημερὸν παρατάττεσθαι· καὶ ταῦτα
προειρημένον αὐτοῖς ὑπὸ τῶν Ἀλαμανικῶν μάντεων, μὴ δεῖν
ἐκειbνης τῆς ἡμέρας διαμάχεσθαι, ἢ γιγνώσκειν ὡς ἄρδην ἄπαντες
ἀπολοῦνται. οἶμαι μὲν οὖν εἰ καὶ τῇ ὑστεραίᾳ ἢ καὶ καθ᾿
 ἑτέραν ἡ ξυμβολὴ ἐγεγόνει, πάντως ἂν τοῦτο ἐκεῖνο ἐπεπόνθεσαν, 
ὅπεὸ καὶ ἐν τῷ τότε ἀπέβη. οὐ γὰρ δή που ἡ τῆς ἡμέρας 
ἐναλλαγὴ ἀπέχρησεν ἂν αὐτοῖς ἐς τὸ μὴ οὐχὶ ποινὰς ἀπο- 
 
 bus plaustris nnum multo rmali aridoqne foeno onnstum turri admovet, 
quam Franci in ponte cxstruxerant, cuius supia mentioncm feci.
Hoc itaque plaustro ita ad turrim admoto, ignem foeno immittit. Ingenti 
vero ilamma repente sublata, facilc nniversa turris utpotc lignca
conflagravit. Tum barbari qnotquot in eins praesidio erant collocati,
cum cam tueri non possent, ipsique incendio iilo perituri viderentur, 
stationem descrendam censuerunt; ac difficulter qiiidem inde delapsi, 
ad excrcitum ipsorum confugerunt ; Romani vcro ponte potiuntur. 
His itapcractis Franci statim tumultu, uti par crat, pleni ad arma
convolant, firementea ira et rabidi, et summa animi impotentia correpti, 
ultraque modum audaces et praefidentes non ultra quiescendum
sibi censebant, neque cunctandum, sed eo ipso die proelium committendum; 
quantumvis Alemannici vates praedixissent illo die confligendum 
non esse, aut scirent se ad unum omnes perituros. Ego vero
ita existimo, etiam si postridie aut alio ab hoc die proelium commissum 
fuissct, eundcm plane, qui tunc fuit, eventum futurum fuisse.
Neque enim unius diei immutatio hoc effecissct, quo ininus impictatis
suac poenas luerent. Ceterum sivc hoc ita evenerit, sivc etiam for- 

 
 τίσαι ὧν ἐτύγχανον ἠσεβηκότες. πλὴν ἀλλ’
ξυμβὰν, εἴτε καὶ ἴσως τῶν Ἀλαμανικῶν
ὅμως εἴτε οὐτῶ
Ἀλαμανικῶν χρησμολόγων
δὴ οὖν τρόπῳ τὰ ἐσόμενα ἐπιφρασαμένων, οὐ κενὸν τοῖς πολλοῖς
οὐδὲ ἀτελεύτητον ἔδοξεν εἶναι τὸ μάντευμα. ὅπως δὲ τῶν
ἐφεξῆς ἕκαστα ἐπράχθη, αὐτίκα ἐς τὸ ἀκριβὲς ὡς οἶόν τέ μοι 
λελέξεται.

ζ΄. Ὁ μὲν γὰρ τῶν Φρὰγγων λεὼς ὧδέ πως εἶχεν ὁρμῆς,
καὶ ἤδη αὐτοῖς τὰ ὅπλα μετεκεχείριστο. ἐξώπλισε δὲ καὶ ὁ
Ναρσῆς τοὺς Ῥωμαίους, καί ὑπεξῆγε τοῦ στρατοπέδου, ἐφ’
ᾧ ἐν μεταιχμίῳ γενέσθαι, οὑπερ ἔδει αὐτοὺς ἐς φάλαγγα κα- 
 ταστῆναι. ἐν ᾧ δὲ τὸ στράτευμα ἐκεκίνητο, κὼ ἤδη ὁ στρατηγὸς
τῷ ἵππῳ ἐπεβεβήκει, ἀγγέλλεταί οἱ, ὡς Ἔρουλύς τις ἀνὴρ
οὐ τῶν πολλῶν παρ’ αὐτοῖς καὶ διαλανθανόντων, ἀλλ’ εὐπατρίδης
ἐν τοῖς μάλιστα καὶ ἀρίδηλος, ἵνα τῶν οἰκείων θεραπόντων
ἀπεκτονὼς εἴη οἰκτρότατα ἐφ’ ὁτῳοῦν καὶ σφαλέντα. αὐτίκα 
δὴ οὖν ἐπισχὼν τῷ ῥυτῆρι τὸν ἵππον, παράγει ἐς μέσον τὸν
ἀνδροφόνον, ὡς οὐχ ὅσιον ὂν ἐπὶ τὸν πόλεμον ἰέναι πρὶν ἀπολυμήνασθαι
καὶ ἀφαγνίσαι τὸ μίασμα. ἐπεὶ δὲ αὐτῷ πυνθανομένῳ
τὸ πραχθὲν ἀνωμολόγει ὁ βάρβαρος καὶ οὐκ ἀνῄνετο,
τοὐναντίον μὲν οὖν καὶ ἐφετὸν εἶναι ἔφασκε τοῖς κεκτημένοις 
 τοὺς σφετέρους δούλους ᾗ βούλονται μετιέναι, ὅτι τε καὶ οἱ
ἕτεροι, εἰ μὴ σωφρονοῖεν, ἀλλὰ γὰρ καὶ οἵδε παραπλήσια
πείσονται· ἐπειδὴ οὖν ὡσπερ οὐ μεταμέλον αὐτῷ τῖς παροι- 
 
 tasse Alcmannicis vatibus quocunque tandem modo fatura praedicentibus,
certe non vanum neque irritum id vaticinium multis est visum.
Quo pacto autrm deinceps reliqua gesta sint, accurate statim, quoad
eius fieri poterit, dicentur. 
 7. Franci itaque ita animis aestuabant, et iam arma corripuerant.
Narses etiam suos armavit castrisque eduxit, donec ad medium
inter duos exercitus spatium venisset, ubi oportebat eos in aciem
disponi. Interea vero dum exercitus movet, et iam praetor equum
conscenderat, nuntiatur ipsi, Herulum quendam non e multis inter
ipsos, neque obscurum, sed nobilem inprimis illustremque virum,
quendam e domesticis suis servis, quod aliqua in re deliquisset, miserrime
interfecisse. Statim itaque adductis habenis equum sistens,
homicidam in medium producit, tanquam fas non esset proelium adire,
nisi caede expiata. Interrogatus ergo ab eo barbarus, cum factum
fateretur nequc inficias iret, immo e contrario assereretm liberam dominis
esse potestatem de servis suis pro suo arbitrio decernendi, ut
et alii scirent, nisi officium facerent, similiter secum actum iri: cum
itaque veluti nulla caedis perpetratae poenitudine ductus, pervicax 

 
 νίας, θρασύς γε ἦν ἔτι καὶ ὑψαγόρας καὶ λίαν φρονοῦντι ἐῴκει, 
παρακελεύεται ὁ Ναρσῆς τοῖς δορυφόροις ἀποκτεῖναι τὸν
δρᾶ. καὶ ὁ μὲν ξίφει τὴν λαπάραν διατορηθεὶς ἐτεθνήκει. ὁ δὲ
τῶν Ἐρούλων ὅμιλος, οἶα δὴ βάρβαροι, ἠνιῶντο καὶ
 καὶ ἀπόμαχοι ἔσεσθαι διενοοῦντο. ὁ δὲ Ναρσῆς οὕτω πως τὸ τῆς
μιαιφονίας ἄγος ἀποδιοπομπησάμενος, καὶ τῶν Ἐρούλων ὀλίγα
φροντίσας, ἐχώρει ἀνὰ τὴν παράταξιν, ἀνειπὼν ἐν κοινῷ χαἰ ἀναβοήσας, 
ὡς ὃ γε βουλόμενος τῆς νίκης μεταλαχεῖν, ξυνεπέσθω.
οὕτω δή τι ἄρα διαφανῶς ἐπεποίθει τῇ τοῦ κρείττονος ἐπικουρίᾳ,
 καὶ ὡς ἐπὶ προδιεγνωσμένοις ἐφοίτα. Σίνδουαλ δὲ, ὁ τῶν Ἐρούλων
ἡγεμὼν, αἰσχρόν τι εἶναι ἡγεῖτο καὶ ἀγεννὲς, εἴ γε πολέμου
τοσούτου ξυνεστηκότος, αὐτός τε καὶ ὁ ἀμφ’ αὐτὸν στρατὸς
λειποταξίου ἁλοῖεν, δόξοιέν τε τῷ μὲν ἔργῳ δεδιέναι τοὺς πολεμίους,
σκῆψιν δὲ τινα καὶ προκάλυμμα τῆς δειλίας τὴν περὶ
 τὸν τεθνεῶτα εὔνοιαν πεποιῆσθαι. οὔκουν ἠρεμεῖν ἀνασχόμενος
ἐσήμαινε τῷ Ναρσῇ ἀναμένειν, ὡς καὶ αὐτῶν ὅσον οὔΠω παρεσομένων·
ὁ δὲ, μενετέα μὲν οὐκ ἔφη, μελήσειν δὲ ὅμως αὐτῷ
ὅπως ἂν ἐν δέοντι καὶ οἵδε τάξαιντο, εἰ καὶ ὀλίγῳ ὕστερον τύχοιεν 
ἀφιγμένοι· οἱ μὲν οὖν Ἔρουλοι εὖ μάλα ἐξωπλισμένοι,
 ἐπορεύοντο βάδην ἐν κόσμῳ.

η'. Ναρσῆς δὲ ἐπεὶ ἐν τῷ χάρῳ ἐγεγόνει, οὗ δὴ συμπλέκεσθαι
ἔμελλεν, αὐτίκα ἐς φάλαγγα καθίστη τὸν στρατὸν καὶ 
 
 et iactabundus, et caedem spiranti similis permaneret, Narses lictoribus,
ut eum interficiant, mandat; atque is quidem ense ilia perfossus,
interiit. Herulorum vero turba, utpote barbari, dolebant molesteque
id ferebant, et a proelio se subducere statuebant. Narses vero,
hoc pacto caede expiata, et de Herulis parum sollicitus, in aciem progressus,
edixit universae multitudini et proclamavit, ut quicunque
victoriae particeps esse vellet, una secum sequeretur; usque adeo ille
aperte divini numinis auxilio erat fretus, et veluti ad rem antea diiudicatam
accedcbat. Sindual autem Herulorum dux turpe quiddam
et generoso animo indignum censebat, si tanto proelio utrinque instructo,
ipse pariter et sui defectionis insimularentur; et viderentur
re quidem ipsa hostes reformidasse; formidinem vero suam praetextu
benevolentiae erga mortuum palliasse. Nequaquam itaque conquiescere
sustinens, Narseti significat, operiatur se, utpote iamiam cum
suis adventurum. Narses vero se quidem non praestolaturum respondit,
curaturum tamen, ut et ipsi suo in acie loco ordinentur, etiamsi
paulo serius advenerint. Heruli itaque optime armati, bonoque ordine
ocius procedebant. 
 8. Narses autem cum ad locum pervenisset, ubi committendum 

 
 διέταττεν. οἱ μὶν οὖν ἱππεῖς ἑκατέρωθεν ἐπὶ τῶν ἄκρων ἐτετά-
χατο, δοράτια φέροντες καὶ | πέλτας, τόξα τε καὶ ξίφη παρῃωρημένα·
ἦσαν δὲ 01 καἰ σαρίσσας ἐκράτουν. αὐτὸς δὲ ἐπὶ
τοῦ δεξιοῦ κέρως εἱστήκει. Ζανδαλᾶς τε, ὁ τῶν ὀπαδῶν ἐπιστάτης,
τοῦ τε θητικοῦ καἰ οἰκετικοῦ ὁπόσον οὐκ ἀπόλεμον ἦν, 
ἀλλὰ καὶ οἵδε παρῆσαν. ἐπὶ θάτερα δὲ οἱ ἀμφὶ Βαλεριανόν
τε καὶ Ἀρταβάνην, προστεταγμένον αὐτοῖς
 πρὸς βραχὺ ἀνὰ τὰ λάσια τῆς νάπης, καὶ ἐπειδὰν εἰσβάλλοιεν
οἱ πολέμιοι, τότε δὴ ἀθρόον αὐτοῖς ἐκ τοῦ ἀφανοῦς ἐπιέναι,
καὶ ἀμφιβόλους ποιεῖσθαι. ἅπασαν δὲ τὴν μεταξὺ χώραν ὁ πε- 
 ζὸς εἶχεν. ἔμπροσθεν μὲν γὰρ ἔπι τοῦ μετώπου οἱ πρωτοστάται
θώρακας ποδήρεις ἐνειμένοι καὶ κράνη καρτερώτατα τὸν συνασπισμὸν
ἐπεποίηντο· ἔζης δὲ οἱ ἄλλοι ἐς βάθος ἀλλήλοις ἐνέκειντο,
ἕως εἰς τοὺς οὐραγοὺς ὁ ξυλλοχισμὸς ἐτελεύτα· τὸ δὲ ψιλὸν ἅπαν
καὶ ἑκηβόλον, ὄπισθεν περιέθει καὶ ἀνέμενεν τὸν καιρὸν, ἡνίκα 
δέοι ἀκροβολίζεσθαι. ἀπεκέκριτο δὲ τόπος τοῖς Ἐρούλοις, τῆς
 φάλαγγος τὸ μεσαίτατον, καὶ ἦν ἔτι κενὸς, οὐ γάρ πω ἐκεῖνοι
παρῆσαν. ἐν τούτῳ δὲ ἄνδρες δύο τῶν Ἐρούλων, ἐτύγχανον
γὰρ ἤδη ηὐτομοληκότες παρὰ τοὺς πολεμίους ὀλίγῳ ἔμπροσθεν,
ὡς καὶ ἀγνοεῖν δή που τὰ ὕστερον τῷ Σίνδουαλ βε- 
 
 erat proelium, statim exercitum in phalangem instruxit atque disposuit;
atque equites quidem utrinque ad alas erant collocati, hastas et
peltas gestantes, arcus etiam et enses appensos, nonnulli etiam sarissas
habentes. Narses vero in dextro cornu constitit. Zandalas etiam
familiae magister et quotquot et servis et domesticis bello non inepti
eraut, adstabant Ab utroque vero latcre Valerianus et Artabanes
cum suis copiis, quibus maudatum erat, vit nonnihil circa densiorem
silvam laterent; cumque hostes inpetum facerent, confestim in eos
ex occulto irruerent omnique ex parte premerent. Omnem vero locum
intermedium pedites obtinebant. In ipsa enim exercitus fronte
antesignani loricas ad pedes usque demissas induti, validissimasque
galeas gestantes, testudinem fecerant; post hos vero alii densa inter
se seroe stabant, in agros usque desinentes. Universa vero levis
armatura, sagittariique et funditores a tergo erant collocati, velitandi
tempus operientes. Herulis vero in medio totius agminis locus
erat designatus; neque enim adhuc illi advenerant. Interea duo Heruli,
qui paulo ante ad hostes defecerant, adeo ut quid postea consilii 

 
 βουλευμένα, ἔξωτρυνέτην ἅπαντας τοὺς βαρβάρους ὡς τάχιστα 
ἐπιφοιτᾷν τοῖς Ῥωμίοις· „εὑρήσετε γὰρ αὐτοὺς,” ἐφάτην,
„ταραχῆς τε καὶ ἀκοσμίας ἀναπεπλησμένους, τοῦ μὲν
’Ερουλικοῦ στρατοῦ χαλεπαινόντων καὶ ξυγκινδυνεύειν ἀναινομένων,
 τοῦ δὲ ἄΛλου πλήθους τῇ ἐκείνων ἀποστάσει καταπεπληγμένου”. 
τούτοις δὲ ὁ Βουτικῖνος ἀνεπέπειστο ῥᾳδίως, τῷ
βούλεσθαι, οἶμαι, ἀληθῆ γε αὐτὰ καθεστάναι. αὐτίκα δὴ οὖν
ἐπῆγε τὸν στρατὸν, καὶ ἅπαντες ξὺν προθυμίᾳ ἐχώρουν ἰθὺ
τῶν Ῥωμαίων, οὐ μὴν ἠρεμαῖοι, οὐδὲ κατὰ κῶμον,
 τοῖς ἀγγέλμασιν ἀνεπτερωμένοι, θορύβῳ εἴχοντο καὶ προπετείᾳ,
ὡς αὐτοβοεὶ ἅπαν τὸ ἀντιστατοῦν ἀναρπασόμενοι. ἦν δὲ
αὐτοῖς ἡ ἰδέα τῆς παρατάξεως, οἱονεὶ ἔμβολον · δελτωτῷ γὰρ
ἑῴκει, καὶ τὸ μὶν ἐμπρόσθιον, ὁπόσον ἐς ὀξὺ ἔληγεν, στεγανόν
τε ἥν καὶ πεπυκνωμένον τῷ πάντοθεν ταῖς ἀσπίσι περιπεφράχθαι,
 φαίης τε ἂν αὐτοὺς συὸς κεφαλὴν τῇ συνθέσει ἀποτυπώσασθαι·
τὰ δὲ σκέλη ἑκατέρωθεν κατὰ στίχους τε καὶ λόχους 
ἐς βάθος ξυγκείμενα, καὶ ἐπιπλεῖστον ἐς τὸ ἐγκάρσιον παρατεταμένα,
διΐστατο ἀλλήλων ἠρέμα καὶ ἀπεκέκριτο, καὶ προϊόντα
ἐς μέγιστον εὖρος ἀπετελεύτα, ὡς καὶ· τὸ μεταξὺ χωρίον
 κενὸν καθεστάναι, καὶ τὰ νῶτα γυμνὰ τῶν ἀνδρῶν στοιχηδὸν
διαφαίνεσθαι. ἀπεστραμμένοι γὰρ σφᾶς αὐτοὺς ἐτύγχανον,
ὅπως ἂν τοῖς μὲν πολεμίοις ἀντιπρόσωποι εἶεν, καὶ ἐκ τοῦ 
 
 cepisset Sindual, ignorarent, barbaros omnes incitabant, nt quam citissime
Romanos adorirentur, affirmantes fore ut apud eos omnia tumultus
et perturbationis plena essent deprehensuri, quod nimirum Herulorum
copiae indignabundae secessionem fecissent, proeliumque una
adire detrectarent; et reliquae multitudinis animi illorum defectione
essent consternati. Hisce ita dictis Bulilinus facile persuasus, quippe
qui vera ut essent optabat, confestim copias in hostem eduxit, omnesque
magna animorum alacritate recta in Romanos ferebantur, non
quidem sensim et placide ordinateque, sed nuntiis animum ipsis alasque
addentibus, turbulente ac praecipitanter, tanquam primo impetu
quidquid hostium esset discerpturi. Erat autem ipsis forma aciei instar
cunei, Δ literae figuram prae se ferens, anteriore quidem sui
parte in acutum desinens. Pressa enim erat et densa, scutis undequaque
inter se cousertis munita; dixisses suis caput sua structura efformare.
Alae vero utrinque ex centuriis et decuriis in longum compositae, et
ut plurimum in obliquum protensae, paulatim ab sese dilatabantur et
dirimebantur, in maximam latitudinem desiuentes; adeo ut locus intermedius
vacuus relinqueretur, et nudata militum terga seriatim conspicerentur.
Aversi enim inter se stabant, ut hostibus adversi essent, 

 
 ἀσφαλοῦς ἀγωνίζοιντο τὰς ἀσπίδας προβεβλημένοι, τὰ δὲ ὀπι-
σθίδια τῷ ἀλλήλοις ἀντιτετάχθαι διαφυλάττοιντο.

θ΄. Ἀλλὰ γὰρ τῷ Ναρσῆ, τύχης τε αἰσίας κυρήσαντι,
καὶ τὸ πρακτέον ἄριστα μηχανησαμένῳ, ἅπαντα ἐς δέον ἀπέβη.
 ἐπειδὴ γὰρ οἱ βάρβαροι ξὺν βοῇ πολλῇ καὶ ἀλαλαγμῷ δρομαῖοι 
ἐπανελθόντες, συνέῤῥαξαν τοῖς Ῥωμαίοις, αὐτίκα
τοὺς ἐπὶ τῷ ὀμφαλῷ πρωτοστάτας ἀμφὶ τὸ κένωμα ἐσπεσόντες·
οὔπω γὰρ παρῆσαν οἱ Ἔρουλοι, ἡ τε ἀρχὴ, διατεμοῦσα
τὸ βάθος τῶν λόχων, καὶ φόνον οὐ πολὺν ἐργασαμένη,
ὑπὲρ τοὺς οὐραγοὺς ἐξηνέχθη. ἔνιοι δὲ αὐτῶν καὶ περαιτέρω 
ἐχώρουν ὡς τὸ στρατόπεδον τῶν Ῥωμαίων αἱρήσοντες.
δὴ ὁ Ναρσῆς ἐπικάμψας ἠρέμα καὶ ὑπομηκύνας τὰ κέρα, καὶ
ἐπικάμπιον ἐμπροσθίαν ὡς ἂν οἱ τακτικοὶ ὀνομάσαιεν) τὴν
φάλαγγα καταστήσας, παρακελεύεται τοῖς ἱπποτοξόταις ἐφιέναι
τὰ βέλη ἑκατέρωθεν ἐναλλάγδην ἐς τὰ μετάφρενα τῶν πολεμίων. 
οἱ δὲ κατὰ ταῦτα ῥᾳδίως ἐποίουν. ἅτε γὰρ πεζοὺς
 ὄντας τοὺς βαρβάρους ἐν τῶν ἵππων ὑπερανέχοντες, εὐκολώτατα
ἠδύναντο βάλλειν τὸ ἀφεστηκὸς καὶ ἡπλωμένον καὶ ἐλεύθερον
τοῦ ἐπιπροσθοῦντος. καὶ ἦν οὐ χαλεπὸν, οἶμαι, τοῖς ἐπὶ
τῶν ἄκρων ἱππόταις τὸ μὲν κατὰ σφᾶς μέρος τῶν δυσμενῶν 
καὶ πλησιαίτατον ὑπερβαίνειν τοῖς βέλεσι, τοὺς δὲ ἀντικρὺ
φαινομένους τιτρώσκειν. διεπερονῶντο τοιγαροῦν πάντοθεν τὰ 
 
 et ex tuto confligerent, scutis protecti; terga vero mutua illa inter se
contrapositione tuerentur. 
 9. Narseti autem, et prosperam fortunam nacto, quique quod
facto erat opus optime excogitarat, cuucta ex animi sententia successere.
Postquam enim barbari ingenti clamore ululatuque excitato
concitatius proruentes impetum in Romanos fecerunt, confestim antesignanos
medio inter duo cornua loco stantes perrumpentes in vacuum
illum exercitus locum irruerunt; neque enim adhuc Heruli advenerant:
et prima quidem barbarici exercitus pars, perfracta ordinum
serie, et caede non magna edita, in postremum aciei agmen delata
est, nonnulli vero etiam ulterius progressi, tanquam Romanorum castra
capturi. Tum Narses inflexis sensim porrectisque alis, inversa
aciei fronte (quod artis illius periti ἐπικάμπιον ἐμπροσθίαν
equitibus sagittariis mandat, ut utrinque sagittas in hostium
terga mutuo emittant; quod et ipsi facile praestabant. Cum enim
barbari pedites essent, ipsi ex equis editiores existentes facillime poterant
ferire distantes expansosque, neque eis anterius officere valentes.
Neque erat difficile arbitror equitibus ad extremitates constitutis
proximos sibi et quam maxinie vicinos hostes sagittis transmittere;
eos vero qui ex adverso conspiciebantur vulnerare. Traiiciebantur
itaque Francis omni ex parte terga, Romanis quidem qui ad dextrum 

 
 νῶτα οἱ Φράγγοι, τῶν μὶν ἐπί τοῦ δεξιοῦ κέρως τεταγμένων 
Ῥωμαίων τοὺς ἐκεῖθεν λυμαινομένων, τῶν δὲ ἔπι θάτερα τοὺς
ἑτέρους. οὕτω τε οἱ ἄτρακτοι παραλλὰξ ἐς τἀναντία φερόμενοι,
καὶ ἅπαν τὸ παρεμπίπτον διαφθείροντες ἐλάνθανον, οὔτε
 φυλάξασθαι τῶν βαρβάρων οἴων τε γιγνομένων, οὔτε ὅθεν
βάλλονται σαφῶς ἐπισκοπούντων. ἀντιμέτωποι γὰρ τοῖς Ῥωμαίοις
ἑστῶτες, καὶ ἐς μόνον τὸ καθ’ αὑτοὺς ὡς ἕκαστοι ἀποβλέποντες,
καὶ πρὸς μὲν τοὺς ἔμπροσθεν ὁπλίτας ἐκ χειρὸς
διαμαχόμενοι, τοὺς ἱπποτοξότας ὡς δὴ ὄπισθε τεταγμένους 
 οὐ μάλα ὁρῶντες, τά τε στέρνα οὐ βαλλόμενοι, ἀλλὰ τὰ
νῶτα, οὐκ εἶχον διαγιγνώσκειν οὑπερ ἐτύγχανον ὄντες κακοῦ.
τοῖς δὲ πλείστοις οὐδὲ τοῦ διαπορεῖν καὶ ἀμφιγνοῆσαι τὰ ποιούμενα
χώρα ἐγίγνετο, ἅμα τῇ πληγῇ τῆς τελευτῆς ἐπιφοιτώσης.
πιπτόντων γὰρ ἀεὶ τῶν ἐκτὸς, εὐθὺς οἱ ἔνδοθεν ἀνεφαίνοντο,
 καὶ τούτου θαμὰ γιγνομένου, διέρρει αὐτοῖς τὰ πλήθη
ὡς τάχιστα καὶ ἠφανίζετο, καὶ ἐς ὀλιγότητα ὑπεχώρει. ἐν τούτῷ 
δὲ Σίνδουάλ τε καὶ οἱ Ἔρουλοι πελάσαντες τῇ μάχη, ὑπαντιάζουσι
τῶν πολεμίων τοῖς διαπεραιωθεῖσι τὴν παράταξιν καἰ
προαλαμένοις. αὐτίκα δὴ οὖν αὐτοῖς ἐς χεῖρας ἐλθόντες ἔργου
 εἴχοντο· οἱ δὲ τῷ ἀπροσδοκήτῳ καταπλαγέντες, καὶ μᾶλλον ἐνέδραν
εἶναι τὸ χρῆμα ὑποτοπήσαντες, εὐθὺς ἐς φυγὴν ἐτράποντο,
καταιτιώμενοι τοὺς αὐτομολήσαντας, ὡς δὴ ὑπ’ ἐκεί- 
 
 cornu positi erant, hostem ea in parte infestantibus: qui vero in,
sinistro cornu erant, eos qui in altera: cumque ila tela alternatim
utraque ex parte in contrarium ferrentur, et quicquid obvium erat
disperderent, barbari neque telorum ictus evitare poterant, neque
unde ferirentur satis animadvertebant. Cum enim Romanis adversa
fronte oppositi starent, singulique in id tantum, quod prae manibus
erat, intenti respicerent, et adversus gravis armaturae milites
in principiis stantes proeliarentur; equestres autem sagittarios utpote
retro positos non couspicerent, et telorum ictus non pectoribus
sed tergis exciperent; quo mali venissent intelligere non poterant.
Plerisque vero eorum ne dubitandi quidem ambigendique de iis quae
agebantur locus relinquebatur; statim cum ipso ictu morte eos corripiente.
Cadentibus enim semper exterioribus, stalim interiorum
terga nudabantur, cumque id assidue continenterque fieret, copiae
quam citissime labefactabantur atque interibant, et ad paucitatem
reiligebantur. Interea Sindual et Heruli cum proelio appropinquassent,
in hostes incurrunt, qui perfracta penetrataque Romanorum acie,
reliquos praeverterant. Statim itaque atque ad manus ventum est,
pugnam cum eis conserunt: at illi inopinato rei eventu perculsi, immo
potius insidias esse suspicati, confestim in fugam sunt versi; transfugas
insimulantes, quod ab eis essent decepti. Sindual vero acriter 

 
 νῶν ἐξηπατημένοι. οἱ δὲ ἀμφὶ Σίνδουαλ οὐκ ἀνίεσαν, ἀλλ’
ἐνέκειντο, ἕως τοὺς μὲν κατεστόρεσαν, οἱ δὲ ἐς τὰς τοῦ ποταμοῦ
ἐξέπεσον δίνας. οὕτω τε τῶν Ἐρούλων τῷ σφετέρῳ
 ἐγκαταστάντων, τό τε κένωμα ἐπληροῦτο, καὶ ἡ φάλαγξ συνἐκέκλειστο,
καὶ τολοιπὸν οἱ Φράγγοι, καθάπερ εἰς ἄρκυσ ξυνειλημμένοι, 
ἐκτείνοντο πάντοθεν. ἥ τε γὰρ τάξις αὐτοῖς τελεώτατα
διελέλυτο, καὶ χύδην ἐπὶ σφᾶς ὑπελίττοντο, οὐκ ἔχοντες
ὅ, τι καὶ γένοιντο. οἱ δὲ Ῥωμαῖοι οὔ μόνον τοῖς τόξοις
αὐτοὺς διεχρῶντο, ἀλλὰ τό τε ὁπλιτικὸν καὶ οἱ ψιλοὶ ἐπῄεσαν,
δοράτιά τε ἀκοντίζοντες καὶ τοῖς κόποις διωθούμενοι, καὶ ταῖς 
μαχαίραις κατατέμνοντες, οἵ τε ἱππεῖς ὑπερκερώσεις ποιούμενοι
ὑπεδέχοντο αὐτοὺς εἴσω καὶ ἀπελάμβανον. εἰ δέ τι αὐτῶν
 καὶ διέφυγε τὰ ξίφη, οἱ δὲ τῇ διώξει ἐκβιαζόμενοι ἐς τὸν ποταμὸν
κατεφέροντο, καὶ ὑποβρύχιοι γιγνόμενοι ἔθνησκον· οἰμωγή
τε ἠκούετο ἁπανταχοῦ τῶν βαρβάρων οἰκτρότατα διολλυμένων· 
αὐτός τε δὴ οὖν Βουτιλῖνος ὁ στρατηγὸς καὶ ὅλον τὸ στράτευμα
πανωλεθρίᾳ ἠφάνιστο, ἐν τοῖς καὶ οἱ τῶν Ἐρούλων
τῆσδε τῆς ξυμπλοκῆς μεταβάντες, καὶ οὐδεὶς ὅστις τῶν Γερμανῶν
ἐς τὰ πάτρια ἐνόστησεν ἤθη, ὅτι μὴ πέντε ἄνδρες ὁτῳδηοῦν
τρόπῳ διαδεδρακότες. πῶς δὲ οὐκ ἂν εἴη ἀρίδηλον, ὡς ποινὰς 
ὑπέσχον τῶν ἀδικημάτων, καὶ ὑπερτέρα τις αὐτοὺς μετῆλθεν
ἀνάγκη; ὁ μὲν γὰρ μύριος ἐκεῖνος ὅμιλος τῶν Φράγγων τε καὶ
Ἀλαμανῶν, καὶ τῶν ὅσοι δὴ αὐτοῖς τυχὸν ἕτεροι τὸν πόλε- 
 
 eis absque ulla intermissione instabat, donec alios quidem prostravit,
alios vero in vorticosum flumen adegit Atque ita Herulis in suum
locum receptis, vacuitas illa in medio exercitus suppleta est, et phalanx
clausa: Francique deinceps veluti retibus involuti, omni ex parte
caedebantur. Nam et ordo ipaorum penitui eiat dissolutus, et confuse
inter se glomerabantur, quid facerent ignari. Romani autem
non solum sagittis eos intcrficiebant, sed et gravioris et levioris armaturae
milites invecti hastas in eos torquebant, et contis profligabant,
ensibusque obtruncabant; equites etiam diductis alis eos circumveniebant
et concludebaut; si qui vero eorum enses effugerant, hi ipsi
insectantium vi compulsi praecipites in flumen ferebantur, barbaris
passim miserrime pereuntibus. Ipse itaque dux Butilinus cum universo
exercitu ad internecionem periit: inter quos etiam illi Heruli
qui ante proeliuin transfugerant; neque quisquam e Germanis ad suos
est reversus, praeter quinque viros, quocunque tandem modo illi evaserint.
Quonam vero pacto non sit perspicuum eos impietalis suae
poenas luisse, superiore quadam necessitate ipsis incumbente? Infinita 

 
 μοι ξυνδιήνεγκαν, ἄρδην ἀνήρπαστο, μόνοι δὲ ὀγδοήκοντα τῶν 
Ῥωμαίων ἄνδρες ἀπέθανον, οἱ δὴ ἐτύγχανον ὑποδεξάμενοι
τῇ πρώτῳ ἐμβολὴν τῶν πολεμίων. ἠρίστευσαν δὲ ἐν τῷδε 
τῷ ἔργῳ τῶν μὲν Ῥωμαϊκῶν ταγμάτων σχεδόν τι
 βαρβάρων δὲ τῶν ·ξυστρατευομένων Ἀλίγερνος ὁ Γότθος
γὰρ καὶ ὃς ἐν τῇ μάχῃ), Σίνδουάλ τε ὁ τῶν Ἐρούλων
καὶ οὐδέν τι ἔλαττον ἔσχε τῶν ἄλλων. ἅπαντες δὲ τὸν
Ναρσῆν ἐν ἐπαίνῳ ἐποιοῦντο καὶ ἀπεθαύμαζον, ὡς τῇ ἐκείνου
προμηθείᾳ ἐπὶ μέγα δόξης χωρήσαντες.

ι'. Νίκη γὰρ οὕτω λαμπρὰ καὶ διαφανὴς καὶ ἐς τόδε
ἧ περβολῆς προελθοῦσα οὐ ῥᾳδίως, οἶμαι, ἀνὰ τὸν ἔμπροσθεν
χρόνον ἑτέρῳ τῷ ξυνηνέχθη. εἰ δέ που ἄρα καὶ ἕτεροι πρότερον
παραπλήσια τοῖς Φράγγοις πεπόνθασιν, ἀλλ’ εὕροις γε ἂν 
καὶ ἐκείνους ἀδικίας ἕκατι διαφθαρέντας. Δάτις μὲν γὰρ πὰλαι
 ὁ Δαρείου σατράπης ἅμα στρατεύματι Περσικῷ, Μαραθωνάδε
ἀφιγμένος καταστρέψασθαι τὴν Ἀττικὴν ᾤετο χρῆναι,
καὶ μὲν δὴ καὶ ἅπασαν τὴν Ἑλλάδα. αἴτια δὲ ἦν τῆς ἐφόδου
ὅσιον μὲν οὐδὲν οὐδὲ δίκαιον· ὅτι δὲ βασιλέα Δαρεῖον, ὡς ἔοικε,
τὸ τῆς Ἀσίας μέγεθος οὐκ ἐχώρει, ἀλλὰ δεινὰ ἐποιεῖτο εἰ μὴ
 χειρώσοιτο καὶ τὴν Εὐρώπην. ταῦτά τοι καὶ ἡσσῶντο ἀνακράτος
ὑπὸ Μιλτιάδου οἱ Μῆδοι. τοσοῦτοι γὰρ αὐτῶν ἐν τῷδε 
 
 enim illa Francorum pariter et Alemannorum turba. et quotquot alii
sociale cum ipsia bellum gesserant, penitus deleti sunt; soli vero ex
Romanis octoginta viri desiderati, qui quidem primum hostium impetum
exceperant. In hoc autem proelio strenue rem gesserunt, e Romanis
Legionibus fere omnes; ex auxiliaribus vero barbaris Aligernus ille Gothus
(nam et ipse conflictui interfuit) et Sindual Herulorum dux nihilo
aliis inferior. Omnes vero Narsetem laudibus extollebant atque
admirabantur, tanquam ipsius prudentia ad tantam gloriam evecti. 
 10. Adeo enim illustrem ac splendidam, adeoque excellentem
victoriam non facile crediderim prioribus seculis cuiquam obtigisse.
Si qui vero etiam alii antehac non absimilem cladem acceperunt,
reperies et illos ob iniusta impiaque ipsorum facta periisse. Datis enim
olim Darii satrapa ubi cum Persarum exercitu Marathonem venisset,
Atticam se, immo vero universam Graeciam, eversurum sperabat. Causa
vero expeditionis neque aequa neque iusta erat; sed cum Darium
regem, uti videtur, Asiae magnitudo non caperet, grave ipsi molestumque
erat nisi etiam Europam subiugaret: idcirco etiam summa vi
devicti sunt a Miltiade Medi. Tot enim ab ipso in illo proelio
caesi fuerunt, ut Athenienses, cum ante pugnam (ita enim fertur,)
comminati essent, se totidem numero hircos Dianae sacrificaturos 

 
 τῷ ἔργῳ ἄνῄρηνται, ὥστε ἀμέλει πρὸ τῆς μάχης τοὺς ’Αθηναίους
λέγεται γὰρ οὕτω) χιμάρους ἰσαρίθμους τῶν ἀπολουμένων
 δυσμενῶν τῇ Ἀρτέμιδι θύσειν ἀπειλήσαντας, ἐς
τοσοῦτον ἵλεῳ ἐντυχεῖν τῇ Ἀγροτέρᾳ, καὶ ἀπόνασθαι τῆς εὐθηρίας,
ἐς ὅσον μὴ οἴους τε γενέσθαι τὸ χαριστήριον ἀποτίσαι, 
 ἀλλ’ ἐπιλιπεῖν θυομένας ἔτι τὰς αἶγας, καὶ πρὸς ἀντίδοσιν
μὴ διαρκέσαι. Ξέρξης δὲ ἐκεῖνος ὁ πάνυ, κὼ τὰ τοῦ
Ξέρξου θαύματα, τῷ ἄρα γε τρόπῳ ὑπὸ τῶν Ἑλλήνων νενίκηται,
ἢ ὅτι ὁ μὲν ἀλαζών τε ἦν καὶ ἀτάσθαλος, καὶ καταδουλωσόμενος
ᾔει τοὺς οὐδὲν ἠδικηκότας, μόνῳ τε τῷ πλήθει πίσυνος 
καὶ τῇ τῶν ὅπλων παρασκευῇ, εὐβουλίᾳ οὐ μάλα ἐχρῆτο·
οἱ δὲ ὅσιά γε δρῶντες, ὑπὲρ τῆς σφετέρας ἐλευθερίας ἠμύ-
 νοντο, οὐδὲν αὐτοῖς τῶν ἐς δύναμιν παρειμένον, ἀλλὰ βουλευόμενοί
τε τὰ δέοντα καὶ ἐπιτελοῦντες; τὰ δὲ Γυλίππου
τρόπαια τοῦ Σπαρτιάτου, τήν τε Νικίου καὶ Δημοσθένους κατάλυσιν, 
καὶ ἅπαντα τὰ ἐν Συρακούσαις κακὰ, μῶν ἄλλοθεν
εὕροι τις ἂν γεγενημένα ἢ ἔξ ἀνοίας τε καὶ ἀδικίας; τί γὰρ
ἠβούλοντο οἱ Ἀθηναῖοι, τοὺς ἰΠὶ θύραις πολεμίους ἀφέντες,
οἱ δὲ ὡς ποῤῥωτάτω ἐπιστρατεύειν καὶ λυμαίνεσθαι τῇ Σικελίᾳ;
πολλὰ μὲν οὖν καὶ ἕτερα ἔχοι τις ἂν ἀπαριθμεῖσθαι 
ἀφροσύνης τε καὶ ἀδικίας τοιάδε κυήματα, καὶ ὅπως σίνονται
τοὺς χρωμένους, πλὴν ἀλλὰ καὶ ταῦτα ἡγοῦμαι ἀποχρώντως 
 
 quot hostes interfecisscnt, adeo propitiam habuerint venatricem deam,
adeoque prospere venarentur, ut suscepta vota persolvere nequirent,
sed sacrificatis etiam capellis numerum caesorum exaequare non possent.
Xerxes vero ille magnus et Xerxis miracula, quouam obsecro
modo a Graecis victa sunt, quam quod ille quidem et arrogans et iniquus
erat, et eos subiugaturus venerat, a quibus nullam iniuriam acceperat?
Et sola multitudine armorumque apparatu fretus, recto consilio
non admodum utebatur. Graeci vero aequa facientes pro sua
libertate pugnabant, nihil quoad eius fieri poterat praetermittentes,
sed quod in rem ipsorum esset et consultantes et exsequentes. Gylippi
vero Lacedaemonii trophaea, et Niciae Demosthenisque cladem, omniaque
ad Syracusas mala, num aliunde quispiam fluxisse comperiet
quam ex amentia pariter et iniquitate? Quid enim sibi volebant Athenienses,
cum, hoste qui pro foribus erat neglecto, quam longissime
a domo exercitum ducerent, Siciliamque infestarent? Posset 

 
 ἐν τῷ παρόντι εἰρῆσθαι. Τότε δὲ οἱ Ῥωμαῖοι, ἐς γὰρ τὰ 
πρότερα αὖθις ἰτέθν,) τοὺς μὲν σφετέρους νεκροὺς, ᾗ νενόμισται,
καταχώσαντες, τοὺς δὲ τῶν πολεμίων σκυλεύσαντες, μέγα 
τι χρῆμα ἤθροισαν ὅπλων, καταστρεψάμενοι δὲ αὐτῶν καὶ
 τὸ χαράκωμα, καἰ ἅπαντα διαρπάσαντες, οὕτω δὴ τῇ λεῴ
σεσαγμένοι, παιανίζοντές τε καὶ στεφανηφοροῦντες, καὶ τὸν
στρατηγὸν ἐν κόσμῳ προηγούμενοι, ἐς τὴν Ῥώμην
ἦν δὲ ἰδεῖν ἐπιπολὺ τὰ ἀμφὶ Καπύην ἅπαντα πέδια τῷ λύθρῳ
περιῤῥεόμενα, καὶ ὑπερχειλῆ τὸν ποταμὸν τῷ ὑπερπεπλῆσθαι
 σωμάτων. ἐμοὶ δέ τις τῶν ἐπιχωρίων καὶ ἐλεγεῖόν τι ἔφη ἐς
κύρβιν τινὰ λιθίνην ὑπό του γεγράφθαι ἀμφὶ τὰς ὄχθας τοῦ
ποταμοῦ ἱδρυμένην, ὧδέ πως ἔχον· 
 
 Ῥεῖθρα Κασουλίνου ποταμοῦ βεβυρημένα 
 Δέξατο Τυρσηνῆς ἠιόνος κροκάλη, 
 Ἡνίκα Φραγγικὰ φῦλα κατέκτανεν Αὐσονὶς αἰχυὴ, 
 Ὁππόσα δειλαίῳ πείθετο Βουτιλίνῳ· 
 Ὄλβιστον τόδε χεῦμα, καὶ ἔσσεται ἀντὶ τροπαίου 
 Αἵματι βαρβαρικῷ δηρὸν ἐρευθόμενον. 
 
 
 quispiam etiam alia multa eiuscemodi stulta iniquaque consilia enumerare,
utque suis auctoribus sint perniciosa; sed haec nunc commemorasse
suffecerit. Tum vero Romani (redeundum enim est ad institutum)
cum suos qui in proelio cecidissent patrio more tumulassent,
hostiumque cadavera spoliassent, maximam armorum vim congesserunt.
Vallo etiam ipsorum subverso, omnibnsque direptis, ita tandem
praeda onusti, paeana canentes, et corollis redimiti, et praefectum
decenter eompositeque deducentes, Romam redierunt. Videre
autem erat longe lateque circa Capuam campos omnes cruore ac
tabo perfusos, et fluvium prae cadaverum, quibus opplebatur, multitudine
exundantem. Mihi vero quidam ex indigenis retulit, carmen
quoddam tabulae saxeae a quopiam inscriptum fuisse, ad cipaa fluminis
positae, quod sic habet:
 
 Densa Casulino roptata cadarera ab amne 
 Tyrrheni accepit vasta crepido maris, 
 Ausonius Francos quo tempore straverat 
 Quotquot Butilino paruerant misero. 
 Felicem o fluvium! fuerit vice namque trophaei, 
 Barbarico tingi posse cruore diu. 
 

 
 τοῦτο μὲν οὖν τὸ ἐπίγραμμα, εἴτε ὡς ἀληθῶς ἐγκεχὰρακται 
τῷ λίθῳ, εἴτ́ε καὶ ἄλλως ᾀδόμενον ἐς ἐμὲ ἵκετο,
οὐδὲν οἶμαι τὸ κωλύον ἐνθάδε ἀναγεγράφθαι. ἴσως γὰρ καὶ
ἐς μαρτύριον οὐκ ἄχαρι ἂν εἴη τῶν ἐν τῇδε τῇ ξυμπλοκῇ 
γεγενημέιων.

ια'. Ἐν τούτω δὲ τοῖς 'Ρωμαίοις ἠγγέλλετο ναὶ τὰ ἐν
 Βενετίᾳ ἔπι Λευθαρίῳ τε καὶ τοῖς ἀμφ’ αὐτὸν ἅπασι ζυνενεχθέντα. 
τότε δὴ οὖν καὶ μᾶλλον οἵ τε ἀστοὶ καὶ τὰ στρατεύματα 
χορείας ἐτέλουν καὶ πανηγύρεις, ὡς οὐδὲν εντι αὐτοῖς
ἀντίξουν προσγενησόμενον, ἀλλ᾿ ἐν εἰρήνῃ τολοιπὸν βιοτεύσοντες. 
τῶν γὰρ ἐμβαλόντων ἐς τὴν Ἰταλιαν πολεμίων οὕτω δὴ
ἁπανταχοῦ διολωλότων, οὐκ ᾤοντο ἄλλους ἐπιβήσεσθαι. καὶ
ταῦτα μὲν τὸ πλῆθος διενοεῖτο, οἶα οὐ τῶν ἀκριβῶν στοχάζεσθαι 
πεφυκότες, ἀλλ᾿ ἐς ῥᾳστώνην ἐκβεβλημένοι, καὶ πρὸς
τὸ ἡδόμενον τῆς γνώμης ἅπαντα κριινοντες. τῷ δὲ Ναρσῇ ὀρθῶς 
 ἕκαστα διασκοποῦντι, ἀκολασία ἐδόκει τὸ χρῆμα καὶ παραφροσύνη, 
εἴ γε ᾤνοντο μηκέτι ἕξειν ἀνάγκην ἑτέρους ὑποδύεσθαι 
πόνους, ἀλλὰ χρῆναι μᾶλλον ἐς τὸ τρυφερώτερον τῆς
διαιτ́ης ἐς ἀεὶ μεταβεβλῆσθαι. ἐλειπ́πογὰρ, οἶμαι, αὐτοῖς ὑπὸ
ἀβελτερίας τὰς ἀσπίδας τυχὸν καὶ τὰ κράνη ἀμφορέως οἴνου 
ἢ καὶ βαρβίτου ἀποδόσθαι, οὕτω περιττὰ τολοιπὸν καὶ ἀνό- 
 
 Hoc itaque epigramma sive revera saxo incisum fuit, sive alioqui hoininum 
sermonibus celebratum ad me pervenit, non abs re, ut arbitror, 
hoc loco a me est relatum. Fuerit enim non inelegans monumentum 
eorum quae illo proelio acciderunt. 
 11. Interea vero Romanis nuntiatum est, quem exitum Leutharis
omnesque eius copiae in Venetis habuissent. Tum itaque multo amplius 
et cives et exercitus festivas choreas ludosque panegyricos
agitabant, tanquam nihil ultra hostile metuentes, et in pace tranquillitateque 
deinceps victuri. Hostibus enim Italiam sua invasione
inquietantibus ita passim penitus deletis, non putabant alios superventuros. 
Atque hoc quidem erat multitudinis iudicium; quippe
quac nequaquam accurate res perpcndere solet, sed otio ignaviaeque 
immersa ex eo, quod iucundum gratumque ipsi est, omnia iudicat. 
Narseti vero recte omnia consideranti stultitia dementiaque
videbatur, si adcmptain sibi denceps omnem alios labores subeundi 
necessitatcm putarent; sed molliori vitae sese totos dederent
Parum enim aberat, ut prae stoliditatc scuta et galeas amphoris
vinariis et barbitis commutarent: adeo supervacanca inutiliaque sibi
in posterum fore arma rebantur. Narses autem verisimiliter colli- 

 
 νητα ἡγοῦντο τὰ ὅπλα. ὁ δὲ στρατηγὸς τὰ εἰκότα διεγίγ́νωσκεν, 
ὡς ἄρα καὶ αὖθις πόλεμοι ἔσονται Φραῃικοι, καὶ ἐδεδίει, 
μή ποτε οἱ 'Ρωμαῖοι ἐς τὸ ἁβροδίαιτον τραπέντες, τὰ
φρονήματα διαφθαρεῖεν· εἶτα εἰ παρατάξεως ἐπέλθοι καιρὸς,
 οἱ δὲ, ὄκνῳ εἴκ́οπες, ἀπαγορεύσαιεν τοῖς κινδύνοις. καὶ ἴσως
ἂν οὐ πολλῷ ὕστερον καὶ τόδε ξυνέβη, εἰ μὴ θᾶττον δεῖν ᾠήθη 
ξυγκαλεσάμενος τὰ στρατεύματα, καὶ παραίνεσιν προσάγων. 
ἀρίστην ἐς τὸ σῶφρόν τε καὶ ἀνδρεῖον τὰς γνώμας μετάγειν,
καὶ ὑποτέμνεσθαι τὸ ὑπερβάλλον τῆς μεγαλαυχίας. οὕτω δὴ
 οὖν ἁπάντων συνηθροισμένων, παρελθὼν ἐς μέσον ἔλεξεν τοιάδε.

ιβ΄. „ Τοὺς μὲν ἀθρόον καὶ οὐ πάλαι συμβὰν εὐτυχίας
τινὸς μετασχόντας, οὐκ ἀπεικὸς οἶμαι πρὸς ἀπειροκαλίαν
ἐκκλῖναι, καὶ τῷ ἀσυνήθει καταπεπλῆχθαι, μάλιστα ἡνίκα τῷ
ἀπροσδοκήτῳ καὶ τὸ παρ᾿ ἀξίαν προσῇ. ὑμεῖς δὲ, ὦ ἄνδρες,
 ποίαν ἂν καὶ προβάλοισθε σκῆψιν, ἤν τις ὑμᾶς τῆς μπαβολῆς
αἰτιῷτο; πότερον ὡς νῦν ἐγεύσασθε νίκης, οὐ πρότερον
εἰωθότες; ἀλλ᾿ ὑμεῖς οἱ Τωτιλάν τε καὶ Τεΐαν καὶ ἅπαν τὸ 
Γοτθικὸν ἔθνος ἐκποδὼν ποιησάμενοι· ἀλλ᾿ ὡς μείζονος ἢ καθ᾿ 
ὑμᾶς αὐτοὺς πειρᾶσθε τῆς τύχης; καὶ ποῖον ἂν μέγεθος εὐδαιμονίας 
 τῇ τῶν 'Ρωμαιων δόξῃ συμμετρηθείη; συγγενὲς γὰρ
ἡμῖν καὶ πάτριον κρατεῖν ἀεὶ τῶν πολεμίων. καὶ τοίνυν κρα- 
 
 gohat, non defutura nova cum Francis bella; et verebatur ne, si
otio sese et mollitiei semel dedidissent, masculum eorum robur enervaretur; 
et, si rursus in aciem prodeundum esset, ignavia victi in
proeiiis animum desponderent. Et fortasse non multo post hoc ipsum 
evenisset, nisi confestim convocatis omnibus copiis, optima
oratione cohortandos et ad temperantiam fortitudinemque traducendos 
ipsorum auimos duxisset, nimianique arrogantiam et iactautiam retundeudam. 
Omnibus itaque in unum congregatis, ipse in medium
progressus in hunc modum verba fecit. 
 12. „Qui repeute et praeter veterem suum morem prospere rem
gerunt, haud sane disseutaueum fuerit, si felicitatem suam moderate
non ferant, et novitate victoriae perculsi insolescant, praecipue si
ilii, quibus inopinata victoria accidit, parum etiam ea digni fuisse
vidcautur. At vos, o viri, quid excusationis estis praetensuri, si
quis vos huins mutatiouis animorum insimulet ? Anne, quod nunc
primum victoriam degustetis, antehac non assueti ? Atqui vos et
Totilam et Teiam et universam Gothicam nationem profligastis. Sed
maiorem quam quae in vos cadere solet felicitatem experti estis.
Quaenam vero felicitatis magnitudo potes Romanorum gloriae aequi- 

 
 τεῖτε, καὶ οὔτε μειόνων ἢ καθόσον νικᾶτε ἄξιοι καθεστήκατε,
οὔτε τοῦ προσήκοντος καταδεεστέραν παρέχεσθε τὴν πεῖραν.
μέτεστι δὲ τούτων ὑμῖν οὐκ ἐκ ῥᾳστώνης τε καὶ ἡδυπαθείας,
ἀλλ᾿ ἐκ πόνων συχνῶν καὶ ἱδρώτων καὶ τῆς τῶν κινδύνων μελέτης. 
οὐκοῦν χρεὼν ὑμᾶς καὶ νῦν ἐμμένειν τοῖς προεγνωσμένοις, 
καὶ μὴ μόνον ἥδεσθαι τοῖς παροῦσιν, ἀλλὰ καὶ τοῦ
 μέλλοπος πέρι, ὅπως ὅμοιον ἔσται, σκοπεῖν. τοῖς γὰρ μὴ ταῦτα
λογιζομένοις οὐ μόνιμα τὰ τῆς εὐπραγίας, ἀλλὰ πρὸς τοὐναντίον
ὡς τὰ πολλὰ μεταχωροῦσιν αἱ τύχαι. καὶ τεκμήριον ἔστω
σαφὲς τόδε τὸ τῶν Φράγγων πάθος, ἐφ᾿ ᾧ νῦν ὑμεῖς δικαίως 
αὐχεῖτε. εὖ γὰρ αὐτοῖς τέως τῶν πραγμάτων ἐχόντων, οἱ δὲ
πρὸς ἀλαζονείαν τραπέντες, πόλεμον ἤραντο καθ᾿ ἡμῶν, οὐ
προορώμενοι τὸ σφαλερὸν τῆς ἐλπίδος. ἀπολώλασι τοιγαροῦν
ἅπαντες τῇ σφῶν αὐτῶν ἀβουλίᾳ μᾶλλον, ἢ τοῖς ἡμῶν ὅπλοις.
 αἰσχρὸν τoίνυν ὑμᾶς, ὦ ἄνδρες 'Ρωμαῖοι, ταὐτὸ παθεῖν τοῖς 
βαρβάροις, καὶ μὴ τοσοῦτον ταῖς γνώμαις αὐτῶν περιεῖναι,
ὁπόσον τῇ ῥωμη̣· μηδὲ γὰρ οἰέσθω τις ὑμῶν, ὡς οὐδὲν ἔτι
πολέμιον ἔσται, ἁπάντων δῆθεν τῶν δυσμενῶν διαφθαρέντων.
καίτοι εἰ καὶ τοῦτο βεβαίως προσῆν, ἀλλ᾿ οὐδ᾿ ὣς ὑμίν μεταθετέον 
τοὺς τρόπους, οὐδὲ τοῦ πρέποντος ἀφεκτέον. οὐ μὴν 
οὐδὲ συμβαίνουσαν εὕροι τις ἂν τὴν τῶν πραγμάτων φύσιν
ταῖς ὑμετέραις ἐννοίαις. οἱ γὰρ Φραγγοι, πολυάνθρωπόν τι 
 
 parari ? Innatum enim vobis et patrium est, hostes semper vincere.
Vincitis itaque, neque minore victoria digni estis, neque inferiorem
vestra dignitate et meritis fortunam estis consecuti. Est vero quod
haec accepta feratis non ignaviae et mollitiei, sed continuis laboribus 
atque sudoribus proeliorumqne exercitationi. Quocirca insistendum 
vobis est etiam nunc veteribus institutis, nequc solum ob praesentem 
rerum statum lactari, sed de futuro etiam, ut similis sit,
sollicitos esse oportet. Qui enim ita consilia sua non instituunt,
iis prosperitas stabilis ac diuturna esse non potest, sed in contrarium 
plerumque fortuna vertitur. Cuius quidem rei evidens argumentum 
haec Francorum clades fuerit, ob quam vos nunc merito
gloriamini. Cum enim res illorum hactenus bono in statu essent,
ipsi animis elati atque insolescentcs bellum adversus nos susceperunt, 
spei lubricitatem non pracvidentes. Perierunt itaque omnes,
sua potius ipsorum temeritate, quam nostris armis. Turpe igitur
fuerit vos, ὁ viri Romani, ita ut barbari affectos esse, nequc tantum 
mentis, quantum corporis robore esse superiores. Neque enim
quisquam vestrum sibi persuadeat, nihil ultra infestum nobis metuendum; 
universis nimirum hostibus deletis. Quod ut maxime ita
esset, tamen ne sic quidem a moribus vestris est discedendum, neque 
ab officio abstiuendum; sed neque rerum ipsarum negotiorum- 

 
 γένος κὼ μέγιστον, καὶ λίαν ὀρθῶς τὰ πολεμικὰ ἠσκημένον, 
ἀπόμοιρα δέ τις αὐτῶν οἱ νενικημένοι βραχεῖα, καὶ ὃση μὴ
δέος αὐτοῖς ἐμβαλεῖν, μᾶλλον μὲν οὖν καὶ πρὸς ὀργὴν ἀναστῆσαι.
οὔκουν εἰκὸς αὐτοὺς ἠρεμήσειν, οὐδὲ καθέξειν ἐν 
 ἀποῤῥήτῳ τὴν ὕβριν, ἀλλὰ πλείονι στρατῷ καθ’ ἡμῶν ἥξουσι,
καὶ οὐκ ἐς μακρὰν ἀναμαχοῦνται. νῦν οὖν ὑμεῖς, εἰ δοκεῖ,
παρέντες τὴν ῥᾳθυμίαν, ἀνανεώσασθε τὸ φιλοκίνδυνον πλέον
ἢ πρότερον, ὅσῳ καὶ μείζονα τῶν φθασάντων τὰ ἐσόμενα προσδοκητέον.
οὕτω γὰρ ὑμῶν διατελούντων, εἰ μὲν ὡς τάχιστα
 παρεῖεν, καὶ δὴ παρεσκευασμένοις ὑμῖν προσβαλοῦσι καὶ οἵοις
μελλήσεως μὴ προσδεῖσθαι. εἰ δὲ καὶ παντάπασιν ἐνδοῖεν, εἰρήσθω
γὰρ ἄμφω,) ἀλλὰ τό γε ὑμέτερον ἐν ἀσφαλεῖ Νίσεται,
Ταὶ τὰ κράτιστα δόξοιτε ἂν βεβουλεῦσθαι ’’ Τοιαῦτα τοῦ 
Ναρσοῦ παραινέσαντος, αἰδὼς ἅπαντα κατεῖχεν τὸν στρατὸν
 μεταμέλον αὐτοῖς τῆς παροινίας. καὶ οἱ μὲν τὸ ἐκμελές τε καὶ
ἀκολασταῖνον τῆς γνώμης ἀποβαλόντες, ἐς τὰ πάτρια ἤθη
μετεκοσμουντο.

ιγ΄. Ἀποδασμὸς δὲ τῶν Γότθων ἐς ἑπτακισχιλίους
μαχίμους ἀποκεκριμένοι, οἱ δὴ ἐτύγχανον πολλαχοῦ τοῖς
 Φράγγοις προσβεβοηθηκότες, λογιζόμενοι ὡς οὐκ ἀνήσουσιν οἱ
Ῥωμαῖοι, ἀλλ’ ἤδη καὶ τοῖς οὐκ ἐς μακρὰν ἐπιπεσοῦνται, αὐ- 
 
 que uaturam ac statum cum consiliis vestris congruere quisquam
comperiat. Francorum enim natio est populosissima et maxima, et
apprime in re bellica exercitata: et caesi a nobis exigua quaedam
erant eorum portio, et quidem tantula, ut metum ipsis non sit iniectura,
sed potius iram concitatura. Verisimile itaque non est, eos
conquieturoa, neque contumeliam tacite in pectore pressuros, sed
maiorem cxercitum in nos ducturos, brevique bellum redintegraturos.
Vos itaque nunc, abiecta si placet ignavia, instaurate vestram
in adeundis periculis bellicis alacritatem, eo quam autea maiorem,
quo maiora praeteritis futura sunt exspectanda. Ita enim perseverantibus
vobis, si quidem quam citissime advenerint, praeparatos
vos offendent nullaque mora indigentes. Si vero omnino tardaverint
(utrumque enim dicendum est) vestrae tamen res in tuto erunt
collocatae, et quam optime vobis consuluisse videbimini.”
monente Narsete, pudor universum exercitum invasit, et prioris
vesaniae poenitudo. Atque hi quidem negligentia vecordiaque abiecta
ad patrios mores redierunt. 
 13. Portio vero quaodam Gothorum, ad septem bellatorum millia,
qui multis in locis Francis auxilio fuerant, cum secum reputarent
Romanos non conquieturos, sed non multo post etiam in ipsos 

 
 τίκα οἱ γε ἐς Κάμψας τὸ φρούριον ἀνεχώρουν. βέβαιον γὰρ
ἐπιεικῶς ἦν καὶ ἐρυμνότατον τὸ χωρίον, τῷ ἐν ὄρει τε κεῖσθαι
 ἀνάντει καὶ πρὸς αὐτῇ δή που τῇ ἀκρωνυχίᾳ πέτρας τε ἀπο-
 τόμους πάντοθεν ἀνέχειν καὶ παρατετάσθαι, ὡς μὴ πολεμίοις
εὐέφοδον εἶναι. ἐνταῦθα δὴ οὖν οἶδε οἱ Γότθοι ξυνειλεγμένοι 
ᾤοντο ἐν τῷ ἀσφαλεῖ ἔσεσθαι, καὶ προσχωρεῖν τοῖς Ῥωμαίοις
οὔτι μάλα ἠβούλοντο, μᾶλλον μὲν οὖν καὶ παντὶ σθένει ἀντιτετάξεσθαι,
ἤν τις ἐπ’ αὐτοὺς ἴοι. ἐξώτρυνε γὰρ αὐτοὺς ἐς τοῦτο
καὶ ἀνεκίνει ἀνὴρ βάρβαρος, ὃς δὴ σφῶν καὶ ἡγεῖτο, Ῥάγναρις
ὄνομα, καίτοι οὐχ ὁμογενὴς αὐτοῖς ὑπῆρχεν οὐδὲ ὁμόφυλος. ἦν 
γὰρ ἐκεῖνος ἐκ τῶν Βιττόρων καλουμένων,, Οὐννικὸν δὲ τὸ ἔθνος
οἱ Βίττορες,) ἀλλὰ τῷ δεινὸς ἐς τὰ μάλιστα εἶναι καὶ πανουργό-
 τατος, καὶ οἶος ὅτῳ δὴ τρόπῳ δύναμιν ἑαυτῷ περιβάλλεσθαι,
ἐκράτει τε τοῦ ὁμίλου καὶ ἀναμαχεῖσθαι διενοεῖτο, ὡς ἂν ἐνθένδε
καὶ μᾶλλον ἀρίδηλος γένοιτο. εὐθὺς δὴ οὖν ὁ Ναρσῆς ἅπαντι 
τῷ στρατῷ ἐπ’ αὐτοὺς ἐχώρει, καὶ εἶτα ἐπειδὴ αὐτῷ οὐχ οἷον
τε ἦν ἐξ ἐπιδρομῆς τῷ φρουρίῳ πελάζειν καὶ ἐν δυσχωρίᾳ
διακινδυνεύειν, ὁ δὲ ἐς πολιορκίαν καθίστατο, καὶ πάντοθεν
ἐφρούρει ὡς μηδὲν ὁτιοῦν τοῖς ἔνδον εἰσκομίζοιτο, μηδέ γε ἐκεῖνοι
ἀδεῶς ᾖ βούλοιντο ἴοιεν. ἀλλὰ γὰρ ἐν τοῖσδε οὐ μάλα οἱ 
βάρβαροι ἐπημαίνοντο. ἀφθονίᾳ γὰρ πλείστη ὅσῃ τῶν ἀναγκαίων
ἐχρῶντο, ἐπείπερ αὐτοῖς ἤδη ἅπαντά τε τὰ ἐπιτήδεια | καὶ 
 
 addit nollet. 21. ἀφθονίᾳ—ἐχρῶντο om. R. et Intpr. 22.
ἥδῃ post αὐτοῖς inser. R. et Intpr.
irruituros, in Campsas propugnaculum sese receperunt. Firmissimum
enim erat munitissimumque castellum, quippe quod in arduo monte
situm erat, et in ipso iugo abruptae omni ex parte petrae exstaret ac
protenderetur; ita at difficilem hosti aditum praeberet. Eo itaque loci
collecti Gothi, in tuto futuros sese putabant, et Romanis quidem se
dedere nequaquam statuerant, sed omnibus potius viribus resistere, si
quis in ipsos iret. Incitabat enim ipsos impellebatque ad hoc barbarus
quidam vir eorum dux Ragnaris nomine, tametsi neque eiusdem
cum eis nationis aut gentis (erat enim ille ex iis, qui Vittores appellantur,
gente Hunnica) sed quod solers maxime versutissimusque esset,
et peritus quocunque modo conciliandae sibi multitudinis, eis et imperabat,
et bellum instaurandum silii censebat, ut ex eo celebrior fieret.
Confestim itaque Narses cum universo exercitu in eos movit, et deinde,
cum non posset primo incursu castello appropinquare, et diflicili e loco
conflietari, obsidione illud cinxit, omnique ex parte cirecumsepsit, ne
quid intro inveheretur, neve illi intrepide quo luberet irent. Sed
hisce rebus non admodum gravi damno afficiebantur barbavi. Summa 

 
 τῶν κτημάτων τὰ τιμαλφέστατα ἐν τῷδε τῷ φρουρίῳ, ὧς 
ἁλῶναι γε αὐτὸ οὐκ ἐνὸν, ἐσενήνεκτο. ἀσχάλλοντες δὲ ὅμως
ἐπὶ τῇ τῶν Ῥωμαίων προσκαθεδρίᾳ, καὶ αἰσχρὸν ἡγούμενοι,
εἰ μέλλοιεν οὕτω δὴ ἐπιπολὺ ἐν περιβόλῳ μετρίῳ ξυνειλῆφθαι
 καὶ ἐγκατείργεσθαι, ἐκδρομὰς μὶν κατὰ τῶν ἀντιπάλων θαμὰ
ἐποιοῦντο, εἴ πως ἂν αὐτοὺς ἐνθένδε ἀπώσασθαι δυνηθεῖεν,
οὐδὲν δὲ ὅ, τι καὶ μνήμης ἄξιον ἔπρασσον.

ιδ΄. Ἐν τούτοις δὲ τοῦ χειμῶνος τριβέντος, ἅμα ἦρι 
ἀρχομένῳ, ἐς λόγους ἐλθεῖν τῷ Ναρσῆ ὁ Ῥάγναρις
 ρόντων πέρι χρῆναι ᾠήθη, καὶ οὖν ἐπιτετραμμένον αὐτῷ
ἅμα ὀλίγοις ἐν μεταιχμίῳ, ξυνηλθέτην τε ἄμφω ἐς ταὐτὸ,
κὼ πολλὰ ἄττα διελεγέσθην. ἰδὼν δὲ ὁ Ναρσῆς τὸν Ῥάγναριν
ἐς ἀλαζονείαν ἠρμένον, καὶ πλείστῃ χρώμενον μεγαληγορίᾳ,
ὡς μειζόνων τε ἢ κατ’ αὐτὸν ἐφίεσθαι, κἀκ τοῦ ὑπερτέρου
 ἐπικομπάζειν, διέλυσεν αὐτίκα τὴν ξυνουσίαν, καὶ ἀπηγόρευσεν 
τῇ ξυμβάσει, καὶ ἀπέπεμπέ γε αὐτὸν αὖθις ἐς τοὐπίσω
ἄπρακτον ἔπι τοῖς προτέροις μενοῦντα. ὁ δὲ ἐπειδὴ ἐν τῷ λόφῳ
ἐγεγόνει, καὶ ἤδη οὐ πόρρω τοῦ τείχους ἀφῖκτο, χαλεπαίνων
ὅτι δὴ αὐτῷ οὐδὲν ὁτιοῦν τῶν ἐλπισθέντων ἀπέβη, ἐντείνει
 ἦρέμα λαθραίως τὸ τόξον, κω εἶτα ἀθρόον μεταστραφεὶς, ἀφίησι
βέλος ἰθὺ τοῦ Ναρσοῦ, διήμαρτε δὲ τοῦ σκοποῦ. ἑτέ- 
 
 enim rerum necessariarum copia abundabant, cum et commeatum omnem
quanto opus erat et ex facultatibus suis pretiosissima quaeque in
illud castellum tanquam inexpugnabile convexissent. Moleste vero nihilominus
ferebant Romanorum obsidionem, et turpe rali si diu adeo
exigao ambita circumsepti concludereutur, frcqucntcs in hostem excursiones
faciebant, si quo modo eos inde profligare possent; nihil
vero relatu dignum effecere. 
 14. Hieme autem in hoc transacfa, statim ineunte vere Regnaris
paciscendum sibi in rem praescentem cum Narsete putavit. Libero
itaque commeatu accepto, ad Narsetem paucis comitatus in locum
inter exercitum et castellum intermedium venit; cougressique inter
se varios sermones miscuerunt et disceptarunt. Videns autem Narses
Regnarim superbia elatum, multaque verborum iactantia utentem,
et maiora quam ipsum deceret postulantem, mirumque in modum
ea exaggerare, confestim colloquium solvit, et compositione
pactioneque negata, infecta re ad suos remisit. Qui cum in collcm
evasisset, iamque non procul a muro abesset, indigne ferens nihil
plane se eorum quae sperarat consecutum, sensim et clam tenso
arcu, subitoque conversus, sagittam recta in Narsetem torquet; quae
a scopo aberrans aliorsum delata cecidit, nemine laeso. Consecuta
vero statim est poena barbari hominis nequitiam. Narsetis enim
satellite facti praefidentia temcritateque irritati sagittis eum petunt, 

 
 ρωθι γάρ που ἀπέπτη ὁ ἄτρακτος, καὶ κατέπεσεν οὐδένα σι-
νάμενος. μετῆλθε δὲ ὅμως ἡ δίκη εὐθὺς τὴν τοῦ βαρβάρου πα-
 ρανομίαν. οἱ γὰρ ἀμφὶ τὸν Ναρσῆν δορυφόροι ἐν ὀργῇ τὸ ἐκείνου
ποιησάμενοι θράσος, ἐπιτοξάζονται εἰς αὐτὸν, καὶ πλήττεται
καιρίαν ὁ δείλαιος. πῶς γὰρ οὐκ ἤμελλεν, ἄδικον τι καὶ 
ἀγεννὲς ἐγχείρημα δράσας; καὶ μόλις μὲν αὐτὸν οἱ ὀπαδοὶ φοράδην
εἴσω τοῦ περιβόλου διακομίζουσιν. ἡμέρας δὲ δύο ἀρκέσας,
ἀκλεῶς ἀπεβίω, καὶ τὰ τῆς ἀπιστίας αὐτῷ καὶ παροινίας
ἐς τόδε κακοῦ ἐτελεύτα. ἐκείνου δὲ διαφθαρέντος, αὐτίκα
οἱ Γότθοι, οὐ γὰρ ἀντέχειν ἔτι τῇ πολιορκίᾳ οἶοι τε εἶναι 
ἡγοῦντο, ἐδέοντο τοῦ Ναρσοῦ τὰ πιστὰ σφισι παρασχέσθαι,
ὡς τοῦ ζῆν αὐτοὺς οὐκ ἀφαιρήσει. ὃ δὴ καὶ τάχιστα ὀμωμοσμένον,
σφᾶς τε αὐτοὺς ἐκεῖνοι καὶ τὸ φρούριον παρέδοσαν.
 Ναρσῆς δὲ ἀπέκτεινε μὲν οὐδένα τῷ ταῦτά τε ὀμωμοκέναι,
καὶ ἄλλως οὐχ ὅσιον εἶναι τοὺς ἡσσημένους ὠμότατα διαχειρίζεσθαι. 
ὡς ἂν δὲ μὴ αὖθις νεωτερίσαιεν, ἅπαντας ὡς βασιλέα
ἐς τὸ Βυζάντιον ἔστειλεν. Ἐν ᾦ δὲ ταῦτα ἐπράττετο,
Θευδίβαλδος τὸ μειράκιον, ὃς δὴ τῶν προσοικούντων τὴν Ἰτα-
 λίαν Φράγγων ἐκράτει, ᾗπέρ μοι εἴρηται πρότερον, οὗτος δὲ
οἰκτρότατα ἤδη ἐτεθνηκει τῇ νόσῳ περιτακεὶς τῇ συντρόφῳ. 
ἐπεὶ δὲ Χιλδίβερτόν τε καὶ Χλωθάριον, ὡς δὴ καὶ τῷ γένει
ἐγγυτάτους, ἐπὶ τὸν κλῆρον τοῦ παιδὸς ὁ νόμος ἐκάλει, αὐτίκα
ἔρις αὐτοῖς ἐνέπεσεν δεινὴ, καὶ οἴα μικροῦ δεῖν τῷ παντὶ 
 
 et letali ictu miserum feriunt (quidni enim? cum adeo iniquum et
vile facinus perpetrasset), et aegre quidem ipsum comites gestantes
intra castelli muros detulerunt; cumque ad biduum supervixisset,
turpiter decessit, et perfidiae tameritatisque suae hunc habuit tristem
exitum. Illo vero sublato confestim Gothi (neque enim obsidionem
ferre posse videbantur) supplices Narseti sunt facti, ut fide
data vitam ipsis condonaret: et quidem citissime iureiurando accepto,
se pariter et castellum dediderunt. Narses vero neminem quidem
interfecit; quia id iurarat, et alioquin aequum non esset victos crudelissime
trucidari: ne vero in posterum novis iterum rebus studerent,
omnes ad Imperatorem Byzantium misit. Interea dum haec
geruntur, Theodibaldus adolescens, qui finitimis Italiae Francis imperabat,
ut supra est a me dictum, miserrime iam e vivis excesserat,
morbo, quo inde ab ortu laborarat, absumptus. Cum vero Childebertum
et Chlotharium utpote genere proximos lex patria ad hereditatem
iuvenis vocaret, gravis statim inter eos contentio est orta, quaeque
parum aberat, quin totum genus perderet. Childebertus enim iam senex 

 
 λυμήνασθαι γένει. Χιλδίβερτος μὲν γὰρ γηραιὸς ἤδη ὑπῆρχεν 
καὶ πόρρω που ἥκων τῆς ἡλικίας, καὶ πρός γε ἀσθενείᾳ
εἴχετο πολλῇ , ὡς συνεσκληκέναι οἱ ἅπαν καὶ διατετῆχθαι τὸ 
σῶμα. παῖδές τε αὐτῷ ἄῤῥενες οὐκ ἦσαν οἱ τὴν ἄρχην διαδεξόμενοι,
 ἀλλ’ ἐν θυγατράσιν ἐγηροκομεῖτο. Χλωθάριος δὲ ῥωμαλέος
ἦν ἔτι καὶ οὔπω λίαν ἐγεγηράκει, πλὴν ὅσον ἐς πρώτην
ῥυτίδα, υἱούς τε εἶχεν τέτταρας, βούπαιδας ἤδη θαῤῥαλέους,
κάὶ πρὸς τὸ ἐνεργὸν ὡρμημένους. τοιγάρτοι οὐ μεθεκτέα
ἔφασκεν τῷ ἀδελφῷ τῶν Θευδιβάλδου χρημάτων, ὡς
 οὐκ ἐς μακρὰν καὶ αὐτῆς δήπου τῆς Χιλδιβέρτου βασιλείας ἐς
αὐτόν τε καὶ τοὺς οἰκείους παῖδας μεταπεσουμένης. καὶ τοίνυν
οὐ διήμαρτε τῆς ἐλπίδος. ὁ γὰρ πρεσβύτης ἑκὼν ἐνεδίδου
τοῦ κλήρου, δεδιὼς, οἶμαι, τὴν δύναμιν τοῦ ἀνδρὸς, καὶ ἀπαλλαξείων 
τῆς ἐς αὐτὸν δυσμενείας. ὀλίγῳ τε ὕστερον αὐτὸς
 μὲν ἀπεβίω, ἅπαν δὲ τὸ τῶν Φράγγων κράτος ἐς μόνον Χλωθάριον
κατεῤῥύη. ἐν τοῖσδε μὲν τὰ Ἰταλιωτῶν κὼ Φράγγων
πράγματα ἐχώρει.

ιε'. Ὑπὸ δὲ τὸν αὐτὸν χρόνον, θέρους ὥρᾳ, ἔσεισε μέγα
ἔν τε Βυζαντίῳ καὶ πολλαχοῦ τῆς Ῥωμαίων ἀρχῆς, ὡς
 πόλεις συχνὰς, νησιωτικάς τε καὶ ἠπειρώτιδας, ἀθρόον ἀνατραπῆναι,
κὼ ἄρδην τοὺς οἰκήτορας διαφθεῖραι. Βηρυτὸς
γοῦν ἡ καλλίστη, τὸ Φοινίκων τέως ἐγκαλλώπισμα, τότε δὴ
ἀπηγλαίσθη ἅπασα, καὶ κατέρριπτο τὰ κλεινὰ ἐκεῖνα καὶ περι- 
 
 erat, et praeterquam quod gravis annis esset, accedebat etiam summa
infirmitas, adeo ut ipsi totum corpus colliquatum tabidumque esset.
Neque ulla ei erat proles mascula, quae succederet in regnum, sed filias
tantum habens consenuerat. Chlotharius vero valido adhuc erat corpore,
neque admodum senex; primas tantum rugas contraxerat, et
filios habebat quatuor admodum iuvenes atque animosos, et ad audendum
promptos. Quocirca non adeunda dixit fratri bona Theodibaldi,
quippe quod brevi etiam ipsum Childeberti regnum ad se et filios
suos esset devolvendum. Neque eum fefellit sua spes. Senex enim
ille sua sponte ipsi hereditate cessit; veritus, uti puto, viri potentiam,
ipsiusque inimicitiam declinare cupiens. Pauloque post ipse
quidem excessit e vivis; universum vero Francorum imperium ad
solum Chlotharium est devolutum. Hic itaque fuit ltalicarum et Fraucicarum
rerum status. 
 15. Sub idem fere tempus, vigente aestate, Byzantii aliisque compluribus
Romani imperii locis ingeus terrae motus est factus, adeo ut
multae urbes tam insulares quam in continente sitae confestim subversae
fuerint, incolaeque penitus absorpti. Berytus itaque, pulcherrimus
ille tum temporis Phoeniciae ocellus, tum quidem tota deformata 

 
 λάλητα τῆς οἰκοδομίας δαιδάλματα, ὡς μηδὲν ὁτιοῦν σχεδόν
που λειφθῆναι, ἢ μόνα τῆς κατασκευῆς τὰ ἐδάφη. πολὺς μὲν
οὖν ὅμιλος ἰθαγενῶν τε καὶ ἐνδαπίων ἀνδρῶν ἀπολώλασιν,
ὑποπεπιεσμένοι τῷ ἄχθει, πολλοὶ δὲ νέοι ἐπήλυδες εὐπατρίδαι
τε καὶ παιδείας ἄριστα ἔχοντες, οἱ δὴ παρῆσαν τοὺς Ῥωμαίων 
αὐτοῦ ἀναλεξόμενοι νόμους. τοῦτο γὰρ πάτριον τῇ πόλει
καὶ ὥσπερ γέρας τι μέγιστον τὰ τοιάδε αὐτῇ ἀνεῖται διδασκαλεῖα.
μετεσκευάσαντο τοιγαροῦν ἐν τῷ τότε οῖ τῶν νόμων
ὑφηγηταὶ ἐς Σιδῶνα τὴν πόλιν τὴν γείτονα, καὶ ἐν τῇδε μετῆκτο
τὰ φροντιστήρια, ἕως πάλιν ἡ Βηρυτός ἀνεδομήθη. καὶ 
 γέγονεν ἥκιστα μὲν ὁποία πρότερον ἲν, πλὴν ἀλλ’ ουχὶ ἐς ὅσον
καὶ ἀγνοεῖσθαι ὡς ἐκείνη εἴη ἡ πάλαι. ἀλλ’ οὗτος μὲν ὁ τῆς
πόλεως ἀνοικισμὸς καὶ ἢ τῶν διδασκαλείων ἐπάνοδος χρόνῳ ὕστερον
ἔμελλεν ἔσεσθαι. τότε δὲ καὶ ἐν τῇ μεγάλῃ Ἀλεξανδρεία,
τῇ πρὸς τῷ Νείλῳ ἱδρυμένῃ ποταμῷ, καὶ ταῦτα οὐκ εἰωθὸς σείεσθαι 
τὸ χωρίον, συναίσθησις τις τοῦ κλόνου ἐλαχίστη μὲν καὶ
ἀφαυροτάτη καὶ οὐ πάμπαν ἀρίδηλος, γέγονε δὲ ὅμως ἅπαντες
δὴ οὖν οἱ ἐπιχώριοι καὶ μάλιστα οἱ σφόδρα γεγηρακότες, ἐν
θαύματι μεγάλῳ τὸ ξυνενεχθὲν ἐποιοῦντο, ὡς οὔπω πρότερον
γεγενημένον, ἔμενέν τε οἴκοι ὅστις οὐδεὶς, ἀλλ’ ἀνὰ τὰς λεω- 
 φόρους τὰ πλήθη ξυνέῤῥει, τῷ ἀπροσδοκήτῳ δή που κὼ παραδόξῳ
πέρα τοῦ μετρίου καταπεπληγμένοι. ἐμοὶ δέ γε καί 
 
 fuit, et illa insignia ac celeberrima summoque artificio elaborata aedificia
corruerunt, adeo ut nullum propemodum fuerit relictum, praeterquam
nuda aedium pavimenta. Magna itaque indigenarum pariter et incolarum
multitudo periit mole ruinae oppressa: multi etiam iuvenes advenae
nobiles et eruditi, qui addiscendarum Romanarum legum causa eo
commearant. Erat enim hoc urbi patrium et veluti maxima honoris
praerogativa, quod eiusmodi scholae ei essent dicatae. Commigrarunt
itaque tum temporis legum interoretes Sidonem urbem vicinam, scholaeque
eo translatae, tantisper dum Berytus instauraretur. Quod et factum
est; nequaquam quidem qualis antea erat, neque tamen ita dissimilis,
quin ex eius aspectu pristina ipsius forma agnosci posset. Sed
haec quidem urbis reaedificatio et scholarum revocatio postmodum videbatur
futura. Per idem quoque tempus in magna illa Alexandria
ad Nilum flumen sita (cum tamen illud oppidum terrae motui obnoxium
esse non soleret) seusus etiam quidam motus, perexiguus quidem
ille ac brevis, neque omnino manifestus, factus est tamen. Omnibusitaque
incolis et potissimum valde senibus magno miraculo ea res fuit;
quippe quae antea nunquam acciderat; neque quisquam domi mansit, 

 
 αὐτῷ ἐτύγχανον γὰρ αὐτοῦ διατρίβων παιδείας ἕνεκα τῆς 
πρὸ τῶν νόμων,) δεδιέναι προσῄει, καὶ ταῦτα ἐπὶ λίαν σμικρᾷ
τῇ κινήσει, λογιζομένῳ, ὅτι δὴ αὐτοῖς αἰ οἰκοδομίαι οὐκ ἰσχυραὶ
οὐδὲ εὐρεῖαι τυγχάνουσιν οὖσαι, οὐδὲ οἷαι καὶ πρὸς βραχὺ
 ἀνασχέσθαι δονούμεναι, ἀλλ’ ἰσχναὶ ἄγαν καὶ ἀσθενεῖς ἐφ’
ἑνὶ γὰρ ὑραίνονται λίθῳ). ἀλλὰ γὰρ καὶ ὅ, τι λόγιμον ἐν τῇ
πόλει, ἐδείμαινον καὶ οἶδε, οὑν τι που, οἶμαι, τὸ ἤδη παρῳχηκὸς,
ἀλλ’ ὅτι αὐτοῖς καὶ ἐσαῦθις ταὐτὸ τοῦτο ξυμβήσεσθαι οὐκ ἄπο
τρόπου ἐδόκει οἱ γὰρ τὴν αἰτίαν τοῦδε τοῦ πάθους ἀναθυμιάσεις
 τινὰς εἶναι λέγοντες ξηράς τε καὶ λιγνυώδεις, ὑπὸ τὰ 
γλαφυρὰ τῆς γῆς εἰργομένας, καὶ τῷ μὴ διαπνεῖσθαι ῥᾳδίως
σφοδρότερον ἔνδον περιδινουμένας, τὸ ἐπιπροσθοῦν ἅπαν σαλεύειν, 
λεύειν, ἕως τῇ βιαίᾳ φορᾷ τῆς στεγνότητος ἐνδιδούσης, ἐς τοὐμφανὲς
ἀναχθεῖεν· οἱ δὴ οὖν τὰ τοιαῦτα φυσιολογοῦντες τὴν
 Αἰγυπτίαν φασὶ χώραν οὐ πώποτε σείεσθαι πεφυκέναι, ὡς δὴ
χθαμαλήν τε ἀτεχνῶς καὶ ὑπτίαν καὶ ἥκιστα σηραγγώδη, ἐντεῦθέν
τε οὐκ ἐμφορουμένην· εἰ δέ γε καὶ ὑποδέξαιτο, ἀλλ’
αὐτομάτως ὑπὸ χαυνότητος θαμὰ ἐξατμιζομένην. ἐπεὶ δὲ έν
τῷ τότε ἥδε ἡ δόξα, εὖ ποιοῦσα, ἐπεφώρατό τε καὶ ἀπελήλεγκτο
 μὴ σφόδρα ἐν βεβαίῳ κειμένη, εἰκότως ἄρα ἐδεδίεσαν οἱ
γενναῖοι, εἴγε πρὸς τοὐναντίον αὐτοῖς χωρήσει τοὐπίγραμμα, 
καὶ κινδυνεύσοιεν τολοιπὸν οὐ γαιηόχου μόνον, ἀλλὰ καὶ ἐνο- 
 
 sed in plateas multitudo confluebat insolentia novitateque rei ultra modum
perculsa. Me vero quoque ipsum (commorabar enim ibi tum temporis
eius disciplinae causa, quae studium iuris praecedit) metus
lncessebat, reputantem mecum, quod tametsi exiguus admodum
ille motus esset, aedificia tamen ipsis essent neque firma neque
ampla, quaeque succussa ne tantillum quidem temporis subsistere
possent, ut parum valida ac firma. Simplici enim latere sunt contexta.
Timebant vero etiam quotquot in urbe erant viri docti, non tam,
uti arbitror, motus iam praeteriti causa, sed quod verisimile videretur
hoc ipsum iterato eventurum. Qui enim huius mali causas esse
dicunt exhalationes quasdam siccas pariter et fumosas, sub terrae concavitate
clausas; cumque facile difflari nequeant, vehementius intus
circumvolutas quidquid supra impendet succutere, donec violentia impetus
fatiscente et cedente compage in apertum ferantur: qui haec, inquam,
de terrae motus natura disserunt, auctores sunt Aegypti regionem
nunquam terrae motu concuti solere, utpote humilem admodum et planam,
minimeque cavernosam, idcoque eiusmodi exhalationibus non.
bppleri; si vero aliquas intra se coucipiat, eas ipsas sua sponte ob terrae
laxitatem assidue evaporare. Cum vero tum temporis ea opinio 

 
 σιχ́θονος πειρᾶσθαι τοῦ Ποσειδῶνος. ἴσως μὲν οὖν εἰ καὶ τι
μέρος τῆς Αἰγύπτου κεκίνηται, ἀλλ᾿ οὐκ ἐπιλείψουσι τοὺς τὰ
τοιαῦτα δεινοὺς καὶ ἕτεροι λόγοι, δι᾿ ὦν ἂν καὶ ὣς ἡ τῶν ἀτμῶν 
σφίσι κρατύνοιτο δόξα. ἐμοὶ δὲ δοκοῦσιν, ὡς μὲν οἶόν
τε ἀνθρώπῳ τεκμηρίοις τισὶ χρωμένῳ τῶν ἀδήλων πέρι διανοεῖσθαι, 
οὐ πάμπαν διαμαρτεῖν τοῦ πιθανοῦ καὶ εἰκότος, τοῦ δέ γε
 ὄντoς ἀληθοῦς πολλῷ ἀπολείπεσθαι. πῶς γὰρ ἄν τις ἐς τὸ ἀκριβὲς
τὰ ἀφανῆ καὶ ὑπέρτερα διαγνοίη; ἀπόχρη δὲ ἡμῖν, εἴγε τοσοῦτο
μόνον εἰδείημεν, ὡς θείῳ νῷ καὶ βουλῆ κρείττονι ἅπαντα δωτέτακται· 
φύσεως δὲ ἀρχὰς καὶ κινήσεις καὶ τὰς ἑκάστου τῶν γινομένων 
αἰτίας σκοπεῖν μὲν τῷ λόγῳ καὶ διερευνᾷν οὐ παντελῶς
ἄχρηστονͅ ἴσως οὐδὲ ἄχαρι νομιστέον, τό γε μὴν οἴεσθαί τε καὶ
πεποιθέναι ὡς ἔνεστιν ἐφικέσθαι τοῦ ὄντος, μή ποτε ἀλαζονεία
εἴη τὸ χρῆμα, καὶ ἀμαθέστερον τῆς διπλῆς ἐκείνης ἀγνοίας. ἅλις
μὲν οὖν τούτων ἔμοιγε. ὁ δὲ λόγος αὖθις ἐς αὐτὸν ἐπανίτω.

ις΄. Κατ᾿ ἐκεῖνο γὰρ τοῦ καιροῦ καὶ ἡ Κῶς ἡνῆσος, ἡ πρὸς
τῷ τέρματι τοῦ Αἰγαίου κειμένη, [ἐσείσθη καὶ] ἐλάχιστόν τι
 μέρος αὐτῆς ἐσέσωστο, ἡ δὲ ἄλλη ἅπασα ἐπεπτώκει, ποικίλα
τε αὐτῇ καὶ ἀνήκουστα προσεγένπο πάθη. ἥ τε γὰρ θάλαττα 
 
 oblineret, et parum firmitatis habere deprehenderetur, metuebant
verisimiliter praeclari illi viri, ne in contrarium ipsis cederet epigramma, 
tanquam periculum foret in posterum ne tantum γαιήοχον, hoc
est, continentem terram, verum etiam ἐνοσίχθονα, hoc est, concutientem 
terram, Neptunum experirentur. Fortassis itaque, etiamsi
aliqua Aegypti pars moverit, non deerunt tamen harum rcrum peritis
etiam aliae rationes, per quas etiam sic haec eorum de vaporibus
opinio valeat. Mihi vero videntur illi, quatenus possibilc est homini
validis argumentis utenti ad rerum abstrusarum intelligeutiam pertingere, 
nequaquam a probabilitate et similitudine veri abrrare; a veritate 
tamen ipsa longe abesse. Quo pacto cnim quispiam perfecte
intelligere possit, quae cemi non possunt, nobisque sunt supcriora ?
Sufficiat nobis, si hoc tautum sciamus, Dei consilio et potiore voluntate 
omnia constituta. Naturac vero principia et motus, et singulorum, 
quac fiunt, causas contemplari quidem ratione et perscrutaii,
neque inutile neque inelegans est censendnm. Credere vero sibique
persuadere, fieri posse ut ad ipsam rei veritatem pertingamus, vereor
ne arrogantia potius res haec sit iudicanda, et inscitius quid, quam
duplex illa inscitia. Sed de his iam satis; ad rem itaque redeamus.
16. Per idem tempus etiam Cos insula concussa est et exigua quaedam
eius portio servata, reliqua omnis corruit; variaque ei et inandita mala 
acciderunt. Mare enim ingentem in modum assurgens domos litto- 

 
 ἐπιπλεῖστον ἀρθεῖσα, κατέκλυσεν τὰ παράκτια τῶν οἰκημάτων, 
καὶ διέφθειρεν αὐτοῖς χρήμασι καὶ ἀνθρώποις· τό τε μέγεθος
τοῦ βρασμοῦ, ἐξαίσιον οἶον γεγενημένον, τὰ, ἔνθα οὐκ ἐνῆν
ἀναρριχᾶσθαι τὸ ῥόθιον, ἅπαντα ἔρριψε καὶ κατέβαλεν. ἀπολώλασι
 δὲ χύδην σχεδόν τι ἅπαντες οἱ ἀστοὶ, εἴτε ἐν ἱεροῖς
ἐτύγχανον πεφευγότες, εἴτε καὶ οἴκοι διαιτώμενοι, εἴτε καὶ
ἄλλοσέ ποι ξυνειλημμένοι. ἐμοὶ γοῦν ἐκ τῆς Ἀλεξάνδρου ὑπὸ
τὸν αὐτὸν χρόνον κατὰ τὸ Βυζάντιον ἀνακομιζομένῳ, καὶ ἐν
τῇδε τῇ νήσῳ, οὕτω παρασχὸν, ἐν παράπλῳ γὰρ κεῖται,) κατάραντι, 
 οἰκτρόν τι πέφηνεν θέαμα, καὶ ὁποῖον οὐκ ἂν ἀποχρώντως
ὑπογράψοι ὁ λόγος. ἅπαν μὲν γὰρ τὸ ἄστυ σχεδόν
που χῶμά γε ἦν ἐπὶ μέγα ἠρμένον, καὶ λίθοι κείμενοι σποράδην,
κιόνων τε τρύφη καὶ ξύλων κατεαγότων, καὶ κόνις πολλὴ
ὕπερθεν φερομένη καὶ ἐπηλυγάζουσα τὸν ἀέρα, ὡς μηδὲ
 αὐτά που τὰ τῶν λεωφόρων χωρία ῥᾳδίως διαγινώσκεσθαι,
πλὴν ὅσον ὑπονοῆσαι. ὀλίγα δὲ ἄττα δωμάτια εἱστήκεσαν
ἀπαθῆ, καἰ ταῦτα οὐχ ὅσα τιτάνῳ τυχὸν καὶ λίθῳ καὶ ταύτῃ
δὴ τῇ στερεμνιωτέρᾳ καὶ μᾶλλον μονίμῳ κατὰ τὸ εἰκὸς
ὕλῃ ἐξείργαστο, μόνα δὲ τὰ ἐκ πλίνθου ἀπέφθου καὶ πηλοῦ 
 
 rales proluvie obruit, unaque cum possessionibus hominibusque ipsis
disperdidit. Succussionis etiam magnitudo immane quantum facta,
ubi fragosa illa vis terrae inclusa per superiora erumpere non poterat,
omnia proruebat ac prosternebat. Perierunt vero promiscue
omnes propemodum oppidani, sive ad templa confugerent, sive domi
se continerent, sive alium aliquem in locum convenissent. Mihi
certe sub idem tempus Alexandria Ryzantium revertenti, et in eam
insulam, occasione ita ferente, (in traiectu enim sita est,) delato, miserabile
quoddam spectaculum fuit, quodque satis verbis exprimere
non possim. Universum enim propemodum oppidum tumulus terrae
erat in longum porrectus, et saxa sparsim iacentia, et columnarum
tignorumque ruptorum fragmenta, et pulveris tanta vis superne ferebatur
aërem obscurans, ut nec ipsae platearum regiones facile
agnosci possent: ceterum quantum percipi poterat, pauculae quaedam 

 
 ἀγροικότερον πεποιημένα. ἄνδρες δὲ σποράδην ὀλίγιστοι ἀνε-
 φαίνοντο σκυθρωποί τε ἄγαν καὶ κατηφεῖς. καὶ ὥσπερ τελεώτατα
τῷ σφετέρῳ βίῳ ἀπειρηκότες· πρὸς γὰρ τοῖς ἄλλοις
δεινοῖς καὶ ἅπαν τὸ ἐπιχώριον ὕδωρ, τὴν τοῦ ἀκραιφνοῦς
καὶ ποτίμου φύσιν ἀθρόον ἀφῃρημένον, ἐς τὸ ἁλμυρὸν ἠρέμα 
καὶ ἄποτον μετεβέβλητο. καὶ ἦν ἅπαντα τὰ τῇδε φευκτὰ καὶ
ἀνατετραμμένα, ὡς μηδὲν ἕτερον ὑπολελεῖφθαι τῇ πόλει πρὸς
εὐκοσμίαν, ἢ μόνον τὸ κλεινὸν τῶν Ἀσκληπιαδῶν ὄνομα
 τὴν ἐφ’ Ἱπποκράτει μεγαλαυχία,. οἰκτείρειν μὲν ὗν τὰ τοιά-
 δε οὐ πόρρω τοῦ ἀνθρωπείου τρόπου εἶναι δοκεῖ, θαυμάζειν δὲ 
ἀτεχνῶς καὶ καταπεπλῆχθαι, ἀνδρῶν ἂν εἴη οὐ μάλα τὰ παλαιὰ
ἐπισταμένων, οὐδὲ ὅτι ἐσαεὶ τοῦτο δὴ τὸ τῆς ὅλης χωρίον
ποικίλα παθήματα ὑποδέχεσθαι πέφυκε. πολλάκις γὰρ
ἤδη καὶ πρότερον πόλεις γε ὅλαι σεισμῷ διεφθάρησαν, ὡς τοὺς
ἀρχαίους· οἰκήτορας ἀποβαλοῦσαι ἡφ᾿ ἑτέροις αὖθις οἰκισταῖς 
ἀνορθωθῆναι.

ιζ'. Αἱ γοῦν Τράλλεις ἡ πόλις, ἥ ὲν τῇ Ἀσίᾳ νῦν
χώρᾳ ἀγχοῦ που τοῦ Μαιάνδρου ποταμοῦ ἱδρυμένη, τὸ
μὲν παλαιὸν Πελασγῶν γέγονεν ἀΠοικία, ὑπὸ δὲ τοὺς Αὐγού-
B στου Καίσαρος χρόνους ἐσείσθη τε ἅπασα καὶ ἀνετράπη, καὶ 
 
 domunculae integrae stabant, et hae quidem non quae ex calce et
lapide atque ex solidiore aliqua magisque firma et durabili, uti par
est, materia erant structae, sed tautum quae ex latere non cocto et
ex argilla agrestem in modum erant fabricatae. Paucissimi vero
sparsim homines comparebant tristi admodum demissoque vultu, et
veluti extreme de vita sua desperantes. Praeter alia enim mala
omnis etiam totius oppidi aqua, pura ac sincera potabilique natura
confestim sublata, salsuginem sensim contraxerat, et potui non erat;
omniaque ibi horrendum in modum subversa videbantur, adeo ut
nihil oppido ad ornamentum reliqui factum esset, praeter solum
Asclepiadarum illustre nomcn et insigncm Hippocratis in eo nati
gloriam. Commiseratione itnque harum rerum duci non alienum ab
humano more videtur: admirari vero vehementer et percelli, hominum
fuerit, qui veterum rerum parum sunt periti, quique nesciunt,
quod haec terrae regio sua natura perpetuo varias in se affectiones
suscipere solcat. Frequenter enim etiam antehac urbes integrae terrae
motu perierunt, adeo ut veteribus incolis exutae ab aliis rursum
conditoribus sint instauratae. 
 17. Tralles itaque urbs, in Asio nunc ita dicto campo iuxta
Maeandrum fluvium sita, olim quidem Pelasgorum colonia fuit, sub
Augusti vero Caesaris tempora terrae motu quassata est et subversa,
nihilque in ea integrum relictum. Oppido vero in hunc modum 

 
 οὐδὲν αὐτῆς ὅ, τι ἐσέσωστο. οὕτω δὲ τοῦ αστεος οἰκτρότατα 
κειμένου, ἄγροικόν τινά φασι, τούτων δὴ τῶν γεηπόνων,
Χαιρήμονα τοὔνομα, σφόδρα τὴν ψυχὴν ἁλῶναι τῷ πάθει,
καὶ οὖν οὐκ· ἐνεγκόντα θαυμάσιόν τι ἡλίκον καὶ ἄπιστον ἔργον
 ἀνύσαι. μήτε γὰρ τῆς ὁδοῦ τὸ μῆκος ἢ τῆς πρεσβείας τὸ μέγεθος
κατοῤῥωδήσαντα, μήτε ὅτι μεγίστοις, ὥσπερ εἰκὸς, ὁμιλήσειν
ἤμελλεν κινδύνοις, καὶ ταῦτα ἐπ᾿ ἀδήλῳ τῇ τύχῃ, μήτε
τῶν οἴκοι τὴν ἐρημίαν, μήτε ἄλλo τι τῶν, ὁπόσα διανoούμενοι
ἄνθρωποι μεταμανθόνουσι τὰ δοκηθέντα, ἀφικέσθαι, μὴ
 ὅτι ἐν ῾Ρώμη, ἀλλὰ γὰρ καὶ ἐς τῶν Κανταβρινῶν τὴν χώραν, 
ἀμφ᾿ αὐτὰς δή που τὰς τοῦ Ὠκεανοῦ ἠϊόνας, (ἐτύγχανεν γὰρ
αὐτοῦ που ὁ Καῖσαρ ἐν τῷ τότε πρός τι τῶν ἐθνῶν διαμαχóμενος,)
ἀγγεῖλαί τέ οἱ τὰ ξυνενεχθέντα, καὶ οὕτως ἑλεῖν τὸν
βασιλέα, ὡς αὐτίκα δὴ μάλα ὑπατικοὺς ἑπτὰ τῶν ἐν τοῖς μάλιστα
 εὐπατριδῶν τε καὶ εὐδαιμόνων ἀνδρῶν ἐκ τῆς ῾Ρώμης
ἀπoλεξάμενον, ἅμα τῷ σφετέρῳ πλήθει στεῖλαι ἐς τὴν ἀποικίαν,
καὶ τοὺς, ὡς τάχιστα ἐν τῷ χώρῳ γενομένους, χρήματά
τε πλεῖστα ὅσα ἐπιδόντας καὶ σπουδῇ χρησαμένους, ἀναδομῆσαι
αὖθις τὴν πόλιν, καὶ ἐς τὸ μέχρι τοῦδε σωζόμενον 
 ἀπεργάσασθαι σχῆμα. νῦν οὖν οἱ ἐκείνῃ ἀστοὶ Πελασγοὶ μὲν 
 
 miserrime collapso, aiunt rusticum quendam ex iis, qui agros colunt,
Chaeremonem nomine, ingentem ob illius casum moerorem animo
concepisse, quem cum ferre non posset, admirandum quoddam et
incredibile facinus peregisse. Neque enim itineris longitudine, neque
posulationis magnitudine deterritum, neque quod gravissima,
uti verisimile erat , pericula aditurus videretur, et quidem incerto
eventu, neque eorum, quos domi reliquerat, solitudinis ratione habita,
neque alterius ullius rei, cuius consideratione atque respectu homines
sententiam mutant, pervenisse non tantum Romam, sed in Cantabrorum
regionem, circa ipsa Oceani littora, (erat enim ibi tum temporis
Caesar gentes quasdam debellaturus,) et ei, quae Trallis contigerant,
significasset, et quidem eius oratione ita captum fuisse Caesarem,
ut protinus delectos septem consulares, qui splendore generis
et fortunarum inter Romanos eminebant, cum magno comitatu in
coloniam miserit, eosque, cum magnis itineribus eo pervenissent,
magna pecuniae vi allata summaque diligentia adhibita, urbem denuo
instaurasse, atque in hanc, quae hodie cernitur, formam exaedificasse.
Nunc itaque Trallienses eives non amplius Pelasgi iure
vocari possint, sed potius Romani, tametsi sermo illorum in Grae- 

 
 οὐκέτι ἂν δικαίως κληθεῖεν, Ῥωμαῖοι δὲ μᾶλλον, εἰ καὶ τὼ
τῆς φωνῆς ἐς τὸ ἑλληνικόν τε καὶ ἀττικώτερον μετεβάλοντο.
πῶς γὰρ οὐκ ἤμελλον προσοικοῦντες τὴν Ἰωνίαν; ταῦτα δὲ
οὕτω ξυνενεχθῆναι δηλοῖ μέν που καὶ ἡ πάτριος τοῦ ἄστεος
ἱστόρια, οὐχ ἤκιστα δὲ τοὐπίγραμμα, ὅπερ ἔγωγε ἐκεῖσε ἐλθὼν 
ἀνελε·ξάμην. ἔν τινι γὰρ τῶν ἀμφὶ τὴν πόλιν ἀγρῶν, ὅθεν
δὴ ὢν ἐτύγχανεν ὁ Χαιρήμων, Σιδηροῦς δὲ ὄνομα τῷ ἀγρῷ
ἐκείνῳ,) βωμὸς ἵδρυται ἀρχαιότατος, ἐν ᾦ δὴ πάλαι, ὡς ἔοικε,
τοῦ Χαιρήμονος ἄγαλμα ἐφειστήκει. νῦν γὰρ οὐδὲν ὁτιοῦν ἐν
αὐτῷ φαίνεται. ἐγκεχάρακται δὲ ὅμως ἔτι τὸ ἐλεγεῖον τῷ βωμῷ 
ὧδέ πως ἔχον·
 
 Κλασθείσας πάτρας σεισμῷ ποτε, Κάνταβριν ἐς γᾶν 
 Χαιρήμων ἔπτα, πατρίδα ῥυσόμενος. 
 Καίσαρι δ’ εἱλιχθεὶς περὶ γούνασι, τὰν μεγάλαυχον 
 Ωρθωσε Τράλλιν, τὰν τότε κακλιμέναν· 
 Ἀνθ’ ὧν συγγενέες τοῦτο βρέτας, ὄφρ’ ἐΠί βωμῷ, 
 Οἶα δίκα κτίσταν, τάνδε φέροιτο χάριν. 
καὶ τὰ μὲν τῶν Τράλλεων πέρι ὧδέ πως ἔχειν πεπίστευται.
πολλὰς δὲ κατ’ ἐκεῖνο τοῦ καιροῦ καὶ ἄλλας πόλεις ἐν τῇ Ἀσίᾳ,
Ἰωνικός τε καὶ Αἰολίδας, παραπλήσια παθεῖν ξυνηνέχθη.

ιη'. πλὴν ἀλλ’ ἔμοιγε νῦν τὰ τοιαῦτα παρέντι, καὶ αὖθις 
 
 canicum et Atticum sit mutatus. Qui enim aliter fieri potuisset, cum
Ionum sint finitimi? Haec vero ita accidisse testatur satis et patria
urbis historia et epigramma, quod ego, cum eo venissem, legi. Nam
in agro quodam urbi vicino, in quo uatus erat hic Chaeremon, (Sidirus
sive ferreus ei agro nomen) ara stabat vetustissima, in qua olim,
uti verisimile, Chaeremonis statua erat posita. Nunc enim nihil in
ea comparet; nihilominus tamen elegion etiam nunc arae insculptum
cernitur, quod ita habet:
 
 Chaeremon, patriam ut stravit succussio terrae, 
 Longinquae volat ad littora Cantabriae; 
 Et magni genibus se advolvit Caesaris; inde 
 Collapsas Tralles ex iterum aedificat. 
 Ergo his pro meritis statua donatur; ut ara 
 Stet media, carae conditor ut patriae. 
Ac Trallianorum quidem res hoc modo se habere creditae sunt.
Multae vero etiam aliae per idem illud tempus in Asia urbes, Ionicae
scilicet et Aeolicae, similibus malis obnoxiae fuerunt. 
 18. Sed haec talia mihi nunc omittenti et narrationem supra 

 
 τοὐ προτέρου λόγου ἐχομένῳ, ἐπὶ τὴν τῶν Λαζῶν χώραν καὶ 
τοὺς περσικοὺς πολέμους ἰτέα, ἔπει καὶ κάτα τοὺς αὐτοὺς
χρόνους ἐπράσσετο ἕκαστα. Ῥωμαίοις γὰρ καὶ πέρσαις ἤδη μὲν 
ἐκ πλείστου μέγιστος πόλεμος ξυνειστήκει, καὶ θαμὰ τὴν
 ἀλλήλων ἐδῄουν καὶ ἐλυμαίνοντο, νῦν μὲν εἰσβολὰς ἀκηρύκτους
μηχανώμενοι καὶ ἐφόδους, νῦν δὲ πολλῷ στρατῶ ἐς ἐμφανεῖς 
παρατάξεις χωροῦντες. ὀλίγῳ δὲ ἔμπροσθεν ἐκεχειρίαν ἐπεποίηντο,
ἐφ’ ᾧ μέντοι οὐ τελεωτάτην ἄγειν εἰρήνην, οὐδὲ ὥστε
πάντοθι τῶν κινδύνων πεπαῦσθαι, ἀλλ’ ὅσον μόνον ἀνὰ τὴν
 ἕω καὶ τὰ τῆς Αρμενίας ὅρια ἑκατέρῳ γένει ἐσπεῖσθαι, ἀμφὶ
δὲ τὴν Κολχίδα γῆν τὸν πόλεμον διαφέρειν. οἱ δὲ Λαζοί Κόλχοι
τοπαλαιὸν ὠνομάζοντο, καὶ οὗτοι ἐκεῖνοι τυγ χάνουσιν ὄντες. 
τοῦτό τε οὐκ ἄν τις ἀμφιγνοήσειε τεκμαιρόμενος τῷ τε Φάσιδι
κω Καυκάσῳ καὶ τῇ περὶ ταῦτα ἐκ πλείστου οἰκήσει.
 λέγεται δὲ τοὺς Κόλχους Αἰγυπτίων εἶναι ἀποίκους. φασὶ
γὰρ πολλῷ ἔμπροσθεν τοῦ ἐπίπλου τῶν ἀμφὶ τὸν Ἰάσονα
ἡρώων, καὶ πρό γε τῆς τῶν Ἀσσυρίων ἐπικρατείας καὶ
τῶν Νίνου τε καὶ Σεμιράμιδος χρόνων Σέσωστρίν τινα βασιλέα
Αἰγύπτιον μεγίστην στρατιὰν ἐκ τῶν ἐπιχωρίων ἀγείραντα,
 καὶ ἅπασαν τὴν Ἀσίαν ἐπελθόντα καὶ καταστρεψάμενον,
 ἀλλὰ καὶ ἐν τῷδε ἀφικέσθαι τῷ χώρῳ, ἀπόμοιράν 
 
 inceptam continuanti, ad Lazorum regionem et Persica bella est eundum,
cum et iisdem temporibus singula gesta sint. Romanis enim
et Persis gravissimum inter sese iam inde a multo tempore bellum
intercessit, et frequenter mutuos agros populati sunt et devastarunt;
modo citra ullam belli denuntiationem irruptionibus insidiosisque
insultibus factis, modo numeroso exercitu apertoque proelio congredientes.
Paulo autem antea inducias fecerant, non ita quidem ut
absolutissimam pacem agerent, neque ut omnibus in partibus pericula
bellica cessarent, sed tantum circa orientem et Armeniae fines
utrique genti pax sancita erat; circa Colchicam vero regionem bellum
vigebat. Lazi autem olim Colchi dicebantur, et hos illos esse constat;
neque de hoc quisquam dubitaverit, qui Phasidem et Caucasum
et diuturnam eorum circa haec loca habitationem considerarit.
Dicuntur vero Colchi Aegyptiorum esse colonia. Aiunt enim multo
tempore ante heroum, qui Iasonem comitabantur, adventum, immo
ante Assyriorum imperium, etiam ante Nini et Semiramidis tempora,
Sesostrim quendam Aegyptium regem ingenti indigenarum exercitu
coacto, cum universam Asiam invasisset ac subiugasset, eo 

 
 τε ἐνταῦθα καταλιπεῖν τοῦ ὁμίλου, καὶ τοίνυν ἐνθένδε τὸ τῶν
Κόλχων κατάγεσθαι γένος. τοῦτο δὲ Διόδωρός τέ φησιν ὁ Σικελιώτης
καὶ ἄλλοι ὡς πλεῖστοι τῶν παλαιῶν ἱστοριογράφων.
οἳ δὴ οὖν, εἴτε Λαζοὶ, εἴτε Κόλχοι, εἴτε Αἰγύπτιοι μετανάσται,
περιμάχητοι ἐν τῷ καθ᾿ ἡμᾶς γεγένηνται χρόνῳ, καὶ πλεῖστοι 
ὅσοι ἀγῶνες τῆς τούτων γε ἕκατι καταβέβληνται χώρας. Χοσρόης
τε γὰρ ὁ Περσῶν βασιλεὺς ἤδη πολλὰ καὶ ἐπικαιρότατα
τῶν ἐκείνῃ χωρίων σφετερισάμενος καὶ κατέχων, οὐκ ᾤετο
δεῖν μεθιέναι, ἀλλὰ καὶ τὰ λοιπὰ χειρώσασθαι διενοεῖτο, Ἰουστινιανῷ
τε τῷ ῾Ρωμαίων αὐτοκράτορι καταπροέσθαι Γουβάζην 
 τὸν Λαζῶν ἐν τῷ τότε βασιλέα, καὶ ἅπαν τὸ ἔθνος, κατηκόους
ὄντας καὶ εὔνους καὶ τὰ ἐς θεὸν ὁμογνώμονας, οὐκ ἀνεκτὰ
ἐδόκει οὐδὲ ὅσιον. μᾶλλον μὲν οὖν καὶ ἐπειρᾶτο παντὶ σθένει
ἀπώσασθαι ὡς τάχιστα τοὺς πολεμίους. ἐλογίζετο γὰρ καὶ
ἐδεδίει, ὡς εἰ τῷ πολέμῳ κρατήσαιεν οἱ Πέρσαι, καὶ ἁπάσης 
ἐπιλάβοιντο τῆς χώρας, οὐδὲν ἔσται τὸ κωλύον αὐτοὺς ἀνὰ
τὸν Εὔξεινον πόντον ἀδεῶς ναυτιλλομένους, τὰ ἐνδότατα τῆς
῾Ρωμαίων ἀρχῆς ἀνιχνεύειν. τοιγάρτοι στράτευμά τε μέγιστον
καὶ ἀλκιμώτατον ἐνταῦθα ἔταξεν, καὶ στρατηγοὺς επέστησεν
τοὺς ἀρίστους. Βέσσας τεγὰρ καὶ Mαρτῖνος καὶ Βούζης ἡγεῖτο, 
 ἄνδρες ἐν τοῖς μάλιστα γεγενημένοι καὶ πολέμους συχνοὺς 
 
 etiam loci venisse, et aliquam exercitus sui partem ibi reliquisse,
atque inde Colchorum gentem deductam. Quod ipsum et Diodorus
Siculus et alii complures veterum historicorum testantur. Hi itaque,
sive Lazi, sive Colchi, sive Aegyptii sedibus suis migrantes, variis
nostra aetate bellis fuerunt lacessiti, multaque proelia ob horum
regionem sunt commissa. Chosroes enim Persarum rex cum iam
multa valdeque opportuna illius regionis Ioca invasisset atque occupasset,
nequaquam sibi conquiescendum duxit, sed et reliqua in
suam potestatem redigenda. Iustinianus vero Romanorum imperator
Gubazem Lazorum tum temporis regem et universam gentem, subditam
sibi et benevolam et communis religionis cultusque divini nexu
coniunctam, desererc nec aequum nec iustum censebat; quin potius
omnibus viribus hostes quam citissime profligare tentabat. Reputabat
enim cum animo suo et verebatur, ne si Persae bello vincerent,
nihil eis impedimento futurum esset, quo minus per Euxinum pontum
citra ullum metum navigantes interiora Romani Imperii loca
pervaderent. Quocirca maximum validissimumque exercitum ibi Iocovit,
praestantissimosque duces ei praefecit. Bessas enim et Martinus
et Buses ei praeerant, viri spectatissimi et frequentibus proeliis
exercitatissimi. Missus vero est etiam Iustinus Germani filius, ad- 

 
 ἀγωνισάμενοι. ἔσταλτο δὲ καὶ Ἰουστῖνος ὁ Γερμανοῦ, νεάζων 
μὲν ἔτι κομιδῇ, τὰ δὲ πολέμια ἤδη πεπαιδευμένος.

ιθ΄. Μερμερόης δὲ, ὁ τῶν Περσῶν στρατηγὸς, ἐπειδὴ πρότερον
Ἀρχαιοπόλει τε δὶς προσβαλὼν ἀπεκέκρουστο, καὶ·
 ἄττα ἐπεπράχει, ὃ δὴ ἔγωγε παρίημι, ἀποχρώντως γάρ που
Προκοπίῳ τῷ ῥήτορι τὰ μέχρι τῶνδε ἀναγέγραπται,, τότε
δὴ αὖθις ἐνθένδε γάρ μοι ἀρχομένῳ τὰ ἐφεξῆς ἁρμοστέον,)
ἀφῖκτο μὲν ἐς Μουχείρισίν τε καὶ Κοτάϊσιν τὸ φρούριον,
ἐβούλετο δὲ τὴν ἐς Τήλεφιν δυσχωρίαν παραμειψάμενος, εἴσω
 τοῦ Φάσιδος γενέσθαι ποταμοῦ, καὶ τῷ ἀπροσδοκήτῳ τοὺς
Ῥωμαίους ἐκπλήξας, διὰ πείρας ἐλθεῖν, εἴ πως ἂν ἔνια γοῦν 
τῶν τῇδε πολισμάτων παραστήσασθαι δυνηθείη. ταῦτα δὲ αὐτῷ
πράττειν ἐκ τοῦ ἐμφανοῦς πορευομένῳ καὶ ἐπιόντι ἀμήχανα
ἦν. Μαρτῖνος γὰρ ὁ στρατηγὸς ἅμα τῇ ἀμφ’ αὐτὸν στρατιᾷ
 ἐς τὴν Τήλεφιν ἱδρυμένος, φρούριον δὲ τοῦτο καρτερόν τε
καὶ ἐχυρώτατον,) διεφύλαττεν ἐπιμελέστατα τὰς εἰσόδους. ἔστι
δὲ καὶ ἄλλως τὸ χώριον δύσβατόν τε καὶ ἀπρόσοδον. φάραγγές
τε γὰρ καἰ πέτραι ἀπερρωγυῖαι καὶ ἐς ἀλλήλας ἐπικλινόμεναι
στενωτάτην ἀτεχνῶς τὴν ὑποκειμένην ἀτραπὸν ἐκτελοῦσιν.
 ἄλλοθεν δὲ οὐκ ἔστιν ὁτῳοῦν εἰσιτητέα. τὰ γὰρ ἐχόμενα D
πέδια ἰλυώδη γέ εἰσι δεινῶς καὶ τελματώδη, λόχμαι τε δεσεῖαι
καὶ δρυμοὶ ἀνέχουσιν, ὡς καὶ εἰνὶ ἀνδρὶ, καὶ τούτῳ 
 
 modum quidem ille adhuc iuvenis, sed iam tum bellicarum rerum peritus. 
 19. Mermeroes autem Persarum dux cum antea bis in Archaeopolim
impetum fecisset, repulsus est aliaque nonnulla gessit, quae
quidem praetereo: quandoquidem Procopius Rhetor abunde haec eo
usque conscripsit. Tunc itaque rursus (nam hinc ordienti mihi, quae
sequuntur, sunt coaptanda) ad Muchirisim et Cotaesium propugnaculum
pervenit, eo consilio, ut difficultate locorum, quae sunt circa
Telephim, praetergressa, ad Phasidem fluvium pertingeret, Romanisque
inopinato ipsius adventu perculsis, tentaret, si qua ratione castella
aliquot in potestatem suam redigere posset: quod quidem ipsi aperte
rectaque via procedenti atque irruenti difficillimum factu fuisset.
Martinus enim praefectus cum suis copiis Telephin insidens, (est
autem hoc validum munitissimumque propugnaculum,) diligentissime
aditus tuebatur: et est alioqui locus ipse accessu difficillimus. Nam
et praecipitia et pracruptae petrae in se mutuo vergentrs angustissimam
plane subiectam ei viam efficiunt, neque alia ulla ex parte
cuiquam aditus patet. Circumiecti enim campi sunt vchementer palustres
et limosi, quibus densi saltus et nemora imminent, adeo ut
vel uni alicui eique expedito difficilis sit transitus: tantum abest 

 
 εὐζώνῳ, ἄπορον εἶναι τὸ χρῆμα, μή τοί γε πλήθεσιν ὡπλι-
σμένοις. πλὴν ἀλλὰ καὶ ὣς οἱ Ῥωμαῖοι οὐδὲν ὁτιοῦν πόνου
 ἀνιέντες, εἴ πού τι εὗρον τῶν τόπων σφαλερόν τε καὶ βάσιμον,
αὐτίκα ξύλοις τε καὶ λίθοις περιέφραττον, καὶ θαμὰ ἐν τοῖσδε
ἐμόχθουν. διαπορουμένῳ δὴ οὖν ἐν τοῖς παροῦσι τῷ Μερμερόῃ 
καὶ πλεῖστα διαλογιζομένῳ, προσῆλθεν διανοεῖσθαι, ὡς
εἰ γε ὁτῳδηοῦν τρόπῳ διαλύσοι ἦν φρουρὰν τῶν Ῥωμαίων,
καὶ ἠρέμα ἀπώσοιτο, οὐ πάμπαν αὐτῷ τὰ ἐς τὴ,ν διάβασιν
 ἀνήνυτα ἔσται. πολεμίων μὲν γὰρ τῷ χώρῳ ἐνδελεχέστατα
ἐφεδρευόντων, οὐχ οἷόν τε ἦν ἅμα ἀμφοτέρων κρατῆσαι. ἐκείνων 
δὲ ἀνιέντων, ἀλλὰ μόνην γε τὴν δυσχωρίαν ἀκέσασθαι,
καὶ τὸ δυσέμβολον τῆς πορείας ἐς τὸ εὐέφοδον ἁμωσγέπως μετασκευάσαι,
οὐ λίαν ἀδύνατα εἶναι ἡγεῖτο. ἤλπιζε γὰρ τὴν
ὕλην ἐκτέμνων τῇ πολυχειρίᾳ καὶ ἀνακαθαίρων, καὶ τῶν πετρῶν
ὅ, τι ἀντίξουν διακολάπτων καὶ παραιρούμενος, οὐ χαλεπῶς 
διαβήσεσθαι. ὡς ἂν οὖν ταῦτα διαπράξοιτο, ἐπενόει τοιάδε.
ἐσκήπτετο ἀθρόον νόσῳ τινι δεινῇ τε καὶ ἀνηκέστῳ ἑαλωκέναι,
καὶ οὖν ἀνεκέκλιτο δυσφορῶν δῆθεν καὶ ἀσχάλλων καἰ τὸ
 ξυμπεσὸν ὀλοφυρόμενος· ὅ τε λόγος οὗτος ἀνὰ πᾶν αὐτίκα
ἐφοίτα τὸ στράτευμα, ὡς ὁ στρατηγὸς πονήρως τε ἔχοι, καὶ 
ὅσον οὔπω ἀπολεῖται· ὅσους τε αὐτῶν ἤρεσκεν μισθαρνεῖν τοῖς 
 
 armatis agminibus. Sed ne sic quidem Romani ullum laborem praetermittentes,
si quem uspiam comperissent locum parum tutum,
quique videretur transiri posse, eum sudibus et saxis obstruebant,
assiducque operi erant intenti. Ambigenti itaque hisce in rebus
Mermeroi plurimaque secum reputanti, haec cogitatio in mentem
venit, si quacunque ratione praesidium Romanorum solvere sensimque
removere posset, non omnino irritum sibi transitus sui
conatum fore. Hostibus enim assidue loco insidentibus, fieri non
poterat, ut utriusque voti sui compos fieret. Illis vero remissioribus
factis, cum id solum relinqueretur, ut locorum iniquitati mederetur, et
difficilis transitus itinera pervia redderet; id ei non admodum impossibile
factu videbatur. Sperabat enim, excisa sublataque vi manuum
silva, obstantibusque petris excavatis, se non difficulter transiturum.
Quocirca ut, quae animo conceperat, perficeret, huiuscemodi fraudem
excogitavit. Simulavit se repente morbo correptum gravi pariter et
incurabili. Decumbebat itaque summam aegritudinem prae se ferens,
et fortunam suam lamentans. Rumor hic statim universum
exercitum est pervagatus, praefectum gravissime aegrotare neque 

 
 ἐναντίοις ἐπὶ τῇ τῶν οἰκείων προδοσίᾳ, καὶ λάθρα ἐξάγειν τὰ 
ἀπόῤῥητα, οὗτοι δὲ τὸ μὲν ἀτρεκὲς οὐκ ἐγίγνωσκον· (ἀσφαλέστατα
γὰρ τὸ βούλευμα ἐκρύπτετο, καὶ οὐδὲ ἐς ἅπαντας τοὺς
φιλτάτους ἐξέπιπτε·) μόνοις δὲ τοῖς ἐν τῷ ὁμίλῳ περιαγομένοις
 ἐξηπατημένοι τοῖς ῾Ρωμαίοις διήγγελλον. οἱ δὲ ῥᾳδίως ἐπείθοντο,
οὐ τοσοῦτον, οἶμαι, τῇ ἀγγελίᾳ, ὁπόσον τῷ βουλομένῳ
τῆς γνώμης.

κ΄. Εὐθὺς δὴ οὖν τὸ ἐνεργόν τε καὶ σύντονον τῆς φροντίδος
ὑποχαλῶντες, οὐκέτι λίαν ἀκριβῆ τὴν φυλακὴν ἐποι- 
 οῦντο. ὀλίγαι τε παρῳχήκεσαν ἡμέραι, καὶ ὁ Μερμερόης ὡς
δὴ τεθνηκὼς ἀπηγγέλλετο. ἔκρυπτε γὰρ ἑαυτὸν ἔς τι δωμάτιον,
ὡς καὶ παρὰ τοῖς οἰκειοτάτοις τήνδε νικῆσαι τὴν δόξαν. τότε δὴ
οὖν καὶ μᾶλλον τοῖς ῾Ρωμαίοις περιττόν τι ἐδόκει ἀγρυπνεῖν
τε καὶ ἐπιπολὺ διαπονεῖσθαι. καὶ τοίνυν μεθέντες τὰς περιφράξεις
 καὶ τὴν ἐν τούτοις ἀπεργασίαν, ἐς τὸ ἀνειμένον μετέβαλλον,
παννύχιόν τε καθεύδοντες καὶ ἐς τὰς ἐπαύλεις τῶν
ἀγρῶν διαιτώμενοι, καὶ οὔτε κατασκόπους ἔστελλον, οὔτε
ἄλλο τι ἔπρασσον τῶν δεόντων. ᾤoντο γὰρ ὡς οὐκ ἄν ποτε οἱ
Πέρσαι, ἀστρατήγητοι δῆθεν γεγονότες, ἐπ᾿ αὐτοὺς ἥξουσι, 
 μᾶλλον μὲν οὖν καὶ ὡς ποῤῥωτάτω φευξοῦνται. ταῦτα δὲ γνοὺς
ὁ Μερμερόης ἀνακαλύπτει ἐξαπιναίως τὸν δόλον καὶ ἐπιφαίνεται
τοῖς Πέρσαις ὁποῖος καὶ πρότερον, καὶ εὐθὺς, ὡς 
 
 diu supervicturum. Porro rei ipsius veritas eos, qui operas suas hostibus
locant consilia suorum prodendo et arcana clanculum patefaciendo,
latebat. Accuratissime enim consilium celabatur, et ne cum
amicissimis quidem communicabatur; solis vero rumoribus, qui per
multitudinem circumferebantur, decepti, id Romanis nuntiarunt; qui
quidem facile sunt persuasi, non tam, arbitror, nuntio, quam quod
id maxime esset ex ipsorum animi sententia. 
 20. Statim itaque accuratam illam continuamque curam laxantes
ac remittentes, segnius custodias agebant. Paucis post diebus Mermeroes
etiam mortem obiisse nuntiatur. Occulebat enim se ipse in
quadam domuncula, adeo ut etiam apud intimos suorum familiarium
ea opinio valuerit. Tum vero et quidem magis supervacaneum
visum est Romanis vigilare, supervacaneum ingentes labores suscipere.
Quocirca omissis illis obstructionibus itinerum et laboribus,
quos huic operi impendebant, ad remissius vivendi genus sunt dilapsi,
solidas noctes dormientes, in villis praediisque degentes, neque
speculatores emittebant, nec quicquam eorum, quae in rem ipsorum
essent, agebant. Persuadebant enim sibi, Persas duce sive
praefecto orbatos, nequaquam in se ituros, quin potius quam longissime
fugituros. Haec vero ubi cognovit Mermeroes, confestim
dolum detegit, ac Persis talem se, qualia antea fuerat, viseudum prae- 

 
 εἶχε προθυμίας, ἅπαντας κινήσας, καὶ τὴν χαλεπότητα τῆς πο-
ρείας εὖ διαθεὶς, ᾖ πάλαι διενοεῖτο, παραγέγονεν ἀγχοῦ τοῦ
φρουρίου. καὶ ἤδη ἐπέλαζε τοῖς Ῥωμαίοις κατεπτηχόσι τῷ
παραλόγῳ καὶ οἵοις οὐκέτι ἀμύνεσθαι. τότε δὴ οὖν ὁ Μαρτῖνος
ἔγνω καταλιπεῖν τὸ χώριον, πρὶν τελεώτατα παρελθεῖν 
εἴσω τὸν Μερμερόην, καὶ μέγα τι κακὸν τοὺς τῇδε
 ἐργάσασθαι. πῶς γὰρ ἐνῆν αὐτοὺς ὀλίγους γε ὄντας ἐνεγκεῖν
τὰ πλήθη τῶν πολεμίων, καὶ μὴ οὔχι αὐτοβοεὶ διαφθαρῆναι;
οὕτω δὴ οὖν καταστρατηγηθέντες ὑπὸ τῶν βαρβάρων, καὶ αἰσχίστην
ποιούμενοι τὴν ἀναχώρησιν, ἠπείγοντο τοῖς ἄλλοις 
ἀναμιχθῆναι στρατεύμασιν. ἐτύγχανον γὰρ οἱ ἀμφὶ Βέσσαν
τε καὶ Ἰουστῖνον ἐν πεδίῳ τινι στρατοπεδευόμενοι, οὐ πόῤῥω
Τηλέφεως κειμένῷ, ἀλλὰ μόνοις σταδίοις ἑπτὰ διεστηκότι.
ἐστι δὲ οὐδὲν ὁτιοῦν ἄλλο ἐνταῦθα, ἤ μόνα χυτρῶν πωλητήρια,
ὡς καὶ τὴν προσηγορίαν ἐντεῦθεν τῷ χώρῳ εἰλῆφθαι· 
 Ὀλλάρια γὰρ, ὡς ἂν Δατῖνόςτις φήσοι, ἐπωνόμασται· δύναται
 δὲ τοῦτο τῇ Ἑλλήνων φωνῇ Χυτροπώλια. ἤδη δὲ πολλῶν ἅμα
τῷ Μαρτίνῳ προτερησάντων καὶ ἐν τῷ ἀσφαλεῖ γενομένων,
ἐβουλεύοντο ἅΠαντες οἱ στρατηγοὶ, ἐνταῦθα τοὺς δυσμενεῖς
ἐκδεξάμενοι στήσεσθαι τε ἐς παράταξιν, καὶ διακωλύειν αὐτοὺς 
ἀνὰ τὰ πρόσω ἰόντας. ἦν δέ τις τῶν ἐπισημοτάτων ἐν
τοῖς ταξιάρχαις Θεόδωρος ὄνομα, τὸ μὲν γένος ἕλκων ἐκ τοῦ 
 
 bet; statimque, quanta potuit alacritate, omnibus copiis motis, et
difficultatibus itinerum ea, quam iamdudum animo suo conceperat,
ratione superatis, propugnaculo appropinquavit; et iam Roiuanis
imminebat inopinato rei eventu perculsis, quique iam sese tueri non
poterant. Tunc itaque Martinus locum deserendum censuit, priusquam
Mermeroes, penitiore irruptione facta, Romanos, qui in praesidio
erant, magna clade afficeret. Qui enim fieri poterat, ut 1 perpauci
tantam hostium vim sustinerent, neque primo statim impetu
ad internecionem caederentur? Hoc igitur dolo circumventi superatique
a barbaris, turpissimaque recessione facta, Romani reliquis
copiis sese coniungere approperabant. Exercitus enim, quem Bessa
et Iustinus ducebant, in campo quodam castra locarant non procul
a Telephe sito, septem tantum stadiis inde distante. Est vero nihil
aliud ibi quam ollarum forum, unde et loco nomen inditum. 01-
Iaria enim, ut Latini dixerint, appellatur; quod perinde est, ac si
Graece dicas Χυτροπώλια. Posteaquam vero iam multi cum Martino
fuga praerepta in tuto essent constituti, visum est omnibus praefectis,
ut ibi hostem exspectantes acie instructa obsisterent, ulterioreque
transitu prohiberent. Erat vero quidam inter praecipuos clarissimosque
duces Theodorus nomine, genus quidem ducens e gente 

 
 ἔθνους τῶν Τζάνων, παρὰ Ῥωμαίοις δὲ τεθραμμένος, καὶ 
ἤδη τὸ βαρβαρικὸν τοῦ τρόπον, εἰ καὶ πάτριον ἦν, ἀποσκευασάμενος
καὶ ἐς τὸ ἀστειότατον μετακοσμήσας. οὗτος δὴ οὖν
ὁ Θεόδωρος ἅμα τῇ οἰκείᾳ δυνάμει, εἵποντο γὰρ αὐτῷ οὐ 
 μείους ἢ πεντακόσιοι ἄνδρες τῶν ὁμοφύλων,) ἀμφὶ Τήλεφιν
εντι ἐμεμενήκει, εἰρημένον αὐτῷ ὑπὸ Μαρτίνου, μὴ πρότερον
ἐνθένδε χωρῆσαι, πρὶν ἂν θεάσοιτο ἅπαντας τοὺς πολεμίους
εἰσβεβληκότας εἰκάσοι τε αὐτοὺς, ὡς ἔνεστιν, ὅσοι εἷεν, καὶ
ποίη ὅπως ἔχουσιν ὁρμῆς τε καὶ γνώμης.

κα΄. Ὁ δὲ, ἦν γὰρ ἐς ἅπαντα δραστήριός τε καὶ θαῤῤαλέος,)
καὶ δὴ κατὰ ταῦτα ἐποίει· καὶ εἶτα, ἐπειδὴ παρόντα εἶδε
τὰ πλήθη τῶν περσῶν ἐντὸς τοῦ φρουρίου, ἔγνω τε αὐτοὺς
οὐ μέχρι τοῦδε στησομένους ἀλλὰ καὶ σφόδρα πολεμησείοντας,
αὐτίκα ᾤχετο. εὑρὼν δὲ κατὰ τὴν πορείαν πολλοὺς τῶν
 Ῥωμαίων οὐκ εὐθυδρομήσαντας ἐς τὰ χυτροπώλια, ᾑπερ
διετέτακτο, ἀλλ’ ἐν οἰκήμασι Λαζικοῖς εἰσπηδήσαντας, καὶ 
ἀφαιρουμένους ἔλυμόν τε καὶ ζειὰς καὶ ἄλλα ἀττα τῶν ἐδωδίμων,
ἀπελαύνειν τε αὐτοὺς ἐπειρᾶτο καὶ κατεμέμφετο τῆς παρανοίας,
ὡς οὐκ εἰδότας οὗπερ τυγχάνουσιν ὄντες κακοῦ. ὅσον
 μὲν οὖν ἦσαν αὐτῶν οὐ λίαν λίχνοι τε καὶ ἀκόλαστοι, οὗτοι
δὲ μεταμαθόντες τὸ λῷον ξυνείποντό τε αὐτῷ καὶ βάδην ἀπεκομίζοντο·
πλὴν ἀλλ’ οὐ γεγένηται χώρα τῷ Θεοδώρῳ σχ- 
 
 Zanorum, sed apud Romanos educatus, quique iam barbaricos mores,
tametsi patrii erant, exuerat et ad summam urbanitatem traduxerat.
Hic itaque Theodorus cum suo agmine (sequebantur enim
ipsum non pauciores quingentis suae nationis viri) circa Telephim
adhuc stationem habebat. Mandarat enim ei Martinus, ne prius inde
discederet, quam omnes hostes irruentes vidisset, eorumque numerum,
quoad fieri posset, observaret cognosceretque, quid viriuin, quid
animi haberent. 
 21. Tum ille, ut erat ad omnia strenuus atque audax, mandata
exsequitur. Ac deinde, cum iam Persarum copias propugnaculum
ingressas vidisset, cognovissetque non eo teuus substiturum hostem,
sed conflictus esse percupidum, confestim inde se subduxit,
Cumque in itinere multos Romanorum non recta ad Ollaria contendentes
deprehendisset, prout eis erat imperatum, sed Lazorum domibus
insultantes, panicum et zeam sive semina, aliaque esculaenta rapientes,
eos revocare nitebatur, temeritatis accusans, qui nescirent,
quibus in malis versarentur. Quotquot igitur ex iis erant minus
gulosi atque intemperantes, potiora moniti ei sese adiunxerunt, et 

 
 λαίτερον διαγγεῖλαι τοῖς στρατηγοῖς τὴν ἐπήλυσιν τοῦ Μερμερόου.
ἐνίων γὰρ ἔτι ἐκ τοῦ στρατοῦ τῇ ἁρπαγῇ ἐγκειμένων καὶ
οὐκ ἀνιέντων, ἐπιφοιτῶσιν ἀθρόον οἱ Πέρσαι, καὶ ὀλίγους
μὶν αὐτῶν ἔκτεινον· οἱ δὲ ἄλλοι δρομαῖοι ἔφυγον, καὶ δὴ
ἐξαπιναίως ἐσπίπτουσιν ἀνὰ τὸ στρατόπεδον ξὺν οἰμωγῇ καὶ 
θορύβῳ, ὡς ἅπαντας ξυνταραχθῆναι τῷ αἰφνιδίῳ, καὶ πέρα
 τοῦ μετρίου δειμαίνοντας ἐς ὑπαγωγὴν μετανίστασθαι. οἱ
δὲ στρατηγοὶ, (οὔπω γὰρ αὐτοῖς ἐς φάλαγγα ὁ στρατὸς ἐτετάχατο,)
δεδιότες καὶ οἳ, μὴ σφίσιν οὐ παρεσκευασμένοις ἐπισταῖεν
οἱ βάρβαροι, περιεφρόνουν μὲν τὰ πρότερον δοκηθέντα, 
οὐκ εἶχον δὲ ὅ, τι καὶ γένοιντο· οὔτε γὰρ βουλεύσασθαι αὐτοῖς
περὶ τῶν παρόντων ὁ καιρὸς ἐνεδίδου καὶ τὸ ἤδη καταπεπλῆχθαι
τὰς γνώμας. εὐθὺς οὖν ἄραντες ἐκ τοῦ πεδίου, καὶ
ἅπαντα ἐπαγόμενοι τὰ στρατεύματα, ᾤχοντο ἀγεννῶς καὶ
ἀκόσμως, καὶ οὐ πρότερον ἐπαύσαντο θέοντες, πρὶν ἐς τὴν 
Νῆσον ἱκέσθαι. ἄπεστι δὲ ἡ Νῆσος ἥδε Τηλέφεως πέντε μάλιστα
παρασάγγαις. τοσαύτην ἄρα οἱ γενναῖοι αὐθημερὸν πο-
 ρείαν διήνυσαν, ὠκύτατα πεφευγότες. ἔστι γὰρ ὁ παρασάγγης,
ὡς μὲν Ἡροδότῳ δοκεῖ καὶ Ξενοφῶντι, τριάκοντα στάδια, ὡς δὲ
νῦν Ἴβηρες καὶ Πέρσαι φασὶν, ἐν ἑνὶ μόνῳ τῶν εἴκοσι πλείονα. 
Λαζοί δὲ οὕτω μὲν καὶ αὐτοὶ ὁμολογοῦσιν; οὐ μὴν δὲ τῷ
ὀνόματι χρῶνται, ἀλλὰ ἀναπαύλας καλοῦσι, καὶ, οἶμαι, εἰκό- 
 
 sensim se receperunt. Theodoro tamen locus non erat mature nuntiandi
praefectis, Mermeroem imminere. Nonnullis enim adhuc extra
castra rapinae intentis neque desistentibus Persae repente superveniunt;
et nonnullos quidem eorum obtruncant; reliqui concitatiore
cursu fugientes celeriter cum tumultu eiulatuque in exercitum
ruunt, adeo ut omnes repentino motu perturbati et supra modum
expavefacti, secessionem e castris fecerint. Praefecti vero (neque
enim adhuc aciem ordinarant) metuentes etiam, ne barbari imparatos
opprimerent, quae antea statuta erant, neglexerunt, neque
quid consilii caperent sciebant. Neque enim tempus deliberationem
de rebus praesentibus admittebat, neque ipsa animorum perturbatio.
Motis igitur confestim e campo castris, universus exercitus in turpem
incompositamque fugam se convertit; neque antea a fuga destiterunt,
quam ad Insulam pervenissent. Distat autem haec Insula a
Telephi quinque summum parasangis; tantum itineris strenui illi
viri unius diei spatio confecerunt celerrime currentes. Constat autem
parasanga, ut quidem Herodoto et Xenophonti placet, triginta
stadiis, ut vero nunc Iberi et Persae volunt, uno tantum supra viginti.
Idem sentiunt et Lazi; nequaquam tamen ea appellatione
utuntur, sed ἀναπαύλας, hoc est mansiones, vocant, et mea quidem 

 
 τως, οἷ γὰρ παρ᾿ αὐτοῖς ἀχθοφόροι, ἕκστον παρασάγγην 
χιστον
καὶ καθόσον τοῦτο δρῶσιν, ἐς τοσοῦτον τὰς ὁδοὺς διαμετροῦν-
 ται καὶ κατατέμνουσιν. εἴτε δὴ οὖν οὕτως, εἴτε ἐκείνως τὸν
παρασάγγην κλητέον, πεντήκοντά γε καὶ ἑκατὸν σταδίοις ἐκ 
τοῦ φρουρίου ἡ Νῖσος διείργεται. ἔπι δὲ τὸ χώριον ἐπιεικῶς
ἐχυρὸν, καὶ οὐκ εὐέφοδον, ταῖς τῶν ποταμῶν περιβαλλόμενον
δίναις. ἔ τε γὰρ Φάσις καὶ ὁ Δοκωνòς, ἐκ τοῦ Καυκάσου
 διακριδὸν καταῤῥέοντε καὶ πολλῷ τὰ πρῶτα
ἐνταῦθα τῆς τῶν τόπων θέσεως ἀναγκαζούσης ἠρέμα
πλησιάζετον ἀλλήλοιν καὶ οὐκέτι ἄποθεν φέρεσθον, ὥστε 
ἀμέλει τῶν Ῥωμαίων διώρυχα τινα μηχανησαμένων, καὶ ἐκ
τοῦ Φάσιδος ἐκροὴν εἰς τὸν Δοκωνὸν μετοχετευοάντων, τουτῳ
 δὴ τῷ τρόπῳ ἐς τὰ πρὸς τῆς ἕω τετραμμένα τῆς Νήσου
ἡνῶσθαι ἄμφω τὼ ποταμὼ, καὶ ξυνειλῆφθαι τὸν χῶρον. ἐντεῦθεν
δὲ αὖθις καμπάς τε καἰ περιελιγμοὺς ποιουμένω, οὐκ 
ἐλάχιστόν τι χρῆμα τοῦ πεδίου εἴσω ἀπολαμβάνετον. προΪοόντε
δὲ ἀνὰ τὸ πρόσω, ἐς δυόμενον ἥλιον ξυμβάλλετον αὐτομάτως
 καὶ ἀναμίγνυσθον τελεώτατα, ὡς ταύτῃ γε ἅπαν τὸ μεταξὺ
νῆσον ἐς τὸ ἀκριβὲς ἐκτελεῖσθαι. ἐνταῦθα μὲν οὖν οἱ Ῥωμαῖοι
ἐτύγχανον ξυνειλεγμένοι. 
 
 sententia recte. Nam et baiuli eorum singulis parasangis emensis
et onera depounut et paululum conquiescunt, aliis ad excipienda
vicissim onera succedentibus; idque quoties factitant, per totidem
spatia itinera metiuntur et dividunt. Sive igitur hoc, sive illo modo
parasanga est appellanda, CL. stadiis a propugnaculo Insula haec distat.
Est autem locus hic vehementer munitus, neque facile pervius,
fluviorum vorticibus circumcinctus. Phasis enim et Doconus distinctis
alveis e Caucaso defluentes, atque initio quam longissime inter se
distantes, illic, cogente ita locorum situ, sensim sibi mutuo appropinquant,
non maguo amplius intervallo seiuncti: adeo ut Romani
alveo quodam ducto, Phasidisque amnis aggere perfosso, eius fluenta
ta in Doconum derivarint, eaque ratione duo hi fluvii, qua parte
Insula in orientem vergit, in unum coeant locumque cingant. Inde
vero rursus cum flexus quosdam anfractusque faciant, non exiguum
campum intra se complectuntur. Ulterius vero progressi ad occidentem
solem sponte sua coeunt penitusque commiscentur: ita ut
quicquid ab his intercipitur, perfecte insulam efficiat. Hic itaque
collecti Romani subsistebant.

κβ’. Ὁ δὲ Μερμερόης ἐς τὰ Χυτροπώλια παραγενόμενος,
καὶ πολλὰ τῆς ἀνανδρίας ἐπιτωθάσας τοὺς οὐκ ἀίοντας καὶ
λοιδορησάμενος, ἔγνω μὴ περαιτέρω ἰέναι, μηδὲ τῇ Νήσῳ
προσβάλλειν. οὔτε γὰρ τὰ ἐπιτήδεια ἐκπορίζεσθαι τοσούτῳ
στρατῷ ἐν μέσῃ τῇ πολεμίᾳ οἶός τε ἦν, οὔτε ἄλλως 
 αστο ἐς πολιορκίαν. τοιγάρτοι ἀποπορευτέα μὲν αὖθις αὐτῷ
ἐπὶ Τήλεφίν τε καὶ τὴν ἐκείνῃ δυσχωρίαν οὐ μάλα ἐδόκει,
ξύλοις δὲ καὶ ἀκάτοις, ἃ δὴ ἐς τοῦτο ἐπεποίηντο, ζεύξας τὰς
τοῦ Φάσιδος ὄχθας καὶ οἶον γέφυραν τεκτηνάμενος, διεβίβασεν
ἀδεῶς ἅπαν τὸ στράτευμα, οὐδενὸς ἐνοχλοῦντος. καὶ δὴ τοὺς 
εἰς Ὀνόγουριν Πέρσας ἱδρυμένους τὸ φρούριον, ὃ δὴ πρότερον
αὐτὸς ἐν τῇ Ἀρχαιοπόλεως Περιοικίδι ἐπιτείχισμα κατὰ
τῶν Ῥωμαίων κατεστήσατο, ἀλλὰ τούτους γε τοὺς πέρσας
ἐπιθαρσύνας, καὶ ἑτέραν δύναμιν ἐμβαλὼν, καὶ ἅπαντα τὰ
τῇδε, ὡς ἐνῆν, κρατυνάμενος, πάλιν ἔς τε Κοτάϊσιν Κοτάΐσιν 
χείρισιν ἐπανῆκεν. αὐτίκα δὲ νόσῳ τινι πεπιεσμένος καὶ διατεθεὶς
χαλεπώτατα, τὸ μὲν πλεῖστον τοῦ στρατοῦ καὶ ἀλκιμώτατον
αὐτοῦ καταλέλοιπεν διαφυλάξοντας τὰ οἰκεῖα, αὐτὸς
 δὲ ἐς Ἰβηρίαν τὴν χώραν μετῆλθεν. καὶ τοίνυν ἐς πόλιν Μεσχοθὰ
οὕτω καλουμένην μόλις ἠγμένος, καὶ οὐκ ἐνεγκὼν τὸ 
 
 22. Mermeroes vero cum ad Ollaria venisset, multisque contumeliis
verborum mollitiem ignaviamque non audientibus obiecisset,
censuit ulterius sibi progrediendum non esse, neque Insulam invadendam.
Neque enim tanto exercitui commeatus in medio hostilis
terrae suppetere potuisset, neque alioquin ad absidionem bene comdifficulates
paratus erat Quocirca redeundum sibi Telephin et ad illas locorum
difficultates nequaquam censens, tabulis cratibusque et ratibus eum
in usum confectis phasidis ripas iungens, ac veluti ponte sternens,
universum exercitum intrepide, nemine obsistente, traiecit, ac Persas
quidem, quos in Onogori locarat, castello, quod ipse antea in ditione
Archaeopolitana, ut adversus Romanos propugnaculi loco esset,
struxerat, cuin animasset validioreque praesidio auxisset, omniaque
illic quantum poterat comnmnisset, Cotaesium denuo et Muchirisim
se recepit. Repente autem morbo quodam correptus, cum pessime
haberet, maxima validissimaque exercitus parte, qui sua tuerentur,
ibi relicta, ipse in Iberiam concessit, aegreque in oppidum Meschitha
ita dictum delatus, cura vim morbi ferre non posset, ibi tum 

 
 πᾶρος, τότε δὴ τέθνηκεν ὡς ἀληθῶς ὁ Μερμερόης, ἀνὴρ ἐν 
τοῖς μάλιστα παρὰ Πέρσαις γεγενημένος, καὶ δεινὸς μὲν ἐς
εὐβουλίαν, ἄριστος δὲ τὰ πολέμια, καὶ σφόδρα τὴν ψυχὴν
ἀνδρειότατος· ὃς δὴ γηραιὸς ὢν ἤδη, καὶ ἐκ πλείστου ἄμφω
 τὼ πόδε πεπηρωμένος, καὶ οἷος μηδὲ ἐφ’ ἵπΠου ὀχεῖσθαι,
ὅμως ἐμόχθει ὡσπερ τις νεανίας ῥωμαλεώτατος, καὶ οὐκ ἀπηγόρευεν
πρὸς τοὺς πόνους, ἀλλὰ φοράδην ἐς τὰς παρατάξεις
ἐφοίτα , καὶ ταύτῃ τοὺς μὲν ἐναντίους κατέπληττεν, τοὺς δὲ 
οἰκείους παραινῶν καὶ ἐγκελευόμενος, καὶ τὰ πρακτέα ὀρθῶς
 διατάττων, πολλὰς ἀνεδήσατο νίκας. οὕτως ἄρα τὸ στρατηγεῖν
οὐ σώματος ῥώμῃ, μᾶλλον μὲν οὖν φρονήσει δοτέον. τότε δὴ
τὸ σῶμα τοῦ Μερμερόου οἱ ἀμφ’ αὐτὸν ἀνελόμενοι, καὶ ἐκτός
που τοῦ ἄστεος ἀποκομίσαντες, οὕτω δὴ ἔρημόν τε καὶ ἀκάλυπτον
κατὰ τὸν πάτριον ἔθεντο νόμον, κυσί τε ἅμα καὶ τῶν
 ὀρνέων τοῖς ὅσα μιαρὰ καὶ νεκροβόρα, παρανάλωμα γενησόμενον.

κγ΄. Ὡδε γὰρ τὰ ἐς τὴν ταφὴν οἱ Πέροαι νομίζουσι, ταύτῃ
τε τῶν σαρκῶν ἀφαιρουμένων, γυμνὰ δὴ τὰ ὀστᾶ πύθεται
σποράδην ἀνὰ τὰ πεδία περιεῤῥιμμένα. θήκῃ γάρ τινι
ἢ λάρνακι τούς τεθνεῶτας, ἢ καὶ τῇ γῇ καταχωννύναι 
 ἥκιστα θέμις αὐτοῖς. ἐφ’ ὅτῳ δὲ ἂν σώματι μὴ θᾶττον καταμὴ 
 
 vere tandem diem obiit Mermeroes, vir sane inter Persas praestantissimus,
maximi consilii, reique bellicae peritissimus, animique
vehementer strenui: qui quidem cum iam gravis annis, et a multo
tempore utroque pede claudus esset, neque equitare posset, laboribus
tamen perinde ac robustissimus aliquis iuvenis vacabat, netque
ullos labores detrectabat; sed lectica gestatus in aciem prodibat,
eaque ratione et hostibus terrorem incutiens, et suos animans
atque exhortans; quaeque facto opus erat recte administrans, multas
retulit victorias; usque adeo virtus imperatoria non corporis
robori potius quam prudentiae est adscribenda. Tunc utique demortuum
Mermerois corpus ipsius familiares elatum extraque oppidum
deportatum solum ita ac nudum patrio ritu canibus pariter
atque avibus obscoenis quaeque cadaveribus pascuntur, devorandum
exposuerunt. 
 23. Hunc enim sepeliendi morem observant Persae, atque hac
ratione absumtis carhibus, nuda ossa sparsim per campos proiecta
putrescunt. ln capsa enim aliqua vel loculo condere vel etiam
terra obtumulare neutiquam fas est. Cuicuhque vero cadaveri non
statim advolarint aves, vel accurrentes canes non illico dilaniarint,
illius hominis impuros fuisse mores credunt, animumque iniustum 


 
 πταῖεν οἱ ὄρνις, ἤ οἱ κύνες οὐκ αὐτίκα ἐπιφοιτῶντες διασπαράξαιεν,
τοῦτον δὴ ἡγοῦνται τὸν ἄνθρωπον βέβηλον γεγονέναι
τοὺς τρόπους, καὶ τὴν ψυχὴν ἄδικον καὶ βαραθρώδη, καὶ τῷ
κακῷ δαίμονι ἀνειμένην. τότε δὴ οὖν καὶ μᾶλλον οἱ ἐπιτήδειοι
τὸν κείμενον ὀλοφύρονται, ὡς τελεώτατα τεθνηκότα, καὶ οὐ 
μετὸν αὐτῷ τῆς κρείττονος μοίρας. ὃς δὲ ἂν τάχιστα καταβρωθείη,
μακαρίζουσι τῆς εὐδαιμονίας, καὶ τὴν ψυχὴν ὑπεράγανται
ὡς λίαν ἀρίστην καὶ θεοείκελον καὶ ἐς τὸν τοῦ ἀγα-
 θοῦ χῶρον ἀναβησομένην. οἱ δὲ πολλοὶ καὶ ἀσημότεροι εἴ που
ἐν στρατοπέδῳ τύχοιεν νόσῳ τινι δυσκολωτάτῃ πεπιεσμένοι, 
 ἔμπνοι ἔτι ἄγονται καὶ νηφάλιοι. ἐπειδὰν δέ τις οὕτως ἐκτεθείη,
ἄρτου τρύφος αὐτῷ καὶ ὕδωρ καὶ βακτήρια ξυμπαράκεινται·
καὶ μέχρι μὲν οἷός τε εἴη τῆς ἐδωδῆς ἀπογεύεσθαι,
ναί τι δυνάμεως αὐτῷ ὑπολείποιτο, ὁ δὲ ἀμύνεται ταύτῃ δὴ τῇ
βακτηρίᾳ τὰ ἐπιόντα τῶν ζώων, καὶ ἀΠοσοβεῖ τοὺς δαιτυμόνας. 
εἰ δὲ οὔπω μὲν πάμπαν διαφθαρείη, νικῴη δὲ ὅμως
τὰ τῆς νόσου ὡς μηκέτι κινεῖσθαι τὼ χεῖρε, τότε δὴ τὸν δείλαιον
ἡμιθνῆτα καὶ ἄρτι ψυχοῤῥαγεῖν ἀρχόμενον κατεσθίουσι,
καὶ προαφαιροῦνται τὴν ἐλπίδα τοῦ ἴσως ἂν καὶ περιέσεσθαι
 πολλοὶ γὰρ ἤδη ἀναρρωσθέντες ἀπενόστησαν ἐς τὰ οἰκεῖα, καθάπερ 
ἐν σκηνῇ καὶ τραγῳδίᾳ ἐκ τῶν σκότου πυλῶν ἀφιγμένοι,
ἴσχνω τινες καὶ ἑτερόχρωτες καὶ οἶοι δεδίττεσθαι τοὺς ἐντυγ- 
 
 et barathro dignum, maloque daemoni dicatum. Tum porro et quidem
magis necessarii atque amici iacentem lugent lamentisque prosequuntur,
ut penitus emortuum, neque melioris fati participem.
Qui vero quam citissime denoratus fuerit, felicissimum praedicant,
eiusque animam summa admiratione prosequuntur, ut longe praestantissimam
et Deo similem et in beatas sedes evolaturam. Promiscua
vero et obscurior turba, sicubi in exercitu gravissimo aliquo
morbo prematur, spirantes adhuc et mente constantes educuntur:
(??)osteaquam vero expositus in hunc modum aliquis fuerit, panis
rustum ei et aqua baculusque iuxta apponuntur, ut quamdiu cibum
degustare possit et virium aliquid ei supersit, baculo illo animantia
irruentia arceat, epulonesque propulset. Si vero nondum
quidem interierit, vincat tamen vis morbi adeo, ut iam manus amplius
movere nequeat, tum utique miserum semimortuum et iam
animam agere incipientem devorant, et spem diutius etiam fortasse
vivendi praeripiunt. Multi enim cum iam convaluissent, domum
redierunt veluti in scena et tragoedia ex tenebricosis Orci portis
reversi, macilenti quidam et decolores obviosque terriculantes. Si 

 
 χάνοντας. εἰ δέ τις οὕτως ἐπανήξει, ἐκτρέπονταί γε αὐτὸν ἅπαντες, 
καὶ ἀποφεύγουσιν ὡς ἐναγέστατον, καὶ ὑπὸ τοὺς χθονίους
ἔτι τελοῦντα, καὶ οὐ πρότερόν οἱ ἐφεῖται τῶν ξυνηθῶν
μεταλαχεῖν διαιτημάτων, πρὶν ὑπὸ τῶν μάγων ἀποκαθαρθείη
 τὸ μίασμα δῆθεν τοῦ ἐλπισθέντος θανάτου, καὶ οἷον
ἀνταπολάβοι τὸ αὖθις βιῶναι. καἰ εὔδηλον μὲν ὅτι δὴ τῶν ἀνθρωπείων
ἐθνῶν ὡς ἕκαστο, εἰ γε ὁτῳδηοῦν νόμῳ ἐκ πλείστου
νενικηκότι ἐμβιοτεύσαιεν, τοῦτον δὴ ἄριστον ἡγοῦνται καὶ θεσπέσιον,
καὶ εἴπου τι παρ’ ἐκεῖνον πράττοιτο, φευκτόν τε αὐτοῖς 
 εἶναι δοκεῖ καὶ καταγέλαστον καὶ ὁποῖον ἤδη καὶ ἀπιστεῖσθαι.
ἐξεύρηνται δὲ ὅμως αἰτίαι τοῖς ἀνθρώποις καὶ λόγοι τῶν
οἰκείων πέρι νόμων ἄλλοθι ἄλλοι, τυχὸν μὲν ἀληθεῖς, τυχὸν
δὲ κὼ ἐς τὸ πιθανώτερον ἐσκευασμένοι. καὶ οὐδὲν οἶμαι θαυμαστὸν,
εἰ καὶ πέρσαι τὰ παρὰ σφισιν αὐτοῖς ἔθη αἰτιολογοῦντες,
 ἀμείνονα πειρῶνται τῶν ἑκασταχοῦ ἀποφαίνειν· ἐκεῖνο
δὲ καὶ λίαν θαυμάσαιμι ἂν, ὅτι δὴ οἱ παλαίτατοι τῆς χώρας
οἰκήτορες, εἶεν δ’ ἂν οὗτοι Ἀσσύριοι τε καὶ Χαλδαῖοι καί Μῆδοι,
ἀλλ’ ἐκείνοις γε οὐ ταὐτὰ ἐδόκει. καὶ γὰρ ἀμφὶ Νίνον
τὴν πόλιν καὶ ἀνὰ τὴν Βαβυλωνίαν χώραν καὶ πρός γε ἐν
 τῇ Μηδικῇ τύμβοι τε καὶ θῆκαι τῶν πάλαι τεθνεώτων ἵδρυντο, 
οὐκ ἄλλον τινὰ ἡ τὸν ἡμέτερον ἀποσώζουσαι τρόπον, καὶ εἶτε 
 
 quis autem ita redeat, aversantur eum omnes et defugiunt, ut maxime
piacularem, et inter subterraneos adhuc eum censent; neque antea
pristinum vitae institutum colere ei permittitur, donec a magis expiatum
fuerit piaculum exspectatae mortis, et quodammodo vita redonetur.
Et certe manifestum est singulas hominum nationes, si cui
legi, quae a multo tempore obtinuerit, assueverint, optimam eam
aequissimamque iudicare; et sicubi quid praetcr eam fiat, reiectaneum
id ipsis ac ridiculum videri dignumque, cui fides abrogetur.
Inventae sunt tamen ab hominibus suarum legum rationes et causae
alliae atque aliae, fortasse quidem verae, fortassis autem et ad persuadendum
comparatae. Quo fit, ut mirum mihi non videatur, si et
Praestare rituum suorum rationem reddentes, eos etiam quibusvis aliis
praestare censeant. Illud vero et quidem vehementer miror, quod
vetustissimi illius regionis habitatores, Assyrii videlicet, Chaldaei et
Medi, non eadem cum Persis sentiant. Nam circa Nini urbem et
circa Babylonicam ac praeterea Medicam regionem tumuli et capsae
eorum, qui olim mortui fuerunt, exstant, non alium quam nostrum
morem servantes; et sive corpora sint, sive cinis, quod iis conditur, 

 
 σώματα, εἴτε κόνις ἦν τὸ κρυπτόμενον, ὡς δὴ πείνων
τὸν παρ’ Ἕλλησι νόμον πυρποληθέντων, οὐδαμῶς ὅμοια γε
ταῦτα τοῖς νῦν γιγνομένοις ἐτύγχανον ὄντα.

κδ΄. Οὔκουν ἐκεῖνοι γε ὧδε ἐγίγνωσκον, οὔτε περὶ
ταφὰς, οὐμενοῦν ἀλλ’ οὐδὲ ἐς τὴν τῆς εὐνῆς παρανομίαν 
ὁποῖα οἱ νῦν ἀκολασταίνουσιν, οὐ μόνον ἀδελφαῖς τε καὶ ἀδελφιδαῖς
ἀνέδην μιγνύμενοι, ἀλλὰ πατέρες τε θυγατράσι, καὶ
τὸ δὴ πάντων ἀνοσιώτερον, ὦ νόμοι γε καὶ φύσις. υἱοὶ ταῖς
τεκούσαις. ὅτι γὰρ αὐτοῖς καὶ τοῦτο κεκαινοτόμηται, ἐκεῖθεν
 ἄν τις σαφέστατα διαγνοίη. λέγεται γάρ ποτε Σεμίραμιν τὴν 
πάνυ τὴν Ἀσσυρίαν εἰς τοῦτο ἀκρασίας ἠγμένην, ὡς Νινύᾳ τῷ
παιδὶ ἐθελῆσαι ξυνελθεῖν ἐς ταὐτὸ, καὶ ἤδη πειρᾷν τὸν νεανίαν.
τὸν δὲ ἀπανήνασθαι καὶ χαλεπῆναι, καὶ τελευτῶντα,
ἐπειδὴ αὐτὴν ἑώρα σφαδάζουσαν καὶ ἐγκειμένην, ἀποκτεῖναί
τε τὴν μητέρα, καὶ τόδε τὸ ἄγος ἀντ’ ἐκείνου ἑλέσθαι. καίτοι 
εἰ νόμῳ ταῦτα ἐφεῖτο, οὐκ ἄν, οἶμαι, ὁ Νινύας ἐς τόδε ὠμότητος
ᾔει. καὶ τι δεῖ τὰ λίαν παλαίτατα λέγειν; ὀλίγῳ γὰρ ἔμπροσθεν
τῶν Μακεδονικῶν καὶ τῆς τῶν περσῶν καταλύσεως,
Ἀρταξέρξην φασὶ τὸν Δαρείου, Παρυσάτιδος τῆς μητρὸς παραπλήσια
 τῇ Σεμιράμιδι παθούσης, καὶ ξυγγενέσθαι οἱ ἱεμένης, 
ἀποκτεῖναι μὶν αὐτὴν ἥκιστα, ἐκκλῖναι δὲ ὅμως ξὺν ὀργῇ 
 
 utpote illis Graeeanico ritu crematis, neutiquam certe similia haec
eis, quae nunc fiunt, fuerunt. 
 24. Nequaquam itaque illi hoc pacto senserunt, neque ita, ut
qui nunc vivunt, et sepulturae et thori iura pro sua libidine violarunt,
non solum cum sororibus et neptibus rem habentes, sed patres
cum filiabus, et quod omnium est sceleratissimum, o leges, o
natura! filii cum suis matribus. Huius enim flagitii novum ab eis
exemplum statutum fuisse, manifestissime hinc cuivis liquere potest.
Fertur namque magnam illam Semiramim Assyriam eo incontinentiae
venisse, ut cum filio suo Ninya congredi voluerit, atquc adeo
iuvenem sollicitasse; illum vero recusasse molesteque tulisse; tandem
vero cum matrem libidinis impatientem urgentemque cerneret,
eam interfecisse, et hoc potius quam alterum illud scelus perpetrare
petrare maluisse. Atqui si lege haec permissa fuissent, nequaquam,
uti arbitror, Ninyas eo crudelitatis venisset. Sed quid attinet haec
perquam vetusta commemorare? Paulo enim post Macedonica tempora
et Persarum eversionem aiunt Artaxerxem, Darii filium, matrem
suam Parysatidem, cum eidem, quo Semiramis, malo obnoxia, 

 
 καὶ ἀποσείσασθαι, ὣς οὐχ ὅσιον ὂν τοῦτό γε, οὐδὲ πάτριον, 
οὐδὲ τῷ βίῳ ξυνειθισμένον. πέρσαις δὲ τοῖς νῦν τὰ μὲν προτερα
ἔθη σχεδόν τι ἅπαντα παρεῖται ἀμέλει καὶ ἀνατέτραπται,
ἀλλοίοις δέ τισι καὶ οἶον νενοθευμένοις χρῶνται νομίμοις,
 ἐκ τῶν Ζωροάστρου τοῦ Ὀρμάσδεως διδαγμάτων κατακηληθέντες.
κηληθέντες. οὗτος δὲ ὁ Ζωρόαστρος, ἤτοι Ζαράδης (διττὴ
ἐπ’ αὐτῷ ἡ ἐπωνυμία), ὁπηνίκα μὲν ἤκμασεν τὴν ἀρχὴν, καὶ
τοὺς νόμους ἔθετο, οὐκ ἔνεστι σαφῶς διαγνῶναι. Πέρσαι δὲ 
αὐτὸν οἱ νῦν ἐπὶ ‘Υστάσπεω, οὕτω δή τι ἁπλῶς, φασὶ γεγονέναι, 
 ὡς λίαν ἀμφιγνοεῖσθαι καὶ οὐκ εἶναι μαθεῖν, πότερον
Δαρείου πατὴρ, εἴτε καὶ ἄλλος οὗτος ὑπῆρχεν Ὑστάσπης. ἐφ’
ὀστῷ δ’ ἂν καὶ ἤνθησε χρόνῳ, ὑφηγητὴς αὐτοῖς ἐκεῖνος, καὶ
καθηγεμὼν τῆς μαγικῆς γέγονεν ἁγιστείας, καὶ αὐτὰς δὴ τὰς
προτέρας ἱερουργίας ἀμείψας, παμμιγεῖς τινας καὶ ποικίλας
 ἐνέθηκε δόξας τὸ μὲν γὰρ παλαιὸν Δία τε καὶ Κρόνον καὶ
τούτους δὴ ἅπαντας τοὺς παρ’ Ἕλλησι θρυλλουμένους ἐτίμων
θεοὺς, πλήν γε ὅτι δὴ αὐτοῖς ἥ προσηγορία οὐχ ὁμοίως ἐσωζετο.
ἀλλὰ Βῆλον μὲν τὸν Δία τυχὸν, Σάνδην τε τὸν Ἡρακλέα,
καὶ Ἀναίτιδα τὴν Ἀφροδίτην, καὶ ἄλλως τοὺς ὕλλους
 ἐκάλουν, ὥς που Βηρωσσῷ τε τῷ Βαβυλωνίῳ, καὶ Ἀθηνοκλεῖ, 
καἰ Σιμάκῳ, τοῖς τὰ ἀρχαιότατα τῶν Ἀσσυρίων τε καὶ 
 
 rem secum habere cuperet, non quidem necasse, declinasse tamen
iracunde ac reiecisse; quod neque pium id esset, neque patrium,
neque in communi vita consuetum. Persae vero, qui nunc sunt, priores
quidem mores fere omnes neglexerunt atque abiecerunt, alienis
vero ac veluti adulterinis institutis utuntur, Zoroastri Oromasdae
disciplina deliniti. Hic autem Zoroaster sive Zarades (duplex. enim
ei appellatio tribuitur), quando primum floruerit et leges condiderit,
liquido non conslat. Persae vero huius aetatis sub Hystaspe, simpliciter
tamen citraque ullam adiectionem, vixisse aiunt, adeo ut
valde ambigatur neque certo sciri possit, utrum Darii pater, an alius
quispiam. hic Hystaspes fuerit. Quocunque vero tandem tempore
floruerit, auctor eis et dux magicae religionis exstitit; pristinoque
sacrorum ritu immutato, confusaneas quasdam et varias opiniones
induxit. Antiquitus enim lovem et Saturnum ceterosque omnes Deos
a Graecis celebratos colebant, co excepto, quod non easdem appellationes
retinerent; sed Belum quidem lovem et Sandem Herculem,
Ïtida Venerem, aliterque alios vocabant, ut alibi Berosus Babylonius,
et Athenocles, et Simacus, qui antiquissimas Assyriorum 

 
 Μηδῶν ἀναγραψαμένοις, ἱστόρηται· νῦν δὲ ὡς τὰ πολλὰ τοῖς
καλουμένοις Μανιχαίοις ξυμφέρονται, ἐσόσον δύο τὰς πρώτας
ἡγεῖσθαι ἀρχὰς, καὶ τὴν μὲν ἀγαθήν τε ἅμα καὶ τὰ
κάλλιστα τῶν ὄντων ἀποκυήσασαν, ἐναντίως δὲ κατ’ ἄμφω
ἔχουσαν τὴν ἑτέραν· ὀνόματά τε αὐταῖς ἐπάγουσι βαρβαρικὰ 
καί τῇ σφετέρᾳ γλώττη πεποιημένα. τὸν μὲν γὰρ ἀγαθὸν, εἴτε
θεὸν εἴτε δημιουργὸν, Ὀρμισδότην ἀποκαλοῦσιν, Ἀριμάνης
δὲ ὄνομα τῷ κακίστῳ καὶ ὀλεθρίῳ. ἑορτήν τε πασῶν μείζονα
 τὴν τῶν κακῶν λεγομένην ἀναίρεσιν ἐπελοῦσιν, ἐν ᾗ τῶν τε
ἑρπετῶν πλείστα καὶ τῶν ἄλλων ζώων ὁπόσα ἄγρια καὶ ἐρημονόμα 
κατακτείνοντες, τοῖς μάγοις προσάγουσιν, ὥσπερ ἐς
ἐπίδειξιν εὐσεβείας. ταύτῃ γὰρ οἴονται τῷ μὲν ἀγαθῷ κεχαρισμένα
διαπονεῖσθαι, ἀνιᾷν δὲ καὶ λυμαίνεσθαι τὸν Ἀριμάνην.
γεραίρουσι δὲ ἐς τὰ μάλιστα τὸ ὕδωρ, ὡς μηδὲ τὰ
πρόσωπα αὐτῷ ἐναπονίζεσθαι, μήτε ἄλλως ἐπιθιγγάνειν, ὅτι 
μὴ ποτοῦ τε ἕκατι καὶ τῆς τῶν φυτῶν ἐπιμελείας.

κε'. πολλοὺς δὲ καὶ ἄλλους θεοὺς ὀνομάζουσι καὶ ἱλάσκονται·
τοῦτο Ἑλληνικόν. θυσίαις τε χρῶνται καὶ ἀφαγνισμοῖς
καὶ μαντείαις· καὶ τοῦτο Ἑλληνικόν. τὸ δὲ πῦρ αὐτοῖς
τίμιόν τε εἶναι δοκεῖ καὶ ἁγιώτατον, καὶ τοίνυν ἐν οἰκίσκοις 
 τισὶν ἱεροῖς τε δῆθεν καὶ ἀποκεκριμένοις ἄσβεστον οἱ μάγοι
φυλάττουσι, καὶ ἐς ἐκεῖνο ἀφορῶντες τάς τε ἀπορρήτους τεκαλ. 
 
 Medorumque res conscripserunt, testantur. Nunc vero maiore ex
parte cum iis, qui Manichaei dicuntur, conveniunt; quatenus duo
prima principia satuunt, atque alterum quidem bonum et optima
quaeque ex se gignens; alterum contrario plane modo secundum
haec duo se habens; nominaque illis indunt barbara, ex ipsorum
lingua ducta. Bonum enim, sive Deum sive creatorem, Hormisdatem
appellant; Arimanes autem pessimo iili ac pernicioso est nomen.
Festum etiam omnium maximum, quod malorum sublationem vocant,
peragunt, in quo serpentes quamplurimos, et ex aliis animantibus
quaecunque desertis in locis degunt, interficientes, magis offerunt,
veluti in argumentum pietatis. Ea enim ratione credunt se
bonam gratamque bono illi operam navasse, ingratam vero et noxiam
Arimani. Venerantur autem praecipue aquam, adeo ut ueque
faciem ea abluant, neque aliter attingant, nisi potus causa et ob
plantarum curam. 
 25. Multos vero etiam alios Deos habent et colunt; id Graecanicum
est. Sacrificiis etiam utuntur et lustrationibus et vaticiniis;
etiam hoc Graccanico more. Ignis autem iis maximc honorandus
sanctissimusque videtur; atque idcirco in aediculis quibusdam sacris
ac semotis magi eum perennem asservant, inque eum despicientes 

 
 λετὰς ἐκτελοῦσι, καὶ τῶν ἐσομένων πέρι ἀναπυνθάνονται. τοῦτὸ 
δὲ, οἶμαι, τὸ νόμιμον ἢ παρὰ χαλδαίων ἢ ἔξ ἑτέρου του
ἀνελέξαντο γένους. οὐ γὰρ δὴ τοῖς ἄλλοις ξυμβαίνει. ὧδέ πως
ἄρα|αὐτοῖς ἡ δόξα, ἐκ πλείστων ὅσων ἐθνῶν ἠρανισμένη, ὡς
 ποικιλώτατα ξύγκειται. καὶ μοι τοῦτο οὐκ ἄπο τρόπου δοκεῖ
γεγενῆσθαι. ἄλλην γὰρ οὕτω πολιτείαν οὐκ οἶδα ἐς πλείστας
μορφάς τε καὶ σχήματα μεταβαλοῦσαν, καὶ ἐν ταὐτῷ μένειν
ἐπιπλεῖστον οὐ διαρκέσασαν, ἀλλὰ μυρίων ἐθνῶν ἄλλοτε ἄλλων
ἐπικράτειαν δεξαμένην• τῷ τοι ἄρα καὶ εἰκότως πολλῶν ὶδεῶν 
 τε καὶ νόμων γνωρίσματα σώζει. πρῶτοι μὲν γὰρ ὦν ἀκοῇ
ἔσμεν Ἀσσύριοι λέγονται ἅπασαν τὴν Ἀσίαν χειρώσασθαι,
πλὴν Ἰνδῶν τῶν ὑπὲρ Γάγγην ποταμὸν ἱδρυμένων. Νῖνός
τε πρότερον φαίνεται καὶ βασιλείαν ἐνταῦθα βεβαίαν καταστησάμενος,
Σεμίραμις τε αὖ μετ’ ἐκεῖνον, καὶ ἑξῆς ἅπαντες οἱ
 τούτων ἀπόγονοι μέχρι καὶ ἐς Βελεοῦν τὸν Δερκετάδου. ἐς
τοῦτον γὰρ δὴ τὸν Βελεοῦν τῆς τοῦ Σεμιραμείου φύλου διαδοχῆς
παυσαμένης, Βελητάρας τις ὄνομα, φυτουργὸς ἀνὴρ καὶ
τᾶν ἐν τοῖς βασιλείοις κήπων μελεδωνὸς καὶ ἐπιστάτης, ἐκαρ - 
 
 arcana sacra peragunt, et de rebus futuris sciscitantur. Hoc vero,
ut arbitror, institutum vel a Chaldaeis, vel ab alia aliqua natione
acceperunt, neque enim cum aliis consentit. Ita illis opinio ex quamplurimis
gentibus conflata, varie admodum composita est. Et mihi
quidem non abs re id factum videtur. Neque enim aliam ullam rem
publicam novi, in ita varias formas ac species mutatam, quaeque in
uno eodemque statu quam diutissime permanere non potuerit; sed
cum quam plurimarum ac diversissimarum gentium imperium admiserit,
ideirco etiam verisimiliter multarum formarum et legum monumenta
servat. Primi enim omnium, quos auditu accepimus, Assyrii
dicuntur universam Asiam occupasse, exceptis Indis, qui ultra Gangem
habitant. Ninus quoque primo videtur etiam imperium ibi stabilisse,
et post eum Semiramis, ac deinceps omnes horum posteri ad Belum
Dercetadae filium. Cum enim in hoc Belo Semiramicae stirpis successio
desineret, Belitaras quidam nomine vir insitor et hortorum,
qui in regia erant, curator ac magister, imperium sibi mira ratione 

 
 πώσατο παραλόγως τὴν βασιλείαν, καὶ τῷ οἰκείῳ ἐνεφύτενσε
γένει, ὥς που Βίωνι γέγραπται καὶ Ἀλεξάνδρῳ τῳ Πολυΐστο-
 ρι, ἕως ἐς Σαρδανάπαλον, ὡς ἐκεῖνοι φασι, τῆς ἀρχῆς ἀπομαρανθείσης,
Ἀρβάκης ὁ Μῆδος καὶ Βέλεσυς ὁ Βαβυλώνιος
ἀφῄρηνται αὐτὴν τοὺς Ἀσσυρίους, καθελόντες τὸν βασιλέα, 
καὶ ἐς τὸ Μηδικὸν μετέστησαν ἔθλος, ἕξ τε καὶ τριακοσίων
 ἤδη πρὸς τοῖς χιλίοις, ἢ καὶ ὀλίγῳ πλειόνων, ἐτῶν παρῳχηκότων,
ἐξ οὗ τὰ πρῶτα ὁ Νῖνος τῶν ἐκείνῃ κατέσχεν πραγμάτων.
οὕτω γὰρ Κτησίᾳ τῷ Κνιδίῳ τοὺς χρόνους ἀναγραψαμένῳ
καὶ Διόδωρος ξύμφησιν ὁ Σικελιώτης. Μῆδοι τοίνυν 
αὖθις ἐκράτουν, καὶ ἅπαντα τοῖς ἐκείνων ἐτάττοντο νόμοις ἔτη
 δὲ καὶ τούτων ἐν τῇ ἀρχῇ διανυσάντων οὐ μεῖον ἢ τριακόσια,
Κῦρος ὁ Καμβύσου τὸν Ἀστυάγην καταπολεμήσας, ἐπὶ Πέρσας
τὴν ἡγεμονίαν μετήγαγε. πῶς δὲ οὐκ ἤμελλεν, Πέρσης τε
ὢν αὐτὸς ἰθαγενὴς, καὶ ἅμα χαλεπαίνων τοῖς Μήδοις διὰ τὰς 
ξὺν Ἀστυάγει παρατάξεις; κρατήσαντες δὲ καὶ οἱ Περσικοὶ
βασιλεῖς ὀκτώ τε καὶ εἴκοσι καὶ διακόσια ἔτη, καὶ μέντοι καὶ
ἡ τούτων ἀρχὴ τελεώτατα διεῤἡύη, στρατῷ ἐπηλύτῃ καὶ βασιλεῖ
ἀλλοτρίῳ καταλυθεῖσα. Ἀλέξανδρος γὰρ ὁ Φιλίππου Δαρεῖον
ἀποκτείνας τὸν Ἀρσάμου, τὸν βασιλέα, καὶ ἅπασαν 
τὴν Περσίδα παραστησάμενος, ἐς Μαχεδονικὴν τὰ πράγματα 
 
 vindicavit suoque generi insevit, quemadmodum Bio et Alexander
Polyhistor memoriae prodiderunt, donec Sardanapalo regnante, ut
illi scribunt, cum iam emarcuisset imperium, Arbaces Medus et
Belesys Babylonius illud Assyriis eripuerunt, interfecto ipsorum rege,
et ad Medos transtulerunt, sex et trecentis iam supra mille et
paulo amplius annis elapsis, ex quo primum Ninus ibi summam
rerum obtinuerat. Ita enim Ctesiae Cnidio tempora describenti
Diodorus etiam Siculus assentitur. Medi itaque rursum imperium
sunt adepti, omniaque ipsorum legibus constituebantur. Cum vero
etiam hi annis non minus trecentis imperio essent potiti , Cyrus
Cambysae filius Astyage debellato ad Persas imperium traduxit. Quo
pacto enim id non erat facturus, cum et Persa ipse esset indigena,
simulque Medis infensus ob proelia cum Astyage habita? Cum
vero etiam Persici reges annis octo et viginti supra ducentos imperassent,
etiam horum imperium penitus est collapsum, ab externo
exercitu et rege alienigena dissipatum. Alexander enim Philippi
filius interfecto Dario rege, Arsami filio, totaque Perside subacta, ad
Macedonicam gubernationem res transtulit. Ita enim rerum gesta- 

 
 μπέθηκε πολιτείαν. οὕτω γὰρ ἦν μεγαλουργὸς ἐς τὰ μάλιστα 
καὶ ἀμαχώτατος, ὡς, ἐπειδὴ αὐτὸν καὶ ἀποβιῶναι ζυνέβη,
ὅμως τοὺς ἐκείνου διαδόχους, Μακεδόνας γε ὄντας, κατασγεῖν 
ἐπιπλεῶτον τῆς ἀλλοδαπῆς καὶ ὀρνείας , καὶ ἐπὶ μέγα δυνάμεως
 ἀφικέσθαι. καὶ οἶμαι ἄχρι καὶ ἐς τόδε τοῦ καιροῦ ἦρχον
ἂν καὶ ἐπεκράτουν , τῇ τοῦ οἰκιστοῦ κρατυνόμενοι δόξῃ, εἰ μὴ
ἐς ἀλλήλους στασιάσαντες, καὶ θαμὰ κατά τε σφῶν αὐτῶν καὶ
πρὸς Ῥωμαίους παραταξάμενοι, τοῦ πλείονος ἕκατι , διέλυσαν
τὰς οἰκείας δυνάμεις, καὶ οὐκέτι ἀνάλωτοι τοῖς πέλας
 ἐδóκουν. τοιγάρτοι ̀ἄρξαντες οὐ λίαν ἐλάττονα χρόνον τῶν
Μηδων , ὅτι μὴ ἑπτὰ ἔτεσι δέοντα, (πειστέον γὰρ κἀνταῦθα
τῷ Πολυΐστορι,) ἐς τοσοῦτον δὴ οὖν κρατήσαντες, Παρθυαῖοί 
γε αὐτοὺς, ἔθνος κατήκοον καὶ ἥκιστα ἐν τῷ πρὸ τοῦ ὀνομαστότατον,
στότατον, παρέλυσαν τῆς ἀρχῆς τοὺς Μακεδόνας. καὶ εἶτα
 ἐκεῖνοι τῶν ὅλων πλὴν Αἰγύπτου ἡγοῦντο , Ἀρσάκου μὲν
πρότερον τῆς ἀποστάσεως ἀρξαμένου, ὡς καὶ Ἀρσακίδας τοὺς
μετ᾿ αὐτὸν ὀνομάζεσθαι, Μιθριδάτου δὲ οὐ πολλῷ ὕστερον ἐς
μέγα τι κλέος τὸ Παρθυαίων ὄνομα ἐξενεγκόντος.

κς'. Ἑβδομήκοντα δὲ ἐτῶν ἤδη ἐπὶ διακοσίοις παρῳχηκό- 
 
 rum magnitudine eximie clarus erat belloque insuperabilis, ut etiam
poateaquam eum e vivis excedere contigit , successores tamen ipsius,
Macedones cum essent, alienam exteramque regionem quam diutissime
in potestate retinuerint, et ad summam potentiam evaserint. Et
sane arbitror eos etiam in hunc usque diem regnaturos imperiumque
obtenturos fuisse, Alexandri gloria sufFultos, nisi inter se dissidentes
frequentibusque proeliis tum adversus se mutuo, tum adversus
Romanos habitis, plura habendi studio, suas ipsorum vires
potentiamque fregissent, effecissentque ut non amplius finitimis insuperabiles
viderentur, cum alioquin imperassent non minore temporis
spatio quam Medi, septem videlicet annis minus; nam etiam
hac in re credendum est Polyhistori. Cum itaque tanto tempore
imperasseut, a Parthis , geute aliis subdita minimeque antca ccle- 

 
 τῶν ἀπὸ Ἀρσάκου τοῦ προτέρου ἐς Ἀρτάβανον τὸν ἔσχατον
βασιλέα, ἡνίκα τὰ ‘Ρωμαίων πράγματα ὑπὸ Ἀλεξάνδρῳ τῷ
Μαμαίας παιδὶ ἐτετάχατο, κατ’ ἐκεῖνο δὴ τοῦ καιροῦ τὸ Χοσ-
 ῥόου τοῦ καθ’ ἡμᾶς βασιλεύειν ἤρξατο γένος, ἡ τε μέχρι καὶ
νῦν παρὰ πέρσαις κατέχουσα πολιτεία ἐν τῷ τότε ἀρχὴν εἴληφε 
καὶ οἶον κατάστασιν πρώτην. Ἀρταξάρης γάρ τις τοὔνομα,
Πέρσης ἀνὴρ, ἄδοξος μὲν τὰ πρῶτα καὶ ἀφανέστατος, ἄλλως
δὲ μεγαλουργὸς καὶ δραστήριος, καὶ δεινὸς κινῆσαι τὰ καθεστῶτα,
ξυνωμότας ἄγειρας καὶ ἐπιθέμενος, Ἀρτάβανον μὲν
ἀναιρεῖ τὸν βασιλέα, ἑαυτῷ δὲ Περιθείς τὴν κίδαριν, καὶ τὴν 
Παρθικὴν δύναμιν καταλύσας, αὖθις τοῖς πέρσαις τὴν
ἀνενεώσατο βασιλείαν. ἦν δέ γε οὗτος τῇ μαγικῇ κάτοχος
 ἱερουργίᾳ καὶ αὐτουργὸς τῶν ἀπορρήτων. ταῦτά τοι καὶ τὸ
μαγικὸν φῦλον ἐγκρατὲς ἐξ ἐκείνου γέγονε καὶ ἀγέρωχον, ὂν
μὲν ἤδη καὶ πρότερον, καὶ ἐκ παλαιοῦ τήνδε τὴν ἐπίκλησιν 
αποσωζον, οὔπω δὲ ἐς τοῦτο τίμης τε καὶ παρρησίας ἠρμένον,
ἀλλ’ ὁποῖον ὑπὸ τῶν ἐν τέλει ἐστιν ᾖ καὶ περιορᾶσθαι δῆλον
δέ· οὐ γὰρ ἂν οἱ ἀμφὶ Δαρεῖον Πέρσαι, Σμέρδιος πάλαι τοῦ
μάγου μετὰ Καμβύσην τὸν Κύρου τὴν βασίλειαν ὑποσυλήσαντος,
συμφορὰν ἐποιοῦντο τὸ γεγενημένον, καὶ αὐτόν τε τὸν Σμ́ρ- 
 
 bri, imperio fuerunt exuti; qui deinceps eo universo, Aegypto excepta,
sunt potiti; Arsacide quidem primum defectionis auctore,
adeo ut Arsacidae, qui eum sequuti sunt, dicti fuerint. Mithridates
vero non multo post ad summam quandam gloriam Parthorum nome(??)
evexit. 
 26. Annis autem LXX. supra ducentos ab Arsace primo ad Artabanum
ultimum regem usque elapsis, cum Romanorum res sub
Alexandro Mamaeae filio essent constitutae, sub id tempus Chosrois
progenies apud nos regnare coepit; Persarumque gubernatio, quae in
hunc usque diem durat, tum temporis initium habuit. Siquidem Artaxares
quidam nomine, vir Persa, inglorius quidem primum et obscurus,
industrius tamen magnisque rebus gerendis par, aptusque
ad quae bene constituta sunt movendum, coniuratorum manu collecta,
Artabanum regem adortus obtruncat, et cidari capiti suo imposita,
Parthicaque potentia subversa, Persis denuo pristinum imperium
recuperavit. Erat autem is magicae disciplinae addictus et
arcanis sacris operabatur; unde et magica gens ex eo tempore vallidior
arrogantiroque est facta; quae quidem etiam antea erat, et ab
antiquo hane appellationem retinet, nondum tamen eo honoris et
licentiae erat evecta; sed aliqua etiam ex parte e magistratibus contemnebatur,
quod quidem aperte liquet. Neque enim qui circa Darium
erant Persae, cum olim Smerdis quidam magus post Cambysem
Cyri filium regnum arripuisset, bonum factum illud duxerunt, et
Smerdem obtruncarunt, multosque alios eiusdem cum eo instituti ac 

 
 διν ἀπέκτειναν, καὶ πολλοὺς τῶν ὅσοι ὁμογνώμονες ἐκείνῳ 
ἐτύγχανον ὄντες, ὡς οὐκ ἐξὸν τοῖς μάγοις τῷ βασιλείῳ θώκῳ
ἐνωραΐζεσθαι καὶ ἱζάνειν. οὕτω δὲ αὐτοῖς οὐ μιαροὶ ἔδοξαν
εἶναι οἱ φόνοι, μᾶλλον μὶν οὖν καί μείζονος ἄξιοι μνημης, 
 ὥστε ἀμέλει τὴν στάσιν ἐκείνην Μαγοφόνια ἑορτὴν ὀνομασθῆναι, 
νᾶι, καὶ θυσίας ἐπιτελεῖσθαι χαριστηρίους. νῦν δὲ τιμῶσιν
αὐτοὺς ἅπαντες καὶ ὑπεράγανται, καὶ τά τε κοινὰ ταῖς τούτων
βουλαῖς καὶ προαγορεύσεσι διατάττεται, καί ἴδιᾴ ἑκάστῳ τῶν
συμβαλλόντων, ἢ δίκην λαγχάνοντι, ἐφίστανται διασκοποῦντες
 τὰ ποιούμενα, καὶ ἐπικρίνοντες, καὶ οὐδὲν ὁτιοῦν παρὰ Πέρσαις
δόξειεν ἂν ἔννομον τε εἶναι καὶ δίκαιον, ὅγε μὴ ὑπὸ μά
γου ἐμπεδωθείη.

κζ΄. Λέγεται δὲ τὴν τοῦ Ἀρταξάρου μητέρα Παβέγ̣ῳ
ξυνῳκηκέναι, παντάπασι μὲν ἀσημοτάτῳ καὶ σκυτοτόμῳ τὴν
 τέχνην, τῆς δὲ τῶν ἀστέρων πορείας δαημονεστάτῳ, καὶ οἵῳ C
ῥᾳδίως τὰ ἐσόμενα διασκοπεῖσθαι· ἄνδρα δὲ στρατιώτην Σάσανον
ὄνομα, διὰ τῆς Καδουσαίων, οὕτω ξυνενεχθὲν, πορευόμενον
χώρας, ἐπιξενωθῆναί τε τῷ Παβέκῳ, καὶ ἐς τὸ ἐκείνου
δωμάτιον καταχθῆναι· τὸν δὲ ὁτῳδηοῦν τρόπῳ, ἅτε, οἶμαι,
 μάντιν, ἐπιγνόντα ὡς ἡ τοῦ ξένου γονὴ ἀρίστη τε ἔσται καὶ
ἀρίδηλος, καὶ ἐπὶ μέγα εὐδαιμονίας χωρήσει, ἀλύειν μὲν καὶ 
 
 sententiae; quod fas non esset magis regium solium affectare eique
insidere; tantumque abfuit, ut piaculares illae caedes ipsis sint visae,
ut potius etiam maiore memoria dignas iudicarint, utque seditionem
illam festum vocarint μαγοφόνια dictum, hoc est magorum caedes, et
sacrificia diis pro gratiamrum actione instituerint, Nunc vero magi omnes
in summo apud eos sunt honore ac veneratione, publicaque omnia
eorum consiliis praedictionibusque administrantur, et unicuique privatim,
quae ad dicam causamque suam pertinent, intentanti, praesunt
magi, qui cognoscant quid agatur, et arbitrium suum interponant;
neque quicquam omnino Persis videtur legitimum esse et aequum,
quod non a mago confirmatum stabilitumque fuerit. 
 27. Fertur etiam Artaxari mater Pabeco cuidam nupsisse, ignobili
plane homini, coriario scilicet sive sutori, peritissimo tamen cursus
astrorum, quique facile futura prospiceret. Virum autem quendam
militarem, nomine Sasanum, per Cadusaeorum regionem forte fortuna
iter facientem, apud Pabecum hospitio exceptum et in illius domuncula
divertisse; hunc vero quocunque tandem modo (crediderim certe
ut vatem), cum praevidisset eum, qui ex hospite illo gigneretur, fore
praeclarum maximeque illustrem et ad summum felicitatis fastigium
evasurum; doluisse quidem et fortunam suam deplorasse, quod sibi 

 
 ὀλοφύρεσθαι, ὅτι δὴ αὐτῷ οὔτε θυγάτηρ ὑπῆν, οὔτε ἀδελφὴ,
οὐμενοῦν οὐδὲ ἄλλο τι γύναιον ὡς ἐγγύτατα ξυνημμένον. τέλος
 δὲ ξυγκατακλῖναί οἱ τὴν γαμετὴν ναὶ τῆς εὐνῆς ἐπιχωρῆσαι,
ὑπεριδόντα μάλα γενναίως τοῦ αἴσχους, καὶ τῆς παραυτίκα
λώβης τε καὶ ἀτιμίας τὴν μέλλουσαν τύχην ἀνταλλαξάμενον. 
οὕτω τε φύντα τὸν Ἀρταξάρην, τραφῆναι μὲν ὑπὸ τῷ Παβέκῳ·
ἐπεὶ δὲ νεανίας γενόμενος καρτερώτατα τὴν βασιλειᾶν
κατέσχεν, ἔριν εὐθὺς καὶ νεῖκος ἐξαίσιον ἀναφανδὸν Σασάνῳ
τε καὶ Παβέκῳ ἀναῤῥαγῆναι. ἑκάτερον γὰρ ἐθέλειν πρὸς αὐτοῦ
τὸν παῖδα ἐπονομάζεσθαι. μόλις δὲ ἄμφω ξυμβῆναι, ἐφ’ 
 ᾡ δῆτα υἱὸν μὲν αὐτὸν Παβέκου καλεῖσθαι, ἐκ σπέρματος δὲ
ὅμως Σασάνου τεχθέντα. οὕτω μὲν τὸν Ἀρταξάρην γενεαλογοῦντες
γοῦντες οἱ Πέρσαι, ἀληθῆ ταῦτά φασι καθεστάναι, ὡς καὶ ἐν
ταῖς βασιλείοις διφθέραις ἀναγεγραμμένα ἐγὼ δὲ ἁπάντων τῶν
ἐφεξῆς ἀπογόνων, ὅσοι δὴ τὴν ἀρχὴν διεδέξαντο, τά τε ὀνόματα 
μάτα ὀλίγῳ ὕστερον φράσω, καὶ πρός γε ὁπόσον ἕκαστος ἐκράτησεν
χρόνον· καίτοι ἅπασι τοῖς μέχρι νῦν χρονογράφοις
παρεῖται, καὶ οὐ περιπλείστου γεγένηται τὰ τοιαῦτα διερευ-
νήσασθαι ἀλλὰ τοὺς μὲν Ῥωμαίων βασιλεῖς ἀπὸ Ῥωμύλου
τυχὸν, καὶ ἔτι πρότερον ἀπὸ Αἰνείου τοῦ Ἀγχίσου ἀρχόμενοι, 
μέχρις Ἀναστασίου τε καὶ Ἰουστίνου τοῦ πρεσβυτέρου ἀπαρι-
 θμοῦνται· τοὺς δὲ παρὰ Πέρσαις φημὶ δὲ τούτους ἐκείνους,
ὁπόσοι δὴ μετὰ τὴν Παρθυαίων κατάλυσιν ἔτυχον βεβασιλευ- 
 
 nec filia esset, neque soror; neque ulla alia mulier arcta affinitate coniuncta,
tandem vero se toro suo cessisse, hospitemque uxori suae adiumxisse,
abiecto strenue pudore; quippe quid dedecus ac ignominiam, quae
sibi inde imminebat, cum bona quam exspectabat fortuna esset commutaturus;
atque ila natum Artaxarem, educatum quidem a Pabeco; cum
vero iam adultiore aetate fortissime regnum obtineret, contentionem statim
immanemque rixam aperte inter Sasanum et Pabecum exarsisse;
utrumque enim voluisse filium ex se appellari; atque aegre tandem
inter eos convenisse, ut filius quidem Pabeci vocaretur, esemine tamen
Sasani genitus. Hoc modo Artaxaris genus repetentes Persae, vera haec
esse affirmant, ut in regiis membranis conscripta. Ego vero omnium
deinceps posterorum, quotquot ei successerunt, paulo et nomina recensebo,
et quamdiu quisque regnaverit: quod quidem ab omnibus,
qui in hunc usque diem annales scripserunt, est praetermissum, neque
maguae curae eis fuit huiuscemodi res pervestigare; sed Romanorum
quidem reges a Romulo fortassis, aut altius adhuc ab Aenea Anchisae
filio orsi, ad Anastasium et Iustinum seniorem usque enumerant:
Persarum vero reges (eos inquam, qui post Parthorum expulsionem
regnarunt,) non item apponentes, tempora non reete distinxereunt; 

 
 κότες,) οὐκ ἔτι ὁμοίως ἀντιτιθέντες τοὺς χρόνους διευκρινήσαντο, 
δέον οὕτω ποιεῖν. ἐμοὶ δὲ τὸ ἀκριβὲς καὶ τούτων πέρι
ἀναλέλεκται ἐκ τῶν παρὰ σφισιν ἐγγεγραμμένων, καὶ οἶμαι
τῇ παρούσῃ ξυγγραφῆ μάλα προσήκειν ἁπάντων ἐπιμνησθῆναι·
 καί τοίνυν προι·ὼν ἐπιμνήσομαι, ἥνικα ἂν δεῖν οἰηθείην, εἰ καὶ
ὀνομάτων πολλῶν καὶ τούτων βαρβαρικῶν οὕτω δή τι ψιλῶς
καταλόγους ποιεῖσθαι δεήσει, καὶ ταῦτα ἐνίων οὐδενóτι ἀξιαφήγητον
εἰργασμένων· τοσοῦτον δὲ μόνον πρὸς τὸ παρὸν εἴποιμι
ἂν τοῦ σαφοῦς γε ἕκατι καὶ ἐς πλεῖστα χρησίμου, ῶς 
 ἐννέα τε κὼ δέκα καὶ πρός γε τριακόσιοι ἐνιαυτοὶ τελευτῶσιν
ἐς τὸ πέμπτον τε καὶ εἰκοστὸν ἔτος τῆς Χοσρόου τούτου βασιλείας.
καθ’ ὅν δὴ χρόνον οἵ τε ἐν τῇ Κολχίδι χώρᾳ πόλεμοι
διεφέροντο, καἰ τὸν Μερμερόην ἀποβιῶναι ξυνηνέχθη. διήνυστο
δὲ ἄρα ἐν τῷ τότε, Ἰουστινιανῷ βασιλεῖ ὀκτώ τε καὶ εἴ-
 κσοιν ἔτη Ῥωμαίων κρατοῦντι. 
 
 cum alioquin ita facere oportuisset. Ego vero accurate, quae de
his etiam ab ipsis conscripta sunt, recollegi; et praesenti historiae
magnopere conducere arbitror omnium meminisse. In progressu itaque
ubi opus fore iudicavero, id faciam; tametsi multa nomina et
quidem barbara leviter tantum recensere oportebit; et quidem nonnullorum,
qui nihil memoratu dignum gesserunt. Hoc tantum in praesentia
lucis utilitatisque ad plurima causa dicam, undeviginti supra
trecentos annos terminari atque desinere in vigesimum quintum annum
imperii huius Chosrois; quo ipso tempore et bella in Colchica ditione
vigebant, et Mermeroem mortem obire contigit. Iustinianus vero
imperator tum temporis vigesimum octavum annum, ex quo Romanis
imperarat, peregerat.

κη΄. Ἀλλὰ γὰρ βραχέα ἄττα περὶ Χοσρόου διεξελθὼν,
αὐτίκα ἔγ̀ωγ, ἀνὰ τὰ πρότερα καὶ δὴ ἐπανήξω. ὑμνοῦσι γὰρ
αὐτὸν καἰ ἄγανται πέρα τῆς ἀξίας, μὴ ὅτι οἱ Πέρσαι, ἀλλὰ
 καὶ ἔνιοι ὦν Ῥωμαίων, ὡς λόγων ἐραστὴν, καὶ φιλοσοφίας
 τῆς ἡμῖν ἐς ἄκρον ἐλθόντα, μεταβεβλημένων αὐτῶ ὑπό του 
ἐς τὴνΠερσιδα φωνὴν τῶν Ἑλληνικῶν ξυγραμμμάτων. καὶ τοίνυν
φασὶν, ὅτι δὴ ὅλον τὸν Σταγειρίτην καταπιὼν εἴη μᾶλλον
ἢ ὁ ῥήτωρ ὁ Παιανιεὺς τὸν Ὀλόρου, τῶν τε Πλάτωνος τοῦ
Ἀρίστωνος ἀναπέπλησται δογμάτων, καὶ οὔτε ὁ Τίμαιος αὐτόν
ἀποδράσειεν ἂν, εἰ καὶ σφόδρα γραμμικῇ θεωρίᾳ πεποίκιλται, 
κιλτπι, καὶ τὰς τῆς φύσεως ἀνιχνεύει κινήσεις, οὔτε ὁ Φαίδων,
οὔτε ὁ Γοργίας, οὐμενοῦν οὐδὲ ἄλλος τις τῶν γλαφυρῶν
τε καὶ ἀγκυλωτέρων διαλόγων, ὁποῖος, οἶμαι, ὁ Παρμενίδης.
ἐγὼ δὲ οὕτως αὐτὸν ἄριστα ἔχειν παιδείας, καὶ ταῦτα τῆς
ἀκροτάτης, οὐκ ἄν ποτε οἰηθείην. πῶς μὲν γὰρ οἷόν τε ἦν τὸ 
ἀκραιφνὲς ἐκεῖνο τῶν παλαιῶν ὀνομάτων καὶ ἐλευθέριον, καὶ
 πρός γε τῇ τῶν πραγμάτων φύσει πρόσφορόν τε καὶ ἐπικαιρότατον,
ἀγρίᾳ τινὶ γλώττῃ καὶ ἀμουσοτάτῃ ἀποσωθῆναι; πῶς
δὲ ἂν ἀνὴρ βασιλείῳ τύφῳ ἐκ παιδων καὶ κολακείᾳ πολλῇ γεγανωμένος,
δίαιτάν τελαχὼν ἐς ὄ, τι βαρβαρικωτάτην καὶ πρὸς 
 
 28. Ceterum ubi paucula quaedam de Chosroe commemoravero,
statim ad priora redibo. Depraedicant enim illum atque admirantur
supra ipsius mcritum non tantum Persae, sed et nonnulli Romanorum,
veluti litterarum amatorem, quique ad philosophiae nostrae
culmen evaserit, cum ei Graecanica scripta ab interprete quopiam
in Persicam linguam essent convcrsa. Aiuntitaque, quod totum Aristotelem
melius ebibcrit, quam Demosthcnes Thucydidem, quodque Platonicis
dogmatibus totus refcrtus fuerit, adeo ut ne Timaeus quidem eius
intelligentiam subterfugerit, tametsi lineari speculatione valde sit argutus
et naturae motus invcstiget; sed neque Phaedo , neque Gorgias,
neque alius quisquam ex elegantioribus et difficilioribus ipsius dialogis,
qualis, arbitror, est Parmenides. Ego vero eum doclrina praeditum
fuisse et quidem summa, nequaquam crediderim. Qui enim fieri
poterat, ut puritas ilia veterum nominum et nativa gratia, et praeagresti
terea rerum ipsarum naturae congruens valdcque accommodata, in
agresti quadam et ineptissima lingua conservaretur? Quo vero etiam
pacto vir regio fastu a puero multaque assentatione delibutus, et
arbarum inprimis vitae genus sectatus et bella semper proeliaque
spirans, quo pacto, inquam, qui ita vitam instituit, videatur ali- 

 
 πολέμους ἀεὶ καὶ παρατάξεις ὁρῶσαν, πῶς δὴ οὖν ὧδε βιοὺς, 
ἤμελλε μέγα τι καὶ λόγου ἄξιον ἐν τοῖσδε ἀπόνασθαι τοῖς διδάγμασι
καὶ ἐνασκηθῆναι; εἰ μὲν οὖν ἐπαινοίη τις αὐτὸν, ὅτι
δὴ βασιλεύς γε ὢν καὶ Πέρσης ἐρνῶν τε τοσούτων καὶ πρά-
 ξεων μέλον αὐτῷ, ὁ δὲ ἐφίετο γοῦν ὅμως ἀμηγέπη ἀπογεύεσθαι
λόγων, καὶ τῇ περὶ ταῦτα γάννυσθαι δόξη, ξυνεπαινέσαιμι
ἂν κὼ ἔγωγε τὸν ἄνδρα, καὶ μείζονα θείην τῶν ἄλλων
βαρβάρων. ὅσοι δὲ λίαν αὐτὸν σοφὸν ἀποκαλοῦσι, καὶ μονονουχὶ 
τοὺς ὅπη ποτὲ πεφιλοσοφηκότας ὑπερβαλλόμενον, ὡς καὶ
 ἁπάσης τέχνης τε καὶ ἐπιστήμης τὰς ἀρχὰς καὶ αἰτίας διαγιωσκειν,
ὁποῖον τὸν ἄγαν πεπαιδευμένον οἱ ἐκ του περιπάτου
ὁρίζονται· οἱ δὴ οὖν ταῦτα οἰόμενοι ἐκείνῃ ἂν μάλιστα φωραθεῖεν
οὐ τῶν ἀληθῶν ἐστοχασμένοι, μόνη δὲ τῇ τῶν Πολλῶν
ἑπόμενοι φήμῃ.

κθ'. Ἀνὴρ γάρ τις Σύρος τὸ γένος , Οὐράνιος ὄνομα,
κατὰ τὴν βασιλέως πόλιν ἠλᾶτο, τέχνην μὲν ἐπαγγελλόμενος
τὴν ἰατρικὴν μετιέναι, τῶν δὲ Ἀριστοτέλους δογμάτων οὐδὲν
μὲν ἐς τὸ ἀκριβὲς ἐγίγνωσκεν, ἐκομψεύετο δὲ ὡς πλεῖστα
εἰδέναι, βρενθυόμενος τῷ δύσερις εἶναι παρὰ τοὺς ξυλλόγους. 
 πολλάκις γὰρ ἰὼν πρὸ τῆς βασιλείου στοᾶς, καὶ ἐν τοῖς τῶν 
 
 quid magni ac memorabilis fructus ex hisce disciplinis reportare
et in iis exercitatus esse posse? Quod si quis itaque eum ideirco
laudaverit, quod rex cum esset et Persa, tantarumque gentium
pariter ac rerum cura ei incumberet, nihilominus tamen etiam studia
litterarum degustare voluerit et hac gloria se oblectarit: collaudaverim
profecto hominem etiam ego, aliisque barbaris praetulerim.
Quotquot vero eum eximie doctum vocant et tantum non omnibus,
quotquot uspiam philosophiae cultores exstiterunt, antecellentem,
perinde ac si omnium artium ac scientiarum principia et causas
pernovisset, qualem illum eximie doctum Peripatetici statuunt; qui,
inquam, ita sentiunt, quam lougissime a vero aberrare deprehendi
possint, solam multitudinis famam sequentes. 
 29. Vir enim quidara, natione Syrus, Uranius nomine, Ryzantii
oberrabat, artem quidem profitens medicam, ex Aristotelis vero dogmatibus
nullum perfecte norat, inani tamen variae doctrinae opinione
turgebat, quod coutentiosus esset in congressibus. Frequenter 

 
 βιβλίων πωλητηρίοις, διεπληκτίζετο καὶ ἐμεγαληγόρει
πρὸς τοὺς αὐτόθι ἀγειρομένους, καὶ ταῦτα δὴ τὰ εἰθισμένα ῥημάτια
μάτια τοῦ κρείττονος πέρι ἀνακυκλοῦντας, ὁΠοῖον δή τι αὐτοῖς
ἡ τε φύσις εστι καί ἡ οὐσία, καὶ τὸ πάθητον καὶ τὸ ἀξύγχυτον
καὶ ἄλλα τοιάδε. τούτων μὲν οὖν οἱ πλεῖστοι οὐδὲ ἐς γραμματιστοῦ, 
οἶμαι, φοιτήσαντες, οὐδὲ μὴν βίῳ ἀρίστῳ ἐκδεδιῃτημένοι,
ἔπειτα ῥᾴδιόν τι ἡγοῦνται καὶ προχειρότατον, ὑπερβάθμιον,
 τὸ λεγόμενον, πόδα τείνειν, καὶ θεολογίας ἐφάπτεσθαι, πράγματος
οὕτω μακαρίου τε καὶ ἀνεφίκτου, καὶ μείζονος ἢ κατ’
ἀνθρώπους, καὶ μόνῳ τῷ ἀγνοεῖσθαι θαυμαζομένου. τοιγάρτοι 
τὰ πολλὰ περὶ δείλην ὀψίαν ἀπὸ κραιπάλης, ὡς τὸ εἰκὸς,
καὶ ἀκολασίας ξυναλιζόμενοι, οὕτω δὴ ἐκ τοῦ παρείκοντος
ἐκείνων τῶν ὑπερτέρων ἀπάρ χονται λῴων καὶ ζητήσεως θεσπεσίας,
ἀεί τε περὶ ταὐτὰ στενολεσχοῦντες, οὔτε πείθονται
ὑπο σφων οὔτε ἄλλως μεταμανθάνουσι τὰ προεγνωσμένα, ὁποῖα 
ἀττα καὶ τύχοιεν ὄντα. εχονται δὲ διαπαντὸς τῶν ἀυτῶν οἱ
αὐτοὶ, καὶ τελευτῶντες τῆς φιλονεικίας χαλεπαίνουσι κατ’
 ἀλλήλων, καὶ ἀναφανδὸν διαλοιδοροῦνται, φωνὰς ἀσχήμονας
ἀφιέντες, ὥσπερ ἐν κύβοις διαμαχόμενοι. οὕτω τε λύπαι 
 
 enim ad palatii porticus ventitans, et in librariis tabernis sedens,
contendebat verbisque ampullaribus agebat cum iis, qui eo comme-
are solent, et consueta haecce de Deo vocabula iactare, qualia nimirum
sunt natura atque essentia, et passibilitas, ut ita dicam, atque
inpermixtibilitas: quorum plerique ne Grammatistarum quidem scholas
frequentarant, sed nec satis frugi homines erant: facile intcrea aíquid
atque expeditum esse existimant transsultorio, quod est in
proverbio, pede ferri, et de Deo disserere, adeo beata et incomprehensibili
re, humanumque intellectum cxsuperante, coque solo,
quod ignoretur, admiranda. Quocirca frequenter vespertinis temporibus,
cum ex crapula, ut verisimile est, et luxu reversi sua habent
conciliabula, prout cuique libitum fuerit, irreverenter de sublimibus
hisce rebus divinisque quaestionibus sermones miscent; et semper
per de iisdem argutantes, nec ipsi aliis quicquam persuadent, neque
de concepta semel opinione, qualiscunque tandem ea sit, disce
dunt, sed eadem semper mordicus retinent et tuentur; finitaque
altercatione infensis inter se animis discedunt, et apertis conviciis
sese mutuo lacessunt, turpes voces emittentes, instar aleatorum
rixantium. Atque ita solvitur ipsis certamen, aegreque discedunt, 

 
 αὐτοῖς ὁ ἀγὼν, καὶ μόλις ἀπαλλάττονται, ὀνήσαντες μὲν οὐδ’ 
ὁπωστιοῦν ἢ ὀνηθέντες , ἔχθιστοι δὲ ἀντὶ φίλων γεγενημένοι.
ἐν τούτοις δὲ τὰ πρῶτα λαχὼν ὁ Οὐράνιος, ὥσπερ ὁ παρ’
Ὁμήρῳ Θερσίτης, ἐκολῴα καὶ μακρηγορῶν οὐκ ἀνίει. καίτοι 
 οὐδὲν αὐτῷ περὶ θεοῦ βεβαίως ἐδόκει, οὐδὲ ἠπίστατο ὅπως
χρὴ ἐν τούτοις ἀντιφέρεσθαι τὰ εἰκότα· ὅμως νῦν μὲν τῇ
πρώτη θέσει τῶν πεύσεων ἐναντιούμενος, νῦν δὲ πρὶν ἀποκρίνεσθαι
ἀντερωτῶν τὰς αἰτίας τῶν προβλημάτων, οὐ ·ξυνεχώρει
ἐν κώμῳ ἰέναι τὸν λόγον, ἀλλὰ διετάραττεν τὸ σαφὲς, καὶ
 τὴν εὕρεσιν ἀνεσόβει. ἠβούλετο μὶν γὰρ τὴν ἐφεκτικὴν καλουμένην Β
ζηλοῦν ἐμπειρίαν, κατά τε Πύῤῥωνα καὶ Σέξτον τὰς
ἀποκρίσεις ποιεῖσθαι, καὶ τέλος ἔχειν τὴν ἀταραξίαν τῷ μηδὲν
ὁτιοῦν οἴεσθαι ληπτὸν καθεστάναι· πλὴν ἀλλ’ οὐδὲ
ἀποχρώντως ἐμεμαθήκει ἢ ὅσον ἀπομάξασθαι σποράδην καὶ
 ἐλάχιστόν τι θηρᾶσαι, καὶ τοὺς οὐδαμῶς παιδείας μετειληχότας
ἐξαπατᾷν δύνασθαι καὶ παράγειν. ὢν δὲ ἄρα ἐν λόγοις ἀμαθὴς,
ἀλλὰ ἀμαθέστερός γε ὑπῆρχεν τὸν βίον. ἐς γὰρ τὰ δώματα
τῶν εὐδαιμόνων ἰὼν, καὶ σιτούμενος ἀφειδῶς τὰ ποικιλώτερα
τῶν ἐδωδίμων, θαμά τε ὁμιλῶν τῇ θηρικλείῳ, καὶ
 λόγοις χρώμενος ὑπὸ μέθης αἰσχροῖς τε ἄγαν καὶ ἀκολάστοις, 
γέλωτα ὠφλίσκανεν πλεῖστον, ὡς χαἰ παίεσθαι τυχὸν 
 
 nullo cum fructu dato vel accepto; acerrimi vero hostes ex amicis
facti. Inter hos primas obtinens iste Uranius, perinde atque Homericus
ille Thersites, tumultuabatur et verborum nullum faciebat
finem; nihil vero solidi de Deo sentiebat, neque sciebat, quomodo
oporteret probabilia opponere; nihilominus tamen modo primae thesi
interrogationum contradicens, modo vero priusquam responderet,
contra interrogans causas quaestionum, non sinebat disceptationem
ordine procedere; sed aperta confundens, efficiebat ut rei quaesitae
veritas emicare invenirique non posset. Volebat enim ephecticem vocatam
disciplinam (qua iudicium de quavis re proposita suspenditur)
imitari, et iuxta Pyrrhonem et Sextum Empiricum responsiones facere;
finemque consequi vacuitatem perturbationis in animo, existimando nimirum
mirum nihil esse, quod percipi intellectuve comprehendi posset. At ne
haec quidem perdidicerat, sed tantum degustarat, et exiguam quandam
cognitionem consecutus erat, qua eos qui hanc disciplinam nunquam
attigerant, fallere ac circumvenire posset. In litteris vero rudis cum
esset, in usu vitae multo erat rudior atque inscitior. Lautiorum enim
domos frequentans, variisque cibis se ingurgitans, et Thericleum poculum
frequenter ori admovens, verbisque utens prae temulentia
valde turpibus atque obscoenis, ludibrio habitus est maximo, adeo ut 

 
 ἐπὶ κόῤῥης, καὶ τοῖς ἐκπώμασιν ὥσπερ τινὶ ἑωλοκρασίᾳ τὸ
πρόσωπον καταῤῥαίνεσθαι, καὶ εἶναι κοινὸν ἄθυρμα τῶν
οὐ μεῖον ἢ οἱ γελωτοποιοὶ καὶ μιμολόγοι ἀλλὰ
γὰρ τοιόσδε ὢν ὁ Οὐράνιος, ἧκέν ποτε παρὰ τοὺς Πέρσας
ὑπὸ Ἀρεοβίνδου τοῦ πρεσβευτοῦ ἀπηγμένος. ἅτε δὴ ἀπατεὼν 
καὶ κόθορνος, καὶ οἷος τὴν οὐκ οὖσαν ἑαυτῷ περιποιεῖν
εὐκοσμίαν, αὐτίκα ὅγε στολὴν μὲν ἠμπίσχετο σεμνοτάτην,
ὁποίαν παρ’ ἡμῖν οἱ τῶν λόγων καθηγηταὶ καὶ διδάσκαλοι ἀμφιέννυνται,
οὕτω δὲ, σοβαρῷ δῆθεν καὶ ἐμβριθεῖ τῷ προσώ-
 πῳ, ἐσεφοίτα ὡς τὸν Χοσρόην. ὁ δὲ τῷ παραδόξῳ θεάματι 
καταπεπληγμένος, καὶ ἱερόν τι εἶναι εἰκάζων τὸ χρῆμα, καὶ
φιλόσοφον αὐτὸν ὡς ἀληθῶς ὑποτοπήσας, οὕτω γὰρ αὐτοῦ καὶ
ὠνομάζετο,) ἄσμενός τε εἰδεν καὶ φιλοφρόνως ἐδεξιοῦτο. καὶ
εἶτα ξυγκαλεσάμενος τοὺς μάγους, ἐς λῴους αὐτῷ καθίστατο
γενέσεως τε καὶ φύσεως πέρι, καὶ εἰ τόδε τὸ πᾶν ἀτελεύτητον 
ἔσται, καὶ πότερον μίαν τὴν ἁπάντων ἀρχὴν νομιστέον.

λ΄. Τότε δὴ οὖν ὁ Οὐράνιος καίριον μὲν οὐδὲν ὁτιοῦν
 ἔλεγεν, οὐδέ γε τὴν ἀρχὴν διενοεῖτο · μόνῳ δὲ τῷ θρασύς τε
εἶναι καἰ στωμυλώτατος, καθάπου φησιν ὁ ἐν Γοργίᾳ Σωκράτης
„οὐκ εἰδὼς ἐν οὐκ· εἰδόσιν” ἐνίκα. οὕτω τε εἷλεν τὸν βασιλέα 
ὁ βώμαξ ἐκεῖνος καὶ ἔμπληκτος, ὡς χρημάτων τέ οἱ δω- 
 
 et colaphis caederetur interdum, et cyathis veluti pridianorum poculorum
reliquiis facies ei perfunderetur, et omnibus esset convivatoribus
deridiculus, non minus quam moriones, histriones et
scurrae. Ac talis quidem cum esset Uranius, ad Persas venit,
ab Areobindo quodam legato adductus. Ut impostor et cothurni
instar versatilis, quique fictitiam morum concinnitatem prae se ferre
norat, honestissimam sibi vestem induit, quali apud nos litterarum
professores doctoresque utuntur; et sic, tetrico ac gravi
vultu, ad Chosroen ingressus est, qui novitate spectaculi perculsus, et
aliquid divinae rei esse imaginatus, et philosophum revera ipsum esse
ralus (nam et ita ibi vocitabatur) libens eum benigneque excepit.
convocatis autem magis, sermones cum eo miscuit de generatione et
natura, et an hoc universum finis expers futurum esset, et an unum
rerum omnium principium sit statuendum. 
 30. Tum itaque Uranius nihil quidem opportunum dicebat, neque
prorsus intelligebat, sola vero praefidentia et inani linguae volubilitate,
quemadmodum in Gorgia ait Socrates, nihil sciens inter
nihil scientes, vincebat. Ita vero scurra ille stolidus regem cepit, ut
et ingenti pecuniae summa eum donarit, et ad communem secum 

 
 ρήσασθαι πλἧθος, καὶ κοινῆς μεταδοῦναι τραπέζης, καὶ ἀπάρ- 
ξασθαι φιλοτησίας, οὔπω τοῦτο ἐπ᾿ ἄλλῳ τῳ γεγενημένον,
ἐπόμνυσθαί τε πολλάκις ἦ μὴν οὐπώποτε τοιόνδε ἄνδρα ἑωρακέναι.
καίτοι πρότερον ἀρίστους ὡς ἀληθῶς ἐτεθέατο φιλοσόφους,
 ἐνθένδε ὡς αὐτὸν ἀφικομένους. οὐ πολλῷ γὰρ ἔμπροσθεν
Δαμάσκιος ὁ Σύρος καὶ Σιμπλίκιος ὁ Κίλιξ, Εὐλαιμιóς τε
ὁ Φρὺξ, καὶ Πρισκιανὸς ὁ Λυδὸς, Ἑρμείας τε καὶ Διογένης 
οἱ ἐκ Φοινίκης, καὶ Ἰσίδωρος ὁ Γαζαῖος, οὗτοι δὴ οὖν ἅπαντες
τες τὸ ἄκρον ἄωτον, κατὰ τὴν ποίησιν, τῶν ἐν τῷ καθ᾿ ἡμᾶς
 χρόνῳ φιλοσοφησάντων, ἐπειδὴ αὐτοὺς ἡ παρὰ Ῥωμαιοις κρατοῦσα
ἐπὶ τῷ κρείττονι δόξα οὐκ ἤρεσκεν, ᾤοντό τε τὴν Περσικὴν
πολιτείαν πολλῷ· εἷναι ἀμείνονα· τούτοις δὴ τοῖς ὑπὸ
τῶν πολλῶν περιᾳδομένοις ἀναπεπεισμένοι, ὡς εἴη παρ᾿ ἐκείνοις
δααιότατον μὲν τὸ ἄρχον, καὶ ὁποῖον εἶναι ὁ Πλάτωνος
 βούλπαι λόγος, φιλοσοφίας τε καὶ βασιλείας ἐς ταὐτὸ ξυνελθούσης,
σῶφρον δὲ ἐς τὰ μάλιστα καὶ κόσμιον τὸ κατήκοον, 
καὶ οὔτε φῶρες χρημάτων, οὔτε ἅρπαγες ἀναφύονται, ἀτὰρ
οὐδὲ τὴν ἄλλην μετιόντες ἀδαιαν, ἀλλ᾿ εἰ καί τι τῶν τιμίων
κτημάτων ἐν ὁτῳδηοῦν χώρῳ ἐρημοτάτῳ καταλειφθείη, ἀφαιρεῖται
 ὅστις οὐδεὶς τῶν ἐντυγχανόντων, μένει δὲ οὕτως, εἰ καὶ 
ἀφύλακτον ᾖ , σωζόμενον τῷ λελοιπότι ἐστ᾿ ἂν ἐπανήκοι· τούτοις
δὴ οὖν ὡς ἀληθέσιν ἀρθέντες, καὶ πρός γε ἀπειρημένον αὐτοῖς
ἐκ τῶν νόμων ἀδεῶς ἐνταῦθα ἐμπολιτεύεσθαι, ὡς τῷ καθε- 
 
 mensam admitteret, et patera praolibata ei propinaret, quod nulli
antca alteri factitarat; frequenter ctiam iuraret se nunquam talem
virum vidisse , tametsi antea pracstantissimos revera philosophos vidisset,
qui hinc ad eum se contulissent. Paulo enim ante Damascius
Syrus , et Simplicius Cilix, et Eulamius Phryx, et Priscianus Lydius,
Hermiasque et Diogeues Phoenices, et Isidorus Gazaeus , hi inquam
omnes, tlos ipse alque apex, ut poetice loquar , nostri aevi philosophorum,
cum ipsis opinio de Deo, quae apud Romanos vigchat, non
satis proharetur, existimabant Persicam clisciplinam longe esse praestantiorem,
stanliorem, hisec videlicet rebus, quae a multis celebrantur, persuasi:
quod apud illos principatus sit iustissimus, et qualem Plato descrihit,
philosophia et regno in unum conspirante; probi vero inprimis et
modesti subditi; et neque fures ibi nascuntur , nequo praedones, sed
nec alias iniustitiae species perpelrantes; adeo ut si quis aliquid ex.
rebus suis pretiosis loco quantumvis deserto reliquerit, nemo qui in
id inciderit, sit sublaturus, mauet vero ita, etiamsi incustoditum sit,
integrum ei qui reliquit, donec redeat: his itaque rebus ut veris
exciti, et praeterea cum ipsis interdictum esset legibus secure hic
degere, quippe qui receptis moribus atque institutis sese non accom- 

 
 στῶτι οὐχ ἑπομένοις, οἱ δὲ αὐτίκα ἀπιόντες, ᾤχοντο ἐς ἀλλο-
δαπὰ καὶ ἄμικτα ἤθη, ὡς ἐκεῖσε τολοιπὸν βιωσόμενοι. πρῶτον
μὶν οὖν τοὺς ἐν τέλει ἀλαζόνας μάλα εὑρόντες καὶ πέρα
 τοῦ δέοντος ἔξωγκωμένους, ἐβδελύττοντό γε αὐτοὺς καὶ
ἔπειτα δὲ ἰωρῶν, ὡς τοιχωρύχοι τε πολλοὶ καὶ λωποδύται, 
οἱ μὲν ἡλίσκοντο, οἱ δὲ καὶ διελάνθανον, ἅπαν δὲ εἶδος
ἀδικίας ἡμαρτάνετο. καὶ γὰρ οἱ δυνατοὶ τοὺς ἐλάττονας λυμαίνονται,
ὠμότητι τε πολλῇ χρῶνται κατ’ ἀλλήλων κὼ ἀπανθρωπίᾳ·
καὶ τὸ δὴ πάντων παραλογώτερον· ἐξὸν γὰρ ἑκάστῳ
μυρίας ὅσας ἄγεσθαι γαμετὰς, καὶ τοίνυν ἀγομένοις ἀλλὰ 
μοιχεῖαι γε ὅμως τολμῶνται. τούτων δὴ οἶν ἁπάντων ἕκατι
οἱ φιλόσοφοι ἐδυσφόρουν καὶ σφᾶς αὐτοὺς ᾐτιῶντο τῆς
μεταστασεως.

λα'. Ἐπεὶ δὲ καὶ τῷ βασιλεῖ διαλεχθέντες ἐψεύσθησαν
 τῆς ἐλπίδος, ἄνδρα εὑρόντες φιλοσοφεῖν μὲν φρυαττόμενον, 
οὐδὲν δὲ ὁ, τι καὶ ἐπαΐοντα τῶν αἰπυτέρων, ὅτι τε αὐτοῖς οὐδὲ
τῆς δόξης ἐκοινώνει, ἕτερα δὲ ἅπα ἐνόμιζεν ὁποῖα ἤδη μοι
εἴρηται, τήν τε τῶν μίξεων κακοδαιμονίαν οὐκ ἐνεγκόντες, ὡς
τάχιστα ἐπανῄεσαν. καίτοι ἔστεργέ τε αὐτοὺς ἐκεῖνος κὼ μέ
νεῖν ἠξίου, οἱ δὲ ἄμεινον εἶναι σφισιν ἡγοῦντο, ἐπιβάντες μόνον 
 
 modarent, ad peregrinas nullaque morum similitudine coniunctas
gentes sese contulerunt, tanquam ibi deinceps victuri. Primum itaque
cum eos, qui in dignitate aliqua vel magistratu constituti erant,
valde fastuosos animisque supra modum elatia esse comperissent,
detestabantur eos atque improbabant; postea animadverterunt multos
parietum perfossores et grassatores ac fures partim deprehendi, partim
latere, omnemque iniustitiae speciem vigere. Potentiores enim opprimunt
inferiores, multamque inter se crudelitatem atque inhumanitatem
exercent; et, quod omnibus est absurdius, cum unicuique
permissum sit tot ac velint uxores ducere, et iam duxerint, ab adulteriis
tamen non abstinent. His itaque omnibus de causis philosophi
pbi summa animi aegritudine affecti se ipsi migrationis suae
damnabant. 
 31. Postquam vero collatis cum ipso etiam rege sermonibus spe
sua essent frustrati, hominemque comperissent philosophiae quidem
studium iactantem, qui tamen nihil adhuc sublimiorum audierat, sed
ne opinione quidem cum ipsis conveniebat, aliis vero nonnullis institutis
assueverat, qualia modo recensui; illam quoque promiscui concubitus
vaesaniam non ferentes, confestim inde se receperunt. Atqui 

 
 τῶν Ῥωμαϊκῶν ὁρίων, αὐτίκα, οὕτω παρασχὸν, καὶ τεθνάναι, 
ἢ μένοντες παρὰ Πέρσαις τῶν μεγίστων γερῶν μεταλαυχάνειν.
οὕτω τε ἅπαντες οἴκαδε ἀπενόστησαν, χαίρειν εἰπόντες
τῇ τοῦ βαρβάρου φιλοξενίᾳ. ἀπώναντο δὲ ὅμως τῆς ἐκδημίας,
 οὐκ ἐν βραχεῖ τινι καὶ ἠμελημένῳ, ἀλλ’ ὅθεν αὐτοῖς ὁ ἐφεξῆς
βίος εἰς τὸ θυμῆρές τε καὶ ἥδιστον ἀπετελεύτησεν. ἐπειδὴ γὰρ 
κατ’ ἐκεῖνο τοῦ χρόνου Ῥωμαῖοί τε καὶ πέρσαι σπονδὰς ἔθεντο
κω ξυνθήκας, μέρος ὑπῆρχε τῶν κατ’ αὐτὰς ἀναγεγραμμένων,
τὸ δεῖν ἐκείνους τοὺς ἄνδρας εἰς τὰ σφέτερα ἤθη κατιόντας
 βιοτεύειν ἀδεῶς τολοιπὸν ἐφ’ ἑαυτοῖς, οὐδὲν ὁτιοῦν πέρα τῶν
δοκούντων φρονεῖν, ἢ μεταβάλλειν τὴν πατρῴαν δόξαν ἀναγκαζομένους.
οὐ γὰρ ἀνῆκεν ὁ Χοσρόης μὴ οὐχὶ καὶ ἐπὶ τῷδε
συστῆναι καὶ κρατεῖν τὴν ἐχεχειρίαν. λέγεται δὲ αὐτοῖς κατὰ
τὴν ἀποπορείαν θαυμάσιόν τι ἡλίκον καὶ μνήμης ἄξιον ξυνενεχθῆναι.
 καταλύσαντες γὰρ ἐν ἀγρῷ τινι Περσικῷ, ἐθεάσαντο 
σῶμα νεκρὸν ἀνθρώπου νεοθανοῦς, οὕτω πως ἄταφον
ἐῤῥιμμένον. οἱ δὲ τὴν παρανομίαν τοῦ βαρβαρικοῦ νόμου κατελεήσαντες,
κὼ οὐχ ὅσιον εἶναι ἡγούμενοι περιϊδεῖν τὸ
ἀδικουμένην τὴν φύσιν, περιέστειλάν τε τὸ σῶμα ὡς οἶόν τε
 ἦν διὰ τῶν θεραπόντων, καὶ τῇ γῇ καταχώσαντες ἔθαψαν. ὡς
δὲ ἐκάθευδον ἅπαντες ἐκείνης τῆς νυκτὸς, ἔδοξέ τις αὐτῶν, 
 
 ille eos adamabat, utque manerent rogabat; ipsi vero magis ex re
sua esse censebant, si vel immissis tantum in Romanorum fines pedibus,
statim, si ita usu veniret, morerentur, quam si apud Persas manentes
amplissimis honoribus praemiisque afficerentur. Atque ita omnes
domum redierunt, barbari regis hospitalitate valere iussa. Fructum
tamen ex ea peregrinatione retulerunt in re minime vulgari aut contemnenda;
sed unde eis deinceps iucundissime per omnem vitam et
ex animi sententia vivere licuit. Cum enim per id tempus Romani
et Persae pacem ac foedus inter sese pepigissent, haec etiam in pactis
conditio continebatur, quod viri illi ad suas sedes reversi citra ullum
metum in posterum ibi degere possent, neque quicquam quam quod
probarent sentire aut patriam opinionem mutare cogerentur. Neque
enim permittere voluit Chosroes, quin hac etiam in parte pacta constarent
rataque essent. Fertur vero in eorum reditu admirandum
quid et memoratu dignum eis accidisse. Cum enim in agro quodam
Persico conquiescerent, conspieati sunt cadaver hominis recenter mortui
neglectim ita inhumatum abiectum. Tum illi barbaricae legis
iniquitatem commiserati, et nequaquam aequum esse censentes, si
negligerent naturam ex parte iniuria affectam, contexerunt ut potuerunt
ministros cadaver, terraque contumulantes sepelierunt. Nocte
vero illa, dormientibus iam omuibus, visus est eorum, neseio 

 
 οὐκ οἶδα δὲ ὅστις, (οὐ γὰρ ἔχω τoυννομα φράσαι,) ἔδοξε γοῦν
ὅμως ὁρᾷν κατ᾿ ὄναρ ἄνδρα πρεσβύτην, γνώριμον μὲν οὐδαμῶς,
οὐδ᾿ ὅσον εἰκάσαι, ἄλλως δὲ σεμνὸν καὶ αἰδοῖον, καὶ φιλοσοφίαν
ἀσκοῦντι ἐμφερῆ τῷ τε σχήματι τῆς στολῆς καὶ τοῦ πώ-
 γωνος τῷ λίαν ἐκκρεμεῖ καὶ ἀφειμένῳ, ἐμβοᾷν τε αὐτῷ καθάπερ 
ἐγκελευόμενον καὶ παραινοῦντα τόδε τὸ ἔπoς·
 
 Mὴ θάψῃς τὸν ἄθαπτον, ἔα κυσὶ κύρμα γενέσθαι. 
 Γῆ πάντων μήτηρ μητροφθόρον οὐ δέχετ᾿ ἄνδρα. 
 
ἀφυπνισθεὶς δὲ ἀθρόον ὑπὸ τοῦ δέους, ἀπήγγειλε τοῖς ἄλλοις
τὸν ὄνειρον. οἱ δὲ τὸ μὲν παραυτικα διηπόρουν, ἐς ὅ, τι ανρα 
καί ἀποβαίη. ἐπεὶ δὲ εἰς τὸ περίορθρον ἀναστάντες ἐβάδιζον
ἀνὰ τὰ πρόσω , παρέρποντες ἐκεῖνο τὸ χωρίον, οὕτω τῆς τῶν
 τόπων θέσεως ἀναγκαζούσης, οὖ δὴ αὐτοῖς τὰ ἐπὶ τῇ ταφῇ
έσγεδίαστο , εὑρίσκουσι τὸν νεκρὸν γυμνὸν αὖθις ὕπερθεν
κείμενόν, ὡς δὴ τῆς γῆς αὐτὸν τρόπῳ τινι αὐτομάτῳ 
τοὐμφανὲς ἀναβαλούσης , καὶ διαφυλάττειν ἀβρῶτα μὴ ἀνασχομένης.
 καταπλαγέντες δὲ τῷ παραλόγῳ τῆς θέας, εἴχοντο
τῆς ποὸείας, μηδὲν ὁτιοῦν τολοιπὸν ἐπ᾿ αὐτῷ δράσαντες τῶν
σφίσι νενομισμένων. ἀνελογίζοντο γὰρ τὸν ὄνερεον, καὶ ὡμ- 
 
 quis , (neque enim nomen novi,) visus tamen est sibi videre virum
sencm, minime quidem notum, gravem alioquin et vencrandum,
et philosophiae studium lam vestis forma quam oblonga promissaque
missaque barba prae se ferentem, qui sibi inclamabat, tanquam exhortans
ac mandans , hos versus :
 
 Ne tumules. inliumatum; at nuchun linque cadaver 
 Dilacerare canes, escamque volucribus esse: 
 Mater enim Τelluus cunctorum haud suscipit illum, 
 Qui matrem est ausus facto vitiare nefando. 
 
Ille antem confestim prae metu expergefactus, somnium suum aliis
renunciavit: atque hi initio quidem dubitabant, quonam somnium
esset evasurum. Summo itaque mane cum surrcxissent et institutum
iter prosequerentur , transeuntes illum campum, situ locorum
ita cogente, in quo subitariam sepulturam procurarant, reperiunt
cadaver illud denuo nudum super tumulum iacens, perinde ac si terra
illum spoutanea aliqua ratione in apertum eiecisset, neque eum nou
disccrptum atque absumptum asscrvare sustinuisset. Miraculo itaque
spectaculi perculsi iter suum contiuuarunt, nullo amplius ex instituto
ac more ipsorum ofiicio ei pracstito. Somnium cnim expcndc- 

 
 λόγουν ἐντεῦθεν ὅτι δὴ οἱ πέρσαι ποινὴν ἔχουσι καὶ τιμωρίαν 
τῆς ἐπὶ ταῖς μητράσιν ἀκολασίας, τὸ ἄταφοι μένειν , καὶ ὑπὸ
τῶω κυνῶν ἐνδίκως διασπαράττεσθαι.

λβ΄. Τούτων δὲ τῶν ἀνδρῶν ἐς πείραν ἐλθὼν ὁ Χοσρόης,
 ὅμως τὸν Οὐράνιον πλέον ἀγάμενος ἦν καὶ ἐπόθει. αἴτιον δὲ 
τούτου ὅπερ, οἶμαι, φύσει τῷ γένει πρόσεστι τῷ ἀνθρωπείῳ.
πεφύκαμεν γὰρ ἅπαντες τὰ μὲν καθ’ αὑτοὺς καὶ παραπλήσια
φίλα ἡγεῖσθαι καὶ κάλλιστα, ἀλεείνειν δὲ καὶ ἐκτρέπεσθαι τὸ
ὑπερβάλλον. τοιγάρτοι καὶ ἐνταῦθά οἱ ἐπανελθόντι γράμματά
 τε κεχαρισμένα ἔστελλεν, καὶ διδασκάλῳ ἐχρῆτο. ὁ δὲ οὐκέτι
ἐφαίνετο ἀνεκτὸς, βρενθυόμενος τῇ τοῦ βασιλέως φιλίᾳ, ὡς καὶ
ἀποκναίειν ἅπαπας ἔν τε τoῖς ξυμποσίοις καὶ ἀνὰ τοὺςσυλλογους,
μηδέν τι ἕτερον ᾄδειν ἐθέλων, ἢ ὅπως αὐτὸν ἐγέραιρεν ὁ Χοσ- 
ρόης, καὶ ὁποῖα ἄττα διελεγέσθην. καὶ πολλῷ σκαιότερος ἐπαὄνῆκεν
 ἡμῖν ὁ γεννάδας ἢ πάλαι ὑπῆρχεν, ὥσπερ τοῦδε ἕνεκα
μόνου τοσαύτην ὁδὸν ἀναμετρήσας. ὅμως, καίτοι φαυλότατος
γε ὢν καί καταγέλαστος, ἀλλὰ τῷ πολλάκις ὑμνεῖν τὸν βάρβαρον
καὶ δι᾿ ἐπαίνου ποιεῖσθαι, αὐτὸς δή που κατὰ τὸ μᾶλλον
ἔπεισε τοὺς πολλοὺς ὡς εἴη σφόδρα πεπαιδευμένος. οἱ γὰρ
 ἀταλαιπώρως ἅπαντα προσιέμενοι, καὶ ἀμφὶ ταῦτα δὴ τὰ ξένα
καἰ παραλογώτερα τῶν ἀκουσμάτων διακεχηνότες, ῥᾳδίως ὑπή- 
γοντο ἐπικομπαζσντί τε αὐτῷ καὶ σεμνολογουμένῶ, μήτε ὅστις 
 
 runt, et in eam inde sententiaim venernnt, quod Persae hanc poenam
et vindictam luant flagitiosi cum matribus suis congressus, inhuraati
manere et a canibus raerito clisccrpi. 
 32. Horum autcm virorum cum iarn periculum fecisset Chosroes,
nihilominus tameu Uranium plus et admirabatur et expetebat.
Causa vero huius rei naturaliter, uti arbitror, humano generi est
insita. Solemus enim omnes, quae ad nos propius accedunt similiaque
nobis sunt, amica ducere et optima; refugere autem atque aversair
quod maius est et supcrius. Quocirca et ei huc reverso amicissimas
lilteras mittebat, et magistro utcbatur. Quo factum est, ut iam
esset intolerabilis, regis amicitia turgidus atque elatus: omnes passim
in conviviis et convcntibus vclliGans, neque aliam ullam cantilenam
canens, quam quo honore ipsum affecisset Chosroes, et quibus
de rebus inter se connncutati fuisscnt ; multoque fcrocior nobis prae-
clarus ille vir rediit, quam antea fuerat, perinde ac si ea tautum de
causa tantum itineris esset emensus. Cum alioquin esset homo vanissimus,
planeque ridiculus, taraen eo ipso, quod barbarum regera frequenter
celebraret ac depraedicaret , multis plane persuadebat, quod
vehementer esset doctus. Qui enim leviter omnia admittunt, etperegrinis
ac novis narrationibus avidis auribus inhiant, facile ab ipso
magnificis splendidisque verbis eas ornante atque amplificante persua- 

 
 ὁ ἐπαινῶν, μήτε ὅντινα ἐπαινοίη, καὶ ἐφ’ ὅτῳ, διασκοποῦντες.
ἐς μὲν γὰρ στρατευμάτων παρασκευὴν καὶ ὅπλων εὐκοσμίαν,
καὶ τὸ διαπαντὸς ἐν τοῖς πολέμοις διαπονεῖσθαι, δικαίως ἄν
τις θαυμάσειε τὸν Χοσρόην, ὡς οὔτε ὅκνῳ εἴξαντα πώποτε, οὔτε
τῇ τοῦ γήρως ἀσθενείᾳ· λόγων δὲ πέρι καὶ φιλοσοφίας τοιοῦτον 
αὐτὸν ἡγητέον ὁποῖον εἶναι εἰκὸς ἄνδρα ξυνόμιλόν τε καί
ἀκροατὴν Οὐρανίου ἐκεινοῦ ἀποδεδειγμένον. 
 
 debantur, neque quis esset laudator, neque quem laudaret, neque
qua de re, considerantes. Nam quod ad exercituum instructionem
et armorum rectam administrationem assiduamque bellorum exercitationem
attinet, merito quispiam laudaverit Chosroem, quippe qui
neque labori unquam cesserit, neque senectutis imbecillitati: in litteris
vero et philosophia talis censendus est, qualem verisimile est esse
virum, qui et sodalis et auditor Uranii illius sit declaratus.

α'. Τὰ μὲν οὖν παρὰ Πέρσαις νόμιμα, καὶ ἡ ποικίλη 
τῆς σφῶν πολιτείας μεταβολὴ καὶ, ὁπόσα χρῆναι ᾠήθην περὶ
Χοσρόου καὶ τοῦ κατ᾿ αὐτὸν γένους εἰρῆσθαι, ταῦτα δὴ οὖν 
 1. Persarum instituta, vanaque ipsorum reipublicae immutatio,
et quaecunque de Chosroe ciusque genere mihi dicenda visa sunt, ca
uuiversa et quidcm longior oratione sum persccutus, et ad praecc- 

 
 ἅπαντα, εἰ καί μακροτέρῳ ἐξείργασται λόγῳ, καὶ οὐ λίαν ἔχεται
τῶν προτέρων , ἀλλ᾿ οὐ περιττά γε ἴσως δόξειεν ἂν, οὐδὲ
ἄχρηστα , μᾶλλον μὲν οὖν καὶ τὸ θέλγον, ὡς ἐμὲ ἡγεῶθαι,
ξὺν τῷ ὠφελίμῳ ἀπειληφότα. ἐθέλω γὰρ, εἰ ἐπ᾿ ἐμοὶ εἴη, καὶ
περιπλειστου ποιοῦμαι, ταῖς Μούσαις, φασὶ, τὰς Χὰριτμς 
 καταμιγνύναι. καίτοι ἑτέρωθί με καθέλκουσιν αἱ φροντίδες
καὶ ἕπομαί γε οὔτι ἑκὼν εἶναι τῇ περιαγούσῃ ἀνάγκῃ. ἡ γάρ
μοι ξυγγραφὴ, τοῦτο δὴ τὸ μέγιστόν τε καὶ σεμνότατον ἔργον
καὶ πάσης ἀσχολίας ὑπέρτερον, εἴποι ἂν ἡ λύρα ἡ Βοιωτία,
ὁδοῦ τε καὶ βίου πάρεργον γίγνεται, καἰ οὐκ ἔνεστι μοι ὠς 
 ἥδιστα ἐμβιῶσαι τοῖς ποθουμένοις. δέον γὰρ τοὺς πάλαι σοφοὺς
σχολαίτερον ἀναλέγεσθαι μιμήσεως ἕκατι, ἅπαντά τε τὰ
ἑκασταχοῦ ξυμφερόμενα γνωματεύειν ἐς τὸ ἀκριβὲς καὶ ἀναπυνθάνεσθαι, 
ἀνειμένον τε ἀμφὶ ταῦτα ἔχειν τὸν νοῦν καἰ
ἐλεύθερον· ἀλλ᾿ ἔγωγε , ἥμενος ἐν τῇ βασιλείῳ στοᾷ , βιβλιδιασ 
πολλὰ δικῶν ἀνάπλεα καὶ πραγμάτων ἔξ ἑωθινοῦ μέχρι καὶ ἐς
ἥλιον καταδύντα ἐκμελετῶ καὶ ἀνελίττω· καὶ λίαν μὲν ανχθομαι
τοῖς ἐνοχλοῦσιν, ἀνιῶμαι δὲ αὖθις εἰ μὴ ἐνοχλοῖεν, ὡς
οὐχ οἷόν τέ μοι ὂν τῶν ἀναγκαίων ἀποχρώντως ἐμπίπλασθαι
ἄνευ πό̣νου καὶ δυσπαθείας. πλὴν ἀλλ᾿ οὐδ᾿ ὣς ἀνήσω τοὐμὸν, 
 οὐδὲ ἀποπαύσομαι ἔστ᾿ ἂν ὁ ἔρως με ανγη, εἰ καί μοι τις νεμεόήσειεν 
ὡς ὑπερτέρων ἐφιεμένῳ, καὶ, τὸ λεγόμενον, ἐν πιθ 
 
 denlta nou plane pertinent. Sed neque supervacanea fortasse videri
possint neque inutilia, quin potius , meo quidem iudicio, utile dulci
coniuuctum habentia. Cupio enim, si in me esset, maximique facio,
Musis, quod aiunt, Gratias permiscere: in diversum vero me abripiunt
curae, sequorque illibenti animo circumagentem me necessitatem.
Historiae enim scriptio maximum cum sit augustissimumque
opus, omnique occupatione praestantius, acccssorium quoddam, ut
Boeotia lyra dixerit, viae simul et vitae occupatio eflicitur. Neque
enim mihi licet in iis quae maxime vellem, suavissime vitam tratlucere. 
Nam cum oporteret veterum sapientum scriptis relegendis im morari,
imitandi vidclicet causa, et quaecunque passim utiliter litleris
prodita sunt, accurate expendere et perscrutari , animumque ab aliis
curis solutum ac liberum iis impendere: ego vero sedens ad porticum
regiam, libellos litibus forensibus et molestiis plenos a mane in vespernm 
usque tractandis et versandis sum occupatus: et molestae quidem
mihi vehementer accidunt forenscs istae interpellationes et turbae,
molestmn vero rursus milii hisce molestiis carere, cum videlicet absqne 
laboribua et molesliis necessaria milii nequaquam snppetantt
Ceterum ne sic quidem conquiescam, quod ad me attinet, neque dc- 

 
 φιλεργοῦντι τὴν κεραμείαν. εἰ γάρ τῳ καὶ δόξειεν εἶναι τάμὰ 
νόθα γε ὡς ἀληθῶς καὶ ἀνεμιαῖα , καὶ οἶα ψυχῆς ἐς πλεῖστα
μεριζομένης κυήματα, ἀλλ’ ἐμαυτὸν γοῦν ἴσως ἀρέσκοιμι ἂν,
καθάπερ τῶν ᾀδόντων οἱ ἀμουσότατοι. ὡς ἂν δὲ μὴ περαιτέρω
 ἐκδρομὰς ποιούμενος καὶ μεταβάσεις ἐς ἀπειροκαλίαν ἐκφέρεσθαι
δόξαιμι, αὖθις δὴ ἔμοιγε τῶν Κολχικῶν ἀγώνων
καὶ τοῦ προτέρου λόγου μεταληπτέα.

β΄. Τότε γὰρ ὁ Χοσρόης, ἠγγελμένον αὐτῷ ὡς τεθνηκὼς 
εἴη ὁ Μερμερόης, περιήλγησεν μὲν, ὡσπερ εἰκὸς, τῇ
 ξυμφορᾷ καὶ ἠνιάθη· ὡς ἂν δὲ τὰ ἐν Λαζικῇ στρατεύματα μὴ
χηρεύοιεν ἡγεμόνος, αὐτίκα ὅγε στρατηγὸν τὸν Ναχοραγὰν
ἀναδείκνυσιν, ἄνδρα τῶν σφόδρα λογίμων τε καὶ
καὶ τῷ μὲν τὰ ἐς τὴν πορείαν παρεσκεύαστο καὶ ἤδη
ἐχώρει. ἐν ᾧ δὲ ἦν ἐκεῖνος ἐν τούτοις, παράλογα ἀττα καὶ
 ἄθεσμα ἐν τῇ Κολχίδι χώρᾳ ξυνέβη. ἐπειδὴ γὰρ οἱ Ῥωμαῖοι,
ὡσπερ μοι πρότερον ἐῤῥήθη, ἀκλεέστατα ἐτύγχανον πεφευγότες,
καὶ τὰ πράγματα τὸ μέρος καταπροέμενοι τοῖς πολεμίοις,
Τουβάζης ὁ τῶν Λαζῶν βασιλεὺς, οὐκ ἀνεκτὸν ἡγούμενος
τὸ αἶσχος, δεδιὼς δὲ μᾶλλον μή τι καὶ πέρα τούτων
 ἁμαρτηθείη, αὐτίκα Ἰουστινιανῷ ἐ·ξήγγειλεν ἕκαστα, καταιτιώμενος 
τοὺς στρατηγοὺς, καὶ ἅπαν τὸ ξυνενεχθὲν εἰς τὴν 
 
 sinam quo me amor ducit sequi; etiamsi aliquis me cavilletur et reprehendat,
ut maiora meis viribus tentantem, et in orca, quod aiunt,
figulinam addiscentem. Tametsi enim scripta mea cuipiam spuria
revera et subventanea videbuntur, et quodammodo animi in plurima
distracti foetus: mihi tamen ipsi interea, quod imperitis cantoribus
usu venire solet, fortasse non displicebunt. At vero ne longioribus
digressionibus excursionibusque decorum excedam, ad Colchica certamina
et ad priorem sermonen est redeundum. 
 2. Tum enim Chosroes, cum ipsi Mermerois obitus renuntiatus esset,
dolorem, ut par est, ex illius iuteritu et moerorem concepit. Nevero copiae
militares, quae in Lazico erant, duce carerent, protinus Nachoragan
eis praefecit, virum inprimis celebrem, maximique nominis. Qui cum
iam apparatis rebus omnibus itineri accinctus esset, mira quaedam et
nefaria in Colchica regione acciderunt. Cum enim Romani, ut supra diximus,
turpissima fuga arrepta, impedimentorum partem hostibus diripiendam
reliquissent, Gubazes, Lazorum per id tempus rex, dedecus
illud non ferendum censens, metuens etiam, ne quid gravius in posterum
committeretur, confestim lustiniano singula nuntiavit, praefectos
incusans, totiusque facti culpam in eorum vecordiam referens; et 

 
 ἐκείνων ἀνάγων ἀβελτηριάν, καὶ πλέον ἐπεκάλει τῷ Βέσσα̣,
καὶ μετ᾿ ἐχεῖνον Μαρτίνῳ καὶ Ῥουστικῳ. οὗτος δὲ Ῥoύστικος
ἦν μὲν Ἑλληνογαλάτης τὸ γένος, παρῆν δὲ αὐτόσε οὐχ
ὥστε στρατηγὸς ἢ ταξίαρχος ἢ ἄλλο τι εἶναι τῶν παρατάξεων
μέρος, ταμίας δὲ μόνον τῶν βασιλέως χρημάτων, οὐ μὴν 
τῶν ἐκ τῆς δασμοφορίας ἐρανιζομένων, (ἄλλῳ γάρ τῳ ταῦτα
ἐπετέτραπτο,) ἀλλὰ τῶν ὅσα ἐκ τῶν βασιλειῶν θησαυρῶν ἐπεπoμφει,
ἐφ᾿ ᾧ τοὺς ἀριστεύοντας ἐν ταῖς μάχαις τὰ προσήκοντα
 κομίζεσθαι γέρα. ἐντεῦθέν τε οὐκ ἄσημoς ἦν ὁ ἀνὴρ,
ἀλλὰ καὶ λίαν τῶν δυνατωτάτων, ὡς καί κοινωνὸς εἶναι τῶν 
ἀποῤῥήτων, βέβαιά τε τότε δοκεῖν καὶ πιστότερα τὰ παρὰ
τῶν ἀρχόντων ἀναγγελλόμενα, ἡνίκα ἂν ἐκεῖνον ἀρέσκῃ. Ἴουστινιανὸς
δὲ ἤδη καὶ πρότερον χαλεπαίνων τῷ Βέσσᾳ, ὅτι δὴ
Πέτρας ἑλὼν τὸ φρούριον, πρὶν ἀφικέσθαι τὸν Mερμεροην,
δέον αὐτὸν τὰς ἔξ Ἰβηρίας εἰσόδους καρτερώτατα διαφράξαι, 
συλλαμβανούσης αὐτῷ τῆς φύσεως τῶν χωρίων, ταύτῃ τε ἄβάτω
τοῖς βαρβάροις τὰ Λαζικῆς ὅρια καταστῆσαι, ὁ δὲ τοῦτο μεθῆκεν
ὑπὸ ῥᾳστώνης, ἀργυρολογῶν δὲ περιενoστει τὰς πόλεις
τὰς ὑπ᾿ αὐτῷ τεταγμένας. ἐκεῖνα δὴ οὖν ὁ βασιλεὺς μεμνημένoς,
 ἐπειδὴ καὶ ταῦτα ἐπέπυστο, αὐτίκα ἐπείθετο· καὶ τοίνυν 
παραλύσας τὸν Βέσσαν τῆς ἀρχῆς, καὶ πρός γε ἀφελόξμενος
ἀφελόμενος αὐτὸν τὰ οἰκεῖα, ἐς Ἀβασγοὺς ἐξέπεμψεν, ἐκεῖσε μενοῦντα 
 
 quidem praccipue Bessam incusabat, post hunc Mavtinum et Rusticum.
Erat vero Rusticus genere Graecogallas, ibique non praefectum
aut tribunum agebat, nequc ullo militari munere fungebatur, sed
tantum pecuniae regiae quaestor erat, non quidem cius, quac e tributis 
vecligalibus cogebatur, (alteri enim cuipiam illa commissa erat,) sed
eius, quae e thesauris regiis mittebatur , ut ii, quorum in proeliis virtus 
et fortitudo emicuisset, meritis praemiis douarcntur. Quocirca
minime obscurus erat hic vir, sed inter eos quorum auctoritas plurimum
valerei, habitus; adeo ut etiam areana maxime ei commuuicarenur,
principumque mandata tum demum firma fidelioraque viderentur,
cum huic placuissent. Iustiniaaus vero etiam antea Besaae
erat infensus; quod Petrae propugnaculo capto, aute Memerois adventurm,
cum oportuisset eum omnes ex Iberia aditus fortissime
obstruere, iuvante ipsum natura locorum, efficereque ut ea ex parte
Lazicos montes barbaris inaccessibiles redderet: ipse vero id prae
vecordia neglexerat, urbibus, quae ipsi credilae erant, obcundis, et
pecuniae ez iis corrogandae intentus. Illa itaque in animum revo-
Imperator, cum et haec de co adferrentur, facile est persuacans
sus. Quocirca confestim Bessani exautoratuni , ac praeterea bonis
suis exutum in Abascos relegavit, illic mansurum donec aliud quid
de co statueretur. Martino vero, quautusivis graviter infcnsus, prae- 

 
 ἴως ἂν ἕτερόν τι ἐπ’ αὐτῷ διανοηθείη. τῷ δὲ Μαρτίνῳ πολλὰ 
νεμεσήσας, ὅμως αὐτῷ τὰ πρωτεῖα τῆς ἡγεμονίας παρέσχετο·
καὶ ἦν ἐν τοῖς στρατηγοῖς πρώτιστος μὲν αὐτὸς,
Ἰουστῖνος δὲ δεύτερος, καὶ Βούζης αὖ μετ’ ἐκεῖνον, καὶ
 ἑξῆς οἱ ἄλλοι ὡς ἕκαστοι. ἀεὶ μὲν οὖν καὶ πρότερον Μαρτίνῳ
τε καὶ Ῥουστίκῳ οὐκ ὀρθῶς τὰ ἐς Γουβάζη
ἀλλὰ δυσμένειά τις αὐτοῖς ὑπετύφετο, βαρεῖά τε καὶ δεινοτάτη
τάτη ὅσῳ καὶ διελάνθανε, λαβοῦσα μὲν τὴν ἀρχὴν ὑπὸ φθόνου 
καὶ βασκανίας, ἀρθεῖσα δὲ κατὰ τὸ μᾶλλον τῷ συνεχεῖ
 καὶ ἀλογίστῳ τῆς ὑποψίας. ἅπαν γὰρ ὁτιοῦν ὑπ’ αὐτοῦ γιγνόμενον
τῷ πεπονθότι τῆς ψυχῆς ἔξετάζοντες, καὶ πάντως
ὑπέτρεφον τὸ χαλεπαῖνον καὶ ἐπεῤῥώννυον. ἐπεὶ δὲ
ἐκεῖνος ὑποτοπήσας τὸ ἔχθος, καἰ τολοιπὸν ἐς τὸ ἀντιλυπεῖν
προηγμένος, ἐκακηγόρει γε αὐτοὺς πολλάκις ὡς ἀνάνδρους καὶ
 ἀλαζόνας, καὶ οὐδὲν ὁτιοῦν μέλον αὐτοῖς τῶν πρακτέων, ἔς
τε τὰ ξυμπόσια καὶ τοὺς ξυλλόγους νεμεσῶν ἀεὶ διετέλει, καὶ
οὐδὲ πρεσβείας τυχὸν ἀφιγμένης ἐκ τῶν προσοίκων ἐθνῶν
ἀνίει καὶ ὑπεστέλλετο· οἱ δὲ ταῦτά τε οὐκ ἐνεγκόντες, χαἰ
πρός γε τὰς ἐς βασιλέα διαβολὰς ἐν ὀργῇ ποιησάμενοι, καὶ
 γιγνώσκοντες ὡς οὐκ ἀνήσει διελέγχων εἰ που καὶ αὖθις σφαλεῖεν, 
ἐβουλεύοντο ἐκποδὼν τὸν Γουβάζην ποιήσασθαι, ὡς ἂν
τε αὐτὸντοῦ φθάσαντος πέρι, καὶ τολοιπὸν οὐδενότι δειμαίνοιεν. 
 
 fecturae tamen primatum reliquit. Nam inter praetores sive principes
militiae primum locum obtinebat, secundum vero Iustinus, post quem
Buses, atque ita deinceps alii sigillatim. Atqui Martino et Rustico iam
antea non bene cum Gubaze convenerat, sed simultas quaedam inter
eos subardescebat gravis atrocissimaque, sed quae nondum in apertum
incendium cruperat; nata quidem primum ex invidia, ac deinde flabello
perpetuae temerariaeque suspicionis suscitata atque adaucta. Omnia
enim ipsius facta saucio invidia animo explorantes iisque seipsos torquentes,
simultatem fovebant et confirmabant. Gubazes itaque concepta
de illorum in se odio suspicione, et ad mutuum odium exercendum provocatus,
acribus et contumeliosis verbis eos frequenter perstringebat,
tanquam parum viros et manus in lingua gerentes, nullamque rerum gerendarum
curam habentes. Atque ita in conviviis conventibusque in sua
erga eos indignatione persistebat: sed neque cum a finitimis gentibus
legatio forte aliqua venisset, minus acriter in eos invehebatur. Hi vero
nequaquam id ferendum rati, et criminationes ad regem delatas ad
animum revocantes, atque ita secum statuentes, non desiturum eum
ab ipsis criminandis, si qua in re iterum officio suo deessent, consilium
dc tollendo e medio Gubaze inierunt, ut et acceptam iniuriam vindicarent,
omnique in posterum ipsius metu sese liberarent

γ’. Πόλλα δὴ οὖν κατὰ σφᾶς κοινολογησάμενοι, καὶ πέ-
ρας ἐπὶ τῇδε στάντες τῇ γνώμη, ἐπειδὴ αὐτὸν οὐ πρότερον
 διαχειρίσασθαι ᾤοντο χρῆναι πρὶν ἂν καὶ τοῦ βασιλέως ἀποπειραθεῖεν,
στέλλουσιν ἐς τὸ Βυζάντιον Ἰωάννην τὸν Ῥουστίκου
ἀδελφόν, ἀγγελοῦντα δῆθεν ὡς μηδίζων ὁ Τουβάζης 
 πεφώραται. καὶ οὖν ἐς λόγους ὁ Ἰωάννης τῷ βασιλεῖ λαθραιότατα
ἀφιγμένος, διέβαλλε τὸν Γουβάζην ὡς ἀποστάντα
καὶ τοὺς Πέρσας ἐπαγόμενον, καὶ οὐκ ἐς μακρὰν τὴν χώραν
ἐπ’ ἐκείνους μεταθήσοντα, εἰ μὴ θᾶττον ὁτῳδηοῦν τρόπῳ διακωλυθείη.
ὁ δὲ βασιλεὺς καταπλαγείς μὲν τῷ παραλόγῳ, οὔπω 
δὲ τελεώτατα πεπιστευκὼς, ἀλλ’ ἐπὶ μέσης τινὸς χωρήσας
ἐννοίας, „ἄγε” ἔφη „ὅπως τὸν ἄνδρα παρασκευάσοιτε ὡς ἡμᾶς
ἐνθάδε γενέσθαι’’. δείσας δὲ ὁ Ἰωάννης, μή ποτε, εἴ γε ἐκεῖνος
ἀφίκοιτο, τὰ τῆς ἐπιβουλῆς ἀνακαλυφθείη, „εἶεν” ἔφη „ὦ
δέσποτα. τί δὲ ἄρα ποιητέον ἡμῖν, εἰ γε ἱκὼν εἶναι παραγενέσθαι 
 ἥκιστα ἕλοιτο;” ἀναγκαστέον αὐτὸν’’ ἦ δὲ ὁ
„κατήκοον ἔντα, καὶ πάσῃ μηχανῇ ἐκπεμπτέον.’’ εὐθὺς
δὴ οὖν ὑπολαβὼν ὁ Ἰωάννης· ἀναγκαζόμενος δὲ εἰ γε ἀντισταίη,
σταίη, τι ἂν γένοιτο ἐπὶ τούτοις;” τί δὲ ἄλλο γε’’ ἔφη
ὁ βασιλεὺς ἢ πείσεται τὰ τῶν τυράννων, καὶ κάκιστα ἀπολεῖται;” 
„οὐδὲν οὖν ἔσται δέος’’ ἦ δὲ ὁ Ἰωάννης τῷ τοῦτον ἀποκτενοῦντι;”
„οὐμενοῦν” ἔφη „εἴ γε, ἀντιταττόμενος καὶ ἀνη- 
 
 3. Variis itaque inter se consiliis agitatis, quorum summa haec
fuit, non ante interficiendum quam Imperatoris animum tentassent;
Ioannem, Rustici fratrem, Byzantium mittunt, qui Imperatori significaret,
Gubazem Persarum partes foventem esse deprehensum. Ioannes
itaque quam maxime fieri poterat clam ad Imperatoris colloquium
cum pervenisset, criminatus est Gubazen, perinde ac si iam defectionem
fecisset, et Persas introducturus esset, brevique provinciam
totam eis traditurus, nisi confestim quocunque modo coerceretur.
Imperator vero inopinato hoc nuntio perculsus, nondum tamen plenam
ei fidem accommodans, sed mediam quandam opinionem tenens,
age, inquit, curate ut ad nos huc mittatur. Metuens voro Ioannes,
ne quando, si ille eo perveniret, fraus detegeretur, Sit ita, inquit,
domine, quid vero faciendum nobis, si id sua sponte facere
detrectarit? Cogendus erit, inquit rex, subditus cum sit, et quacunque
ratione est ablegandus. Statim itaque sermonem regis excipiens
Ioannes, Quid si, inquit, coactus resistat, quid tum fiet?
Quid, inquit, aliud, quam quod tyrannis solet, ut pessime pereat.
Nil ergo, inquit Ioannes, ei erit metuendum, qui eum interfecerit?
Nihil, inquit rex, si resistens et obaudiens ut hostis perierit. Tali 

 
 κουστῶν, ὡς πολέμιος διαφθαρείη”. τοιαῦτα δὲ τοῦ βασιλέως 
ἀποκριναμένου, καὶ παραπλήσια τούτων ἐν ἐπιστολῇ
τοῖς στρατηγοῖς σημήναντος, οὐδὲν ἔτι ὁ Ἰωάννης περαιτέρω
ἀνεπυνθάνετο, ἀλλ’ ἐπειλῆφθαι ἤδη καὶ ἔχεσθαι τοῦ ζητουμένου
 ἀποχρώντως ἡγούμενος, ἐπανῆκεν αὖθις ἐς Κόλχους τὸ 
γράμμα τοῦτο ἐπιφερόμενος ὃ δὴ Μαρτῖνός τε καὶ Ῥούστικος
ἀναλεξάμενοι, καὶ μάλα εὐπρεπῶς ἐσκευωρῆσθαι τὸ δρᾶμα
εὑρόντες, εὐθὺς ἐπὶ τὴν πρᾶξιν ἐχώρουν. συγκαλεσάμενοι δὴ
οὖν Ἰουστῖνόν τε καὶ Βoύζην καἰ τὸ μελετηθὲν ἀποκρύπτοντες,
 χρῆναι ἔφασαν τὴν ταχίστην ὡς Γουβάζην ἰέναι,
αὐτῷ τε βουλεύεσθαι ὅπως τοῖς ἐς Ὀνόγoυριν πέρσαις κοινῇ
ἐπελευσόμεθα. οἱ δὲ, τούτοις πεπεισμένοι, ξυνεπορεύοντο. εἵπετο
δὲ αὐτοῖς βραχεῖα τις ἐκ τῶν ταγμάτων ἀπόμοιρα· γνοὺς
δὲ Γουβάζης ὡς αὐτίκα μάλα οἱ στρατηγοὶ ἐπ’ αὐτὸν
 καὶ οὐδὲν ὁτιοῦν ἀντίξουν ὑποτοπήσας, παραγίνεται ἀμφὶ τὸν
Χωβοῦν τὸν ποταμόν. ἐνταῦθά τε αὐτοῖς ὁ δείλαιος ὑπαντιάζει 
ἀφύλακτος τε καὶ θαρραλέος, καὶ λίαν ὀλίγους τῶν ὀπαδῶν
ἐπαγόμενος, καὶ τούτους ἀνόπλους καὶ οὐκ ἐς μάχην
παρεσκευασμένους. πῶς δὲ οὐκ ἂν οὕτως ἵκετο παρὰ φίλους
 τε καὶ ξυνήθεις καὶ φύλακας τῆς χώρας καὶ ἥκιστα πολεμίους,
μᾶλλον μὲν οὖν καὶ τῶν ὀθνείων ἐχθρῶν ἀλε·ξητῆρας; 
 
 itaque responso accepto, cum in eandem fere sententiam rex ad
praefectos militiae scripsisset, nihil ultra est percunctatus; sed abunde
petitioni suae satis factum esse censens, confestim ad Colchos revertitur,
litteras regias perferens. Quas cum Martinus et Iustinus legissent,
cum viderent actum hunc scite instructum, ad audendum facinus
sese contulerunt. Convocatis itaque Iustino et Buse, id quod in
animo suo agitabant celantes, significarunt ad Gubazem quam citissime
esse contendendum et cum eo consultandum, quo pacto Persas
Onogurim insidentes collatis viribus adorirentur. Hi vero hisce rationibus
persuasi una profecti sunt, exigua quadam e legionibus manu
comitati. Gubazes ubi adventare ad se praefectos exercitus cognovit,
nihil plane sinistri suspicatus, circa Chobum amnem miser eis obviam
procedit, securus plane et nihil metuens, paucis admodum e suis
comitatus, atque iis quidem inermibus, neque ad pugnam instructis.
Quidni enim ita veniret ad amicos et familiares et custodes provinciae
et nequaquam hostes, immo potius etiam exterarum gentium
propulsatores?

δ΄. Οὕτω δὲ ἐπὶ τῶν ἵππων ἥμενοι ἅπαντες, διελέγοντο ἀλ-
λήλοις ὅπως τὰ παρόντα θετέον· καὶ τοίνυν ὁ Ῥούστικος „ἄγε”
ἔφη „ὦ Γουβάζη, ὅπως ἡμῖν συνάροιο καὶ συνεπιλήψῃ
πόνου κατὰ Περσῶν ἰοῦσι, τούτων δὴ τῶν ἐς Ὀνόγουριν ἱδρυμένων.
αἰσχρὸν γὰρ εἰ καθεδοῦνται ἀδεῶς ἐπιπλεῖστον ἐν μέσῃ 
 τῇ ἡμετέρᾳ χώρᾳ, καὶ ταῦτα ὀλίγιστοι ὄντες καὶ οὐδαμῶς
ἀξιόμαχοι”. ἀλλ’ ὑμᾶς γε μόνους’’ ἦ δὲ ὁ Γουβάζης
ὦ γενναῖοι, ἐν τῷδε διαγωνίσασθαι, ὡς καὶ μόνους
ξυνενεχθέντων αἰτιωτάτους. εἰ γὰρ μὴ ῥᾳστώνῃ πολλῇ ἀμφὶ
τὰ πρακτέα εἴχεσθε καὶ ὀλιγωρίᾳ, οὔτ’ ἂν τὸ φρούριον ἡμῖν 
τοῦτο ἐπετειχίζετο, οὔτε οὕτως ἀκλεᾶ φυγὴν κὼ ἀσχήμονα
ὑποστάντες ἐδραπετεύετε, οὔτε ἄλλο τι ἐγίγνετο τῶν οὐ προσηκόντων.
νῦν δὴ οὖν, ὦ λῷστοι, εἰ γε δόξῃς ἐρασταὶ εἶναί
φατε καὶ στρατηγικῷ φρονήματι γάννυσθε, τὸ παρειμένον ὑμῖν
ἀνακλητέον. ὡς ἔγωγε οὔ ποτε ἕψομαι, οὐδὲ ξυνδιακινδυνεύσαιμι, 
πρὶν ἂν· ἅπαντα ἐκθεραπευθείη πρὸς ὑμῶν τὰ ἡμαρτηβμένα”.
 τούτων δὲ εἰρημένων, αὐτίκα, ὡσπερ τῆς ἀντιλογίας
ἀποχρώσης πρὸς ἔλεγχον τοῦ μηδισμοῦ καὶ τυραννίδος μεμελετημένης,
ὁ Ἰωάννης ἐκεῖνος, ὁ τῶν δεινῶν ἀγγελιαφόρος,
 σπασάμενος ἠρέμα τὸ ἐγχειρίδιον, παίει τὸν Γουβάζην ἀμφὶ
τὸ στέρνον, οὔπω καιρίαν. ὁ δὲ, ἐτύγχανεν γὰρ ἐναλλάγδην
ἔχων τὼ πόδε ὑπὲρ τὸν αὐχένα τοῦ ἵππον,) ἀθρόον κατέπεσεν, 
 
 4. Ita vero equis insidentes omnes, disserebant inter sese de
praesenti rerum statu componendo. Tum Rusticus, Age, inquit, o
Gubaze, coniunge te nostrae in Persas expeditioni, et communem
nobiscum laborum partem subi, in illos Onogurim insidentes. Turpe
enim fuerit si diutius eos in media nostra regione secure residere patiamur,
praecipue cum et paucissimi sint, neque pares qui nobiscum
proelio decernant. Tum Gubazes, At vos, inquit, boni viri, solos
necesse est in hoc elaborare, penes quos solos eorum quae acciderunt
omnis culpa consistit. Nisi enim supina quadam ignavia vecordiaque
in rebus gerendis praepediti fuissetis, neque propugnaculum illud
muro cinctum esset, neque adeo ignobilem turpemque fugam arripuissetis,
neque quicquam eorum, quae haud par erat, factum fuisset.
Nunc vero, viri optimi, si vos gloriae cupidos esse dicitis et si animos
in pectore praefectis militaribus dignos geritis, intermissio ista
officii vobis est resarcoenda. Neque enim unquam vos sequar,, neque
bellum adibo, donec omnia, quae a vobis peccata sunt, correcta fuerint.
His dictis confestim, perinde ac si contradictio ipsius evidens satis
esset argumentum defectionis ad Persas et tyrannidis affectatae ac
praemeditatae, Ioannes ille, qui malorum nuncium attulerat, stricto
clam pugione Gubazi pectus ferit, nondum tamen letaliter. Hic vero 

 
 οὐ τοσοῦτον, οἶμαι, τῇ πληγῇ τῆς χειρος, σὸν τῷ ἀπροσδοκήτῳ 
καταβεβλημένος. ἰλυσπώμενον δὲ αὐτὸν ἔτι καὶ ἀναστησείοντα
παραστὰς ὁ τοῦ Ῥουστίκου δορυφόρος, προστεταγμένον
αὐτῷ, καἰ ξίφει πατάξας τὴν κεφαλὴν, τελεώτατα κατακτείνει.
 οὕτω μὲν οὖν τὸν Γουβάζην καὶ ἐπὶ τοῖσδε
φασιν οἱ τὰ ἀκριβέστατα γιγνώσκειν πεπιστευμένοι. 
Ἰουστῖνος δὲ καὶ Βούζης ἤσχαλλον μὲν καὶ ἐδυσφόρουν,
καὶ ξυμφορὰν τὸ πραχθὲν ἐποιοῦντο, ἡσυχίαν δὲ ὁμῶς
ἦγον, οἰόμενοι βασιλέα Ἰουστινιανὸν ταῦτα σαφῶς ἐπιστεῖλαι.
 ὁ δὲ τῶν Λαζῶν ὅμιλος διεταράχθη τε ἅπας, καὶ δυσθυμίᾳ
κατείγοντο, ὡς μηδὲ ἀναμίγνυσθαι τολοιπὸν τοῖς Ῥωμαίοις,
μήτε ξυνεπιστρατεύειν αἱρεῖσθαι, ἀλλὰ τὸν νεκρὸν ᾗ νενόμισται
καταχώσαντες, ἔμενον οὕτω ἀπόμαχοι, ὡς δὴ δεινὰ ὑβρισμένοι
καὶ τὴν πάτριον δόξαν ἀποβεβληκότες.

ε'. Μέγιστον γὰρ ἔθνος καὶ ἀγέρωχον οἱ Λαζοὶ καὶ μεγίστων
ἄλλων κρατοῦσι, τῷ τε παλαιῷ τῶν Κόλχων ὀνόματι
βρενθυόμενοι πέρα τοῦ μετρίου μεγαλαυχοῦσι, καὶ τάχα οὐ D
λίαν ἀλόγως. ἐν γὰρ τοῖς ἔρνεσι τοῖς ὅσα ὑφ’ ἑτέραν βασιλείαν
τετάχαται, οὐκ οἴδα ἔγωγε ἄλλο οὕτω κλεινόν που φῦολον
 καὶ εὔδαιμον, πλούτου τε ὑπερβολῇ καὶ πλήθει κατηκόων, 
 
 (habebat enim utrumque pedem complicatum super equi cervicem)
confestim procidit in terram, non tam, ut arbitror, manus ictu quam
inopinato deiectus. Volutantem vero ipsum humi, et adhuc assurgere
nitentem, astans Rustici satelles, prout ei mandatum erat, ensemque
capiti infligens, plane interficit. Hoc itaque modo Gubazem talibusque
de causis interfectum dicunt, qui id optime nosse creduntur.
Iustinus vero et Buzes dolebant quidem molesteque ferebant, et atrox
facinus esse censebant; quieti tamen manebant, existimantes Iustinianum
haec aperte per litteras mandasse. Lazorum vero exercitum universum
ingens perturbatio et moeror invasit, adeo ut nec permisceri
deinceps cum Romanis, neque cum ipsis militare vellent: sed posteaquam
mortuum ex ipsorum more atque instituto tumulassent, secessione
facta a bello deinceps abstinuerunt, utpote atroci iniuria affecti,
et patria gloria amissa. 
 5. Maxima enim est et ferox natio Colchorum, maximisque aliis
imperant: et veteri Colchorum appellatione gloriantes, supra modum
sese ipsos extollunt et iactant, et fortasse non admodum temere.
Inter nationes enim, quae sub alieno imperio sunt constitutae, nullam
equidem aliam vidi ita celebrem atque felicem tam opum excellentia
quam multitudine subditorum, locorum etiam opportunitate, 


 
 τóπων τε εὐκαιρίᾳ καὶ ἀφρθονιᾳ τῶν ἐπιτηδείων, καὶ τῇ τῶν
ἠθῶν εὐκοσμίᾳ τε καὶ δεξιότητι. καὶ τοίνυν οἱ μὲν πάλαι οἰκήτορες
τῶν ἐκ τῆς θαλάττης ἀγαθῶν ἀγνῶτες παντάπασιν
 ἐτύγχανον ὄντες, οἶς γε οὐδὲ ὄνομα νεὼς ἠκούτετο, πρίν γε δὴ
αὐτοῖς τὴν Ἀργὼ ἐκείνην ἐπιφοιτῆσαι. οἱ δὲ νῦν καὶ ναυτίλονταί 
γε, οὕτω παρασχὸν, καὶ τὰ τῆς ἐμπορίας κῳιζονται
κέρδη. εἰσι τε οὐ βάρβαροι τὸ λοιπὸν, οὐδὲ οὕτω βιοτεύουσιν,
ἀλλ᾿ ἐς τὸ πολιτικόν τε καὶ ἔννομον μεταβέβληνται τῇ
πρὸς Ῥωμαίους ἐπιμιξίᾳ· ὥστε εἴ τις τοὺς χαλκόποδας ταυρους
περιέλοι, καὶ τὰς τῶν γηγενῶν ἀναβλαστήσεις, καὶ ὁπάσα 
ἄλλα τερατώδη καὶ ἄπιστα τῇ ποιήσει ἀμφὶ τῷ Αἰήτῃ κεκόμψευται,
εὕροι γε ἂν τὰ παρόντα πολλῷ τῶν προτέρων ἀμεινονα.
τοιοῦτοι δὴ οὖν ὄντες οἱ Λαζοί, εἰκότως οὐκ ἀνεκτὰ
ἡγοῦντο πεπονθέναι, ὡς δὴ τὸν βασιλέα σφῶν παραλόγως ἀ-
 φῃρημένοι. αὐτίκα δὲ οἱ Ῥωμαῖοι, Μαρτινου ἐξοτρύνοντος, 
ἠπείγοντο πανσυδὶ ἐπιθέσθαι τοῖς ἐς Ὀνόγουριν Πέρσαις. τήνδε
δὲ τὴν ἐπωνυμίαν ἐκ παλαιοῦ ἔλαχεν τὸ χώριον, Οὔννων
ἴσως ἐν τοῖς ἄνω χρόνοις, τῶν δὴ Ὀνογούρων ἐπιλεγομένων,
αὐτοῦ ποῦ ξυμβαλόντων τοῖς Κόλχοις, καὶ εἶτα νενικημένων,
καὶ ὥσπερ μνημείου χάριν καὶ τροπαίου τὴν ἐπίκλησιν ταύτην 
τῶν ἐπιχωρίων ἐπενεγκόντων. νῦν δὲ οὐχ οὕτω παρὰ τοῖς πολλοῖς
ὀνομάζεται, ἀλλ᾿ ἐπειδὴ Στεφάνου τοῦ θεσπεσίου ἱερὸν
ἐνταῦθα ἵδρυται, ὲν δὴ πρῶτον πάλαι φασίν ὑπὲρτῶν Χρι- 
 
 abumdanliaque rerum necessariarnm, et morum elegantia ac dexterilale.
Ac veteres quidem habitatores bonorum, quae adfert mare, prorsns
erant ignari, quippe quibus ne nomen qnidem navis erat auditam,
donec eo Argo illa appulisset. Huius vero temporis Colchi et navigant,
cum ita usu venit, et ex mercatura quaeslum faciunt : suntque
de reliquo nequaquam barbari , neque ita vivunt, sed ad civile ac
legale vivendi genus ex consuetudine cum Romanis sunt traducti: adeo
ut si quis acripedes tauros hominumque e terra pullulantium segetem
aliaque portentosa et incredibilia, quae scite de Aeeta finguntur
a poetis, demat, praesentia veteribus longe meliora comperiat.
Tales itaque cum essent Lazi , merito se intolerabili iniuriae affecots
censebant, utpote rege suo atroeiter privati. Statim vero Romani,
ineitante Martino, omnibus viribus adoriri parabant Persas Onogurim
insidentes. Accepit vero iam inde ab antiqno hic locus eam appellationem,
quod cum Hunni fortassc , Onoguri vocati, supcrioribus
temporibus illo ipso in loco cum Colehis proelio decertassent victique
fuissent, veluti monumenti et tropliaei causa id nomen ei ab indigenis
inditum fuerit; nunc vero temporis non ita a plerisque appellatur;
sed cum ibi templura esset sacrum divino illi Stephano, quem qui- 

 
 στιανοῖς ἄριστα δοκούντων ἐθελοντὴν διακινδυνεύσαντα ὑπὸ 
τῶν ἐναντίων καταλευσθῆναι, τῷ ἐκείνου ὀνόματι καλεῖσθαι
τὸν τόπον νενόμισται. ἡμᾶς δὲ οὐδὲν, οἶμαι, τὸ κωλῦον, ἐς γνωρισμα
τῇ ἀρχαιοτάτη χρῆσθαι προσηγορίᾳ, ἐπεὶ καὶ ξυγγραφῇ
 μᾶλλον προσήκει. ὁ δὴ οὖν τῶν Ῥωμαίων στρατὸς ἐς
Ὀνόγουριν ἰέναι παρεσκευάζοντο. οἱ γὰρ τοῦ μιάσματος βουληφόροι
ἐς τοῦτο ἐνέκειντο, ἐλπίζοντες ῥᾳδίως τοῦτο δὴ τὸ
φρούριον καταστρέψασθαι· ταύτῃ τε τὸν βασιλέα, εἰ καὶ τὰ
τοῦ δόλου γνοίη, μὴ λίαν αὐτοῖς χαλεπῆναι, ἀλλὰ τῇ
 ταίᾳ πράξει ἐν καιρῷ γιγνομένη, τὸ ἐπίκλημα διαλῦσαι. ἅπαντες
τοιγαροῦν οἴ τε στρατηγοὶ καὶ αἱ δυνάμεις ἐν τῷ Ἀρχαιοπόλεως
πεδίῳ στρατοπεδευσάμενοι, τούς τε καλουμένους σπαλίωνάς
ἐπεσκεύαζον, καὶ τὰ τῶν μεγάλων λίθων ἀκοντιστήρια, 
καὶ ἄλλα ἀττα τοιάδε ὄργανα, ὡς, εἰ δεήσοι, τειχομα- 
 χήσοντες. ἔστι δὲ ὁ σπαλίων πλέγμα ἐκ λύγων ἐς ὀροφῆς τύπον
ἔξειργασμένον, στεγανόν τε τῇ πυκνώσει καὶ ἀμφηρεφὲς,
ᾦ ἑκατέρωθεν τὰ πλευρὰ ἐς τὰ κάτω παρατετάσθαι καὶ περιβάλλειν
τὸ ὑπερχόμενον. δέρρεις δὲ ὕπερθεν καὶ διφθέρας
ἐπιβάλλοντες πάντοθεν, περικαλύπτουσι τὸ μηχάνημα, τοῦ
 μᾶλλον ἔρυμα εἶναι καὶ ἀποκρούειν τὰ βέλη. ἄνδρες δὲ ἔνδον
ὲν τῷ ἀσφαλεῖ ὑποκρυπτόμενοι, αἴρουσι γε αὐτὸ ἀφανῶς, καὶ 
 
 dem primum olim aiunt pro Christianis optime sentientibus voluntarium
certamen adeuntem, lapidibus ab adversariis obrutum fuisse,
statutum est ut ex illius nomine locus appellationem acciperet. Nos
vero nihil, arbitror, vetat, quo minus vetustissima appellatione notitiae
causa utamur, cum etiam historiae magis conveniat. Romanorum
itaque exercitus expeditionem Onogurim versus apparabat; caedis
enim auctores hoc urgebant, sperantes facile se propugnaculum hoc
in potestatem suam redacturos; eoque Imperatorem, etiam intellecta
fraude, non magnopere ipsis infensum fore, sed postremi huius facti
opportunitate facile omnem criminationem abs sese remoturos. Omnes
itaque et praefecti et copiae, castris in Archaeopolis campo positis,
testudines ita dictas apparabant et machinas iaciendis ingentibus
saxis aliaque id genus instrumenta, tanquam, si opus, murum
Est autem testudo textum quoddam e viminibus ad tecti
instar confectum, impenetrabile quidem prae densitate et circumquaque
obtectum, ut utrinque lateribus deorsum porrectis subeuntes
circumdet: pellibus vero desuper et coriis omni ex parte iniectis
machinam obtegunt, ut munitior sit telaque repellat. Viri autem
intus in tuto delitescentes cam clanculum attollunt, et quo volunt
transferunt; ubi vero turri vel muro admota fuerit, tum qui in ea 

 
 ᾗ βούλονται διακομίζουσιν. ἐπειδὰν δὲ προσενεχθείη πύργῳ
τυχὸν ἢ περιβόλῳ, τότε δὴ νέρθεν ἐκεῖνοι τὴν προσκειμένην
 γῆν ἀνορύττοντες καὶ τὸν χοῦν ἀνιμώμενοι, ἀπογυμνοῦσι τὰ
θεμέλια, καὶ εἶτα μοχλοῖς τε καὶ σφύραις ἐνδελεχέστατα πλήττοντες,
κατασείουσιν τὴν οἰκοδομίαν. οὕτω μὲν οὖν οἱ Ῥωμαῖοι 
τὰ ἐς πολιορκίαν παρεσκευάζοντο.

ς'. Ἐν τούτῳ δὲ ἁλίσκεται τις Πέρσης ἀνὴρ ὑπὸ τῶν
Ἰουστίνου δορυφόρων ἀνὰ τὸ φρούριον πορευόμενος. ἐπεὶ δὲ
ἐς τὸ στρατόπεδον ἐκεκόμιστο, ἠναγκάζετο μαστιγούμενος ξὺν
ἀληθείᾳ ἐρεῖν τὰ τῶν οἰκείων βουλεύματα. καὶ δῆτα ἀπήγ- 
 γελλεν, ὡς ὁ μὲν Ναχοραγὰν ἐς Ἰβηρίαν ἤδη ἀφῖκται· αὐτὸν
δὲ ἀπεσταλκὼς εἴη τὰ ἐνταῦθα στρατεύματα ἐπιθαρσυνοῦντα,
ὼς αὐτίκα μάλα τοῦ στρατηγοῦ παρεσομένου. „οἱ δὲ ἐς Μουχείρισίν
τε καὶ ΚοτάΪσιν τεταγμένοι Πέρσαι οὐκ ἐς μακρὰν
ἥξουσιν’’ ἔφη προσβοηθήσοντες τοῖς ἐς Ὀνόγουριν ὁμοφύλοις, 
ἐγνωσμένον αὐτοῖς ὡς ἐπ’ ἐκείνους ἰέναι διανοεῖσθε.” τούτων
δὲ εἰρημένων, αὐτίκα οἱ τῶν Ῥωμαίων στρατηγοὶ ἐβουλεύοντο
ἀμφὶ τῶν παρόντων. καὶ Βούζης μὲν ἔφασκεν χρῆναι πρότερον
παντὶ τῷ στρατῷ ὑπαντιάζειν τοῖς ἐπερχομένοις. τούτων
γὰρ, ὡς τὸ εἰκὸς, διὰ τὴν ὀλιγότητα νικωμένων, ἑπόμενον εἶναι 
 τοὺς ἐν τῷ φρουρίῳ τάχιστα προσχωρήσειν, ἐρήμους γεγενημένους·
εἰ δέ γε καὶ ἀντισταῖεν, ἀλλ’ οὐδενὶ πόνῳ διαφθαρῆναι.
ἤρεσκε δὲ ταῦτα καὶ Οὐλίγαγγον, τὸν τοῦ Ἐρουλικοῦ 
 
 sunt, adiacentem terram suffodiunt, bumoque egesta fundamenta nudant,
eaque vectibus et malleis assidue ferientes, structuram succutiunt et
labefactant. In hunc itaque modum Romani se ad obsidionem
comparabant. 
 6. Dum haec aguntur. vir quidam Persa ad propugnaculum obambulans
a Iustini satellitibus capitur; is in castra delatus, flagris caesus
cogitur suorum consilia ex veritate prodere; atque haec quidem indicavit:
Nachoragam videlicet iam in Iberiam pervenisse; se autem ab
illo missum, ut copias, quae hic essent, animaret, tanquam praefecto
propediem adfuturo: qui vero, inquiebat, Muchirisim et Ïsim
insident Persae, brevi et ipsi sunt venturi, popularibus suis suppetias
allaturi; quippe qui iam certiores facti sunt de vestra in eos expeditione.
His ita dictis, confestim Romanorum praefecti deliberationem
de rebus praesentibus instituerunt; ac Buzes quidem censuit
cum universo exercitu adventanti hosti obviam eundum; hisee enim,
uti verisimile, ob paucitatem victis, consentaneum esse eos, qui in
propugnaculo essent, quamprimum sesc dedituros, utpote subsidio
destitutos; quod si vero restitissent, nullo negotio subverti posse.
Placuit id consilii etiam Uligango Herulici exercitus duci: unde ille 

 
 στρατεύματος ἡγεμόνα. τοιγάρτοι ἐκεῖνος θαμὰ ἐπεφθψγετο 
παροιμιῶδές τι, βαρβαρικὸν μὲν καὶ ἀφελὲς, ἐνεργὸν δὲ ὅμως
καὶ χρήσιμον ὡς δεῖ πρότερον ἀποσοβεῖν τὰς μελίττας, καὶ
ἔπειτα τὸ μέλι σχολαίτερον ἀναιρεῖσθαι ὁ δὲ Ῥούσταος, (θρασύτερος
 γὰρ ἤδη ἐγεγόνει καὶ τυραννικώτερος, ὥσπερ, οἶμαι,
τῷ ἀδικήματι φρυαττόμενος καὶ τῇ πρὸς Mαρτῖνον ὁμοφροσύνῃ,)
ἔσκωπτέ γε τὸν Βoύζην ἀναφανδὸν καὶ ἐπεκερτόμει, ὡς
οὐ πώποτε τὰ δέοντα λογιζόμενον. κράτιστον δὲ ἔλεγεν εἶναι 
περιττῷ μὲν πόλῳ τὸ στράτευμα ἥκιστα ἐπιτρίβειν, ἅπαντας
 δὲ τῷ φρουρίῳ πελάσαντας, ῥᾳδίως γε αὐτὸ καταστρέψασθαι,
καὶ προτερῆσαι τὴν ἔξωθεν ἐπικουρίαν· ὀλίγους δὲ, εἴ γε ανρα,
στέλλειν ἐπ᾿ ἐκείνους, τὸ τάχος τῆς ἐφόδου διακωλύσοντας.
καὶ ἦν μὲν πολλῷ ἀμείνονα τὰ τῷ Βούζῃ βεβουλευμένα, καἰ
τῆς φύσεως ἐχόμενα τῶν πραγμάτων, στρατηγίᾳ τε ἀριστῃ
 πρέποντα, καὶ τὸ δραστήριον ξὺν τῷ ἀσφαλεῖ παρεχόμενα.
ἐπεὶ δὲ, ὡς ἔοικεν, ἅπασα ἡ πληθὺς τοῦ ἄγους μετειλήφει
τῷ ξυνεῖναί τε καὶ ἕπεσθαι τοῖς μιαιφόνοις, ἥ κακίων τε καὶ
ἀξύμφορος νενίκηκεν γμώμη, ὡς ἂν παραχρῆμα ὑπόσχοιεν δίκας.
στέλλονται μὲν γὰρ ἐπ᾿ ἐκείνους τοὺς ἐκ Mουχειρισ́ιδος 
 
 frequenter proverbiale qnoddam dictum, barbaricum quidem illud et
leve, efficax tamen atque utile, in ore habebat: arcendas primum
esse apes, et deinde mel commodius legendum. Rusticus vero (coufidenlior
enim iam violentiorque erat factus, scelere suo, ut opinor,
et unanimi conspiratione cum Martino animos ipsi addente,) Buzen
apertia scommatibus et contumeliis verborum petebat, veluti nunquam
quac ex re esscnt porpendonlem; consultissimum autcm esse dicebat,
exercitum quidem supervacaneo labore nequaquam affligere, sed copiis
omnibus propugnaculo admotis id ipsum facile in potestatem redigere,
et auxilium advrntans praevertere; paucos vero, si ita videretur, in
illos mittere,qui eos, qυο minus celeriter in se impetum faciant,
morentur. Et certe Buzae consilium longe erat melius et rerum naturae
accomniodatum, optimaeque belligeraudi arti consentaneum,
strenuitatem cum securitate coniunctam habens. Ceterum cum, uti
verisimile est, universa multitudo sceleris parpetrati particeps esset
facta, quod sanguinariis illis se adiunxisset eosque sequuta esset;
deterius quodque minus ex re commmuni erat consilium vicit, ut scilieet
quamprimum poeuas luerent. Mittuutur euiin in ilios, qui ex Mu- 

 
 ἐρχομένους ἄνδρες ἱππόται οὐ πλέίους ἢ ἑξακόσιοι. ἡγοῦντο
δὲ αὐτῶν Δαβράγεζάς τε καὶ Οὐσιγ́αρδος, ἄμφω μὲν βαρβάρω
τὸ γένος, Ῥωμαϊκῶν δὲ ταγμάτων προεστηκότε. οἱ δὲ
ἄλλοι ἅπαντες ἅμα τοῖς στρατηγοῖς τῷ φρουρίῳ προσβαλόντες,
εὐθὺς ἔργου εἴχοντο. τάς τε γὰρ μηχανὰς ἐκίν́ουν καὶ 
τῶν πυλῶν ἀπεπειρῶντο, καὶ ἀμφικυκλώσαντες τῷ πλήθει τὸν
περίβολον, πάντοθεν ἐσηκόντιζον. οἱ δὲ Πέρσαι, ἀλλὰ γὰρ
καὶ οὗτοι ἀνὰ τὰς ἐπάλξεις διαθέοντες, ὡς οἶόν τε ἦν, ἐκ
τῶν παρόντων ἠμύνοντο , βέλη τε ἀφιέντες συχνὰ καὶ τὰ ἔ-
 κτοθεν φυλαττόμενοι ὀθόνας γάρ τινας καὶ ἁπλοΐδας ἐκ τoῦ 
μετεώρου κρεμάσαπες, ταύτῃ τὰς βολὰς ἀσθενεστέρας ἀπετέ-
 λουν, ἐν τοῖσδε πρότερον περιειργομένας· σπουδῇ τε πολλῇ καὶ
προθυμίᾳ κατ᾿ ἀλλήλων διεμάχοντο. καὶ εἴκασεν ἄν τιςπαρατάξει
μᾶλλον ἢ πολιορκίᾳ τὸ χρῆμα. τοσαύτη ἄρα ἦν ἑκατέὸωθεν
ἡ ταραχὴ καὶ ἡ τῶν ἔργων ἐπίδειξις· τῶν μὲν ὑπὲρ τῆς σφῶν 
σωτηρίας ἀγωνιζομένων, ὡς οὐ μπτρίου περιστάντος κινδύνου,
τοῖς δὲ καὶ μάλα αἰσχρὸν εἶναι δοκοῦν, ἅπαξ ἐπελθοῦσιν
ἀπράκτοις ἐπανιέναι , καὶ μὴ οὐχὶ παραστήσασθαι τὸ ἐπιτείχισμα,
καὶ ἀπαλλάξαι τὴν Ἀρχαιόπολιν γειτονήματος
πολεμίου.

ζ'. Οἱ δὲ ἄνλλοι Πέρσαι ἐς τρισχιλίους ἱππότας μαχί-
 μους ξυντεταγμένοι, ἄραντες ἔκ τε Κοταϊσίου καὶ Mουχειρίσι- 
 
 chirisidc adventabant, viri equites non plures sexcentis; horum ductores
erant Dabragczas et Usigardus, ambo quidem natione barbari,
Romanorum tamen cohortium duces. Reliqui vero omnes una cum
praefectis propugnaculum adorti, statim opus aggressi suut, machinisque
que admotis portas tentarunt, copiis muro circumfusis omni ex parte
in hostem iaculabantur. Persae autem et ipsi per pinnas discurrentes,
omnibus viribus cos, prout res postulabat, propulsabant, partim sagittis
assidue Romanos pelcntes, partim exteriorem murum tuentes.
Lintea enim quaedam stragulaque e sublimi suspendcntes, ea ratione
telorum ictus infringebant, quippe quae hisce prius inflicta intricabantur.
Magno itaque studio summaque alacritate utrinque pugnabatur,
adeo ut proelium potius res ea, quam obsidio videri posset; tantus
erat utrinque animorum ardor et militarium facinorum ostentatio;
hisce quidem pro salute sua decertantibus, utpote non mediocri diserimine
cos circumstante; his vero etiam turpte admodum esse censentibus,
si, cum semel eos adorti essent, infecta re recederent, neque
propugnaculum illud caperent , et Archaeopolim hostili vicinia
liberarent. 
 7. Alii vero Persae ad tria bellicosorum equitum millia ex Cotaesio
et Muchisiride Onogurim veraut movorunt; in quos negligen- 

 
 δὸς, ἐχώρουν ἐπὶ τὴν Ὀνόγουριν. πορευομένοις δὲ αὐτοῖς 
ἐκμελέστερον, καὶ οὐδενότι πολέμιον διανοουμένοις, ἐσπίπτουσιν
ἀθρόον οἱ ἀμφὶ τὸν Δαβράγεζαν καὶ Οὐσίγαρδον, κα
τῷ αἰφνιδίῳ γε αὐτοὺς καταπλήξαντες, εὐθὺς ἐς φυγὴν ἔτρεψαν.
 τούτου δὲ ἀπηγγελμένου τοῖς πολιορκοῦσι Ῥωμαίοις, αὐτίκα
οἵ γε θαῤῥαλεώτερον ἐπιφερόμενοι, τὰ τε παραπετάσματα
ἐκείνα καθεῖλκον, καὶ ξὺν ἀκοσμίᾳ πολλαχοῦ τοῦ τείχους διεσκεδάννυντο,
ὡς ῥᾳδίως τολοιπὸν τὰ τῇδε ἅπαντα διαρπασόμενοι,
ἅτε δὴ τῶν ἔξωθεν δυσμενῶν πεφευγότων, καἰ οὐδενὸς
 ἔτι ἐνοχλήσοντος. ἀλλ’ ἐκεῖνοι τάχιστα καταμαθόντες, ὡς οὐχ
ἅπας αὐτοῖς ὁ τῶν Ῥωμαίων ἐπῆλθεν στρατὸς, ᾑπερ τὴν ἀρχὴν 
ᾠήθησαν, ὀλιγοῖ δὲ σφόδρα καὶ ὅσοι κατάσκοποι μᾶλλον
ἢ πολεμισταὶ ἀξιόχρεοι νομισθῆναι, ἐπιστρέφουσιν ἐξαπιναίως
ἐπ’ αὐτοὺς ἀλαλάζοντες. οἱ δὲ τὴν μεταβολὴν οὐκ ἐνεγκόντες,
 ἐς παλίωξιν μετεχώρουν, καὶ πολλῇ ἔφευγον ξὺν ταχυτῆτι.
ἕποντο δὲ αὐτοῖς ὡς πλησιαίτατα καἰ οἱ Πέρσαι διώκοντες,
ὥστε ἀμέλει ξυνενεχθῆναι, τῶν μὲν ἑλεῖν, τῶν δὲ ἀποδιδράσκειν
σκειν ἐπειγομένων, ἄμφω, τούς τε φεύγοντας ἅμα καὶ τοὺς ἐς
τὴν δίωξιν ἐγκειμένους, παρὰ τὰ ἄλλα τῶν Ῥωμαίων στρατεύματα
 μιγάδην ἱκέσθαι. θορύβου δὲ πολλοῦ, ὡς τὸ εἰκὸς,
ἀναστάντος, ἅπαν δὴ τὸ πλῆθος, περιφρονήσαντες τὴν πολιορκίαν 
καὶ τὴν ὅσον οὔπω ἐλπισθεῖσαν ἔσεσθαι πόρθησιν τοῦ
φρουρίου, κω δὴ ξὺν τοῖ, στρατηγοῖς ἀπιόντες ᾤχοντο, οὔτε 
 
 tius incautiusque procedentes nihilque hostile verentes, repente
Dabragezas et Usigardus cum suis copiis irruunt; et repentina illa
impressione perculsos statim in fugam vertunt. Quod ubi Romanis
obsidentibus est nuntiatum, coufestim ferociore in propugnaculum
impetu facto, vela illa, quibus murus obductus erat, detraxerunt, et
citra ullum ordinem compluribus in locis per muros diffusi erant, tanquam
facile deinceps omnia direpturi, utpote hostibus qui foris erant
fugatis, et nemis ipsos ultra infestaturo. At illi cum citissime cognovissent,
non universum Romanorum exercitum in ipsos impetum
fecisse, sed paucos admodum, quique speculatores potius, quam iusti
bellatores censeri possent, subito ingenti clamore edito in cos convertuntur;
qui cum illam inversionem ferre non possent, fugatis
terga vertentes, concitatissiman ipsimet fugam arripuerunt: urgebant
vero eos Persae quam proxime iusectantes, adeo ut fere acciderit, ut,
dum hi capere, hi effugere nitunlur, utrique simul tam ii qui fugiebant,
quam qui fugabant tergisque imminebant, ad reliquas Romanorum copias
mixtim pervenerint. Tumultu vero ingenti, uti par est, excilato, 

 
 διαγνωναι αναμειναντες ὁ, τι ποτέ εστι τὸ γεγενημενον, ἡ οπο-
σοι ὄντες αὐτοὶ, εἶτα ὑφ’ ὅσων ἐλαύνονται. ἀλλ’ ᾔεσαν οὕτω
δρομαῖοι καὶ διεταράττοντο, καθάπερ Πανικοῦ δείματος ἐμπεσόντος.
οἱ δὲ πέρσαι κατὰ τὸ μᾶλλον θαρσήσαντες, πλέον
ἐδίωκον. ἐπεὶ καὶ οἱ ἐν τῷ φρουρίῳ (ἐθεῶντο γὰρ τὰ ποιούμενα,) 
ἐκβάντες ἀθρόον ἀνεμίγνυντο τοῖς ἄλλοις, ὁμόσε τε τολοιπὸν
ἐπισπόμενοι, λαμπροτέραν τὴν φυγὴν τῶν ἐναντίων
εἰργάσαντο. καὶ ὅσον μὲν ἱππικὸν τῶν Ῥωμαίων, ῥᾳδίως ἐκεῖνοι
 ἔξω βελῶν ἀπεκομίσθησαν, ὠκύτατα διαθέοντες· χοῦ δὲ
πεζοῦ ὁμίλου πολλοὶ ἀπεκτείνοντο πιεζόμενοι τῇ γεφύρᾳ τοῦ 
Καθαροῦ λεγομένου ποταμοῦ, δι’ ἦς ἔδει πάντως πορεύεσθαι.
ἐνταῦθα γὰρ διὰ τὴν στενότητα πολλοὶ ἅμα περαιοῦσθαι οὐχ
οἶοι τε ὄντες, ὠθίζοντο ἀλλήλους κὼ ἀντώθουν. καὶ οἱ μὲ
αὐτῶν ἐς τὰ τοῦ ποταμοῦ ἐξέπιπτον ῥεῖθρα, οἱ δὲ ἀνελιττόμενοι
ἐς τὰ ὀπίσω καὶ ὑπονοστοῦντες, ὑπὸ τὰς τῶν πολεμίων 
ἐγίγνοντο χεῖρας. καὶ ἦν ἁπανταχοῦ κάκιστα κακίστοις. ἀνακεκραμένα.
ἴσως δὲ ὃν ἅπαντες ἐν τῷ τότε Πανωλεθρίᾳ διεφθάρησαν,
εἰ μὴ Βούζης ὁ στρατηγὸς, βοώντων γε αὐτῶν καὶ
ὀλοφυρομένων, ξυνεὶς τὸ μέγεθος τοῦ κινδύνου, ἐπιστρέψας
 ἅμα τῇ οἰκείᾳ δυνάμει, καὶ ἀντιταξάμενος τοῖς βαρβάροις, 
ἀνέκοψεν ἠρέμα τὴν δίωξιν, ἕως ἐκεῖνοι τὴν γέφυραν διαβάν- 
 
 neglecta obsidione quaeque iamiam futura sperabatur propugnaculi
expugnatione, una cum ipsis praefectis aufugerunt; ne tantula quidem
mora facta, dura resciscerent quid ageretur, aut quis fugientium, quis
fugantium esset numerus; sed ita praecipiti turbulentoque cursu ferebantur,
perinde ac si eos panicus pavor invasisset. Persae vero eo
ipso multo audentiores facti, acrius insequebantur. Praesidiarii enim,
qui in propugnaculo erant (spectabant enim quae agebantur) repente
erumpentes reliquis Persis se coniunxerant, simulque deinceps Romanos
insequentes, manifestiorem eorum fugam fecerunt; atque equitatus
quidem Romanorum universus facile concitatissimo cursu extra
telorum iactum est delatus; ex peditatu vero multi caesi sunt, ponte
fluminis Cathari dicti eos retardante, per quem omnino eis transeundum
erat. Illic enim cum ob angustiam multi simul eum transmittere
nequirent, trudebant sese mutuo, contraque trudebantur: et
nonnulli quidem eorum in amnem proruebant, nonnulli retrorsum
pulsi et qua venerant redeuntes, in hostium manus incidebant; erantque
omni ex parte pessima pessimis mixta; fortassis autem universi
tum temporis ad internecionem periissent, nisi Buzes praefectus, clamoribus
eiulationibusque ipsorum exauditis cognitaque periculi
magnitudine, conversus cum suis copiis et barbaris. se opponens, 

 
 τες, ἐν τῷ ἀσφαλεῖ μόλις ἐγένοντο ᾗπερ καὶ οἱ ἄνλλοι ἅπαντες. 
ἐν μὲν γὰρ τῷ προτέρῳ στρατοπέδῳ, ὃ δὴ ἀγχοῦ Ἀρχαιοπὁλεως
ἐπεποίηντο , οὐδεὶς ὅστις αὐτῶν ἐπανῆκε. παραδραμόντες 
δὲ τοῦτο ὑπὸ τοῦ δέους, καὶ ἅπαντα ὁπόσα ἐπήγοντο
 ἐδώδιμά τε καὶ ἄνλλως ἀναγκαῖα καὶ τίμια ἐνταῦθα καταλελοιπότες,
ταλελοιπότες, καὶ ἐν τοῖς ἐνδοτέρω χωρίοις ἀποσεσωσμένοι,
οὐ μόνον εὐκλεᾶ καὶ ἀγέρωχον, μᾶλλον μὲν οὖν καὶ κερδαλέαν
τὴν νίκην τοῖς πολεμίοις παρέσχοντο.

η΄. Οὗτοι γὰρ ἀνδρῶν ἔρημα τὰ ἐκείνῃ πεδία εὑρόντες,
 διέλυσάν τε τὸ χαράκωμα, καὶ ἅπαντα τὰ ἐντὸς ληϊσάμενοι, 
οὕτω δὴ γεγηθότες ἐπανῆλθον εἰς τὰ οἰκεῖα, καὶ τῆς προτέρας
αὖθις χώρας ἐκράτουν. καίτοι πῶς οὐ λίαν ἀρίδηλον, ὡς
θεῖόν τι μήνιμα τοῦ ἀνοσίου αἵματος ἕκατι τὰ ῾Ρωμαίων
ἔσφηλε πλήθη, οἵ γε ἐβουλεύσαντό τε τὰ χείριστα, καὶ ὄντες
 οὐ μεῖον ἢ πέντε μαχίμων ἀνδρῶν μυριάδες, ὑπὸ τρισχιλίων
Περσῶν ἀγεννῶς οὕτω πεφεύγασι, πλείστους ὅσους ἀποβεβληκότες;
πλὴν ἀλλ’ αὐτοί γε οἱ τῆς μιαιφονίας ἐργάται οὐκ ἐς
μακρὰν τὴν τελεωτάτην ἀνέπλησαν δίκην, ὡς προϊόντες ἀφηγησόμεθα.
τότε δὲ χειμῶνος ἐπιλαβομένου, ἀνὰ τὰ πολίσματά
 τε καὶ φρούρια ἅπας ὁ στρατὸς ἐσκεδάννυτο, ᾗπερ ἑκάστῳ διαχειμάζειν 
ἐτέτακτο. ἐν τούτῳ δὲ τὰ τῶν Κόλχων πράγματα 
 
 sensim insectationem intercidisset, donec illi pontem transgressi aegre
tandem in tuto, ubi et reliqui omnes, constitissent. Nam ex anterioribus
castris, quae prope Archaeopolim posita erant, nemo plane
ipsis rediit , sed praetercurrentes ea prae metu, omnique commeatu
et aliis rebus necessariis maiorisque pretii ibi relictis, et ad interiora
loca fuga evadentes, non solum illustrem ac gloriosam, verum etiam
quaestuosam hostibus victoriam praebuerunt. 
 8. Hi euim cum illic campos hominibus vacuos invenissent,
soluto dirutoque vallo , omnia quae in eo erant depraedati , laeti ad
sua redierunt, prioraque iterum loca occuparunt. Atqui quo pacto non
cuivis valde perspicuum fuerit, divinam quandam iram iniustae caedis
causa Romanorum copias circumvenisse , cum pessima consilia sequutae
fuerint, et qninquaginta non minus virorum bellatorum millia
a tribus Persarum millibus adeo turpiter fugata, quam plurimis desideratis?
Porro ipsi etiam caedis auctores non multo post extremam
poenam luerunt, ut in progressu narrabimus. Tum vero ingruente
hieme per oppida et propugnacula universus exercitua est distributus,
prout cuique ad hiberuandum locus est designatus. Interea Colchorum
rum res dubiac admodum turbataeque erant, cum et universi pri- 

 
 ἀμφίβολα γε ἦν ἐς τὰ μάλιστα καὶ τεταραγμένα. τοιγάρτοι
καὶ ἅπαντες οἱ ἐν τέλει διηπόρουν, τινες ἂν γένοιντο κὼ ὅποι
τραπεῖεν. καὶ οὖν ὑπό τινα φάραγγα τοῦ Καυκάσου ἀγείραντες
ἐν ἀποῥῤήτῳ τὸ πλεῖστον τοῦ ἔθνους, ὡς ἂν μὴ ἔκπυστα εἴη
τοῖς Ῥωμαίοις τὰ μελετώμενα, βουλὴν προὐτίθεντο, πότερον 
ἔπι Πέροας μεταχωρητέον, ἢ μενετέα ἔτι παρὰ Ῥωμαίοις.
αὐτίκα δὲ πολλοὶ ἀπεῤῥίπτοντο λόγοι, οἱ μὲν ἐπὶ τάδε, οἱ δὲ
ἰπὶ θάτερα προκαλούμενοι. ἦν δὲ ἄκριτος ἡ βοὴ καὶ ταραχώδης,
μήτε τοῦ λέγοντος ὅστις εἴη, μήτε ὅ, τι ποτὲ λέγοι, διαγιγνωσκομένου
 σαφῶς. τότε δὴ οὖν οἱ δυνατώτατοι σιγὴν μὲν 
τοῖς πλήθεσιν ἔχειν παρεκελεύοντο, παριέναι δὲ τὸν βουλόμενον
έν κόσμῳ καὶ τὸ πρακτέον διεξιέναι ὅστις ἂν οἷός τε ἥ.
ἀνὴρ δέ τις τῶν λογιμωτάτων, Αἰήτης ὄνομα, ἐδυσφόρει μὰλλόν
τι ἁπάντων χαἰ ἐχαλέπαινεν ἐπὶ τῷ ξυνενεχθέντι, ὢν
μὲν καὶ ἄλλως μισορώμαιος, καὶ τὰ Περσῶν ἀεὶ προσιέμενος. 
τότε δὲ καὶ πλέον τῷ εὐπροσώπῳ τῆς αἰτίας ἀποχρώμενος,
ἔξαίρειν ἐπειρᾶτο πέρα τοῦ προσήκοντος τὸ γεγενημένον· καὶ
οὐδὲ βουλῆς ἔφασκεν δεῖν ἐπὶ τοῖς παροῦσιν, ἀλλ’ εὐθὺς ἐς
τελεώτατον μηδισμὸν καταστῆναι. τῶν δὲ ἄλλων μὴ χρῆναι
 λεγόντων οὕτω δή τι ἔξαπίνης τὸν βιόν ὅλον μετασκευάσασθαι, 
πρὶν δὴ σχολαίτερον σφισι βουλευομένοις τὸ λῷον ἀναφανείη, 
 
 cipes inter eos viri haererent animi, quid agerent quove se verlerent.
Cum itaque ad quandam Caucasi montis convallem maximam gentis
suae partem clam convocassent, ne inaudiri a Romanis quae tractabantur
possent, proposuerunt ad deliberandum, utrum ad Persas transcundum
esset, an vero apud Romanos adhuc manendum. Statim vero
multi spargebantur sermones, aliis hoc, aliis illud urgentibus. Confusaneus
vero et turbulentus clamor excitabatur, adeo ut neque quis
diceret, neque quid diceret, aperte discerni posset. Tum principes
indicto multitudini silentio, iubent ut qui quid facto opus videretur
composite proponere vellet, accederet, quicunque tandem is vel qualiscunque
esset. Vir autem quidam spectabilis, Aeetes nomine, qui
prae aliis omnibus factum hoc moleste indigneque ferebat, et alioqui
Romani nominis osor Persicisque rebus semper studens, tunc et quidem
magis specioso causae praetextu abutens factum ipsum supra quam
par erat exaggerare nitebatur; asserens res praesentes deliberatione
non egere, sed confestim apertissime ad Persas transeundum esse.
Aliis vero contra dicentibus, non oportere ita repente totam vitam immutare,
priusquam lentiore deliberatione hubita, quod maxime e re
foret compertum exploratumque esset; tum ille ira concitatus cum 

 
 ὁ δὲ ἀναστὰς σὺν ὀργῇ, καὶ προπηδήσας ἐς μέσους, ἐδημηγόρει 
καθάπερ ἐν δημοκρατικῷ βουλευτηρίῳ. ἦν γὰρ καὶ λέγειν
δεινὸς πλέον ἢ κατὰ βαρβάρους, καὶ οἶος τοῖς νοήμασι ῥητορεύειν
φύσεως δεξιότητι. καὶ τοίνυν ἔλεξε τοιάδε·

θ΄. „Εἰ μὲν ἐν λόγοις ἡμᾶς καὶ βουλαῖς ἠδίκουν ῾Ρωμαῖοι,
καλῶς ἂν καὶ ἡμεῖς τοῖς ὁμοίοις αὐτοὺς ἀμυνόμενοι διετελοῦμεν·
νῦν δὲ πῶς ἀνεκτὸν, τοὺς μὲν ἤδη τὰ πάντων δεινότατα
δεδρακέναι, ἡμῖν δὲ τὸν τοῦ ἀντιδρᾶσαι καιρὸν εἰς τὸ μέλλειν 
καὶ βουλεύεσθαι διαῤὃυῆναι; οὐ γὰρ δὴ πάρεστι λέγειν ὡς πολέμοι
 μὶν οὔπω τοῖς ἔργοις ὄντες πεφώρανται, εἰκασθεῖεν δὲ
ἂν μόνον μελετῶσι τοῦτο καὶ βουλομένοις, οὐδὲ τεκμηρίων τινῶν
ἐπιμνησθῆναι δεήσει πρὸς ἔλεγχον δῆθεν ἐπιβουλῆς λανθανούσης.
ἀλλὰ Γουβάζης μὲν, ὁ τηλικοῦτος, οὕτω πως ἀθλίως
ἠφάνισται ὥσπερ τις τῶν πολλῶν καὶ ἠμελημένων. οἴχεται δὲ
 φροῦδον τὸ παλαιὸν τῶν Κόλχων ἀξίωμα, καὶ τολοιπὸν οὐ
τοῦ ἄρχειν ἑτέρων ἀνθεκτέον ἡμίν, ἀλλ᾿ ἀγαπητέον εἴπερ ἐξῇ
τῶν πρώην ὑπηκόων μὴ σφόδρα μειονεκτεῖσθαι.πῶς οὖν οὐ
λίαν παράλογον, εἰ περὶ τῶν οἶς ταῦτα κατείργασται καθεδούμεθα 
διασκοποῦντες, πότερον αὐτοὺς ἐχθίστους ἢ φίλους
 οεἰναι κρινοῦμεν; καίτοι γιγνώσκειν χρεὼν, ὡς οὐδὲ μέχρι 
 
 assurrexisset et in medios prosiliisset, concionem habuit veluti in senatu
populari. Erat enini eloquentior, quam solent esse barbari, quique
senteutiis ipsis oratorem agere poterat, naturae dexteritate adiutus.
In hunc itaque modum verba fecit: 
 9. „Si verbis nos aut cousiliis laesissent Romani, recte profeete
etiam nos similibus rebus iniuriam vindicaremus. Nunc vero
quonam pacto hoc sit tolerandum, illos quidem atrocissimis malis
nos affecisse, nobis vero compensandae iniuriae occasionem cunctamdo
et deliberando eftluere? Neque enim dici potest, quod nondum
quidem hostes rebus ipsis factisque sint deprebensi, sed
tantum verisimile sit, eos hoc molitos esse atque iu animo habuisse;
neque necesse est, argumcuta quaedam commemorare ad latentes
scilicet et tectas ipsorum insidias probandas; sed Gubazes quidem
vir tantus adeo misere e medio sublatus est veluti aliquis e multis et
neglectioribus. Evanuit iam vetus illa Colcborum dignitas, neque
deinceps nobis danda est opera, ut aliis imperemus, sed eo contenti
simus, si liceat ab iis, qui olim nobis subditi fuerunt, non pessime
tractari. Quo pacto vero non sit valde absurdum, si de iis, qui haec
perpctrarunt, sedeamus deliberantes, utrum eos inimicissimos, an vero
amicos declarcmus? Atqui ita statuamus oportet, non intra hosce termious
eorum audaciam substituram, sed nobis crimen hoc negligen- 

 
 τούτων αὐτοῖς τὸ θράσος ἑστήξει· ἀλλὰ, καὶ μεθιέντων ἡμῶν
τὸ ἐπίκλημα οἶδε οὐκ ἀφέξονται, καὶ ἠρεμοῦντας ἀδεέστερον
λυμανοῦνται. εἰσι γὰρ ἀμέλει θαῤῥαλεώτεροι πρὸς τοὺς ὑπείκοντας,
καὶ ὑπερφρονεῖν εἰθισμένοι τὸ θεραπεῦον. ἔχουσι δὲ καὶ
βασιλέα πανουργότατον, καὶ ταῖς μεταβολαῖς τῶν ἀεὶ παρόντων 
ἡδόμενον· ὅθεν δὴ καὶ τὰ τῆς μιαιφονίας ἀθρόον διήνυσται,
τοῦ μὲν ἐμβριθῶς ἐγκελευσαμένου, τῶν δὲ προθύμως ὑπηρετησάντων.
καἰ πεπορθήμεθα μονονουχὶ πρὸς αὐτῶν, οὔτε
 ἀδικήματος ἄρξαντες, οὔτε τινὸς ἔχθους συμβάντος , ἀλλ’
ὁποίας πρότερον εἴχοντο συνηθείας, τῆς αὐτῆς ἔχεσθαι δοκουντες, 
πεπράγασιν ομως τὰ πάπων ἀνοσιώτατα, ὥσπερ
αὐθωρὸν ἀναπλησθέντες ὠμότητος καὶ μανίας καὶ μίσους καὶ
πάντων ὁμοῦ τῶν τοιῶνδε. ἀλλ’ οὐ τὰ Περσῶν ἤνθη τοιάδε,
πολλοῦ γε καὶ δεῖ. φίλους τε γὰρ οὓς ἂν ἔξαρχῆς κτήσαιντο
βεβαιότατα στέργειν πειρῶνται, καἰ τὴν ὀργὴν πρὸς τὸ ἀντίπαλον 
διατηροῦσιν ἔστ’ ἂν ἀντιπαλον ᾗ. ἠβουλόμην μὶν οὖν
τῇ Κολχικῇ πολιτείᾳ τὴν παλαιὰν δύναμιν προσγενέσθαι, ὡς
μηδαμῶς αὐτὴν ξένης τινὸς καὶ ἐπήλυδος ἐπικουρίας προσδεῖσθαι,
 ἀλλ’ εἶναι τοῖς πᾶσιν ἔς τε πόλεμον καὶ ἐς εἰρήνην
αὐταρκεστάτην. ἐπεὶ δὲ, εἴτε χρόνου διαφορᾷ, εἴτε τύχης ἐναντιώμασιν, 
εἴτε καὶ ἀμφοτέροις, ἐκβιασθέντες, εἰς τοῦτο ἥκοἠρεμοῦντες 
 
 tibus illos non destituros, sed quietos nos minore cum metu maioribus
malis affecturos. Sunt enim ut plurimum ferocissimi in subditos,
et clientes suos despectui habere consueverunt. Habent vero etiam
regem versutissimum quique praesentium semper rerum mutatione
delectatur; unde et factum est, ut haec caedes confestim fuerit perpetrata,
ipso quidem acriter incitante, his vero prompte ministrantibus.
Et devastati tantum non ab ipsis sumus, cum nulla eos
iniuria provocaverimus, neque ulla simultas cum eis intercesserit;
sed eadem qua antehac nobiscum consuetudine utentes, atrocissima
iniquissimaque in nos commiserunt, tauquam repente unoque temporis
momento crudelitate, insania, odio, omnibusque aliis id genus
malis ropleti. At Persarum non instiusmodi sunt mores; plurimum
profecto interest. Quos enim semel amicos fuerint nacti, eos
firmissima amicitia complecti pergunt; in hostem vero, quamdiu est
hostis, infensos infestosque animos gerunt. Optarim equidem Colchorum
rem publicam pristina vigere potentia, ita ut externis ac
peregrinis auxiliis non indigeret, sed ipsa sibi rebus omnibus pace
belloque sufficeret. Cum vero sive temporis varietate, sive fortunae
adversitatibus, sive etiam utroque compulsi, co impotentiae venerimus,
ut aliis subditi simus, consultissimum duxerim illis subesse, 

 
 μεν ἀσθενείας, ὡς ὑφ᾿ ἑτέροις τετάχθαι, κράτιστον οἶμαι προσχωρεῖν 
τοις ἐμφρονεστέροις, καὶτὴν εὔνοιαν πρὸς τὸ οἰκεῖον
καὶ ἔνσπονδον ἐν τῷ ἀτρέπτῳ παρεχομένοις. οὕτω δὲ καὶ περιεσύμεθα
τῶν ὡς ἀληθῶς πολεμίων , τῷ μήτε παντάπασι τὸ
 φθάσαν ἀτιμώρητον καταλειφθῆναι, καὶ τοῦ μέλλοντος πέρι,
κω ἐν τῷ ἀσφαλεῖ κείσεται, τὰ δέοντα παρεσκευάσθαι. τὸ μὶν
γὰρ ὕπουλον ἐκεῖνο τοῦ τρόπου καὶ βωμολόχον, ὃ προβαλλόμενοι
μετὰ πραότητος δολερᾶς κω ὁμιλίας μεμηχανημένης τοὺς 
πιστεύοντας ἀδικοῦσι , περιττὸν ἔσται καὶ ἀνόνητον, καὶ οὐχ
 ἑξουσιν ὅπως αὐτῷ χρήσονται καθ’ ἡμῶν διὰ τὸ ᾶμικτον τῆς
δυσμενείας καὶ περιφανῶς ἀποκεκριμένον. εἰ δὲ καὶ πολεμεῖν
πειραθεῖεν, ἀλλὰ πρὸς Λαζοὺς ἅμα καὶ πέρσας παραταττόμενοι,
καὶ ταῦτα ἐν πολεμίᾳ γῇ , τὸ γοῦν ἐντεῦθεν, οὐκ ἂν
οὐδὲ τὴν ὁρμὴν ὑποσταῖεν. οἱ γε καὶ ἀρτίως παντὶ τῷ στρατῷ
 μοίρᾳ τινὶ τῶν Μήδων ἐλαχίστη προσμίξαντες καὶ πρὸς φυγὴν
εὐθὺς αἰσχίστην τραπέντες, μέχρι καὶ νῦν μονουχὶ πνευστιῶσιν
ὑπὸ τοῦ δρόμου, ἅπασι μὲν ὡς εἰπεῖν τοῖ; ἄλλοις ἐλαττωθέντες, 
μόνῳ δὲ τῷ τάχει τοὺς διώκοντας νενικηκότες.

ι'. „ Τούτου δὲ τὸ μὲν ἐμφανὲς καὶ προχειρότατον αἴτιον
 ἀνανδρίαν εἴποι τις ἂν, καὶ τὸ μὴ τὰ προσήκοντα βεβουλεῦσθαι.
πρόσεστι γὰρ αὐτοῖς ὡς ἀληθῶς καθάπερ οἰκεῖα καὶ συγ- 
 
 qui mocleratiores aequabiliorcsque sunt, quique benevolentiam in
suos et in focdcratos sartam tectam conservant. Ita vero superiorcs
evademus iis, qui vere nobis sunt hostcs, si ncque omnino commissum
facinus impune abcat , simulque in posterum sccuritati rerum
nostrarum consulucrimus. Nam subdoli corum et blandi moies,
quos prac sc ferentes dolosa quadam lenitate fictitiaque familiaritate
crcdulos fallont iniuriisque afficiunt irriti plane et inu-
tilcs erunt; neque ipsis facultas suppelet adversus nos iis utendi,
cum nulla nobis ob bostilitatcm consuetudo cum eis sit interces-
sura , scd apcrte disiuncti simus futuri. Quod si vero etiam bello
nos aggredi tentarint; si adversus Lazos simul et Persas congrediendum
iucrit ct quidem in hostili regione, , ne primum quidem eorum
impetum sustinore possint, qui modo cum univcrso oxercitu ab
exigna quadam Medorum manu confcstim in turpissimam fugam vcrsi,
et adhuc tantum non prae cursu anbclantes spiritnm traliunt; ct
omuibus quidem, ut ita dicam, aliis victi, sola vero celeritate insequentes
Pcrsas viccruut. 
 10. Huius vero rei apertissima expeditissimaquc causa ignavia
merito dicatur et consiliorum pravitas. Adhaerescunt enim ipsis revera
tanquam propria atcpie innata hacc probra; ad quae a natura insita 

 
 γενῆ καὶ τὰ τοιαῦτα ὀνείδη· πλὴν ἀλλὰ τοῖς ἐκ φύσεως μoχθηροῖς
τὸ αὐθαίρετον ἀδίκημα προστεθὲν, ἐδιπλασίασεν αὐτοῖς
τὸ ἀτύχημα, τῆς τοῦ κρείττονος προμηθείας διὰ τὸ ἄγος ἐκπεπτωκόσι.
τὸ γὰρ νικᾷν οὐχ ὕτω τοῖς ὅπλοις, ὅσον τῷ εὐσεβεῖ
βεβαιοῦται· καὶ οὐκ ἄν ποτε ποτε μετεῖναι φήσαιμι τῆς τοῦ ἀγαθοῦ 
συμμαχίας πονηροῖς ἀνδράσι καὶ μιαρωτάτοις. τούτοις
 οὖν, εἴπερ εὖ φρονοῦμεν, οὐ προσεκτέον, οἶς οὔτε τὰ τῆς
γνώμης ἄριστα σύγκειται, καὶ τὸ σώζειν ἅπαντα πεφυκὸς νεμεσᾷ.
ὡς μὲν οὖν ἡ προσχώρησις ἡμῖν εὔκολος ἔσται καὶ προσφορωτάτη
καὶ τῷ κρείττονι κεχαρισμένη, διὰ τῶν πραγμώτων 
μᾶλλον ἢ τῶν λόγων δεδήλωται. οὐ μὴν οὐδὲ ἀδικεῖν δόξοιμεν
ἂν, οὐδὲ ἄπιστοι καθεστάναι. πολλάκις γὰρ ἤδη καὶ πρότερον
ὑπὸ ῾Ρωμαίων προπηλακιζόμενοι, ἐμμένειν καὶ ὣς τοῖς
 καθεστηκόσιν ἡγούμεθα χρῆναι, φαυλότατον εἶναι κρίνοντες τὸ
μεταβάλλεσθαι ῥᾳδίως ἔπι τισιν αἰτίαις, εἰ καὶ δεινόταται 
εἶεν, φορηταῖς δὲ ὅμως καὶ οὐ παντάπασιν ἀνυποίστοις. τὸ δὲ
καἰ μεγιστας βλάβας καὶ ἀνήκεστα πάσχοντας φέρειν διαπαντὸς
ἀταλαιπώρως, καὶ πρὸς μηδὲν ὁτιοῦν ἄχθεσθαι τῶν ἀνοσίων
 ἔργων καὶ ἀτοπωτάτων, οὐ σωφρονούντων ἀνδρῶν εἶναί φημι,
ἀλλὰ δειλῶν καὶ ἀθλίων, καὶ τὴν περὶ τὰ κοινὰ ῥᾳθνμίαν 
τῷ τῆς ἀπραγμοσύνης ὀνόματι σοφιζομένων. τούτου δὲ τοῦ τῆς 
 
 vitia cum accesserit voluntarium scelus, duplicavit eis malum, quippe
qui a divina numinis cura ob piaculare facinus admissum exciderunt.
Victoria enim non tam armis quam pietate stabilitur; neque
unquam summae illius bonitatis auxilium seeleratos et piaculares homines
consecuturos existimaverim. His itaque, si sapimus, nequaquam
est adhaerendum, quibus neque meus est optimc constituta, et is a
cuius manu omnium salus dependet, est infensus. Ostensum ergo est
aperte rebus ipsis potius quam verbis, nostrum ad Persas transitum
facilem maximeque conducibilem nobis, et Deo imprimis gratum fore.
Sed neque inique fecisse aut infidi fuisse videbimur. Nam et antea
saepenumero a Romanis contumeliis lacessiti, tamen vel ita in eodem
statu permanendum duxiinus; vanissimum esse iudicantes facile immutari
causis aliquot oblatis, quae ut sint gravissimae, ferri tamen
possint, neque sunt prorsus intolerabiles. At vero cum extremis atque
irremediabilibus malis afficiamur, facile id semper minimeque moleste
ferre , neque ullis iniquis atrocissimisque factis offendi, dixerim non
esse hominum moderatorum, sed titnidorum et miserorum, suamque
circa publicum vaecordiam curiositatis fugam falsa appellatione vocantium
Hoc autem caedis scelere neque atrocius ullum apud alios per- 

 
 μιαιφονίας πάθους οὐκ ἂν οἶμαι παρ᾿ ἑτέροις μεῖζόν τι γένοιτο, 
οὔτ᾿ ἂν γενόμενον περιοφθείη. οὔκουν οὐδὲ ἡμῖν περιοπτέον,
αἰσχυνομένοις εἰ γε φανείημεν τοῦ βασιλέως ἐπιλεησμένοι, καὶ
τοὺς ἀπεκτονότας ὑποθωπεύοντες. εἰ γὰρ οἷόν τε ἦν αὐτὸν ἐνθάδε
 παρεῖναι, πάντως ἂν ἐπεκάλει καὶ κατεμέμφετο τῆς ἡμετέρας
ὀλιγωρίας, ἀνθ᾿ ὧν οἱ ἀλιτήριοι οὗτοι κατὰ τὴν ἐκ ἐνκείνου
γῆν ἔτι ἐνδιαιτῶνται, καὶ οὐ πολλῷ πρότερον ἔξελήλανται. 
ἐπεὶ δὲ οὔτε παρέσται τολοιπὸν, οὔτε φθέγξεται, ὑμεῖς ἀναλογίσασθε
τὸν ἄνδρα, καὶ ὡς ἐν μέσῳ τοῦ συλλόγου παρεστὼς
 οὕτω ταῖς ἐννοίαις ὑμῶν ἀνατυπούσθω, ἐπιδεικνὺς μὲν τὴν
σφαγὴν καὶ τὸ στῆθος καὶ τὸν αὐχένα, ἱκετεύων δὲ τὸ ὁμόφυλον
νῦν γοῦν τίσασθαι τοὺς πολεμίους. εἶτα τίς ἂν ὑμῶν
ἀποδέξοιτο διαπορούντων καὶ σκοπουμένων, εἰ δίκαιον πρὸς
τῶν Κόλχων οἴκτου τυχεῖν τὸν Γουβάζην; εὐλαβητέον γὰρ
 ἡμῖν, ὅπως μὴ τὸ οὐκ εὐπρεπὲς δῆθεν τῆς μεταστάσεως δεδιότες, 
μεθέξομεν τοῦ μιάσματος, καταπροέμενοι καὶ παρέντες
τὸ τιμωρεῖν τῷ τεθνηκότι, καὶ μᾶλλον ἐντεῦθεν ἄπιστοι
δόξομεν, εἴ γε τῷ βίῳ μόνον ἐκείνου τὴν πρὸς αὐτὸν οἰκείωσιν
ἀναμετρήσαντες, συναποβάλωμεν αὐτῷ καὶ τὴν μνήμην. καλῶς
 μὲν γὰρ τῶν πραγμάτων χωρούντων, πολλὴ ἄνοια τὰ
προεγνωσμένα μεταμανθάνειν· ἐναντίως δέ που φερομένων
ἀσύμφορον οἶμαι τὸ μὴ οὐχὶ θᾶττον ἁρμόζεσθαι τῷ προσπι- 
 
 petrari queat, neque perpetratum negligatur. Quocirca neque nobis
negligeindum est, ad quorum ignoininiam pertinehit, si quando visi
fuerimus obliti regis , interfectoribus adblandientes. Si enim fieri
posset, ut ipse nunc coram sisteretur, acriter profecto vos increparet,
et negligentiae contemptusque sui insimularet, quod scelcraii isti suis
adhuc in terris degant, neque multo ante sint eiecti. Quoniam veio
neque adfuturus est ipse deinceps, neque vos compellaturus, vos virum
illum cum animis vestris reputate, et tanquam in medio huius concionis
stans mentibus vestris repraesentetur, ostendens quidem vulnus
et pectus et cervicem, gentique suae supplicans, ut vel nunc
vindictam de hostibus sumant. Proinde quis vestrum eos admiserit,
qui in dubium vocant et consultant, an aequum sit Colchos Gubazae
commiseratione tangi? Verendum enim nobis est, ne cum metuimus
ut parum honestus nostcr ad Persas transitus videri possit, piaculi
participes simus, deserentes eum mortuique vindictam negligenles;
magisque ex eo perfidi censeamur, si vita tantum illius stndium amoremque
nostrum erga ipsum metientes, una cum ipso etiam memoriam
abiiciamus. Rebus enim prospere succedentibus, magna dementia
fuerit priora instituta immutare: cum vero contrario modo res ferun- 

 
 πτοντι. τὸ γὰρ βέβαιον ἐν τῷ εὐλόγῳ κρίνεσθαι χρὴ, καὶ τὸ
ἐγκαρτερεῖν τοῖς παροῦσιν οὐκ ἐπαινετέον ἀεὶ , ἀλλ᾿ ὅτε φρονήσει
συμπαραγίγνεται. ἔνθα δὲ συμβαίνει ὧν μὲν δεῖ μεμνῆσθαι
 περιορᾷν, ἔχεσθαι δὲ τῶν οὐ προσηκόντων, ἐνταῦθα
τοῦ μεταβάντος ἐφ᾿ ἕτερα ὁ βεβηκὼς ἐπὶ τοῖς προτέροις μεμπτότεὸος. 
ταῦτα δὴ οὖν οἱ Πέρσαι πυνθανόμενοι πρὸς ἡμῶν
καὶ συνίεντες, στέρξουσιν ἡμᾶς εἰκότως , καὶ ὑπερμαχοῦνται,
χρηστοί τε ὄντες καὶ μεγαλόφρονες, καὶ δεινοὶ τεκμαίρεσθαι
τὰς γνώμας τῶν πέλας, καὶ πρὸς γε χώραν οὕτως ἐπικαιροτάτην
καἰ δύναμιν ἀξιόχρεων, ἣν αὐτοὶ πρὸ πολλῶν χρημάτων 
καὶ πόνων ἔχειν τιμῶνται, εἰς συμμαχίαν αὐτεπάγγελτον
προσλαμβάνοντες. μὴ τοίνυν ἕτερόν τι παρὰ ταῦτα διανοεῖσθε,
ἀλλ᾿ εὐθὺς ἐπιχειρεῖν τοῖς πράγμασι, καὶ τὸ μελετηθὲν ἀνα-
 καλύπτειν· οὕτω γὰρ ἂν εὔκλειαν μεγίστην ἀροίμεθα, ὅσια τε
δρῶντες καὶ δίκαια, καὶ πρὸς τὸ συνοῖσον ἐξευρημένα.”

ια΄. Τοιαῦτα τοῦ Αἰήτου εἰπόντος, αὐτιγα αυπας ὁ ὅμιλος
ἐπῆρτο καὶ ἀνεβόα, καὶ αὐθημερὸν ἵεντο μετανίστασθαι,
οὔτε τοῖς Πέρσαις προεγνωσμένον, οὔτε οὕτω παρεσκευασμένοι
ὡς διαλαθεῖν τυχὸν ἢ καὶ ἀμύνασθαι τοὺς ῾Ρωμαίους διακωλύοντας,
ἀλλὰ ἀλλὰ μηδὲν ὁτιοῦν τῶν ἐσομένων διανοούμενοι, μήτε 
 
 tur, inconsultum putarim non statim eventibus accommodari. De
constantia enim ex rebus rationi consentaneis fit iudicium. Praesentium
vero rerum statum constanter tolerare, non semper est
laudabile, sed quando una adest prudentia. Ubi autem contingit
quae curae esse oportebat negligere, et quae non decet amplecti;
ibi magis culpandus venit, qui prioribus adhaerescit atque insistit,
quam qui ad alia se transfert. Haec itaque cum e nabis audierint
intellexerintque Persae, amore suo merito nos complectentur et
propugnabunt, cum sint humani pariter et magnanimi, quique
finitimorum animos optime explorare norunt; et quod amplius est,
regio adeo opportuna, adeoque insignis exercitus, quem illi multis
pecuniis opibusque potiorem duxerint, spontanea denuntiatione in
belli societatem ab ipsis fuerit admissa. Ne quid igitur aliud praeter
haec cogitetis, sed statim rem ipsam aggredimini, et quod animo
agitastis detegite. Ita enim et summam laudem consequemini aequa
iustaque facientes, et ad vestram rem utilitatemque pertinentia. 
 11. Haec cum dixisset Aeetes, universa statim multitudo
concitata est, et acclamavit, eoque ipso die ad Persas transire desiderabat,
cum nec illi certiores essent facti, neque ipsi ita comparati,
ut vel latere Romanos vel eos propulsare, si prohiberent, pos- 

 
 ὅποι αὐτοῖς ἐκβήσεται ἡ ἐπιχείρησις, ἀτάκτως ἠπίγοντο. προσὸν 
μὲν τοῦτο καὶ ἄλλως τοῖς πλήθεσιν, ἥδεσθαι τῷ νεωτερισμῷ
καὶ ταῖς μεταβολαῖς τῶν πραγμάτων, οὗτοι δὲ καὶ μᾶλλον
ἠρεθισμένοι, οὐ μόνον οἷα δὴ βάρβαροι, ἀλλ’ ὅτι τήν τε 
 αἰτίαν εὔλογον εἶναι ἡγοῦντο , καὶ τοὺς λόγους ἐν μεγίστῳ
θαύματι ἐποιοῦντο, ὃ δὴ καὶ μᾶλλον αὐτοὺς ἀνεκίνει καὶ διεσόβει.
οὓτω δὲ αὐτῶν ταραττομένων, ἀνήρ τις Φαρτάζης
ὢν μὲν ἐν τοῖς μάλιστα παρὰ Κόλχοις, ἔμφρων δὲ καὶ
δημοτικὸς μάλα τοὺς τρόπους , ἐπέσχεν αὐτοὺς τῆς ὁρμῆς καὶ
 ἀνέκοψεν, ἱκετεύσας μὴ πρότερον ἐπὶ τὴν πρᾶξιν χωρῆσαι, 
πρίν τι κὼ αὐτοῦ λέγοντος διακούσαιεν. μόλις δὲ αὐτῶν πεπεισμένων
τῇ πρὸς τὸν ἄνδρα αἰδοῖ, καὶ κατὰ χώραν μεμενηκότων,
παρελθὼν καὶ αὐτὸς ἐς μέσον, ἔλεξεν τοιάδε· „Εἰκότα 
μὲν , ὠ ἄνδρες Κόλχοι , πεπόνθατε , λόγων δεινότητι σφόδρα
 κεκομψευμένων τὰς γνώμας ἐκταραχθέντες. δυσμαχώτατον γὰρ
τι τὸ χρῆμα καὶ οἷον ἅπαντας ἀνθρώπους ἐκπλήττειν, οὐχ
ἥκιστα δὲ τοὺς οὔπω πρότερον ἐς πεῖραν αὐτῶν καταστάντας·
οὐ μὴν παντάπασιν ἀνανταγώνιστον σώφρονι λογισμῷ, καὶ τῆς
ἐκ τῶν πραγμάτων κρίσεως ἐχομένῳ. μὴ τοίνυν ἀρεσκόντων
 ὑμᾶς τὰ εἰρημένα, λογιζομένους ὡς τῷ ἀθρόῳ μόνῳ καὶ ἀσυνήθει
πεπίστευται, ἀλλ’ οὐ τῷ πρέποντι καὶ ὠφελίμῳ. γινώσκετε
δὲ μᾶλλον, ὡς εἰ καὶ λίαν ὑμῖν κεχαρισμένα δοκεῖ, ἀλλ’ 
 
 scnt ; scd nihil planc eorum, quae cventura essent , cum animis suis
pcrpcndentcs , neque quem cxitum ipsorum conatus esset habitnrus ;
tamiliare alioquin hoc est insitumque multitudini vitium, ut novitati
studeat ct mutationibus rcrum delectetur. Hi vero etiam acrius
irritati concitatique erant , non solum , ut barbari, scd etiam quod
acquam causam esse censcbaut, ct Acetae orationem summoperc essent
admirati ; quod quidem etiam vehemcntius ipsos commovit atque
turbavit. Ita vero ipsis tumultuantibus , vir quidem Phartazcs
nomine , praecipuae cuiusdam inter Colchos auctoritatis , prudens
etiam ac modcratus et valde popularis, compescuit eorum impetum,
ardoremque restrinxit , precatus ne hoc ncgotium aggredcrentur, anteaquam
etiam se aliquid dicentem audissent. Aegre autem ipsis reverentia
illius viri pcrsuasis , suoque loco uianentibus , progressus
ctiam ipse in mcdium , in hunc inodum vcrba fecit. „Nihil novi vobis
accidit , o Colchi, quod vi vcrborum valde speciosorum animis
sitis perturbatis. Invicta enim rcs est eloquentia, quaeque omnes
homines percellit, praecipue vero eos, qui nunquam antea eius periculum
fecerunt; non ita tamen, quin ei resisti possit prudenti consideratione
quaeque ex rcrum dclectu pendeat. Ne igitur quae di- 

 
 ἔνεστι κρείττονα τούτων ἑλέσθαι· καὶ τὸ ῤᾳδίως ἀναπεισθῆναι
τεκμήριον ὑμῖν ἐναργὲς τῆς ἀπάτης γινέσθω. τῷ γὰρ τὰ ψευδῆ
συμβουλεὺοντι μείζονός τε κόσμου καὶ ποικιλίας ῥημάτων προσδεῖ·
κἀντεῦθεν πολλῷ τῷ θέλγοντι χρώμενος, θᾶττον ἐφέλκεται
τοὺς εὐηθεστέρους. οὕτω δὲ καὶ ὑμεῖς, τοῦ Αἰήτου σοφίσματα 
προθέντος ἐπαγωγὰ καὶ παράλογα, οὐκ ἴστε ὅπως ἐφενακίσθητε·
καίτοι εἰ καὶ μηδὲν ἕτερον, ἀλλ᾿ ἐκεῖνό γε καὶ
λίαν ἐν προδήλῳ κείμενον εὕροι τις ἂν, ὡς ἄλλης τινὸς ζητήσεως
 ἀρχὴν ἐμβάλλειν προήχθη τῶν ἐφ᾿ ἃ πάρεσμεν ἀλλοτριωτάτην. καθάπερ γὰρ ὑμῶν ἁπάντων οὐ δεινὰ καθεστάναι τὰ 
συμβεβηκότα φασκόντων, καὶ τῆς ἀτόπου μιαιφονίας ἥκιστα
καταμεμφομένων, καὶ τοῦτο μόνον διασκοπούντων εἴπερ ὡς
ἀληθῶς ἡμαρτήκασιν οἱ τὸν Γουβάζην ἀπεκτονότες, παρῆλθεν
κατηγορῶν ἐκείνων, καὶ πλείστους ὅσους προφερόμενος λόγους
ἐπὶ τοῖς ἤδη διεγνωσμένοις. ἐγὼ δὲ καταράτους μὲν εἶναί φημι 
καὶ κακοδαίμονας, καὶ οἵους ἣδιστα θεασαίμην ἂν ὀλέθρῳ τῷ
πάντων χαλεπωτάτῳ διωλλυμένους, οὐ μόνον τοὺς πλήξαντας,
 καὶ τὴν σφαγὴν ταῖς χερσὶν ἐπενεγκόντας, ἀλλὰ καὶ τοὺς ὅσοι,
ἐφῆκαν, πρὸς δέ γε καὶ τοὺς ἡσθέντας, καὶ
τοὺς μὴ λίαν ὑπεραλγήσαντας. πλὴν ἀλλ᾿ οὐκ, ἐπειδὴ ταῦτα 
γιγνώσκω, ἢδη που καὶ προσχωρεῖν τοῖς Πέρσαις συνοίσει· 
 
 cta sunt, a vobis approbentur, considerantibus, quod repentino tantum
et insueto, non autem honesto et utili probabilia sint visa. Intelligite
vero potius, quod tametsi haec valde vobis grata videantur,
meliora tamen his amplecti licet: evidensque vobis fraudis argumentum
sit facile persuaderi. Nam ei qui falsa velit suadere, maiore
ornatu varietateque verborum est opus; quocirca multo orationis
lenocinio utens, simpliciores citius attrahit. Ita vero etiam
vos, cum Aeetes illecebrosas quasdam fallacesque argutias adhibucrit,
nescitis ipsi, quomodo decepti sitis. Et quidem ut nihil aliud,
illud certe apertissime cuivis constare potest, quod aliam quandam
statim initio quaestionem iniecerit, ab iis, quorum causa convenimus,
alienissimam. Perinde enim atque vobis omnibus, non esse atrocia
quae acciderunt, dicentibus, et turpem hanc caedem nequaquam
accusantibus, atque hoc solum considerantibus, an revera deliquerint,
qui Gubazem interfecerunt, illorum accusationem praeteriit,
multaque verba de iis quae iam cognita sunt, consumsit. Ego
vero execrabiles esse dico Deoque invisos, quosque libentissime viderim
nece omnium atrocissima periisse, non tantum percussores,
quique suis ipsorum manibus caedem perpetrarunt, verum etiam
omnes eos, qui cum prohibere possent, permiserunt, et eos insuper
qui ganisi sunt et qui non magnopere indoluerunt. Neque
per qui gavisi sunt, et qui nou maguopcre iudolucrunt. Ncquc 

 
 οὐδὲ τοῦτο λάβοι τις ἂν ὥσπερ ἑπόμενον τῷ λόγῳ καὶ συνημμένον, 
ὡς, ἐκείνων παρανομησάντων, δεήσει καὶ ἡμᾶς τὰ οἰκεῖα
νόμιμα καταπροέσθαι· οὐδὲ ὡς ἀπίστοις μὲν αὐτοῖς ἄχθεσθαι,
παραπλησίαν δὲ κτήσασθαι δόξαν. νῦν γὰρ οὐ τὸ φθάσαν
 σαν καὶ διηνυσμένον , καὶ οὐκέτι τὴν τοῦ μὴ γεγονέναι φύσιν
ἐπιδεχόμενον, ἀναλογίζεσθαι χρὴ, ὡς ἂν μὴ, σὺν τῷ θυμουμένῳ
τῆς ψυχῆς καὶ χαλεπαίνοντι βουλευόμενοι , λάθοιμεν
ἑαυτοὺς τὸ κρῖνον ἐπιθολοῦντες , καὶ τὴν τοῦ ἀμείνονος εὕρεσιν
προαφῃρημένοι· ἀλλὰ τοῦ μὲν πάθους ὑφελεῖν , εἰσόσον
 μὴ δοκεῖν ἠμεληκέναι, πρόνοιαν δὲ τῶν γοῦν λοιπῶν θέσθαι
πραγμάτων, ὅπως ἄριστα καθεστήξῃ. ἀνοήτων μὲν γὰρ ἀνδρῶν 
ἐπὶ τοῖς παρῳχημένοις κακοῖς ἀγανακτεῖν μέχρι παντὸς καὶ
ἀνιᾷσθαι, σωφρόνων δὲ τὰς ἀτάκτους ῥοπὰς γιγνώσκειν τῆς
τύχης, καὶ ταῖς μεταβολαῖς μὴ ταράττεσθαι, μηδὲ, τῶν προτέρων
 ἐστερημένους, συνδιαφθεῖραι καὶ τὰς τῶν μελλόντων
ἐλπίδας.

ιβ'. „Ἀλλ' ὁ μὲν σύμβουλος πάλαι τὰ Μήδων φρονῶν
καὶ μεθιστᾷν ἡμᾶς ἐπ’ ἐκείνους γλιχόμενος, μoρμολύττειν καθάπερ
τοὺς παῖδας πειρᾶται, ὡς δὴ τοῖς Ῥωμαίοις οὐ τῶν
 τετολμημένων ἀποχρησόντων, ἀλλὰ μειζόνων προσεσομένων·
καὶ ὡς ὁ βασιλεὺς αὐτοῖς καινουργότατος, καὶ τὰ τῆς μιαιφονίας
αὐτὸς ἐγκελευσάμενος εἴη , σπουδασθὲν ἐκ πλείστου καὶ 
 
 tamen , quamquam ita sum affectus , ad Persas transire expcdit;
ncquc quisquam hoc ita accipiat tanquam consectancum rationi
et anuexum , quod , quia illi lcges proculcarunt , oporteat etiam
nos patriis institutis valedicerc , nequc ipsis quidem ut perfidis in-
fensos esse, eandem vero quam ipsi opinionem tenere. Neque enim
nunc id , quod praeteritum pcractumque est infectumquc reddi non
potest, reputare oportet , ne videlicet animo ira iudignationeque
succenso deliberantea , imprudeutes iudicium nostrum obfuscemus,
sanioris potiorisque cousilii inventionem nobis praeripientes ; sed ita
hoc nutlo afhci , ut non neglexisse id videamur, prospicere vero , ut
reliquae res quam optime constituantur. Dementium enim est , ob
practcrita mala pcrpetuo angi atque discruciari; sapientium vero, inordinata
fortunae momenta cognosccre, et mutatione vicissitudineque
rerum non commoveri, neque, prioribus privatos , futurorum etiam
spem omnem abiicere. 
 12. Sed hic quidem consultor cum iamdudum Persarum sifc
studiosus, nosque ad illos transire peroptet, perterrefacere nos ut
pueros conatur; quod Romani iis, quae iam in nos ausi sunt, contcuti
non sint futuri , sed atrocioribus malis affecturi ; quodque rex ipsis
sit novarum rcrum studiosissimus, ipseque auctor impulsorque
fuerit caedis multo antea tempore delibcratae et procuratae ; atque 

 
 βεβουλευμένον· καὶ ταῦτα φάσκων , ἀνυμνεῖ τοὺς πέρσας καἰ
ὑπεράγαται, πείθειν ἡμᾶς ἐντεῦθεν οἰόμενος ἱκέτας εὐθὺς καὶ
αὐτομόλους γενέσθαι τῶν φύσει πολεμιωτάτων. πρὸς τοῦτο
γὰρ ἅπασαν ἔχει τὴν ἀναφορὰν, ὠδίνων ἒξαρχῆς καὶ μηχανώμενος
ὡς ἂν αὐτῷ τὰ μεμελετημένα πρὸς ἔργον ἐκβαίη, 
 σὺν τῷ ἀνεξετάστῳ προτρέπων , τὴν τῆς βουλῆς τάξιν συγχεῖ
καὶ ταράττει, καὶ πρὸς τὸ ἀνόνητον μεταβάλλει. ἡ μὲν γὰρ
προτερεύειν ἔλαχεν ἀεὶ καὶ ἡγεῖσθαι, βάσανον ἐμποιοῦσα τοῖς
οὔπω προδήλοις μόλις δὲ τοῦ πρακτέου διαγνωσθέντος, τότε
 δὴ παρεῖναι χρεὼν τὸ ἐθέλειν τυχεῖν καὶ ἐφίεσθαι τῶν εἱρεθέντων. 
θέντων. ὁ δὲ τὸ πέρας ἀρχὴν πεποίηται, εἰλόμενος ἤδη πρίν
τι σαφῶς διασκοπῆσαι. ποῖον τοίνυν τὸ ἐκ τῆς βουλῆς ὠφέλιμον,
εἴπερ τῆς κρίσεως ἐν ὑστέρῳ παρῇ; ὑμεῖς δὲ, ὦ ἄνδρες
Κόλχοι, μηδαμῶς τὰς γνώμας ἑτέρῳ τῳ κατειλημμένοι, καὶ
πρὸς ἕν τι τέλος προδιωρισμένον ὁρῶντες , οὕτως ἐπὶ τὰς ζητήσεις 
χωρεῖτε. πῶς γὰρ καὶ ἔνεστι [τὰς] τῶν
μεταβάσεις βιάζεσθαι καὶ πρὸς τὸ ἀρέσκον μετασκευάζειν ;
τοὐναντίον γὰρ τούτοις ἕπεσθαι κοσμίως προσήκει, καὶ τὸν
λογισμὸν ἐπ’ αὐτὰ μεθιέναι καθαρὸν καὶ αὐτόνομον, ὥστε κατὰ
 σχολὴν τὰ προστυχόντα διευκρινήσαντα , τοῦ συνοίσοντος ἐφιἀνόνητον 
 
 haec diccns, Persas miris laudihus extollit, pcrsuasurum sc nobis
hac ratione credens, ut suppliccs spontaneique transfugae fiamus iis,
qui nobis natura sunt infeslissimi hostes. Nam ad hunc unicum
scopum collimat , hoc iam ab initio parturit et enititur, ut quae
studiose procuravit, perficiantur ; et incousulte suadens consultationis
ordincm confundit ac turbat, inutilisque ut sit efficit Consultatio
cnim sempcr praecederc consucvit , res non plane manifestas
examinationi subiicicns. Ubi vero tandem quid facto sit opus,
est periognitum, tum sane necesse est ut adsit voluntas ct desiderium
consequendi ea, quae sunt placita atque dccrcta. Ilic autem ex
fine principium facit, dcccruens iam, priusquani aliqnid perpenderit.
Quisnam igitur fucrit consultatiouis fructus, si iudicio est poslerior?
Vos autem, o Colchi, animis uullo praeiudicio occupatis, et ad unum
aliquem pracstitutum fiuem vos dirigentes , ita ad consultationes
accedite. Qui enim possunt rcrum vicissitudines vi arcessi et ad
animi voluntatem traduci? Contrarium cnim his ordinem sequi oportet,
intellcctumquc purum ac libcrum suique iuris adferre, ut rebus
accurate perpensis , quod consultissimum maximcque ex re
est, exsequauiur. Sic itaque consultautibus nobis statini apparebit 

 
 κέσθαι. οὕτω γὰρ ἠμῖν βουλευομένοις αὐτίκα φανεῖται , ὡς 
οὔτε ἐκ τῶν Ῥωμαϊκῶν ταγμάτων , οὔτε μὴν τῶν στρατηγῶν
ἁπάντων, πολλῷ δέ γε μᾶλλον οὐδὲ τοῦ σφῶν βασιλέως τὰ
τῆς ἐπιβουλῆς ἔπι Γουβάζην συνέστη. διατεθρύλληται γὰρ ἤδη
 παρ᾿ αὐτοῖς καὶ ἀνωμολόγηται , ὡς Ῥούστικος καὶ Μαρτῖνος,
βασκήναντες αὐτῷ τῆς εὐτυχίας , εἰς αὐτεπάγγελτον ἤλασαν
κακοδαιμονίαν, τῶν ἄλλων ἡγεμόνων οὐχ ὅπως συλλαβομένων,
ἀλλὰ καὶ περιφανῶς ἀνιαθέντων. ἄδικον οὖν οἶμαι καί πρός γε
ἀσύμφορον, ἑνὸς ἒξ ἁπάντων ἀνδρὸς ἥ καὶ δυοῖν τυχὸν ἡμαρτηκότοιν,
 ἐξυβρίσαι μὲν εἰς τοὺς κοινοὺς νόμους, οὕς στέργειν
προὐθέμεθα, πολιτείαν δὲ σύμπασαν καὶ διαιτᾶν συνήθη καὶ 
φίλην οὕτω πως ῥᾳδίως ἀποσκευάσασθαι, τῶν δὲ τὴν χώραν
φρουρούντων , καὶ πολλοὺς ὅσους κινδύνων ἀναδεχομένων, ὡς
ἂν ἡμῖν ἐν εὐπαθείᾳ βιοτεύειν ἒξῇ, προδότας δειχθῆναι, καὶ
 τὸ δὴ πάντων ἀνοσιώτερον, δόξαν ὀρθὴν πρὸς εὐσέβειαν καὶ
τὴν τῶν ἱερῶν ἀπορρήτων σεμνότητα περιφρονῆσαι. πῶς γὰρ
οὐ τοῦτο φανούμεθα δρῶντες, εἰ προσχωρήσαιμεν τοῖς τοῦ
κρείττονος ἐναντιωτάτοις; εἰ μὲν γὰρ διακωλύσαιεν ἡμᾶς ταῖς
αὐταῖς ἁγιστείαις ἐμμένειν, καὶ μεταστήσαιεν πρὸς τὴν σφετέραν,
 τί τούτου πεισόμεθα χαλεπώτερον, περιόντες τε καὶ
τεθνηκότες; τί δὲ κερδανοῦμεν ἅπασαν τὴν Περσίδα (θῶμεν
γὰρ οὕτω) προσλαμβάνοντες , τὰς δὲ ψυχὰς ἐζημιωμένοι ; εἰ 
 
 quod nequc a Romanis legionibus , ncque a praefectis universis,
multo vero miuus ab ipso eorum Impcratore insidiae Gubazi
fuerint structae. Pervulgatum enim iam apud ipsos et in confesso
est, quod Rusticus et Marlinus prosperae illius fortunae invidcntcs
in ultroneam animi fcritatcm sint abrepti , reliquis ducibus non
solum uon adiuvantibus , verum etiam acerbe ferentibus. Iniquum
itaque et praeterea inutile fuerit, ob unius fortassis atque alterius
culpam publicas leges, quas observare constituimus, proterve violare,
universumque vitae nostrae institutum , cui amice assuevimus, adeo
levitcr immutarc, eorum vero, qui in praesidiis provinciae pro nobis,
nt tranquille iucundeque vivamus, excubant, proditores ac desertores
declarari; et quod omnium est maxime impium , rectam de religione
et sacrorum mysteriorum dignitate opiuionem atque doctrinam
aspernari. Quo pacto enim non id facere videbimur , si ad infensissimos
divini numinis hostes concesserimus? Si enim illi prohibuerint,
ne nostram deinceps rcligionem colamus , sed ad suam uos
adcgeriut , quid gravius nobis accidcre possit, superstitibus pariter
et mortuis? Quid enim lucri fecerimus, si universam (facianius its 

 
 δέ γε καὶ μεθεῖεν καὶ συγχωρήσαιεν, ἀλλ᾿ οὐ βεβαίαν ημῖν τὴν
εὔνοιαν ἕξουσιν, ὕπουλον δὲ μᾶλλον καὶ σφαλερὰν, καὶ μόνῃ
τῇ χρείᾳ συμμετρουμένην. ἄμικτον γὰρ ἀεὶ τοῖς ἀνθρώποις τὸ
ἑτερόγνωμον, καὶ οὔτε δέους προσπεσόντος, οὔτε τινὸς εὐεργεσίας
ἡγησαμένης, μόνιμος αὐτοῖς ἐγγίγ́εται πίστις , πλὴν εἰ 
μὴ καὶ ταῖς δόξαις ὁμοφρονοῖεν· τό τε συγγενὲς καὶ ἴδιον καὶ
ὁμόφυλον, εἰ τοῦδε λειπόμενα τύχοιεν, ὀνόματι μόνῳ τὴν οἰκείωσιν
ὑποφαίνει, τοῖς δὲ ἔργοις ἀλλοτριοῦται. ἀντὶ ποίων
τοίνυν ἀγαθῶν, ὦ ἄνδρες Κόλχοι, πρὸς Πέρσας μεταβησόμεθα,
εἴ γε καὶ ὣς ἔσονται δυσμενεῖς, καὶ μηδὲν ἡμῖν πλέον 
 ἔσται τοῦ παρόντος, ἢ μόνον τὸ ῥᾷον βλάπτεσθαι πρὸς αβτῶν,
ὅσῳ τοῦ ἐμφανοῦς τὸ διαλανθάνον ἀφυλακτότερον; ἀλλὰ γὰρ,
εἰ δοκεῖ, συγκεχωρήσθω, μήτε ἄδικον εἶναι τοὐγχείρημα, μήτε
τοῦ πρέποντος ἐστερημένον, καὶ ὁμολογείσθω τὰ Περσῶν ἤθη
βέβαια καὶ πιστὰ καὶ οἷα διαπαντὸς ἐμμένειν ταῖς ἐσομέναιςι 
συνθήκαις. εἰ γὰρ καὶ ταῦτα δοθεῖεν, καὶ μηδὲν ἡμῖν τῶν
ἄλλων ἐμποδὼν ἔσται, ἀλλὰ τὰ τῆς δυνάμεως οὐκ ἀρκέσει. πῶς
γὰρ ἂν μεταχωρήσαιμεν ἐφ᾿ ἑτέρους, ἐφεστηκότων ἡμῖν τῶν
῾Ρωμαίων, καὶ οὕτω πολλῶν καὶ ἀνδρειοτάτων καὶ ὑπὸ κρα-
 τίστοις στρατηγοῖς ταττομένων; πῶς δὲ καὶ οἷόν τε μὴ οὐχὶ ποι- 
 
 esse) Persiam nobis adiunxerimus, animarum vero iacturam fecerimus?
Quod si vero permiserint et concesserint , lirma tamen benevolentia
nos nequaquam prosequentur, infida vero et dubia, quamque
sola utilitate metiantur. Neque enim inter eos, qui diversis
opinionibus sunt imbuti, societas constare potest; et neque incidente
metu, aut beneficio nullo interveniente, fides ipsis constans et firma
permanet, nisi etiam opinionum consensus accedat. Quin et cognati,
affines et contribules, si hac animorum opinionumque convenientia
destituantur, nomine solo amicitiam prae se ferunt, re vero ipsa
sunt alienissimi. Cuius itaque boni spe, o Colchi, ad Persas desciscemus,
si etiam ita nobis futuri sunt hostes, neque aliquid amplius
in praesentiarum inde nobis accedet, quam quod tanto facilius ab
illis laedi poterimus, quanto difficilius ab occulto quam aperto hoste
nobis cavere possumus? Atqui, si videtur, demus ita esse, factum
ipsum neque cum aequitate neque cum honesto pugnare, et statuamus
Persarum mores constantes esse ac fidos, quodque perpetuo pacta
conventaque sint observaturi. Ut enim etiam haec dentur nihilque
aliud nobis impedimenti sit reliquum, at vires nostrae non sufficient.
Quo pacto enim ad alios transeamus, cum nobis Romani immineant,
et quidem adeo multi ac fortissimi, quique praestantissimos nacti
sunt duces? Quo pacto vero etiam fieri possit, ut non atrocissimam 

 
 νᾶς ὑποσχεῖν ἀνηκέστους, τῶν μὲν οὓς ἐπαμύνειν χρεὼν πόῥῤωπου 
κατὰ τὴν Ἰβηρίαν εντι μελλόντων, καὶ ἀνειμένως πορευομένων
τῶν δὲ τιμωρησομένων τήν τε χώραν ἂπασαν κατεχόντων, 
καὶ ταῖς ἡμετέραις πόλεσιν ἐνοικούντων;

ιγ’. „Καίτοι φησὶν αὐτοὺς ὁ γενναῖος οὑτοσὶ μηδὲ τὴν
ὁρμὴν ὑποστήσεσθαι ἡμῶν, παραδείγματι χρώμενος τοῖς ἔναγχος
συμβεβηκόσι. καὶ τις ἀγνοήσειεν ἂν ὡς τὰς τῶν πολέμων
τροπὰς οὐκ ἔπι ῥητοῖς ἀνάγκη συμβαίνειν, οὐδὲ τοὺς νῦν σφαλέντας
τυχὸν τῶν ὁμοίων ἀεὶ μεταλαγχάνειν ἀποτευγμάτων ;
 τοὐναντίον γὰρ ὡς τὰ πολλὰ πρὸς τοὺς ἡττηθέντας ἡ νίκη 
μέτεισι, καὶ τὸ δυσφοροῦν ἐκθεραπεύει οὐ χρὴ τοίνυν ἡμᾶς,
εἰθισμένον αὐτοῖς τολοιπὸν ἐν ἁπάσαις ταῖς συμπλοκαῖς
ἐλασσοῦσθαι, πέρα τοῦ μετρίου θαρρεῖν. εἰ μὲν γὰρ τούτῳ
μόνῳ νενίκηνται , τῷ μὴ τὰ δέοντα βεβουλεῦσθαι , προσεκτέον
 μὲν ἡμῖν τῷδε μᾶλλον τῷ παραδείγματι, καὶ προφυλακτέον
τοὺς ἐκ τῆς ἀβουλίας κινδύνους . οὐ μὴν πρόδηλον ἐντεῦθεν
οἴεσθαι δεῖ τὸ ῥᾳδίως αὐτῶν περιέσεσθαι εἰκὸς γὰρ τοὺς πρότερον
ἁμαρτήσαντας , καὶ διὰ τῆς πείρας ὁποῖα φευκτέον πεπαιδευμένους,
καὶ αὐτὸ δὴ τὸ παροφθὲν ἀνακαλέσασθαι τῇ
 περὶ τῶν ἐφεξῆς ἐσομένων ἐπιμελεία. εἰ δὲ τὸ θεῖον αὐτοῖς 
 
 vindictam incurramus, iis quidem, quos auxilio nobis venire oportet,
procul hinc in Iberia cunctantibus leutcque procedentibus; iis vero
qui ultionem exigent , uuirersam rcgionem occupantibus et in nostris
urbibus habitantibus? 
 13. „Alqui, ut insignis istc vir ait, nc primum quidem nostrum
impctum sustinebunt, aigumento ex iis, quac paulo antc acciderunt,
sumpto. At quis iguoraverit bellorum vicissitudines nequaquain certa
neccssitate accidere ; nec cos qui nunc forte male rem gesserunl,
perinde advcrsam semper fortuuam habituros. Nam e contrario
victoria frcquenter ad victos trausit, et fortunae adversilatcm emendat.
Nou oportet igitur nos, perinde ac si pro suo more et consuetudine
in oninibus deineeps pioeliis cssent succubituri, supra moclum
csse confideutcs. Si cnim eo solo fueruut victi, quod non satis, quid
facto opus esset, perpeudisscut, nobis quidem hoc exemplum in
nostrum usum cst convertcndum , ct praccavcnda, cpiae temeritatem
cousiliique praccipitantiam consequuutur, pericula. Neque enim ex
practerito casu ccrtam uobis de ipsis victoriam possumus pollceri.
Verisimile enim est, eos qui autca crrarunt, experieutia ipsa quid
fugicadum sit. cdoctos, id quod omissum ueglectumque fuit, maiore
deinceps in rcbus gerendii cura compensaturos. Si vcro Deus ipsu 

 
 χαλεπαίνει τῆς ἐπὶ τῷ κειμένῳ παρανομίας, καὶ ταύτῃ κεκάκωνται,
τί δεῖ καὶ ἡμᾶς παρεῖναι καὶ συνεπιλαμβάνειν, ὣσπερ
οὐκ ἐπαρκοῦντος ἐκεινοῦ τὰ δίκαια δρᾶσαι, ἀλλὰ τῆς ἐξ ἡμῶν
ἐπικουρίας προσδεομένου; ποία δέ τις ἂν ἀσεβείας ὑπερβολὴ
ἑτέροις λελείψεται, εἲ γε τόδε τὸ ἀγαθὸν ἀτιμάσαιμεν τῇ μετασάσει, 
ὅπερ καὶ ἠρεμούντων ἡμῶν ὑπερμαχεῖ προσηκόντως;
μηδεὶς τοίνυν ἡμῖν τὸν τεθνεῶτα παραγέτω δῆθεν τῷ λόγῳ
λίαν ἀγεννῶς ὀλοφυρόμενον, καὶ ἱκετεύοντα τοὺς ὁμοφύλους
οἴκτου τυχεῖν τῷ τὴν σφαγὴν ἐπιδεικνύναι. ταῦτα γὰρ μοχθηραῖς
μὲν ψυχαῖς καὶ ἀνάνδροις ἴσως ἁρμόσει, οὐ μὴν προσαπτέον 
 αὐτὰ βαοιλεῖ καὶ Λαζῶν καὶ Γουβάζῃ. εἰ γὰρ ἐκεῖνος ἐνταῦθα
παρῆν, πάντως ἂν, ἅτε δὴ θεοφιλὴς ἀνὴρ γεγονὼς καὶ
φρενήρης, κατεμέμφετο μὲν ἡμᾶς τοιαῦτα βουλευομένους. ἐκέλευεν
δὲ μὴ οὕτω καταπεπτωκέναι καὶ μαλθακίζεσθαι , καὶ
δραπετεύειν, καθάπερ οἰκέτας, αἱρεῖσθαι· φρόνημα δὲ 
Κολχικὸν καὶ ἐλεύθερον ἀναλαβόντας, ἀντέχειν τῆς συμφορᾶς
θῤῥαλέως , καὶ πρὸς μηδὲν μὲν αἰσχρὸν καὶ ἀνάξιον τῶν πατρίων
ἐξάγεσθαι τρόπων, ἐμμένειν δὲ τοῖς παροῦσι καὶ πεποιθέναι,
ὡς τοῦ κρείττονος ἥκιστα τὸ ἔθνος περιοψομένου. εἶτα
πῶς οὐ σφόδρα παράλογον, αὐτῷ μὶν τῷ βιαίως 
 ταῦτα κατὰ τὸ εἰκὸς ἔχειν δεδόχθαι· ἡμᾶς δὲ, τοὺς τὴν πρὸς 
 
 est infensus ob nefariam caeclem commissam , ideoque hisce malis
atficiuntur; quid opus est etiom nos ei adesse, nostramque operam
confcrre , perinde atque si ille per se iustitiae exercendae non sufficeret,
sed nostro auxilio indigeret? Qualis vero impietatis excessus
aliis relinquetur, si summani hanc bonitatcm uostra defectione
contemnamus, quae etiam nobis quiescentibus nos uti par est propugnat?
Nemo itaque nobis mortuum Gubazem verbis in medium
auducat parum viriliter eiulantem, et populares suos suppliciter
orantcra, ut sui misereantur., plagas corpori suo inflictas ostentando.
Ilaec enim vitiosis effoeminatisqtic animis fortassis conveniant , nequaquam
vero adscribenda sunt regi et quidem Lazorum , atque
adeo Gubazae. Si enim ille coram adesset , graviter certe, utpote
pius et cordatus vir , nos eiusccmodi consilia agitantes insimularet,
iuberetqtie non ita animis cadere atque elangucscerc , et servilem
in modum aufugere: quin potius aniino Colchico et liberali resumpto
acrumnam fortiter sustincre , et nihil turpe patriiscpie moribus indignum
committere ; sed praesenti rerum statui insistere, certam
fiduciam concipicntes divinuin auxilium Colchicac gonti nequaquam
dcfuturum. Proindc quo pacto non vehementer absurdum fuerit,
ipsi quidem violenter interfecto verisimiliter hacc probari, nobis 

 
 ἐκεῖνον εὔνοιαν σκηπτομένους , τἀναντία διανοεῖσθαι; ἀλλὰ 
δέδοικα μὴ καὶ μόνου χάριν τοῦ διαλογίζεσθαι ταῦτα καὶ διασκοπεῖν
μεγίστας ὑφέξομεν δίκας. εἰ μὲν γὰρ ἐπ᾿ ἀδήλοις ἐλπίσι
καὶ τὴν ἐφ᾿ ἑκάτερα ῥοπὴν ἐπιδεχομέναις τὰ τῆς ἀποστάσεως
 ἡμῖν ἐμελετᾶτο, ἦν μὲν ἂν καὶ τόδε δεινὸν, ἐπὶ τηλικούτων
πραγμάτων κινήσει μόνης ἠρτῆσθαι τῆς τύχης, πλὴν
ἀλλ᾿ ἐξῆν ἴσως τοῖς ταῦτα προῃρημένοις ἀδεέστερον γοῦν ἀναισχυντῆσαι.
εἰ δὲ πανταχόθεν προὖπτον δείκνυται τὸ κακὸν,
πῶς οὐ μισητέον αὐτοὺς τοιαύτην ἔννοιαν ἐμβαλόντας; ὡς μὲν 
 οὖν ἀφεκτέον ἡμῖν ἐκείνων, καὶ δὴ μετρίως ἐῤῥήθη. φημὶ δὲ
δεῖν βασιλεῖ τῶν ῾Ρωμαίων τὸ συμβὰν ἀναγγεῖλαι, ὡς ἂν ἐνδικώτατα
μετέλθῃ τοὺς τοῦ μιάσματος αἰτιωτάτους, καὶ εἰ μὲν
ἐθελήσει, πεπαῦσθαι τολοιπὸν τῆς πρὸς ῾Ρωμαίους διαφορᾶς,
καὶ συνεργεῖν αὖθις καὶ συστρατεύεσθαι, καὶ τῶν προτέρων
 μετέχομεν συνδιαιτημάτων. εἰ δὲ ἀπώσοιτο τὴν ἀξίωσιν, τότε
δὴ βουλευτέον ἡμῖν, εἴπερ ἑτέραν ὁδὸν τραπῆναι συνοίσει.
οὕτω γὰρ ποιοῦντες, οὔτε τοῦ τεθνηκότος ἐπιλελῆσθαι δόξοιμεν
ἂν, οὔτε προπετείᾳ μᾶλλον ἢ γνώμῃ τὰ ἡμέτερα
διατιθέναι.”

ιδ'. Εἰρημένων δὲ καὶ τούτων, παλινῳδίαν, τὸ λεγομε- 
 
 vero, benevolentiam erga ipsum praetexentibus, contraria deliberari?
Sed vereor, ne vel ea sola de causa, quod haec animo cogitationeque
agitaverimus, maximas poenas simus subituri. Si enim incerta
spe dubioque eventu et variis in utramvis partem momentis obnoxio
defectionem moliti essemus, erat profecto etiam hoc grave, in tantarum
rerum motu a sola fortuna pendere; licuisset tamen fortasse
iis, qui hoc consilii ceperant, liberius impudentiusque id aggredi. Si
vero pravitas huius consilii et mala inde exspectanda omni ex parte
sunt conspicua et manifesta, quo pacto non sint digni odio, qui vos
in hanc cogitationem induxerunt? Quomodo igitur abstinendum nobis
ab illis sit, et quidem moderate dictum est. Ego vero ita sentio,
factum ipsum ita ut accidit Imperatori esse nuntiandum, ut nimirum
iustissime animadvertat in praecipuos caedis auctores. Quod
quidem si fecerit, nostra cum Romanis simultas consopietur, et laborum
expeditionumque societatem pristinamque cum ipsis cousuetudinem
redintegrabimus. Si vero repulsam patiamur, petitionemque
nostram reiiciat, tum demum deliberandum erit, an aliam viam
ingredi expediat. Ita enim facientes, neque mortui Gubazae obliti
esse videbimur, neque temeritate potius quam consilio res nostras
instituere. 
 14. His dictis Colchi palinodiam , ut est in proverbio, cecinc- 

 
 νον, ᾖδον οἱ Κόλχοι, καὶ μετεπείθοντο. μάλιστα γὰρ αὐτοὺς
εἰς τοῦτο συνήλασε τὸ δεδιέναι , μή ποτε ἄρα, εἰ μετασταῖεν,
καὶ τὴν ἐπὶ τῷ κρείττονι δόξαν ἀφαιρεθεῖεν. ἐπειδὴ οὖν ἡ
τοῦ Φαρτάζου γνώμη ἐνίκα , αὐτίκα οἱ ἄριστοι καὶ εὐπατρίδαι
τοῦ ἔθνους Ἰουστινιανῷ βασιλεῖ τὰ ἐπὶ Γουβάζῃ ξυνενεχθέντα 
διήγγειλαν , ἅπασάν τέ οἱ ἀνεκάλυψαν τὴν ἀπάτην,
ὡς ἐκεῖνος μὲν οὔτε μηδίσας πώποτε , οὔτε ἄλλο τι ἄχαρι κατὰ
῾Ρωμαίων βουλευσάμενος ἥλω, οἱ δὲ ἀμφὶ Μαρτῖνόν τε καὶ
Ρούστικον , ἐπειδὴ αὐτοῖς ὑπὸ ῥᾳστώνης θαμὰ σφαλλομένοις
ἐπεκάλει τε τὰ εἰκότα καὶ ἐχαλέπαινεν, οἱ δὲ ταύτην τε 
 συκοφαντίαν ἐμηχανήσαντο , καὶ τὸν οὐδὲν ἡμαρτηκότα διέφθειραν.
ἐδέοντο δὴ οὖν τῇ τοῦ κατοιχομένου ψυχῇ τοῦτο δὴ
παρασχεῖν τὸ χαριστήριον ἔλεγον δὲ οὐκ ἄλλο τι ἄρα ἥ ὥστε
μὴ ἀτιμώρητον καταλιπεῖν τὸ ἀδίκημα , βασιλέα δὲ σφισιν
ἐπιστῆσαι οὐκ ὀθνεῖόν τινα , οὐδὲ ἐπηλύτην , ἀλλὰ Τζάθηντὸν 
Γουβάζου νεώτερον ἀδελφὸν ἐν Βυζαντίῳ κατ’ ἐκεῖνο τοῦ
καιροῦ διατρίβοντα, ὡς ἂν αὐτοῖς πάλιν ὁ πάτριος διασώζοιτο
νόμος καὶ ἡ ἀνέκαθεν τοῦ βασιλείου γένους ἀκραιφνὴς ὁμολογία.
ὁ δὲ, ὅσια γὰρ αὐτῷ ἐδόκει καὶ δίκαια,) ὡς τάχιστα
ἐπετέλει, καὶ οὖν Ἀθανάσιον, ἕνα τῶν πρῶτα λαχόντων 
 τῇ συγκλήτῳ βουλῇ , ἔστειλε διασκοπήσοντά τε τὸ πραχθὲν 
 
 runt , sententiamque mutarunt ; praecipue vero ipsos eo adduxit ,
quod metucrent ne si quando ad Pcrsas desciscerent , recta etiam de
Deo opiuione religioneque sua privarentur. Postquam igitur Phartazis
scntentia vicit, statim optimi quidam nobilissimiquc Colchicae
gentis viri dclecti sunt, qui Iustiniano Imperatori, quac in Gubazem
perpetrata essent nuntiarent , omnemque ei fraudem detegerent;
quodque ille quidem Persarum partibus nunquam studuisset, neque
advcrsus Romanos aliquid esset molitus ; Martinus vero ct Rusticus,
quod illos prae ignavia vecordiaque frequenter errantes merito incerparet
eisque succenseret, hanc ipsi calumniam struxissent, et innocentem
trucidassent. Supplices itaque Impcratorcm orarunt, ut
dcfuncti mauibus hoc gratilicarctur ; nihil vcro aliud dixerunt, quam
ut facinus illud impunitum ne relinqucrct, rcgemque sibi designaret
non alicnigenam aliquem, ueque peregrinum, sed Tzathem iuniorem
Gubazae fratrem , qui tum tcmporis Byzantii degebat, utque
ita ipsis denuo patria lex couscrvarctur, ct rcgii gencris iam inde
ab antiquo continuata sibique constaus ct inviolata suecessio. Dn
pcrator itaquc (acquum enim id ipsi vidcbatur et iustum) quam
citissime corum pctitioni salisfecit, et AthanasiiHii, unum cx primariis
scnatoribus , qui accurate in factum iuquircret , et de eo ex 

 
 ἔς τὸ ἀκριβὲς, καὶ κατὰ τοὺς ῾Ρωμαίων νόμους κρινοῦντα. 
καὶ δὴ παραγενόμενος, ῾Ρούστικον μὲν εὐθὺς ἐς Ἀψαροῦντα
ἔστειλε τὴν πόλιν, καὶ τῷ ἐκείνῃ δεσμωτηρίῳ ἐγκαθείρξας
ἐφρούρει · Ἰωάννη δὲ τῷ βασιλέα μὲν φενακίσαντι, αὐτουργῷ
 δὲ τοῦ μιάσματος γεγενημένῳ, ἀποδράσαντί πως ἐν τῷ τότε
λαθραιότατα, καὶ φυγῇ τὴν σωτηρίαν καρπώσασθαι πειρωμένῳ
, ἀλλ’ ἐκείνῳ γε τῷ Ἰωάννῃ ἐπὶ τοῖσδε πορευομένῳ ὑπαντιάζει,
οὕτω παρασχὸν, ὁ Μετριανὸς, (εἷς δέ γε ἦν οὕτος τῶν
ἀμφὶ τὰ βασίλεια δορυφόρων, οὑς δὴ Σκρίβωνας ὀνομά ζουσιν· 
 ἔπαλτο δὲ αὐτόσε τούτου δὴ ἕνεκα , ἐφ’ ᾧ ἔξυπηρετήσασθαί
τε τῷ Ἀθανασίῳ, καὶ ἅττα ἂν ὑπ’ ἐκείνου κριθείη τόνδε
ταῦτα ἐπιτελέσαι·) ξυλλαβὼν δὴ οὖν ὁ Μετριανὸς τὸν Ἰωάννην,
παρὰ τὸν διαιτητὴν ἀπεκόμισεν. ὁ δὲ καὶ τοῦτον ἐς Ἀψαροῦντα
ἐξέπεμψεν, ἐν εἱρκτῇ τε καὶ ποδοκάκη μενοῦντα, ἕως
 ὀ ἐν πόσιν ἀγὼν διανυσθείη.

ιε'. Ἅμα γὰρ τῷ ἦρι ἀρξαμένῳ παρῆν ὁ Ναχοραγὰν ἐς 
Μουχείρισιν, καὶ αὐτίκα τά τε στρατεύματα ἤθροιζε, ἤθροιζε, καὶ
πλείστη ὅσῃ χρώμενος προθυμίᾳ τὰ ἐς τὸν πόλεμον ἐξηρτύετο.
τοιγάρτοι καὶ οἱ Ῥωμαῖοι ἀμφὶ τὴν Νῆσον ἀγειρόμενοι παρεσκυάζοντο,
 καὶ τὰ τῆς κρίσεως εἰκότως ἀνεκόπτετο. τί γὰρ
ἂν αὐτοῖς ὲν τῳ τότε προυργιαίτερον κατεφάνη τῆς περὶ τὸν
πόλεμον εὐκοσμίας; ἤδη δὲ καὶ ὁ Πάθης ἅμα Σωτηρίχῳ τῷ 
στρατηγῷ ἐκ Βυζαντίον ἀφῖκτο, τήν τε πατρῴαν ἀρχὴν καὶ 
 
 praescripto Romanarum legum sententiam ferret. Qui cum advenisset,
Rusticum quidem statim Apsarunten misit, atque in illius
urbis carcere custodiri iussit. Ioanni vero, qui regem fefellerat, et
tum temporis admodum clam se inde surripuerat, et fuga salutem
parere nitebatur; huic, inquam, loanni, qui bac de causa se in iter dederat,
forte fortuna obvius est factus Metrianus, unus e regiis satelitibus,
quos Scribonas vocant, missus autem erat illuc, ut Athanasium
ministraret, et quae ille iudicasset exsequeretur. Metrianus
itaque eum apprehensum ad iudicem Athanasium duxit, qui etiam
hunc Apsarunten misit, ut ibi in carcere et cippo haereret tantisper
dum disceptatio iudicialis, quae iam apparabatur, esset absoluta. 
 15. Statim enim ineuute vere Nachoragan Muchirisim venit,
et confestim copias cocgit, quantaque poterat diligentia se ad bellum
couiparabat. Nihilo secius vero etiam Romani circum Insulam
congrcgati, sese summa vi apparabant; et iudicium merito protrahebatur.
Quid enim ipsis eo rerum statu maiori curae esse debebat,
quam res ad bellum necesaarias quam optime constituere? 

 
 ταύτης παράσημα πρὸς τοῦ βασιλέως ῾Ρωμαίων, ἧπερ ἐκ
παλαιοῦ νενόμισται, δεδεγμένος. εἰσι δέ γε ταῦτα στέφανος
χρυσοῦς λιθοκόλλητος, καὶ χιτώνιον ποδῆρες ὑπόχρυσον, πέδιλά
τε κοκκοβαφῆ, καὶ μίτρα ὁμοίως χρυσῶ τε καὶ λίθοις
πεποικιλμένη. χλαμύδα δὲ ἁλουργῆ τοῖς βασιλεῦσι τῶν 
οὐ θέμις ἀμπίσχεσθαι, λευκὴν δὲ μόνον· οὐ μέντοι παντάπασί
γε κοινὴν οὕτω καὶ εἰθισμένην, ἀμφὶ γὰρ τὸ μεσώτατον ἐκείνη
χρυσῷ ὑφάσματι ἑκατέρωθεν καταλάμπεται. βασιλικὸν δὲ κὼ
 τὸ ἐμπερόνημα τῆς χλαμύδος, λίθοις τε ἐκκρεμέσι καὶ τῇ ἄλλῃ
κατασκευῇ διαπρέπον. ἐπιβάντα δὴ οὖν τὸν πάθην τῆς ὑπηκόου 
καὶ τῇ βασιλείῳ στολῇ κεκοσμημένον, αὐτίκα οἱ τε στρατηγοὶ
καὶ ὀπὰς ὁ τῶν ῾Ρωμαίων στρατὸς δεξιούμενοί τε καὶ
τὰ εἰκότα γεραίροντες προηγοῦντο, ἐξωπλισμένοι ὡς εὐπρεπέστατα,
καὶ ἔπι· τῶν ἵππων οἱ πλεῖστοι ὀχούμενοι. οἱ δὲ
Λαζοὶ ἐς τὸ χαῖρον μεταβαλόντες, καὶ μόλις 
τῆς ἀνίας, στοιχηδόν οἱ παρωμάρτουν, σάλπιγγές τε πανταχόθεν
ἐπήχουν, καὶ τὰ σημεῖα ἐς ὕψος ἐπῆρτο. καὶ ἦν ἥ
πομπὴ φαιδρά τε ἐπιεικῶς καὶ γαυροτάτη, καὶ πλέον ἢ κατὰ
 Λαζῶν βασιλείαν ἐξωγκωμένη. Τζάθης μὶν οὖν ἐς τὴν
ἀρχὴν καταστὰς, ἔταττεν ἕκαστα τολοιπὸν, καὶ διεκόσμει 
 τὸ ὁμόφυλον, ὡς αὐτῷ τε ἦν βουλομένῳ, καὶ ὁ πάτριος ὑπηγόρευεν
τρόπος. Σωτήριχος δὲ ὁ στρατηγὸς αὐτίκα εἴχετο 
 
 Iam vero etiam Tzathcs una cum Sotericho Ryzantio advenerat, paterno
regno eiusque insignibus a Romanorum Imperatore vetcri more
ac ritu acceptis. Sunt autem haec corona aurea pretiosis distincta
Iapidibus, et palla ad talos demissa, auro intertexta, calcei murice
tiucti, et mitra similiter auro et lapidibus variata. Chlamydem vero
purpuream Lazorum rcgibus gestare fas non est, sed tantum albam,
nou tamen omnibus communem et consuetam. Circa mcdium enim
illius aurcum quoddam textum utrinque resplcndct; regia etiam
fibula chlamydis, lapidibus aureis inde pendulis alioque apparatu
insiguis. Ingredientcm itaque iam suam ditionem Tzathem et
regio habitu ornatum, confestim praefecti et universus exercitus
Romanus salutantes debitisque honoribus afficieutes, ei pracibant,
splendidissimis armis induti, et equis plerique vecti. Lazi vero
ad laetitiam conversi, acgre tandem deposito moerore, seriatim
ipsum deducebaut, tubis omni ex partc clangentibus, et signis in altum
sublatis; eratque pompa splendida admodum atque maguilica,
et magis quam Lazorum regnum fert fastuosa. Tzathes itaque iam
rcgno inauguralus, administrabat deinceps omnia gcntemque suam
regebat, prout sibi visum, erat et patrius mos siudebat. Soteriehus 

 
 τῆς πορείας, ἐφ᾿ ᾗπερ καὶ ἔσταλτο. χρυσίον γὰρ ἐκ βασιλέως 
ἐκόμιζεν, ἐφ’ ᾧ τοῖς προσοίκοιςβαρβάρoις κατὰ τὸ ξυμμαχικὸν
διανέμοι , εἰθισμένον γε τοῦτο ἐκ πλείστου καὶ ἀν’ ἔτος γιγνόμενον.
εἴποντο δὲ αὐτῷ καὶ τῶν παίδων οἱ πρεσβύτεροι, Φιλάγριός
 τε καὶ Ῥωμύλος, ὡς ἂν εὐθὺς ἀφ’ ἱστίας μοχθεῖν
ἐν δέοντι παιδευθεῖεν, ἐπεὶ καἰ ἐς ἥβης μέτρον ἤδη ἄμφω
ἐληλυθέτην, καὶ ἤστην οἴω διαπονεῖσθαι. ὁ γὰρ δὴ τρίτος
αὐτῶν, Εὐστράτιος, ἐν Βυζαντίῳ ἐλέλειπτο, νέος γε ὢν ἔτι
κομιδῆ̣, καὶ ἄλλως τὸ σῶμα οὐ ῥωμαλέος. ὡς δὲ ἐς τὴν τῶν 
 καλουμένων Μισιμιανῶν χώραν ὁ Σωτήριχος ἀφίκετο, οἱ δὴ
κατήκοοι μὲν τοῦ βασιλέως τῶν Κόλχων τυγχάνουσιν ὅντες
καθάπου καὶ οἱ Ἀψίλιοι, γλώττη δὲ ὅμως χρῶνται ἀποκεκριμένῃ
καὶ νόμοις ἑτέροις· εἰσὶ δὲ τούτου δὴ τοῦ Ἀψιλίων
γένους βορειότεροι, καὶ τετραμμένοι ἠρέμα ἐς ἥλιον ἀνιόντα.
 ἐπειδὴ οὖν ἐς τούσδε παραγέγονεν, ἔννοιά τις αὐτοὺς εἰσῆλθεν,
ὡς ἄρα ἕν τι τῶν σφετέρων φρουρίων ἀμφ’ αὐτὰ δὴ τὰ
Λαζῶν ὅρια ἱδρυμένον, ὃ δὴ Βούχλοον ὀνομάζουσιν, τοῦτο
δὲ ὅγε βούλοιτο τοῖς Ἀλανοῖς καταπροέσθαι, ὡς ἂν οἱ τῶν
ἐθνῶν πρέσβεις τῶν ἀπωτέρω οἰκούντων, αὐτοῦ ἀγειρόμενοι,
 τὸν μισθὸν ἀποφέροιντο, καὶ μηκέτι ἀνάγκη τις εἴη τῷ τὰ
χρήματα παρεχομένῳ τὰς τοῦ Καυκάσου περινοστεῖν ὑπωρείας, 
καὶ αὐτὸν ἐπ’ ἐκείνους ἰέναι. 
 
 autem praefectus statim iter, ad quod missus erat, arripuit. Adferebat
enim pecuuiam a rege, quam finitimis barbaris bellicae societatis
causa distribueret; quod quidem et a multo tempore est usitatum
et quotanuis fit. Comitabantur vero ipsum ex filiis duo maiores
natu, Philagrius et Romulus; ut statim domo egressi moderatis
laboribus adsucscereut, siquidem ambo iarn ex cphcbis excesseraut,
et labori ferendo pares erant. Tertius enim illorum, Eustratius, Byzantii
relictus erat, quod et adhuc admodum esset iuvenis, et corpore
insuper ncquaquam valido. Posteaquam autem ad Misimianorum
ditionem pervcnit Soterichus, (qui quiclcm Colchorum regi parent,
ut et Apsilii, diversa tamen utuutur lingua aliisque legibus;
sunt vero hi Apsiliorum gente borealiores et ad orientem solem
nonnihil vergentes,) ad hos, inquam, cum venisset, cogitatio quaedam
ipsis incidit, quod utique unum quoddam ex ipsorum propugnaculis
circa ipsos Lazorum fines situm, Ruchloum vocatum, Alanis
prodere vellet, u t gentium, quae remotius habitarent, lcgati ibi
congregati stipendia defcrrent, necpie amplius nccessitas ulla essct,
ut, qui pecunias adferret, Caucasi montis radices circumirct, ipseque
ad illos iret.

ις΄. Ταῦτα δὴ οῖ Μισιμιανοὶ εἴτε γνόντες, εἴτε καὶ
ὑποτοπήσαντες, στέλλουσιν ἄνδρας δύο τῶν παρὰ σφίσι λογίμων,
Χάδον ὄνομα καὶ Θυάνην. οἱ δὲ εὑ ρόντες αὐτὸν ἀγχοῦ
που ἐκείνου δὴ τοῦ ἐρύματος ἐναυλιζόμενον, καὶ πλέον ἐς τὴν
δόκησιν ἐπιῤῥωσθέντες, „ἀλλ᾿ οὐ δίκαια δράσειν ἡμᾶς” ἔφασαν 
„ὦ στρατηγὲ, διενοήθης· χρὴ γάρ σε μηδὲ ἄλλῳ τῳ ἐφιέναι
τὰ ἡμέτερα παραιρουμένῳ, μήτι γε καὶ αὐτὸν οὕτως ἐθέλειν.
εἰ δέ σε ὡς ἀληθῶς μὴ ταῦτα ἀρέσκει, ἄγε ὅπως ἐνθένδε
 ὡς τάχιστα μεταβὰς, ἐν ἑτέρῳ ἀποδιατρίψεις χωρίῳ, καί σε
ἐπιτήδεια ἥκιστα ἐπιλείψουσιν, ἀλλ᾿ ἡμεῖς ἅπαντα οἴσομεν. 
ἐνταῦθα γάρ σοι οὐ μενετέα παντάπασιν, οὐδὲ ἀνεξόμεθά
σου μέλλοντος ἐς τόδε καὶ σκηπτομένου.” οὕτω δὲ αὐτῶν
αὐθαδιαζομένων, οὐκ ἀνεκτὰ ἡγησάμενος ὁ Σωτήριχος, εἰ
τοῖς τῶν Κόλχων κατηκόοις ἐξείη κατὰ ῾Ρωμαίων θρασύνεσθαι
τῶν ὑφ᾿ οὓς οἱ Κὸλχοι τετάχαται, παρακελεύεται τοῖς ὀπαδοῖς 
παίειν αὐτοὺς αἷς ἐπεφέροντο βακτηρίαις. οἱ δὲ καθίκοντο
αὐτῶν ἀφειδῶς, καὶ ἐς τοὐπίσω ἡμιθνῆτας ἀπέπεμψαν. τούτου
δὲ γεγενημένου, Σωτήριχος μὲν ᾤετο μηδὲν ἀντίπαλον
ἔσεσθαι, ἀλλ᾿ ὥσπερ ἀμέλει οἰκέτας οἰκείους ἡμαρτηκότας
διαχειρισάμενος, καὶ οὐδὲν ὁτιοῦν εὐλαβητέον αὐτῷ, ἔμενέ 
τε κατὰ χώραν, καὶ εἶτα, νυκτὸς ἐπιγενομένης, ἐκάθευδε σφόσρα
 ἀδεῶς καὶ ἀφυλάκτως· οὕτω δὲ οἵ τε παῖδες καὶ οἱ δο- 
 
 16. Haec cum Misimiani sive cognovissent sive suspicati essent,
duos ex suis insignes viros, Chadum nomine et Thuanem, mittunt, qui
cum ipsum reperissent iuxta illud propugnaculum stationem habentem,
suspicione validius confirmata : „Iniuria, inquiebant, nos afficere cogitas,
praefecte. Oportet enim te neque alteri cuiquam permittere,
ut nostra nobis adimant, nedum ipsum hoc velle. Si vero hoc tibi
propositum non est, fac age ut quam citissime hinc discedens alio
in loco commorcris. Neque tibi defutura sunt necessaria, sed nos
omnia deferemus. Hic enim nullo modo tibi est manendum, neque
feremus te hic moras trahentem et tergiversantem.“ Ipsis vero
ita procaciter loquentibus, Soterichus nequaquam tolerandum ratus,
si Colchorum subditis ita advcrsus Romanos, quibus parent, liceret
ferocire, stipatoribus suis mandat ut baculis, quos gestabant, eos caederent.
Qui atrociter in ipsos invecti, semineces remiserunt. Qoibus
peractis, Soterichus quidem nihil hostile eventurum ratus, et
perinde fere ac si servos suos delinquentes plagis excepisset, nihil inde
sibi verendum existimans, eo loci mansit; et deinde oborta nocte
valde intrepide absque ullis excubiis ibi dormivit: similiter vero et 

 
 ρυφόροι καὶ ὁπόσον ἄλλο αὐτῷ θητικὸν εἵπετο ἥ καὶ δοῦλον, 
ἐκμελέστερον καὶ οὗτοι ἅπαντες ἢ ὡς ἐν πολεμίων κατεσκηνημένοι,
ἀνεπαύοντό. ἐν τούτῳ δὲ οἱ Mισιμιανοὶ , τὴν ὕβριν
οὐκ ἐνεγκόντες, ἐπιφοιτῶσιν αὐτοῖς καρτερώτατα ἐξωπλισμένοι,
 καὶ αὐτίκα ἐπὶ τὸ δωμάτιον χωρήσαντες, οὗ δὴ ὁ στρατηγὸς
ἀνεκέκλιτο , κατακτείνουσι προτέρους τοὺς παρεναστῆρας
τῶν θεραπόντων. θορύβου δὲ, ὥσπερ εἰκὸς, καὶ πατάγου
πολλοῦ κινηθέντος, ξυναίσθησις μὲν τοῦ κακοῦ αὐτῷ τε Σωτηρίχῳ
καὶ τοῖς ἀμφ᾿ αὐτὸν ἅπασιν ἐγίγνετο· καὶ τοίνυν ὑπὸ
 δέους ἐκ τῶν εὐνῶν ἀνεπάλλοντο, ἔτι δὲ τῷ ὕπνῳ καρηβαροῦντες
καὶ παρειμένοι, ἀμύνεσθαι αὐτοῖς οὔ τι μάλα παρῆν οἱ 
μὲν γὰρ ταῖς σισύραις τὼ πόδε περιελιττόμενοι , εἴργοντο τῆς
πορείας, οἱ δὲ καὶ ἤδη ἐπὶ τὰ ξίφη ὁρμήσαντες, καὶ σχεδιάζειν
πειρώμενοι τὰ πολέμια , ἀλύοντες ἦσαν οἰκτρότατα οἶα
 ἐν σκότῳ καὶ ἀπορίᾳ, ἔστε τοὺς τοίχους περιῤῥηγνύμενοι, καὶ
ὅπη ἐτύγχανον κείμενα τὰ ὅπλα ἐπιλελησμένοι· ἔνιοι δὲ αὐτῶν
καὶ τῷ ἤδη ξυνειλῆφθαι ἀπειρηκότες, οὐδενότι ἐμηχανῶντo, 
ἐβόων τε μόνον ἄλλος ἄνλλοθι καὶ ὠλοφύροντο, οὐκ ἔχοντες ὅ, τι
καὶ δράσαιεν. οὕτω δὲ αὐτῶν καταπεπληγμένων, ἐπεισπεσόντες
 οἱ βάρβαροι αὐτόν τε Σωτήριχον κατακτείνουσι καὶ τοὺς
παῖδας καὶ πρός γε ξύμπαντας τοὺς ἄλλους, πλὴν εἰ μή τις 
 
 filii et satcllites , et quotquot eum domestici famuli et servi sequebantur,
etiam bi omnes securius , quam in hostili terra conveuiebat,
dormiebant. Iutcrea vcro Misimiani, iniuriam acccptam non ferentes,
validissime arinati in eos irruunt, statimque in domunculam,
in qua cubabat praefectus, irruinpentcs , proximc accubantes famulos
obtruncant. Tumultu itaque, uti par est, strepituque ingenti excitato,
scnsus mali acl Sotcriclium reliquosque qui ipsi aderant omnes
pervenit Quocirca cum prac metu lectis excussi, somno tamen adhuc
pracgravati et languidi esseut, non admodum sese tueri poterant;
alii enim cum pedes pellibus involutos haberent, incessu prohibebantur;
alii vero cum iam ad enscs arripiendos promerent, et
tumultuarium conflictum tentarcnt , errabundi miserrime ferebantur,
utpote in tenebris et summa consilii inopia, in parietcs impingentes,
et ubinam arma deposuisscnt obliti. Nonnulli vero ipsorum eo quod
iam oppressi essent despcrantes , nihil plane attentabant, clamabant
tantum alius alibi atque eiulabant , ignari quid agerent. Sic itaqun
percnlsis ipsis, barbari irrucntc3 et Soterichum ipsum obtruncant 

 
 ἔκ τινος τυχὸν ἁλάμενος ὀρσοθύρης ἢ καὶ ἑτέρῳ ὁποίῳ δὴ
τρόπῳ λαθὼν διεσώθη. ταῦτα δὲ δράσαντες οἱ ἀλιτήριοι, ἐσκύλευσαν
τοὺς κειμένους, τά τε ἄλλα ὁπόσα ἐπήγοντο κτήματα,
καὶ πρός γε τὸ βασιλέως ἀφελόμενοι χρύσιον, καθάπερ τινὰς
πολεμίους ὡς ἀληθῶς, ἀλλ’ οὐχὶ φίλους τε καὶ 
ἀπεκτονότες.

ιζ΄. Ἐπεὶ δὲ αὐτοῖς τὰ τῆς μιαιφονίας ἀπείργαστο,
τὸ ἀνοιδαῖνον τέως τῆς γνώμης καὶ ὀργιζόμενον, τῷ ἀποπλησθῆναι
τὴν ἐπιθυμίαν, ὑποχαλᾷν ἐδόκει καὶ περιστέλλεσθαι,
τότε δὴ μόνον τὸ πραχθὲν ἐφ’ αὑτῷ διασκοποῦντες, ἀνελογίζοντο, 
καὶ ξυνίεσαν ὁποῖος αὐτοῖς ἀνέῤῥιπτο κύβος, ὅτι τε
οὐκ ἐς μακρὰν ἥξουσιν οἱ Ῥωμαῖοι τιμωρησείοντες, καὶ ὅτι
αὐτοὺς ἐκεῖνοι οὐχ ὑποστήσονται. τοιγάρτοι ἀναφανδὸν ἀποστάντες,
 προσεχώρουν τοῖς πέρσαις, καὶ ἐπρεσβεύοντο, ὑποδέχεσθαί
τε σφᾶς αἰτούμενοι, καὶ ὡς δὴ κατηκόοις τολοιπὸν 
ἐπαρήγειν. τούτων δὲ ἁπάντων τοῖς τῶν ῾Ρωμαίων στρατηγοῖς
ἀπηγγελμένων, ἐχαλέπαινον μὲν οἵγε καὶ ἐδυσφόρουν, τίσασθαι
δὲ παραυτίκα τοὺς Μισιμιανοὺς οὐ μάλα ἠδύναντο, πιεζόμενοι
τῇ περὶ τοῦ μείζονος ἀσχολίᾳ. ἤδη γὰρ ὁ Νaχοραγὰν
ἑξήκοντά που χιλιάδας μαχίμων ἀνδρῶν ἐπαγόμενος, ἐπὶ τὴν 
Νῆσον ἐφοίτα, ἴνα Μαρτῖνός τε καὶ Ἰουστῖνος ὁ Γερμανοῦ 
 
 et filios et reliquos omncs, aisi quis forte per editiorem aliquam
ianuam aut alio aliquo moclo clam evasisset. Haec cum scclcrati
perpetrassent, mortuos spoliaruut, rcliquaque omnia eorum bona,
et praeterea etiam regiam pccuniam diripucrunt, cum eos tanquam
hostes quosdam revera, nou autem ut amicos et duces suos,
interfecissent. 
 17. Posteaquam vero peracta iam atroci hac strage excandcsccntia
illa animorum atque ira vidcbatur dcfcrbuisse scdataque esse, expleto
nimirum pravo ipsorum desiderio; tum nudum in se factum
considerantes, secum reputarunt atque intellexerunt, qualis alea ipsis
esset iacta; quodque non multo post Romani essent venturi idque
ulturi; neque ipsi illorum vim sustinere possent. Quocirca aperta
defectione facta , Persas adierunt et oratores miscrunt, postulantcs
ut ipsos tuendos suscipcrent, et tanquam subdilis deinceps opitularentur.
Haec vero omnia poslcaquam Romanorum pracfcctis sunt
renuntiata, indigne quidem ca molestissimeque tulcrunt, ulcisci tamen
e vestigio nou satis potcrant, occupatione circa maioris momenti
rem pracpediti. Iam euim Nachoragan sexaginta bellatorum
millia ad Insulam ductabat, quam Martinus ct Iustinus Gcnnani 

 
 καὶ τὰ ἀμφ’ αὐτοὺς στρατεύματα ἐτύγχανον ξυνειλεγμένα· οἱ 
δὲ ἐκ τῶν οὕννων μισθοφόροι, τῶν δὴ Σαβείρων ὀνομαζομένων,
παρῆσαν γὰρ τοῖς ῾Ρωμαίοις ὁπλιτῶν ἀπόμοιρα οὐ πολλῷ 
ἐλάσσους τῶν δισχιλίων · ἡγοῦντο δὲ αὐτῶν Βαλμάχ τε
 καὶ Κούτιλζις καὶ Ἴλιγερ, ἄνδρες τῶν παρὰ σφισιν ὀνομαστοτάτων,)
οὗτοι δὴ οὖν οἱ Σάβειροι ἀμφὶ τὴν Ἀρχαιόπολιν
καὶ τὰ ἐκείνῃ πεδία, προστεταγμένον αὐτοῖς ὑπὸ Μαρτίνου,
ἐστρατοπεδεύσαντο, ἐφ’ ᾦ τοὺς πολεμίους (ἐνθένδε γὰρ ἤμελλον
διαβήσεσθαι) ὡς ἂν οἷοι τε εἷεν πημαίνοντες, χαλεπωτέραν
 αὐτοῖς καὶ σφαλερωτέραν ποιήσοιντο τὴν πορείαν. ὁ δὲ
Ναχοραγὰν, ἐπειδὴ ἐς τοῦτο τετάχθαι τοὺς Σαβείρους ἐπέπυστο
ἀπολεξάμενος ἐκ τῶν ξυστρατευομένων Διλιμνιτῶν
ἄνδρας ἐς τρισχιλίους, αὐτίκα ἐπ’ αὐτοὺς ἔστειλε, παρακελευσάμενος
ἦν γὰρ ἀλαζὼν καἰ ὑψηγόρος) ἄρδην ἅπαντας
 διαφθεῖραι, ὡς ἂν μή οἱ ἰόντι ἐπὶ τὸν πόλεμον ὄπισθεν ἐχεῖνοι 
ἐφεδρεύοντες ὑπολειφθεῖεν· οἱ δὲ Διλιμνῖται, μέγιστον
ἔρνος τῶν ἐντὸς Τίγρητος ποταμοῦ τῇ Πέρσιδι χώρᾳ προσοικούντων,
μαχιμώτατοί τέ εἰσιν ἐν τοῖς μάλιστα, καὶ οὐ λίαν
τοξόται καὶ ἑκηβόλοι, ὥσπερ ἀμέλει οἱ πλεῖστοι τῶν Μήδων.
 ξυστούς τε γὰρ ἐπιφέρονται καὶ σαρίσσας, καὶ ξίφος ἐκκρεμὲς
ἀπὸ τοῦ ὤμου· μαχαιρίδα τέ τινα ἐλαχίστην τῷ λαιῷ βραχίονι
ἀναδούμενοι, ἀσπίδας καὶ πέλτας προβέβληνται· φαίης τε ἂν 
 
 filius eorumque copiae insidcbant; milites autem merccnarii natione
Hunni, qui Sabiri vocantur, (atlerat enim Romauis militum
gravioris armaturac portio chionun circitor millium; quos ductabant
Ralmach et Coutilsis et Iliger, cclebratissimi apucl illos viri,) hi
itaque Sabiri circa Archaeopolim et circumiacentcs campos, prout
ipsis Martinus mandarat, castra posuerant; ut hostes (vidcbantur
enim illac transituri) quoacl possent infestarent, et difficiliorem magispue
periculosum ipsis trausitum redderent. Nachoragan vero post-
quam Sabiros ea loca insedisse cognovit, delecta ex auxiliariis Dilimnitarum
copiis virorum tria millia confestim in eos misit, cum
mandatis (erat enim arrogans et iactabundus) ut omucs pcnitus interficerent,
ne sibi adproelium eunti illi a tergo insidiantes relinquerentur.
Dilimnitae autem, maxima natio earum, quae intra Tigrim
fluvium Peisiam accolunt, bellicosissimi in primis sunt, neque admodum
sagittarii, aut eminus ferientes, quemadmodum fere plerique
Medorum; hastas enim gcstant et sarissas et ensem ex humero dependentem;
pugionem praeterea sinistro brachio alligantes, scuta et
peltas praeteuduut; dixeris sanc eos neque omnino levioris armatu- 


 
 αὐτοὺς παντάπασι παντάπασι ψιλοὺς, οὔτε μὲν οὖν ὁπλίτας καί ἀγχεμάχους.
πόρρωθέν τε γὰρ οὕτω τυχὸν ἀκοντίζουσι, καὶ ἐκ
 χειρὸς αὖ διαμάχονται, ἀγαθοὶ δὲ καὶ συῤῥάξαι φάλαγγι πολεμίᾳ,
καὶ ὠθισμῷ χρώμενοι τὰς πυκνώσεις διαῤῥηγνύναι, ἔς τε
τὸ μετατάξασθαι εὐπετεῖς, καὶ ἁρμοσθῆναι τῷ προσπεσόντι. 
αὐτοὶ δὲ καὶ ἐς τὰ προσάντη γεώλοφα ῥᾳδίως ἀναθέοντες, προκαταλαμβάνουσι
τὰ ὑπερδέξια τῶν χωρίων, τρεπόμενοί τε
ὠκύτατα διαφεύγουσι, καὶ ἐπιόντες ἑτέροις ἐμμελέστατα ἐς
τὴν δίωξιν ἔγκεινται, καὶ σχεδόν τι ἅπασαν ἰδέαν πολέμου
μετιόντες καὶ ἐξησκημένοι, μέγιστα σίνονται τοὺς ἀντιπάλους· 
ὡς δὲ ἐπιπλεῖστον ξυμπολεμεῖν τοῖς πέρσαις εἰώθασιν,
μὴν ἠναγκασμένοι, ὥσπερ κατήκοοι. αὐτόνομοί τε γάρ εἰσι
καὶ ἐλεύθεροι, καὶ ἄγεσθαι ὑπό του πρὸς βίας οὐ πεφυκότες.

ιη'. Τούτων δὴ οὖν τῶν Διλιμνιτῶν ὁ ἀποδασμὸς, νυκτὸς
 ἐπελθούσης, κατὰ τῶν Σαβείρων ἐχώρουν, ἄμεινον εἶναι 
δοκοῦν, ἔτι καθεύδουσιν αὐτοῖς ἐπιστῆναι, οὕτω τε ἅπαντας
εὐκολώτερον κατακτεῖναι· καὶ, οἶμαι, οὐκ ἂν διήμαρτον τῆς ἐλπίδος,
εἰ μή τις αὐτοὺς ἔσφηλε τύχη. ἰόντες γὰρ δήπου ἐς
τοῦτο, ἀνήρ τις αὐτοῖς Κόλχος ἐν σκότῳ καὶ ἐρημίᾳ, ὧδέ πως
ξυνενεχθὲν, ὑπαντιάζει· καὶ τὸν ἀσμενέστατα ξυλλαβόντες, 
ἀναγκάζουσι τῆς ἐπὶ τοὺς Σαβείρους ἡγεῖσθαι πορείας. ὁ δὲ
προθυμότατα ὑποστὰς τὸ ἐπίταγμα, καὶ ἤδη προπορευόμενος, 
 
 rae esse, neque prorsus gravioris, et statarios milites; nam et eminus,
si ita res postulet, tela iaciunt, et cominus manu rem gerunt;
exercitati etiam ad infesta acie proeliantlum, sumraaque vi densa
agmina perrumpcntlum; expctliti quoquc et faciles in mutanda aeici
forma, ct ad quemvis eventum scse accommodandi; facile etiam ardous
colles cursu superantes, editiora loca praeoccupant, celerrimeque
cum opus est refugiunt, rursusque conversi acerrime insectantur
atque urgcnt, atque in oinni fcre belli specie versati exercitatissimique
gravissime hostes laedunt; ianidudum enim bello assuerunt,
iauipridem sub Persis militantcs, non tamcn coacti tanquam
subditi. Liberi enim sunt suique iuris, ncquc ad alicuius arbitrium
per vim tiabi consueverunt. 
 18. Horum itaque Dilimnitarum portio quaedam, cum iam
nox esset, in Sabiros ivit; consultius enim ipsis videbatur, si eos
atlluic dormicntes invaderent, atque ita facillime omnes trucidarent;
ncque, opinor, frustrati fuisscnt sua spe, nisi quaedam ipsos
fortuna fefellissct. Nam ipsis ad boc euntibus vir quidam Colchus
in tenebris et solitudine forte fortuna fit obvius, quem illi
statim avidissime apprehensum, ut itincris ad Sabiros ducem se 

 
 ἐπειδὴ νάπης τινὸς λασίας ἐκύρησεν, ὑφιζάνει τε ἠρέμα καὶ 
ὑποδύεται· οὕτω τε διαδρὰς τοὺς ἑπομένους καἰ προτερήσας,
ἧκε δρομαῖος παρὰ τοὺς Οὔννους· εὑρὼν δὲ ἅπαντας ἀνειμένως 
οὑτωσὶ ἀναπαυομένους καὶ ὑπορέγχοντας· „ὠ δείλαιοι” ἔφη
 „αὐτίκα μάλα ἀπολεῖσθε”, τορόν τι ἐμβοήσας καὶ διαπρύσιον.
οὕτω τε αὐτοὺς μόλις ἀνακαλεσάμενος ἐς ἐγρήγορσιν, ἀγγέλλει
τοὺς πολεμίους ὅσον οὔπω παρεσομένους. οἱ δὲ ξὺνθορύβῳ
διαναστάντες, καὶ τὰ ὅπλα περιβαλόμενοι, ἐκτὸς τοῦ χαρακώματος
ἀπεχώρουν, καὶ ὑπεκρύπτοντο, διχῇ μεμερισμένοι·
 κατέλιπον δὲ τήν τε εἴσοδον ἀφύλακτον, καὶ οὕτω κατὰ χώραν
ἑστῶτας τοὺς ἐκ τῶν ξύλων τε καὶ ἐφεστρίδων ἐσκευασμένους
οἰκίσκους. οἱ δὲ Διλιμνῖται πλείστας μὲν ὅσας ἀτραποὺς τῇ
ἀπειρίᾳ τῶν τόπων ἀναμετρήσαντες, πλὴν ἀλλ’ ἔτι ὑπὸ τὸ
κνέφας ἐς τὸ τῶν οὕννων στρατόπεδον ἀφιγμένοι, ἐσβάλλουσι 
 θαῤῥαλέοι ἐπὶ κακῷ τῷ σφετέρῳ, καὶ εἴσω ἅπαντες γίγνονται.
πάταγος δὲ οὐκ ἦν, οὐδὲ βοὴ, ὡς ἂν μὴ ἐκεῖνοι ξυναίσθοιντο
δῆθεν καὶ ἀφυπνισθεῖεν, ἀλλ’ ἠρεμαῖοι τὰ δόρατα ἔς τε τὰς
εὐνὰς καὶ τὰς καλύβας ἠκόντιζον, ὡς τοὺς καθεύδοντας ἀναιροῦντες.
ἤδη τε ᾤοντο ἅπαν αὐτοῖς ἠνύσθαι τὸ ἔργον, ἀλλὰ
 τότε οἱ Σάβειροι ἐκ τῆς ἐνέδρας ἑκατέρωθεν ὁρμηθέντες, ἐσπίπτουσιν
αὐτοῖς ἐξαπιναίως καὶ ἐπιφέρονται. οἱ δὲ ἀθρόον τῷ
ἀπροσδοκήτῳ καταπλαγέντες, καὶ ἐς τἀναντία τῶν ἐλπισθέν- 
 
 praebeat, cogunt, quod quidem mandatum cum ipse libentissime
subiisset, et iara eis praeiret; posteaquam densam quandam silvain
fuit nactus, paulatim se ab eis rcccpit atque subduxit, ac tandcm.
elFugiens sequcntes atque antevertens, citato cursu ad Sabiros pervenit;
quos cum universos supine dormientes stertcntcsque reperisset,
O miscri, iuquit, iamiain pcriistis, alta claraque voce inclamans.
Aegreque ipsis ita expergefactis, nuntiat bostem e vestigio
adfuturum. Hi vero tumultuarie cum surrexissent seque armassent,
vallo excesserunt, et bifariam divisi insidias locarunt, aditum in
vallum castrorum incustoditum relinquentes, similiterque etiam tuguria
passim ex palis et pcllibus confecta. At Dilimnitae quamplurimas
ambages viarum prae locorum imperitia emensi, nibilominus
taracn ante diluculum cum ad castra Hunnorum pervenissent, confidenter
suo ipsorum malo in ea irrumpuut, simulque oinnes intro
se recipiunt, atque ita tacite citraque ullum strepitura progressi, ne
videlicct illi id perscntiscerent atque expergeflerent, bastas in eorum
latibula et tuguriola torquent, tanquam interfecturi dormientes;
et iam putabant rem totam ipsis esse confectam. Sabiri interea
utrimque ex insidiis prosilientes, repente in eos irruunt; at illi
subito illo atque inexspectato impetu consternati, et spe plane in 

 
 των περιηγμένοι, διηπόρουν καἰ ἐταράττοντο· οὔτε γὰρ φεύγει
αὐτοὺς ῥᾷστα ἐνῆν ἐν ἐλαχίστῳ χωρίῳ ξυνειλημμένους,
 οὔτε μὴν ἐς τὸ ἀκριβὲς τοὺς δυσμενεῖς διαγινώσκειν, οἶα ἐν
νυκτομαχίᾳ καὶ φόβῳ. τοιγάρτοι χύδην ὑπὸ τῶν Σαβείρων
ἐκτείνοντο, οὐδ’ ὅσον ἐς πεῖραν ἐλθεῖν ἀμυνόμενοι· καὶ ὀκτακόσιοι 
μὶν ἄνδρες ἔνδον ἐν τῷ στρατοπέδῳ διεφθάρησαν, οἱ
δὲ ἄλλοι μόλις ὑπεκβάντες ἠλῶντο σποράδην, οὐκ ἐπιστάμενοι
ὅποι χωρήσαιεν· ἤδη τε πόρρω που πεφευγέναι δοκοῦντες,
αὖθις ἐς ταὐτὸν ἀνεκυκλοῦντο, καὶ περιέπταιον τοῖς πολεμίοις.
καὶ ταῦτα μὶν τῆς νυκτὸς ἁπάσης ἐγίγνετο· ἤδη δὲ τοῦ ὄρθρου 
χαρασσομένου, καί ἡμέρας ἐπιφανείσης, αὐτίκα τῶν
Διλιμνιτῶν οἱ σωζόμενοι ἐπεγίγνωσκον τὰς πορείας, κὼ ἰθὺ
 τῶν Περσικῶν ἔθεον στρατευμάτων, ἐγκειμένων σφισι καὶ ὣς
τῶν Σαβείρων. Βάβας δὲ ὁ στρατηγὸς, ὃς δὴ τῶν ἐν τῇ Κολχίδι
χώρα ἱδρυμένων ἐκπλείστου ῾Ρωμαίων ἡγεῖτο, ἀλλ’ οὑτός 
γε ὁ Βάβας ἐτύγχανε γὰρ ἐν τῷ τότε κατὰ τὴν Ἀρχαιόπολιν
διανυκτερεύσας,) τῷ μὲν θορύβῳ καὶ τῇ βοῇ πάντοθεν
περιεβομβεῖτο. ἴως δὲ σκότος ἦν καὶ ἀδηλία τῶν ποιουμένων,
ὁ δὲ ἀφασίᾳ εἴχετο πολλῇ, καὶ ἔνδον ἠρέμει· ὡς δὲ, τοῦ ἡλίου
ἐπαυγάσαντος τὰς ἀκρωρείας, κατεῖδε τὸ ἀτρεκὲς τῶν τελουμένων, 
μένων, καὶ τοὺς Διλιμνίτας ὑπὸ τῶν Σαβείρων ἐλαυνομένους,
τότε δὲ καὶ αὐτὸς ἐκδραμὼν τοῦ ἄστεος ἅμα τῷ ξυμπαρόντι
 ὁμίλῳ, οὐκ ἐλάχιστόν τι αὐτῶν διεχρήσατο μέρος, ὡς μόλις 
 
 contrarium versa, in summa consllii inopia et perturbatione rerum
versabantur. Neque enim facile ipsis crat fugam capessere , in arctum
coactis, ncque satis hostes internosse potcraut, ulpote cum
nocte et metu conflictautes. Passim itaque a Sabiris trucidabantur,
ne tentata quidem sui defensionc; atque octingenti quidcm viri intra
castra perierunt, reliqui difhculter elapsi sparsim errabant, nescii
plane quo se confcrrcnt; cumque iam procul aufugisse viderentur,
circumacti rursus et eodein relapsi, in hostes incidcbant.
Hoc pacto tota illa nox est transacta. Mane vero cnm iam illuxisset,
confcstim qui supercrant Dilimnitae rccognitis viis recta ad Persarum
castra cucurrerunt, pcrsequcntibus ipsos nihilominus tergaque
premcntibus Sabiris. Babas interea praefcctus, qui iam inde a multo
tempore Romanorum, qui Colchicam rcgionem insidcut, dux fuerat,
cum per id temporis Archaeopoli pernoctasset, et tumultus ac clamor
ipsum omni ex parte circumsonuisset; quamdiu tcncbrae erant, et
quid agcictur incertus esset, quietus tacitusque ibi subsistens, intus
se continebat. Simulatque vcro sol montium iugis affulsit, verc quid
ageretur prospexit, Dilimnitas nimirum a Sabiris fugari. Tum itaque
etiam ipse nrbe effusus cum agmine, qitod ad manum erat, 

 
 ἐκ τοσούτων οὔπω χιλίους τοὺς ξύμπαντας παρὰ τὸν Ναχοραγὰς 
ἀφικέσθαι.

ιθ'. Ὁ δὲ, ἐπειδὴ τῆσδε διήμαρτεν τῆς πείρας, αὐτίκα 
ᾤχετο ἐπὶ τὴν Νῆσον, καὶ ἀγχοῦ που τῶν ῾Ρωμαίων στρατοπεδευσάμενος,
 προὐκαλεῖτο ἐς λόγους ἀφικέσθαι οἱ τὸν
Μαρτῖνον. καὶ παραγενομένῳ, „σὺ δὲ” ἔφη „ὠ στρατηγὲ, ἐς
τοσοῦτον ἀγχινούστατός γε ὢν καὶ φρενήρης, καὶ τῶν παρὰ
῾Ρωμαίοις δυνατωτάτων, εἶτα οὐκ ἐθελήσεις ἀποπαῦσαι πόνου
τε καὶ δυσμενείας ἄμφω τὼ Βασιλέε, ἀλλὰ μεθῆκας αὐτοὺς
 οὕτω δὴ ἐπιπλεῖστον τὴν ἀλλήλων ἐπιλυμαινομένους. εἰ δὴ 
οὖν νῦν γοῦν ἐστί σοι βουλομένῳ διαλλαγὰς ποιήσασθαι καὶ
ξυνθήκας, ἄγε ὅπως αὐτὸς μὲν ἐς Τραπεζοῦντα τὴν πόλιν
τὴν Ποντικὴν ἅμα τῷ στρατῷ μεταβήσῃ, ἐνθάδε δὲ ἡμεῖς
μενοῦμεν οἱ Πέρσαι· οὕτω τε τὰ τῆς ἐκεχειρίας σχολαίτερον
 διαλεξόμεθα, πιστοῖς χρώμενοι ἀγγελιαφόροις. εἰ γὰρ μὴ ἑκὼν 
εἶναι ἀπάξεις ἐνθένδε τὸ στράτευμα, ἴσθι, ὦ γενναῖε, ὡς
πρὸς ἀνάγκης ἀπελαθήσῃ. βεβαιότατα γὰρ ἐγὼ τὴν νίκην ἔχω,
καὶ περιβέβλημαι οὐ χαλεπώτερον ἢ τόδε τὸ κτῆμα.” καὶ ἅμα
λέγων, τὸν δακτύλιον ἐπεδείκνυεν ὃν ἐπεφέρετο. πρὸς ταῦτα
 δὲ ὑπολαβών· „ἄλλ’ ἔμοηε’’ ὁ Μαρτῖνος„ εὐκτὸν μὲν ἡ εἰρήνη
δοκεῖ καὶ τιμιώτατον, καὶ συλλήψομαι σοι προσαγομένῳ τε
αὐτὴν καὶ καθιστῶντι· ἄμεινον δὲ, οἶμαι, ταῦτα δράσοιμεν 
 
 non exiguam in iis stragem edidit, adeo ut vix in universum mille
ad Nachoragam sint reversi. 
 19. Qui cum conatus hic non ex sententia successisset,
ad Iusulam sc recepit; castrisque iuxta Romanos locatis, Martinum
ad se, in colloquium ut veuiret, excivit ; qui cum advenisset,
nisset, Tu, inquit, praefecte, cum ita sis industrius ac prudens,
unusque sis ex iis, qui praecipuae sunt inter Romanos poteutiae, an
non vis utrumque nostrum regem labore simul atque hostilitate mutua
liberare ? Patierisne ipsos quam diutissime mutuis sese damnis
afficere ? Quin potius si tibi placuerit pacta et focdera inire, age
Trapezuntem Pouticam urbem cura exercitu te transfer; nos vero
Persac hic manebiraus; ita , ut de induciis aut pace stabilienda
per otiura agamus, fitlis utentes internuntiis; nisi vero volcns ac
Jibens excrcitum hinc abduxeris, scito, o bone, quod pcr vim profligaberis.
Certissimam enim habeo victoriam, eamque nihilo difficilius
mihi comparavi quam hanc possessionem; simulque haec dicens,
anuluni, quem gestabat, ostcndebat. Ad haec subiicicns Martinus,
Et mihi, inquit, pax in votis summoque in pretio est, teque
eam proponentem et constituentem iuvabo; melius vero haec nos
perfecturos putarim, si tu qnam citissime in Iheriam te traustuleris, 

 
 ὄν, εἴγε σὺ μὲν ὡς τάχιστα ἐς Ἰβηρίαν μεταχωρήσεις, ἐγὼ
δὲ ἐλεύσομαι ἐς Μουχείρισιν. οὕτω τε τὰ ἐν ποσὶ διασκεψόμεθα.
τῆς δὲ νίκης πέρι σοὶ μὲν ἐξέστω μεγαλαυχεῖν τῷ
λόγῳ καὶ αὐθαδιάζεσθαι, καὶ τῶν ἀγοραίων αὐτὴν καὶ αὐθαιρέτων
 ἡγεῖσθαι πημάτων· ἐγὼ δὲ καὶ τοῦτό φημι τῇ τοῦ 
κρείττονος ταλαντεύεσθαι γνώμῃ, καὶ οὐ παρὰ τοὺς μέγα
βρενθυομένους ἰέναι, ἀλλ’ ἐφ’ οὑς ἂν ὁ πάντων προαγωγὸς
ἐπινεὐσῃ.’’ οὕτω δὲ τοῦ Μαρτίνου ἀνδρειότατά τε καὶ μάλα
ὁσίως ἀποκριναμένου, καὶ τῇ τοῦ βαρβάρου νεμεσήσαντος
ἀλαζονείᾳ, οὐδὲν δὲ ὁτιοῦν προελθὸν εἰρηναῖον, διεκρίθησαν 
ἀπ’ ἀλλήλων. καὶ ὁ μὲν ἐς τὸ στρατόπεδον ἐπανῆκε, Μαρτῖνος
δὲ ἐς τὴν Νῆσον. τῷ δὲ Ναχοραγὰν μενετέα μὲν αὐτοῦ
ἥκιστα ἐδόκει, ἐς δὲ τὸν Φάσιν τὴν πόλιν ἰέναι διενοεῖτο,
ἐκεῖσέ τε μᾶλλον ἐκκαλέσασθαι τοὺς Ῥωμαίους. ἐπιμαχώτατον
γὰρ τὸ ἐκείνη ἔρυμα εἶναι ἐπέπυστο, ἅτε δὴ ξύλοις ἅπαν 
 ἐσκευασμένον, καὶ τὰ ἐχόμενα πέδια εὐόμαλά τε καὶ ἀγαθὰ
ἐνοτρατοπεδεύσασθαι. ἤδη δὲ ἡ πόλις ὁ Φάσις, ἅπασιν, οἶμαι,
διαδηλότατον, ὡς ἐκ τοῦ ποταμοῦ εἴληφε τὴν ἐπωνυμίαν, πλησιαίτατα
ὑποῤῥέοντος, καὶ ἀμφ’ αὐτὴν ἐς τὸν Εὔξεινον πόντον
ἀπερευγομένου. πρὸς γὰρ τῷ αἰγιαλῷ καὶ ταῖς ἐκβολαῖς 
τὸ πόλισμα ἵδρυται· ἀφέστηκε δὲ τῆς Νήσου ἓξ μάλιστα παρασάγγαις
ἔπι δυόμενον ἥλιον. 
 
 ego vero Muchirisim mc recepero, atque ita de rcbus nostris dispiciemus.
De victoria vero liceat tibi iactabunde arroganterque loqui,
eamque inter venales et nostro arbitrio subiectas ac parabiles
res collocare. Ego vero victorias Dei unius voluntate librari ccnseo
eamque non ad fastuosos valdeque elatos vcrgcre, sed ad eos, quibus
ille omnium productor atque moderator anuuerit. Haec cum
Martinus pcrstrenue honestissimeque respondisset, barbari arrogantia
oireusus, pace infecta, a mutuo colloquio discesserunt; atque hic
quidcm ad castra, Martinus vero in Insulam se recepit. Nachoragan
autcin nequaquam ibi commorancluin censeus, ad Phasidem nrbem
sc confcrrc statuit, eoque potius Romanos evocare. Facillimum enim
expugnatu illic esse propugnaculum audierat, quippe quod totum e
lignis exstructum. esset, et circumiectos campos patcntcs et castris
lnetandis accommodatos haberet. Atqui urbcm Phasidcm a fluvio
ei cognomine ita vocatam csse, omnibus, arbitror, est notissimum;
qui quidem fluvius Phasis non procul ab ea fluit, et oirca ipsam
in Euxinum pontum fertur. Ad littus enim et ostia urbs sita
est ; distat autem ab Insula sex summum parasaugis occasura versus.

κ'. Εὐθὺς δὴ οὖν ὁ Ναχοραγὰν πόῤῥω τῶν νυκτῶν τὰς 
ἀκάτους ὁπόσας ἐφ᾿ ἁμαξῶν ἐπήγετο, ἐς τὸν ποταμὸν ἐμβαλὼν
κωὶ συζεύξας , λανθάνει τοὺς ῾Ρωμαίους γέφυράν τέ τινα ἐξ 
αὐτομάτου πηξάμενος , καὶ ἅπαν τὸ πλῆθος ἐς τὸ ἀντιπέραν
 διαβιβάσας· ἐβούλετο γὰρ ἐς τὰ πρὸς νότον ἄνεμον ἀφικέσθαι
τοῦ ἄστεος, ὅθεν δὴ αὐτῷ οὐδαμῶς ἤμελλε τὰ ῥεῖθρα τοῦ
ποταμοῦ κώλυμα ἔσεσθαι τῷ περιβόλῳ πελάζοντι· ὑπὸ γὰρ
τὸ ἀρκτῷον καταῤῥεῖ καὶ παρατείνεται μέρος. καὶ ὁ μὶν ἀμφὶ
τὸ περίορθρον ἄρας ἐκ τῆς ὄχθης, εἴχετο τῆς πορείας, καὶ
 τὴν Νῆσον ὡς ἀπωτάτω παραμειψάμενος, ἀνὰ τὰ πρόσω ἐχώρει·
μόλις δὲ περὶ πλήθουσαν ἀγορὰν οἱ ῾Ρωμαῖοι τὴν διάβασιν
ἐγνωκότες, διεταράχθησάν τε καὶ πέρι πλείστου ἐποιοῦντο
προτερῆσαι ἀνὰ τὸ ἄστυ τοὺς πολεμίους. τοιγάρτοιτάς τε τριήρεις
καὶ ὅσοι τριακόντοροι παρώρμουν πληρώσαντες, ὀξύτατα 
 τοῦ ποταμοῦ τῷ ῥῷ κατεφέροντο. ἀλλὰ φθάσας ὁ Ναχοραγὰν
ἀμφὶ τὸ μεσαίτατον τῆς τε Νήσου καὶ τοῦ ἄστεος ἐτύγχανεν
ἤδη, ξύλοις τε καὶ λέμβοις τὸ εὖρος ἅπαν τῆς δίνης διαφραξάμενος,
τό τε τῶν ἐλεφάντων στῖφος ὄπισθεν ἐπιστήσας, ἐς
ὅσον οἷόν τε ἦν αὐτοῖς τῆς βάσεως ἐφικνεῖσθαι. ὁ δὲ τῶν ῾Ρωμαίων
 στόλος ταῦτα πόῤῥωθεν ἰδόντες αὐτίκα πρύμναν ἐκρούοντο,
πολλῇ τε χρώμενοι ἐς τοὔμπαλιν τῇ εἰρεσίᾳ, χαλεπώτατα
πρὸς τὸ ἀντίπρωρόν τε καὶ ῥοῶδες τῆς φορᾶς ἀντανα- 
 
 20. Confestim itaque Nachoragan intempesta |nocte scaphis,
quotquot secum plaustris advexerat, in flumen immissis atque inter
se iuuctis , insciis Romanis pontem stravit, et exercitum universum
in oppositam ripam transmisit. Cupicbat enim in eam oppidi
partem, quac Austrum spectat , pervenire; e qua parte Phasidis
fluenta nequaquam sibi impedimento fore videbantur muro appropinquanti;
nam is in borealcm delabitur et protenditur partem.
Nachoragan itaque sub primum diluculum movens e ripa iter suum
contiuuavit , Iusulaquc quam remotissime praetcrita ad ulteriora
processit. Romaui vero cum vix tandem hora diei sexta plcno iain
erant, cognovissent Persas flumen traiecisse , vehementer perturbati
erant , summaque vi aduitebantur hostes circa oppidum praevenire.
Quocirca triremibus omuibus et actuariiis triginta remorum navibus,
quotquot in portu stationem habobaiit, milite completis, celerrime
secundo flumine ferebantur. At Nachoragan eos autcverterat,
iamque ad mcdium intcr Insulam et utbem locum perveuerat , totamque
flumiuis latitudinem lignis lembisque inter se iunctis iutersepserat;
elephautorum caterva retro opposita, quautum et quousque
illi progredi potueraut. Romauorum vero classis emiuus id conspi- 

 
 γόμενοι, ἀπεχώρησαν. δύο δὲ ὅμως ναῦς κενὰς τῶν ἐμπλεόντων
των εἷλον οἱ πέρσαι. οἱ γὰρ δὴ ἄνδρες ξυλλαμβάνεσθαι μέλλοντες,
 τοῖς ὕδασι παραδοῦναι σφᾶς αὐτοὺς εὐτολμότατα κατεθάῤῥησαν,
ἀντὶτοῦ μείζονος, οἶμαι, καὶ προὔπτου κινδύνου
τὸ ἔλαττον δεινὸν δήπου ἐλόμενοι, καὶ μετέσχον μᾶλλον 
ἐκ τῆς τύχης ἀδήλων. τοιγάρτοι ἀφήλαντό τε κουφότατα καὶ
ὑποβρύχιοι ἐπιπλεῖστον διανηξάμενοι, μόλις ὡς τοὺς οἰκείους
 ἀπεκομίσθησαν. τότε δὴ οὖν οἱ ῾Ρωμαῖοι Βούζην μὲν στρατηγὸν
ἀνὰ τὴν Νῆσον κατέλιπον, ἅμα τῷ οἰκείῳ στρατεύματι
ἐπιμελησόμενόν τε τῶν τῇδε ἁπάντων, καὶ ἀλεξήσοντα ἐς ὅ, τι 
δεήσοι· οἱ δὲ ἄλλοι ἅπαντες κατὰ τὸ ἐγκάρσιον τὸν ποταμὸν
περαιωθέντες, καὶ διὰ τῆς χέρσου ἑτέραν τινὰ ὁδὸν πορευόμενοι,
ὡς μὴ κατ’ αὐτὰ τοῖς πολεμίοις χωρῆσαι, παραγίνονται
 ἐς ἐκεῖνο δὴ τὸ τοῦ Φάσιδος ἐπώνυμον ἄστυ, καὶ εἴσω
τῶν πυλῶν παρελθόντες, διεδάσαντο στοιχηδὸν οἱ στρατηγοὶ 
τὴν φρουρὰν τοῦ περιβόλου. οὐ γὰρ ᾤοντο ἀξιόμαχοι ἔσεσθαι,
εἰ γε συστάδην παρατάξασθαι πειραθεῖεν. πρῶτος μὲν οὖν Ἰουστῖνος
ὁ Γερμaνοῦ καὶ ὁ ἀμφ’ αὐτὸν ὅμιλος ἐν τῷ ἀκροτάτῳ
μέρει τῷ πρὸς θάλατταν νεύοντι ἐτετάχατο· βραχὺ δέ
τι ἀπωτέρω Μαρτῖνος εἱστήκει ὁ στρατηγὸς καὶ αἱ Μαρτίνου 
δυνάμεις ἀμφὶ δὲ τὸ μεσαίτατον Ἄγγιλας μὲν ἔχων
Μαυρουσίους πελταστὰς καὶ λογχοφόρους, Θεόδωρος δὲ Tζάν- 
 
 cata, puppim rcflexit, validoque retrorsum rcmigio utens et magna
vi ac difficultate contra adversum rapidi fluminis impctuni nitens,
sese recepit; duas niliilominus naves vectoribus vacuas Persae ceperunt;
viri euim, cum etiam sese captum iri vidercnt, undis se ipsos
audactcr commiseruut, pro maiore, uti arbitror, et pracsenti periculo
minus eligentes, et fortunae incertitudinein pcriclitari malentes.
Ouocirca et levissime in undas desilicbant, et in immo maxima
ex. parte gurgite natantcs aegre ad suos evaserunt. Tuni itaque
Romani Buzem quidcm apud Insulam reliqucrunt, cum suis copiis
rcs illicomues curaturum et si opus esset opitidaturum; rcliqui vero omnes
transversim traiecto flumine, aliaque per contincntcm incedentes
via, nc in cadem, quae hostes insidebant, loca venirent, in urbem Phasidi
fluvio cognominem perveniunt; portisque recepti praefecti pracsidia
pcr muros suo quaeque ordinc disponunt; ncque cniin putabant scse
viribus parcs forc, si stataria pugna procliandum esset. Primus igitur
Iustinus Germani filius cum suo agminc in cditissima urbis parte
ad mare vergentc locatur: exiguo vcro abhinc spatio praefectus
stabat ct Martini copiac. Sub ipsum autem medium Angilas, Mauros
penes se habeus pcltatos et hastigeros, Theodorus vero Tzannos 

 
 νους ὁπλίτας, καὶ Φιλομάθιος Ἰσαύρους σφενδονήτας καὶ ἀκον- 
τοβόλους. ὀλίγῳ δὲ τούτων ἀποκεκριμένοι ἐφρούρουν Λαγγοβάρδων
ἀπόμοιρα καὶ Ἐρούλων, Γίβρος δὲ ἡγεῖτο ἀμφοτέρων. 
τὸ δὲ λοιπὸν ἅπαν τοῦ τείχους, καὶ πρὸς ἀπηλιώτην ἄνεμον
 ἀπολῆγον, τοῖς ἑώοις τάγμασιν ἐπεφρόντιστο, ὑπὸ Βαλεριανῷ
στρατηγῷ ταττομένοις. οὕτω μὲν ὑπὲρ τοῦ ἐρύματος ἡ τῶν
῾Ρωμαίων στρατιὰ ἐν κόσμῳ παρίστατο.

κα΄. Ἦν δὲ αὐτοῖς καὶ χαράκωμα ἔμπροσθεν καρτερώτατα
ἔξειργασμένον, ὡς ἀντέχειν εὐθὺς πρὸς τὰς ἔπιδρομὰς,
 καὶ ὂν ἐν προβόλου μοιρᾳ ἐγκεῖσθαι τῷ τείχει. ἐδεδίεσαν
γὰρ εἰκότως ἐπ᾿ αὐτῷ , ἅτε δὴ ξύλοις τε πεποιημένῳ,
καὶ ἄλλως ὑπὸ χρόνου πολλαχοῦ διεῤῥυηκότι. τῷ τοι ἄρα
αὐτοῖς καὶ τάφρος μάλα εὐρεῖα πέριξ ὠρώρυκτο, ὕδατός τε
ἤδη μεστὴ καὶ ὑπερχειλὴς ἐγεγόνει, ὡς καὶ τοὺς σκόλοπας,
 οἵ δὴ ἐτύγχανον ξυνεχέστατα ἐμπεπηγότες , διαλανθάνειν καὶ 
ἀποκεκρύφθαι· τῆς γὰρ λίμνης, ἣν δὴ σμικρὰν θάλατταν ὀνομάζουσι,
τὴν ἐς τὸν Εὔξεινον Πόντον ἐκροὴν φερομένην ἐνταῦθα
μετοχετεύσαντες, ῥᾳδιώς ἅπαντα ἔπλησαν. νῆες δὲ φορτίδες
μεγάλαι πρὸς τῇ κυματωγῇ τῆς θαλάττης καὶ ταῖς ἐκβολαῖς
 του Φάσιδος πλησιαίτατα τοῦ ἄστεος ἐφορμοῦσαι, μετεώρους
εἶχον τὰς ἀκάτους , καὶ ἀμφ᾿ αὐτὰ δήπου τὰ καρχήσια τῶν 
 
 gravioris armaturae , et Philomathius Isauros funditores et iaculatorcs
habens ; nequc procul ab his stationem habebat Langobardorum et
Herulorum manus , ductante utrosque Gibro ; reliqua muri pars in
subsolauum desincns oricntalibus agminibus sub Valeriano praefecto
coustitutis curac erat. Hunc itaque in modum Romanus excrcitus
in muri praesidio erat dispositus. 
 21. Vallum etiam munitissimum exterius ipsis exstrtictum erat,
e quο primos hostium insultus sustinere possent, quique muro vico
propuguaculi esset , cui non immerito utpote ex lignis constracto
metuebant, et alioquin non una in parte prae vetustate vitium fecerat;
ideoque etiam amplissimam in orbem fossam duxerant, quae
ita aquis erat referta , ut ea ipsa labris effusa acuminatos ctiam palos,
qui dense suffixi eraut, obtegeret, ita ut cerni non possent. Lacum
enim , quem parvum mare appellant, et in Pontum Euxinum
fertur, eo derivarant, facileque omnia replerant ; naves etiara onerariae
grandiores quam proxime ad urbem admotae sublimcs habebant
corbes, ad ipsa malorum carchesia subvectos , firmissiniisque
viaculis dcpendentes , ut et turribus magnitudiue altittulineque lon- 

 
 στῶν ἀνιμηθείσας ναὶ βεβαιότατα αἰωρουμένας, ὡς πολλῶ
ἀνέχειν τὰ μεγέθη τῶν πύργων καὶ ὑπερφέρεσθαι. ἄνω δὲ στρατιῶται
εἱστήκεσαν, καὶ τῶν ναυτῶν ὁπόσοι εὐθαρσεῖς τε καὶ
πολεμικώτεροι, τόξα τε φέροντες καὶ σφενδόνας, μηχανάς τε
ἑκηβόλους ἐνθέμενοι, πρὸς τὸ ἐνεργὸν ἤδη 
 ἀλλὰ γὰρ καὶ ἕτεραι νῆες διὰ τοῦ ποταμοῦ ἀνηγμέναι, ἐπὶ
θάτερον μέρος παρῆσαν, ᾦ δὴ Βαλεριανὸς ἐφειστήκει, ὁμοιότατα
ταῖς ἄλλαις ἐξηρτυμέναι, ὡς ἂν ἑκατέρωθεν οἱ πολέμιοι
ἐξ ὑπερδεξίων βαλλόμενοι ἀποκρούοιντο, πελασείοντες τῇ
πολιορκίᾳ. ὥστε δὲ ταύτας δὴ τὰς ἐν τῷ ποταμῷ ναῦς ἥκιστα 
ὑπό του πημαίνεσθαι, Δαβραγέζας, Ἄντης ἀνὴρ, ταξίαρχος,
καὶ Οὖννός τις λοχαγὸς, Ἐλμίγγειρος νομα, οὗτοι δὴ,
προστεταγμένον αὐτοῖς ὑπὸ τῶν στρατηγῶν, επακτρίδας τινὰς
ἀμφιπρύμνους δέκα πληρώσαντες ἐκ· τῆς ἀεὶ σφισιν επομένης
δυνάμεως, καὶ ὡς ἀνωτέρω προελθόντες, ἐφρούρουν ξὺν ἀγρυπνίᾳ, 
καὶ περιεσκόπουν τὰς διαβάσεις ἐπιπλέοντες, νῦν
μὲν ἐν μέσῳ τῷ ῥείθρῳ, νῦν δὲ ἐφ’ ἑκατέρας τῆς ὄχθης. καὶ
 τοίνυν ἐνταῦθα ξυνηνέχθη τερπνόν τι λίαν κω ἐπίχαρι ὡς ἐν
πολέμῳ καὶ παρατάξει. ἔτι γὰρ τούτων ἀνωτέρω αἱ ῾Ρωμαϊκαὶ
δύο τριακόντοροι, ἅς δὴ ἔμπροσθεν ἔφην κενὰς ἀνδρῶν ὑπὸ 
 
 ge essent superiores; desupcr stabant milites, et nautae quotquot
audaciores erant et bellicosiorcs, arcus gestantes et fundas, aliasque
machiuas imponentes, ad idonem usum praeparatas; sed et aliae
naves per iluvium adductae ex utraque partc aderant, quibus praeerat
Valerianus, simili modo atquc aliac instructae, ut hostes
utrimque ex editioribus locis icti propulsarcntur, si propiore obsidione
urbem premere vellent. Ne vero naves hae in fluvio dispositae
facile a quoquam laedi possent, Dabragezas tribunus, natione
Anta, et quidam ordinum ductor, Elmingirus noinine, prout cis per
pracfcctos maudatum erat, decem actuarias naves bipuppes e copiis,
quibus pracerant, iustruxcrunt, quibus altius provecti magna cum
vigilantia fluviura tuebantur, transitusque omni ex parte circumspectantes
observabant, modo medio fluminis alvco, modo huic
modo alteri ripae adnavigantes. Interea iucundum quid et gratiosum
ut in bello et proelio ibi accidit. Ulterius enim adluic quam
hae naves erant dispositae, duae illae naves onerariae XXX. remorum,
quas supra dixi milite vacuas a Persis captas fuisse; hae, 

 
 τῶν Περσῶν ἀφῃρῆσθαι· αὗται δὴ οὖν αἱ τριακόντοροι, ὁπλίτας 
ἔχουσαι Μήδους , ἐν τῷ ποταμῷ ἐναυλοχοῦντο καλωδίοις
τῆς γῆς ἐξημμέναι. νυκτὸς δὲ ἐπιλαβομένης, οἱ μὲν ἄνδρες ἐν
αὐταῖς ἐκάθευδον ἅπαντες· τοῦ δὲ ῥοῦ πολλοῦ φερομένου, καὶ
 τὰ πείσματα διατείνοντος τῇ ὑπαγωγῇ τῶν ὁλκάδων, ἀποῤῥήγνυται
τῇ μιᾷ ὁ δεσμὸς ἐξαπιναίως· ἄφετον δὲ αὐτὴν ἡ δίνη 
λαβοῦσα καὶ ἐλευθέραν , καὶ οὔτε εἰρεσίας ἀντιπραττούσης,
οὔτε πηδαλίου ἑτέρωθί που ἰθύνοντος, κατάγει πως αὐτὴν ὀξύτατα 
ἐς τὸ πρόσω, καὶ παραδίδωσι τοῖς ἀμφὶ Δαβραγέζαν
 ᾿Ρωμαίοις. οἱ δὲ ἐσιδόντες, ἄσμενοι εἷλον τὸ θήραμα, καὶ
ἐπετέρποντο τῇ ξυντυχίᾳ, ὅτι γε αὐτοῖς ἥδε ἡ ναῦς κενὴ πρότερον
ἀπελθοῦσα, τότε δὴ ἀνδρῶν ἀνάπλεως ἐπανῆγεν.

κβ΄. Ἐν τούτῳ δὲ ὁ Ναχοραγὰν ἁπάσῃ τῇ δυνάμει
ἐκ τοῦ στρατοπέδου, τῷ ἄστει ἐπέλαζεν, ἀκροβολίσασθαί τε
 βουλόμενος, καὶ ἀπόπειραν ποιήσασθαι τῶν ῾Ρωμαίων, εἰ
ἐπεξίασι· ταύτῃ τε σαφέστατα διαγνῶναι, ὅπως αὐτῷ εἰς
ἑτέραν τὰ ἐς τὸν πόλεμον παρασκευαστέα. τότε δὴ οὖν οἱ Πέρσαι
ἐπειδὴ ἐς τόξου βολὴν ἀφίκοντο, αὐτίκα οἵγε, τοῦτο δὴ
αὐτοῖς τὸ εἰθισμένον, θαμὰ ἐπετοξάζοντο· πολλοί τε τῶν ῾Ρωμαίων
 τρωθέντες, οἱ μὲν ἔτι ἀμυνόμενοι ἀντεῖχον, ἔνιοι δὲ 
καὶ ἀπόμαχοι ἐγίγνοντο. Ἄγγιλας δὲ καὶ Φιλομάθιος καὶ
τῶν ἀμφ’ αὐτοὺς ταγμάτων ἄνδρες ἐς διακοσίους, καὶ ταῦτα
προειρημένον ἁπάσῃ τῇ στρατιᾷ ὑπὸ Μαρτίνου μένειν ἕκαστον 
 
 inquam, navcs militibus gravis armaturac erant instructae, atque
ita rudentibus atl oram alligatac; noctu vero dormicntibus in eis
universis, cum aestus iugcns esset obortus et rudentes distenderet,
depressione agitatioueque navigiorum alterius illarum vinculum
repente est disruptum; quam cum vortex solulam liberamque
accepisset, neque illi vel remigio obniti, vel gubernaculo aliorsum
eam dirigere possent, abreptam rapidissime celerrimeque ad
Romanos, quibus Dabragezas praeerat, defert, qui quidem eam conspicati,
laeti ceperuut, insperataque captura sunt gravisi, quod
navis, quae antea vacua ab ipsis abierat, viris plena rediisset. 
 22. Interea Nachoragan cum universo exercitu e castris movens
urbi appropinquavit, vclitando et iaculando tentare volens Romanos,
an eruptionem facerent; caque ratione apcrtissime cognoscere,
quo pacto sibi in scqnentem diem res bellicae praeparandae essent.
Persac itaquc simulalque ad teli iactum pcrvcnerunt, confestim
more suo ingentem sagittarum vim emittunt, multisque Romanorum
vulneratis, alii quidem adhuc pugnando resistebant, alii pugna excesserunt.
Angilas vero et Philomathius et ex ipsorum agminibus
viri ducculi, tametsi Martinus universo exercitui imperarat, ut suo 

 
 κατὰ χώραν, καὶ ἐκ τοῦ ἀσφαλοῦς ἀπομάχεσθαι, οἱ δὲ τὴν
καθ’ αὑτοὺς πύλην ἀναπετάσαντες, κατὰ τῶν πολεμίων ἐχώρουν.
Θεόδωρος δὲ ὁ τοῦ Τζαννικοῦ ὁμίλου ταξίαρχος, ἐπεῖχε
μὶν τὰ πρῶτα, καὶ ἀνέκοπτε τὴν ὁρμὴν, νεμεσῶν αὐτοῖς τῆς
προπετείας. ἔπει δὲ οὐκ ἐπείθοντο, ὑπήγετο καὶ αὐτὸς πλείστοις, 
 οὔτι ἱκὼν, καὶ ἐνεδίδου, εὐθύς τε ἐφοίτα σὺν
ὡς μὴ ἀποδειλιᾶν νομισθείη, τούτου τε ἕνεκα μόνου τὸ εὐπρεπὲς
τῆς εὐβουλίας προίσχεσθαι· ἤρεσκε μὲν γὰρ αὐτὸν οὐδαμῶς
τὰ ποιούμενα, μετέχειν δὲ ὅμως αὐτῶν ἠνείχετο ἐς ὅ, τι ἄρα
καὶ τελευτήσαιεν. καὶ μικροῦ γε ἅπαντες αὐτοῦ διεφθάρησaν,1ο
εἰ μή τις αὐτοὺς ἑτέρα διέσωσε γνώμη ἐκ τοῦ κρίττονος ἐπιῤῥωσθεῖσα.
οἱ γὰρ Διλμνῖται ἀνὰ τὸν ἐκείνῃ χῶρον ἑστῶτες
καὶ ἐς φάλαγγα ξυντεταγμένοι, ἐπειδὴ κατεῖδον τὴν ὀλιγότητα
τῶν ἐπερχομένων, ὑπεδέχοντό γε αὐτοὺς ἡσυχῆ καὶ ἀνέμενον.
ὡς δὲ ἀγχοῦ ἤδη παρῆσαν, αὐτίκα οἶγε ἠρέμα τὰ κέρα ἐπικολπώσαντες, 
περιβάλλουσιν ἅπαντας, καὶ ἐς ἀκριβῆ κύκλωσιν
 ἐγκατεῖργον. οἱ δὲ Ῥωμαῖοι πάντοθεν περιειλημμένοι, δρᾶσαι
μὲν τολοιπὸν οὐδὲν ὁτιοῦν τοὺς πολεμίους διενοοῦντο·
εὐπὸν δέ τι αὐτοῖς ἐδόκει καὶ ἄπιστον, εἴγε ἁμωσγέπως διαδράσαιεν.
καὶ δὴ ἐπὶ σφᾶς ἑλιχθέντες, καὶ τὰ δόρατα προβεβλημένοι, 
βεβλημένοι, ἐμπίπτουσιν ἀθρόον τῶν πολεμίων τοῖς πρὸς τῷ
ἄστει ἐφεστηκόσιν. οἱ δὲ ἐσιδόντες αὐτοὺς πολλῇ τῇ ῥύμῃ φε- 
 
 quisque loco se contineret atque e tuto pugnarct, nihilominus tamen
e porta ipsis proxima evolantcs, in hostem ferebantur. Theodorus
vero Tzannici agminis dux initio quitlem suos continuit impetumpue
repressit, temeritatis eos arguens; cum vero illi dicto audientes
non esscnt, ipse etiam se pluribus non quidem libens adiunxit,
et cum illis in hostem ivit, ne timitlus ccnscretur, caque
sola tle causa honestum consilium speciose praetexere. Factum onini
ei nequaquam probabatur, particeps tamen illius esse volebat, quemcumque
tantlem exitum esset habiturum. Et certc parum aberat, quin
omnes ibi simul periisscnt, nisi aliutl quoddam consilium a Deo
corroboratum saluti eis fuisset. Dilimnitae enim, qui eo loci stationem
habebant, instructaque acie stabant, contempta advcntantium
paucitatc, quicti eos opericbantur, ncque se loco suo dimovebant;
cum vero iam propius accessissent, coufcstim sinnatis diduetisque
cornibus universos circumveuiunt, et in orbem veluti corona cingunt.
Romani autcm omni ex parte conclusi, non iam de damuo
ullo hostibus infereudo cogitabant; praeclarum vero atque inauditum
facinus censebant, si ulla ratione possent evadere. Conglobati
itaque praetcnsis hastis confertim in hostcs, qui oppidum versus stabant,
irruunt; qui cum cos maximo impetu et tanquam 

 
 ρομένους, καὶ οἶον ταῖς ἐλπίσιν ἀπειρηκότας, διέστησαν εὐθὺς 
ἀπ’ ἀλλήλων, καὶ ἀπεκρίθησαν, οὐκ ἐνεγκόντες ἄνδρας
δυσθανατῶντας, καὶ ὅποι αὐτοῖς τὸ θράσος χωρήσει, οὐ λογιζομένους.
οὕτω δὲ ἐκείνων ἐφέντων, ἐκδραμόντες οἱ ᾿Ρωμαῖοι 
 κατὰ παρεῖκον, ἄσμενοι αὖθις εἴσω τοῦ περιβόλου
καὶ τὴν πύλην προσήῤῥαξαν. παρὰ τοσοῦτον μὶν κινδύνου
ἵκοντο, οὐκ ἐπ’ ἄλλῳ τῳ ἀριστεύσαντες, ἢ μόνῳ τῷ διαφυγεῖν
καὶ ἀποσωθῆναι.

κγ΄. Τοῖς δὲ τῶν Περσῶν ἀχθοφόροις ἐκπλείστου
 ἐς τὸ τὴν τάφρον καταχωννύναι, τότε δὴ ἅπασα
αὐτοῖς ἀνεπέπληστο, καὶ συνῆπτο ἁπανταχόθεν τὸ ἀπερρωγὸς
καὶ μεμερισμένον, ὡς καὶ βάσιμον εἶναι τὸ χωρίον στρατιᾷ
τειχομοχούσῃ, καὶ τὰς ἑλεπόλεις μηχανὰς οὐ χαλεπῶς ἐνθένδε
προσάγεσθαι. μακρὸς δὲ αὐτοῖς κατὰ τὴν πολυχειρίαν
ἐν τῷδε τῷ ἔργῳ χρόνος ἐτρίβη. λίθους γὰρ κατὰ τὸ μᾶλλον
καὶ χοῦν ἐμβαλόντες, οὐ ῥᾳδίως πρὸς τὰς συγκλείσεις ἐξήρκουν, 
ξύλων οὐ μάλα παρόντων, ὅτι μὴ ὁπόσα πόρρωθεν ἐκ
τῆς νάπης κατατέμνοντες ξὺν πόνῳ πολλῷ διεκόμιζον. οἱ γὰρ
Ῥωμαῖοι ἐτύγχανον ἤδη πρότερον ἅπαντας τοὺς ἀμφὶ τὸ ἄστυ
ἀγροὺς ἐμπρήσαντες, καὶ πρός γε τὰς τῶν ὁδοιπόρων καταλύσεις
καὶ εἴ τι ἕτερον ἐνδιαίτημα ὡς πλησιαίτατα ἵδρυτο. 
 
 salute in se ferri viderent, confestim aciem inter sese mutuo dirimerunt
ac separarunt, hominum cum certa propeinodum mortc luctantium
et extrema audentium, neque quo ipsis audacia evasura
esset reputantium impetum ncquaquam sustinentes. Sic itaque permittentibus
Pcrsis Romani effugio elapsi laeti sese intra murum receperunt,
simulquc portam clauscrunt. In tantum discrimcn venerant,
nulla alia re pracclare gcsta, quam quod sola fuga salutem
sibi peperissent. 
 23. Persarum vero baiuli, qui iamdudum in opplcnda fossa laborarant,
iam illam totam opplcrant; et quicquid omni ex parte
abruptum divulsuinquc fuerat, compositum iam adaequatumque erat,
ita ut exercitui oppuguationem muri adituro locus pervius esset, et
arietes aliaeque machinae expuguandis urbibus accommodatac uon
difficulter moenibus admoveri possent. Plus vero temporis quam pro
multitudinc operarum eo in opcre trivcrant. Cum enim lapidcs
maxima ex parte humumque iiigessisscnt, rcplcndae fosnac hacc non
sufficiebant; ligua etenim ad manum uon crant, nisi procul indc e
silva caesu multo cum laborc adfcarcnlur. Romani enim iam antea
agros omnes urbi circuniicctos, et practcrca omnia viatorum diversoria,
er si quae alia in proximo crant doniicilia, inccndcrant , eo 

 
 τοῦτο δὲ ἔδρασαν, ὡς ἂν μὴ τὴν ἐνθένδε ὕλην οἱ πολέμιοι
πρόχειρον ἔχοντες, εὐκόλως τὰς ἐπιτεχνήσεις τῶν ἔργων ποιοῖντο.
ἐκείνης μὶν οὖν τῆς ἡμέρας οὐδέν τι ἀξιαφήγητον ἄλλο
 ἐπράχθη, ἀλλὰ, νυκτὸς ἐπιφοιτώσης, ὁ Ναχοραγὰν ἅμα τοῖς
πλήθεσιν ἐς τὸ στρατόπεδον ἐπανῆκεν. τῇ δὲ ὑστεραίᾳ ὁ Μαρτῖνος 
 τὰ τε τῶν φρονήματα φρονήματα ἐπιρρῶσαι βουλόμενος
καὶ τοὺς ἐναντίους ἐκπλῆ·ξαι, ἤθροισε μὲν ἐς ταὐτὸ ἅπασαν
τὴν τῶν ῾Ρωμαίων στρατιὰν, ὡς δή τι τῶν παρόντων πέρι
διασκεψόμενος· εἰσφοιτᾷ δὲ ἀθρόον ἐς μέσον, οὕτω πρὸς
αὐτοῦ μεμελετημένον, ἀνήρ τις τῶν οὐ λίαν γνωρίμων, κονιορτοῦ 
τε ἀνάπλεως, καὶ οἶος ἐκ μακρᾶς ὁδοιπορίας εἰκάζεσθαι,
ἥκειν τε ἔλεγεν αὐτίκα ἐκ Βυζαντίου, καὶ γράμμα τοῦ
βασιλέως ἐπιφέρεσθαι. λαβὼν δὲ τοῦτο ἀσμενέστατα Ὀῆθεν ὁ
στρατηγὸς, καὶ ἀνελίξας, οὐκ ἐν ἀποῤῥήτῳ καθ’ αὑτὸν ἀνελέγετο,
οὐδὲ μόνοις τοῖς ὄμμασιν ἡσυχῇ διϊὼν τῷ νῷ 
τὰ γεγραμμένα, ἀλλ’ λαμπρᾷ τῇ φωνῇ, ὡς ἂν ἅπαντες
ἐπαΐοιεν. καὶ τῷ μὲν βιβλιδίῳ ἐκείνῳ ἴσως ἄλλο τι ἐνεγέγραπτο.
 ἦν δὲ ὅμως τὰ βοώμενα τάδε· ἐστάλκαμέν σοι καὶ
ἑτέραν στρατιὰν, οὐ μείονα τῆς προσούσης· καίτοι εἰ καὶ
πολλῷ πλείους οἱ δυσμενεῖς τυγχάνοιεν ὄντες, ἀλλ’ οὐκ ἐς τοσοῦτον 
ὑμᾶς ὑπερβαλοῦνται τῷ πλήθει, ὁπόσον ὑμεῖς τῇ ἂν
δρίᾳ, ὥστε συμβήσεται τήν τε ὀλιγότητα καὶ τὴν ἀμετρίαν
τῶν ἴσων μὴ ἀφεστηκέναι. ὡς ἂν δὲ μηδὲ ταύτῃ ἐκεῖνοι μεγα- 
 
 nimirum consilio, ne hostes, commodam illic aptamque suis usibus
materiam nacti, facile opera machinarcntur. Eo itaque die nihil
aliud memoratu dignum est gestum; noctc autem ingruente Nachoragan
se cum copiis suis in castra recepit. Postridie vero Martinus
cum suorum animos confirmare vellet, hostes vero percellere,
universum Romanorum excrcitum in unum coegit, tanquam de praesenti
rerum statu consultaturus. Confcstim vero in mcdium venit
(ita cnim id ipse procurarat) vir quidam non admodum notus, pulvere
ohsitus perindc ac si essct longinquum itcr cmensus; is se
recenter Ryzantio vcnirc dicebat, litterasquc ab Imperatore adferre;
quas cum pracfectus libentissime acccpisset ac resignasset, non
arcane apud se perlcgit, neque solis oculis tacitus pcrcurrens in
animo suo earum sunimam prcincbat, sed alta voce recitabat, ut
omnes exaudirent. Et libello quidem illo fortassis aliud quid continebatur;
quae vero rccitabantur, hacc erant: Misimus tibi etiam
alium exercitum, non minorem eo quem habes, ac proinde ctiamsi
hostes multo sint vobis plures, non tantopcre tamen vos multitudine
superabunt, quantum vos fortitudine; quo fict ut paucitati et
excessui sua ctiam constet aequalitas. Ne vero etiam hoc nomine 

 
 λαυχοῖεν, δέχου καὶ τοῦτον δὴ τὸν στρατὸν, ὥσπερ φιλοτιμίας 
μᾶλλον καὶ ἐπιδείξεως ἀλλ’ οὐ τοῦ ἀναγκαίου χάριν ἀπεσταλμένους.
θαῤῥεῖν τοίνυν καὶ ἔργου ἔχεσθαι σὺν προθυμίᾳ,
ὡς ἡμῶν οὐδὲν ὁτιοῦν τῶν δεόντων περιοψομένων.’’ εὐθὺς δὴ 
οὖν ἀνεπυνθάνετο, ὅποι εἴη τὸ στράτευμα. ὁ δὲ οὐ „οὐ πόῤῥω”
εἷπεν ἀφεστήκασιν, ἢ μόνον τέσσαρσι Λαζικοῖς παρασάγγαις.’’
καταλελοιπέναι γὰρ αὐτοὺς ἀμφὶ τὸν Νέοκνον ποταμὸν ἔτι
αὐλιζομένους. καὶ ὁ Μαρτῖνος ὀργήν τινα τῷ προσώπῳ ὑποκρινόμενος,
„ ἀπίωσαν αὖθις’’ ἔφη ὡς τάχιστα, καὶ οἴκαδε
 ἀναστρεφόντων, ὡς ἔγωγε οὐκ ἄν ποτε αὐτοῖς ἐφείην ἐνθάδε
γενέσθαι. δεινὸν γὰρ εἰ τῶνδε τῶν ἀνδρῶν τῶν ἐκπλείστου
ἡμίν ξυστρατευομένων, πολὺν ὅσον χρόνον διαπονηθέντων,
καὶ πολλάκις πρὸς τοὺς πολεμίους παραταξαμένων, ἤδη
τε οὐ πόῤῥω ἡκόντων ἐκποδὼν ποιήσασθαι τὸ ἀντίπαλον, καὶ
 τελεωτάτην ἀναδήσασθαι νίκην· οἱ δὲ οὕτω κατόπιν τοῦ ἀναγκαίου 
παρέσονται, καὶ μονονουχὶ ἀπογευσάμενοι τῶν κινδύνων,
εἶτα τὴν ὁμοίαν ἀποίσονται δόξαν , καὶ ἐς ἐκείνους ἀνενεχθείη
τὸ πέρας καὶ, τὸ δὴ πάντων ἀδικώτερον, τὰ γέρα
ἐπίσης καρπώσονται τοῖσδε. ἀλλ’ ἐκείνοις μὲν αὐτοῦ μενετέα,
ἐς ὅσον ἐς τὴν ἀποπορείαν παρασκευάσασθαι, ἀποχρήσουσι δὲ
ἡμῖν οὗτοι τὸ λειπόμενον τοῦ πολέμου ἄριστα κατεργάσασθαι.” 
 
 illi se iaetitent, accipe etiam hunc exercitum, honorificentiae ostentationisque
causa potius, quam quod necessitas ita postularet, missum.
Bono igitur animo cstc, fortiterque rem gerite, utpote nobis
uihil eorum, quae cxpedire vidcbuntur, neglecturis. Statim ιταque
que iuterrogatus, ubinam csset cxercitus, respondit, quatuor lantum
Persicis parasangis, non longius abesse; relictos enim ipsos circa
Neognum fluvium, adhuc ibi stationem habentes. Ad haec Martinus
iracundiam quandam vultu simulans: Retro cedant, inquit, quam
citissime, domumque rcdeant; neque enim id unquam permiserim
ut nobis sese adiungant. Indignum enim sit, si cum hi viri iamdudum
nobis commilitones fuerint, multoque tempore ingentes nobiscum
labores sustinuerint, et frequenter adversus hostes sint proeliati,
et iam eo rem adduxerint, ut non procul absint a profligando
hoste, et plenissimae victoriae corona adipiscenda; illi post necessitatem
adveniant, et tantum non dcgustatis periculis parem gloriam
consequantur, bellique exitus illis adscribatur, et quod omnium
est iniquissimum, paria cum hisce praemia auferant. Ceternm
illis quidem ibi manendum ceuseo, donec ad discessum sint parati,
nobis vero hi sufficiunt ad quod reliquum est belli optime conficiendum;
simulque his dictis, ad exercitum conversus, An non, 

 
 καὶ ἅμα ἐς τὸ πλήθη ἐπιστραφείς· Jj οὐχὶ καὶ ὑμῖν ταῦτα’’
δοκεἴ, co ἄνδρες ξυστρατιῶται ; " οἱ δὲ ἐπευφήμησαν
ξὺν βοῇ, καὶ ὸικαια εἶναι ἀνέκραγον τὰ τῷ στρατηγῷ βεβου-
λευμένα. καὶ οἱ μὲν θαῤὃαλεώτεροι ἐγεγένηντο , καἰ οἶον ὶτέ-
 ρων οὐ ὸεἴσθαι προσβοηθησόντων. μάλιστα γὰρ αὐτοὺς εἷσο
ἔριν ἐχινει καὶ φιλοτιμίαν r) τῶν λαφύρων ἐλπὶς, καὶ οοτι αὐτοι
οὐκ ἐς μακρὰν αυπαντα ᾤοντο κομιεῖσθαι, ὥσπερ ηνδη τοὺς
δυσμενεῖς ἀνελόντες· καὶ τοῦτο μόνον πεφροντισμένον αὐτοῖς
ὅπως τὴν λείαν διανεμοῦνται.

κδ΄. Ἀπέβη δὲ ὅμως καὶ θάτερον τῶν Μαρτίνου διανοημάτων. 
ὁ γὰρ λόγος οὗτος διὰ τοῦ πλήθους ἐξολισθήσας, καὶ
πανταχοῦ περιηγμένος , καὶ παρ’ αὐτοὺς ἀφῖκται τοὺς πέρ
σὰς, ὡς ἄρα στρατιὰ πτ ἔρα Lcoftuix/] πρὸς τῷ Νεόκνῳ πο-
ταμῷ παραγέγονε, καὶ ὅσον οὔπω τοῖς προτέροις ἀναμεΙυὲπαι.
ἀφασίᾳ δὴ οὖν ἅπαντες εἴχοντο, δεδιότες εἰ μέλλοιεν, τοσούτοῖς 
ἤδη πόνοις τετρυχωμένοι, πρὸς νέους ἄλλους καὶ βκμῆ-
 τὰς παρατάττεσθαι πολεμίους. ὁ δὲ Ναχ· oραγὰν οὐδέν τι
μελλήσας, καἰ ἴλην τινὰ μπρίαν ἐκ τῶν ΙΙερσαῶν ἔστειλε
ταγμάτων ἀνὰ τὴν ἀτραπὸν ἐκείνην, καθ’ ἥν ᾤετο διαβήσεσθαι
τοὺς περὶ ὣν ἐτύγχανε rfj φήμη ἐξηπατημένος. οἱ δὲ παραγενόμενοι, 
γενόμενοι, σπουδῇ τε καὶ ἀγρυπνγᾳ οὐκ ἐν δέοντι ἐχρῶντο.
καταλαβόντες γὰρ τὰ ἐπίκαιρα τῶν χωριών , ὑπεκρύπτοντο 
 
 inquit , ctiam vobis , viri commilitoncs, ista videntur .̓ At illi ,
fausta acclaniatione praefecti seiitcutiam ut acquissimam approba-
runt, ipsique multo iulcntiores sunt redditi , perindc ac si nullo
alio subsidio indigerent. Piaccipuc vero ipsos ad contentionem ac-
mulationcmque movcbat spes spoliorum ,• quodque brcvi omnia se di-
rcpturos sperabant , utpote hostibus dclctis ; et hoc unum eis crat
curac, quo pacto intcr se pracdam partirentur. 
 24. Evenit vero cliaiu alhul, quod Martinus animo praeceperat.
Rumor cnim bic in vulgus spaisus latcque circumvagatus ad ipsos
ctiam Pcrsas crat dclatus; quod utiquc altcr Romanus exercitus ad
Ncognum fluvium pervcnisset , ct iamiam se cum aliis esset coniun-
cturus. Pavor itaquc universos invasit , meluentcs si , cum tantis la-
boribus attriti cssent , adversus reccntcm inlcgrasquc vircs adfcrcntcm
exercitum ipsis confligcndum essct. Nachoragan vero nibil cuncta-
1ω , medioocm cquitum turmam c Pcrsicis agminibus misit ad cum
tractunij pcr quem putabat transituros illos, de quibus fama dcccptus
erat ; qui cum co vcnisscut, iiiagna diligcntia vigilantiaquc utebantur
in re supcrvacanca. Occupatis cuim ojiporluniortbus locis , cx insidiis
operiebantur eos, qui nequaquam erant vcnluri, eo videlicct animo,
ut iu ipsos sccure tumultuarieque procedeutcs , quod nimirum inex- 

 
 αὐτοῦ καὶ ἀνέμενον τοὺς οὐδαμῶς παρεσομένους, γνώμην 
ἔχοντες ἀφυλάκτως αὐτοῖς τῷ ἀπροσδοκήτῳ τυχὸν πρϊοῦσιν
 ἐπιπεσεῖσθαι, καὶ τὸ τάχος ἀνακόψαι τῆς πορείας, ἕως οἱ 
ἐν τῷ ἄστει ἐκπολιορκηθεῖεν. οὕτω μὲν οὖν δύναμις οὐ λίαν
ἐλαχίστη τῶν Περσῶν μάτην ἠσχόλητο, τοῦ ἄλλου πλήθους 
ἀφῃρημένη. εὐθὺς δὲ ὁ Ναχοραγὰν ἐξῆγε καὶ ὣς τὸν στρατὸν,
φθάσαι τὴν ἐπήλυσιν δῆθεν βουλόμενος τῶν οὐδαμῶς
παρεσομένων, καὶ πολλῷ ξὺν φρονήματι κατὰ τῶν ῾Ρωμαίων
ἐχώρει, ἐπικομπάζων ἀναφανδὸν καὶ ἐπομνύμενος, ἠ μὴν
 αὐθημερὸν τὴν πόλιν ἅπασαν αὐτοῖς ἀνδράσιν ἐμπρῆσαι. ἐπελέληστο
γὰρ, ὡς ἔοικεν, ὑπὸ αὐθαδείας ὁ ἔμπληκτος, ὡς ἄρα
ἐπὶ πόλεμον ᾔει, πρᾶγμα οὕτως ἀφανές τε καὶ ἀδηλότατον,
καὶ πολλὰς ἐπιδεχόμενον ἐφ’ ἑκάτερα ῥοπὰς καὶ μεταβάσεις,
μάλιστά τε πάπων, Αἴας τινὸς καὶ ὑπερτέρας ἀνάγκης ἀπηρτημένον,
 ὅσον κὼ σμικρὸν οὐδὲν ἐν ταὐτῷ γίγνεται, ἀλλ’ ἔθνη 
τε ἀνθρώπων μύρια καὶ πόλεις συχναὶ, καὶ πολιτεία ξύμπασα,
οὕτω παρασχὸν, ἀνακινεῖται καὶ διαταράττεται, καὶ τὰς ὑπὲρ
τῶν ὅλων ἐλπίδας σαλεύει. ὁ δὲ ἐς τοσοῦτον ἐπῆρτο ἀλαζονείας,
ὡς καὶ τοῖς ἐργοπόνοις καὶ ὑπηρέταις, οἱ δὴ ἀνὰ τὴν
 ὕλην σκεδαννύμενοι τὰ δένδρα κατέτεμνον, τυχὸν μὲν ξυλείας
ἕνεκα, τυχὸν δὲ καὶ ἐπισκευῆς τῶν πολεμικῶν μηχανηάτων·
τούτοις δὴ οὖν ἅπασιν ἐκέλευεν, ἐπειδὰν καπνὸν ἀρθέντα
θεάσοιντο, τοὺς δὲ γιγνώσκειν ὡς πῦρ ἤδη τῷ τῶν Ῥωμαίων 
 
 spcctati venirent, irruerent progressusque celeritatem retardarent,
quoatl usque oppidum expugnatum esset. Atque ita quidem Persarum
non exigua mauus frustra laborabat, a reliquo exercitu subducta. Nachoragan
vero vel sic exercitum eduxit, antevcrtere scilicct eorum
adventum cupiens, qui nullo modo craut veuturi; animoque valde elato
in Romanos terebatur, palam iactans atque insuper iurans, se eo ipso
dic urbem totam cum ipsis liominibus incensurum. Oblitus enim erat,
uti verisimile est, prae supcrbia fanaticus iste, quod ad proelium iret,
rem adeo dubiam atquc incertam, multisque in utramque partom inclinationibus
et vicissiludiuibus obnoxiam, niaximc vero omnium a
divina quadam superiorcque necessitatc dependentem; cum ne parvae
quidem res ullae in eodem semper statu pcrniaucaut, sed etiam
inlinitae hoiuinuin nationcs frequeotiaque oppida et vita univcrsa
commutentur subindc ct pcrturbentur, et spes de rebus universis
perpctuae agitationi lluctuationique siut obnoxiae. Hic vero eo superbiae
dcvcnerat, ut etiam operariis et niinistris, qui per silvam dispersi
arbores praecidebant, sive lignaudi causa sive conficiendis
machinis bcllicis, his, inquam, omnibus maudarit, ut cum fumum 

 
 περιβόλῳ εἴη ἐμβεβλημένον, καὶ μεθεῖναι μὲν τὰ ἐν χερσίν
ἔργα, δρομαίους δὲ ὡς αὐτὸν ἥκειν, καὶ συνεπιβάλλειν τὴν
 φλόγα, ὡς ἂν ῥᾳδίως ἅπαντα πυρποληθείη. καὶ ὁ μὲν τοιαῦτα
ἐφ’ ἑαυτῷ βρενθυόμενος, εἴχετο τῆς ἐφόδου. Ἰουστῖνον δὲ
τὸν Γερμανοῦ, (οὐ γὰρ ᾤετο ἐν τῷ τότε τὸν Ναχοραγὰν παρέσεσθαι,) 
ἔννοιά τις θεόθεν, οἶμαι, εἰσῆλθε πρός τινα νεὼν τῶν
παρὰ Χριστιανοῖς σεμνοτάτων, οὐ ποῤῥω τῆς πόλεως ἀφεστηκότα,
παραγενέσθαι ὡς τάχιστα, καὶ ἐπιθειάσαι καὶ τοίνυν
ἀπολεξάμενος ἐκ τῆς Μαρτίνου καὶ τῆς οἰκείας δυνάμεως
 ὅ, τι καρτερόν τε καὶ μαχιμώτατον, καὶ πεντάκις χιλίους ἱππότας 
ἄγειρας, ἅπαντάς τε ὡς ἐς πόλεμον ἄριστα ἐξοπλίσας,
ὁ δὲ ξὺν ἐκείνοις ἀπήλαυνε, τῶν τε σημείων οἱ ἑπομένων καὶ
τῆς ἄλλης στρατηγικῆς εὐκοσμίας. οὕτω δὲ ξυνενεχθὲν, οὔτε
οἱ Πέρσαι κατεῖδον τούτους πορευομένους, οὐμενοῦν οὐδὲ οἱ
ἀμφὶ Ἰουστῖνον ἐκείνους ἐπιφοιτῶντας. ἀλλ’ ἑτέρωθεν γὰρ 
ἀφιγμένοι, ἀθρέων τῷ περιβόλῳ προσέβαλλον, πλείονί τε ἥ
πρότερον τοξείᾳ ἐχρῶντο , ὡς οὕτω δὴ καὶ μᾶλλον τοὺς ῾ρωμαίους
ἐκπλήξοντες, καὶ τάχιστα τὴν πόλιν ἁρπασόμενοι.

κε'. Τοιγάρτοι βέλη ἐφέρετο ἅμα συχνὰ, καὶ εἶτα ἕτερα 
 
 in altum sublatum cernerent, scirent igncm iam Romanorum ligneo
septo immissum, opereque, quod in manibus erat, omisso, cursim ad
se veuirent, simulquc ignem immitterent, ut eo faciliua omnia incendio
couflagrarcnt. Atque hic quidcm talia apud se iactans, oppidi
murum adoritur. Iustinum veio Germani frlium (neque enim existimabat
Nachoraganem tum temporia urbem invasurum) cogitatio quaedam
divinitus, credo, subiit, au sanctissimum quoddam quodque
Christianis maxiiiio in houore erat, uequc procul ab urbe distabat
quam citissime irc, Dcique opem implorare. Delectis itaque
ex Martini et suis copiis fortissimis quibusque bellicosissimiaque viris,
et quinque millibus equitum, omnibusque veluti ad proelium armatis,
cum illis procesait, sequentibus ipsum signis reliquoque apparatu militari.
Casu vero accidit, ut neque Persae cos abeuntes sint conspicati,
scd ncquc lii illos oppidmn vcrsus vcnientes; sed divcrsa via
adducti, confcrlim impctum in moenia fecerunt, maioreque multo
quam antca iaculatione sunt usi, tanquam ita et quidem magis Romanos
pcrtcrrituri, citissimcque urbem direpturi. 
 25. Adeo vero dcnsae simul sagittac ferebantur, rursusquc aliae 

 
 καὶ ἄλλα ἔπὶ τούτοις· ἅπαντά τε τὸν μεταξὺ ἀέρα ἐπεκάλυ- 
πτον τῇ συνεχείᾳ, ὥσπερ ἀλλήλοις ξυμπεφυκότα. εἴκασεν ἄν
τις τὸ χρῆμα νιφετῷ μεγάλῳ, ἢ χαλάζῃ πολλῇ ξὺν βιαίῳ
πνεύματι καταῤῥαγείσῃ. ἄλλοι δὲ τάς τε μηχανὰς ἐκίνουν,
 καὶ βέλη πυρφόρα ἠκόντιζον , ἔς τε τοὺς καλουμένους σπαλίωνας
ὑπεισδυόμενοι, πελέκεσι κατὰ τοῦ τείχους ἐπεφέροντο,
ὡς ξύλινόν τε ὂν, καὶ ταύτῃ ῥᾳδίως διατεμνόμενον. οἱ δὲ τὸ
δάπεδον διορύττειν ἐπειρῶντο, καὶ τῆς πρώτης βάσεως ἐφικνεῖσθαι,
οὕτω τε ἀνατρέπειν καὶ διασπαράττειν τὸ ξυμπεπηγὸς
 καὶ ἐνηρμοσμένον. ἀλλὰ γὰρ καὶ οἱ ῾Ρωμαῖοι, ἔς τε τοὺς
πύργους καὶ τὰς ἐπάλξεις ἑστῶτες, ἀντεῖχον ξὺν προθυμίᾳ
καὶ ἀπεμάχοντο, ὕσπερ τῇ πείρᾳ δεικνύναι βουλόμενοι τὸ μὴ
χρῆναι αὐτοῖς ἑτέραν δύναμιν προσγενέσθαι. ἥ τε τοῦ Μαρτίνου
ἀπάτη ἐν αὐτῷ δὴ τῷ ἔργῳ διεφάνη, ὡς χρήσιμός τε ἦν
 καὶ ἐνεργοτάτη. ἅπαντες γὰρ ἀφειδῶς διεπονοῦντο, οὐδένα ὅν- 
τινα τρόπον ἀμυντήριον μεθιέντες. δόρατα μὲν γὰρ πολλὰ ἐκ
τοῦ μετεώρου ἀκοντιζόμενα τοὺς πολεμίους ἐτίτρωσκεν , ἅτε
δὴ πλήθει γυμνῷ ἐρυμάτων προσπίπτοντα , καὶ οὐδὲ ἐνὸν ἑτέρωθι
φέρεσθαι· λίθοῖ δὲ ἁμαξιαῖοι κατὰ τῶν σπαλιώνων ἐῤῥίπτοντο,
 τὰ πλέγματα καταγνύντες. μείονές τε ἄλλοι διασφενδονώμενοι
τὰ κράνη τῶν Μηδῶν καὶ τὰς ἀσπίδας κατέθραυον, 
 
 atque aliae super alias, ut universum intermedium aërem sua densitate
obtegereut veluti inter se coagmentatac. Comparasset quispiam
rem ninguori ingenti aut grandini vehementi cum violentissimo vcnto
ruonti: alii vero machinas admovebant , et tela ignita iaciebant :
alii testudines (machinas ita dictas ) subeuntes , secures muro impingebant,
quippc qui ligneus erat, ideoque facile discindi poterat:
alii pavimeatum soli suffodere conabantur, et ad primam basim pervenire,
atque ita quod compactum et coagmentatum erat convellere
atque subvertere. Romani contra in pinnis et propugnaculis murorum
stantes, acriter animoscque resistcntes pugnabant , veluti re ipsa
ostendere volentcs, nequaquam opus esse, ut ipsis novae copiae subsidio
venirent. Apparuit vero manifeste in ipso opere, quam utilis
efficaxque Martini dolus fuisset. Omni enim ex parte incessautec
adlaborabant , nihilque plane, quod ad propulsandum .hostem pertineret,
omittebant. Nam et hastae multae telaque e sublimi iacta hostes
vulnerabant, utpote in nudam nullisque propugnaculis tectam
multitudiuem incidcntia, quaeque aliorsum ferri non poterant; saxa
etiam plaustralia in tostiuliues iaciebautur, omnem illarum contextum
perrumpentia; quin et minores lapides fundis eiecti galeas Medorum
scutaque perfringcbant, et ad murum quam proxime accedere nou si- 

 
 πελάζειν τε αὐτοῖς ἐν χρῷ τῷ τείχει οὐ μάλα ἐφίεσαν , βιαιότερον
ἐνοχλοῦντες. τῶν δὲ ταῖς ἀκάτοις, ᾗπέρ μοι ἤδη ἐῤῥήθν,
 ἐφεστηκότων , οἱ μὲν τόξοις χρώμενοι πλείστους ἐσίνοντο , ἅτε
ἄνωθεν βάλλοντες , οἱ δὲ τῶν μηχανῶν δαημονέστατα ἥπτοντο,
τά τε ὑπόπτερα ἐκεῖνα τὰ καὶ ἐς τοῦτο ἐσκευασμένα δοράτια, 
πολλῇ ξὺν ἀνάγκῃ ἐκτινασσόμενα , ἐπιπλεῖστον ἐφέρετο, ὡς
καὶ πολλοὺς τῶν βαρβάρων, πόῤῥωθεν ἐτι ἐπερχομένους, ἐκ τοῦ
ἀφανοῦς αὐτοῖς ἵπποις διαπερονᾶσθαι, καὶ καταπίτειν ἐξαπιναίως.
βοή τε ἐπιμέγα ἐπῆρτο , καὶ σάλπιγγες ἑκατέρωθεν
πολεμιστήριόν τι μέλος ἐπῇδον. οἱ δὲ Πέρσαι καὶ τοῖς τυμπάνοις 
ἐβόμβουν, καὶ σφοδρότερον ἐπηλάλαζον ἐκπλήξεως ἕνεκα,
ὅ τε τῶν ἵππων χρεμπισμὸς καὶ τῶν ἀσπίδων ὁ πάταγος καὶ
αἱ τῶλ θωράκων συντρίψεις παμμιγῆ τινα καὶ ἄγριον ἀνέπλεκον
ἦχον. ἐν τούτῳ δὲ Ἰουστίνῳ τῷ Γερμανοῦ ἐκ τοῦ νεῶ
 ἐπανιόντι ξυναίσθησις γίγνεται τῶν δρωμένων τῇ τε ταραχῇ 
καὶ τῷ κτύπῳ. καὶ αὐτίκα τοὺς ἀμφ᾿ αὐτὸν ἱππότας συστρέψας,
καὶ ἐς τάξιν τινὰ ἐν κόσμῳ καταστησάμενος, τά τε σημεῖα
ἐς ὕψος ἀρθςναι ἐκέλευε , καὶ ἅπαντας ἔχεσθαι ἔργου,
γιγνώσκοντας ὡς οὐκ ἀθεεὶ ἔτυχον τοῦ ἄστεος ἔξεληλυθότες,
ἀλλ᾿ ἐφ᾿ ᾦ δεδίξασθαι τοὺς πολεμίους τῷ ἀπροσδοκήτῳ, καὶ 
ἀπελάσαι τῆς πολιορκίας. ὡς δὶ βραχύ τι προελθόντες κατειῖδον
τοὺς Πέρσας ἐγκειμένους τῷ περιβόλῳ , τότε δὴ ἀθρόον 
 
 nobant, multum molestiae ac damni inferentes. Eorum voro, qui in
corbibus stabant, prout modo dixi, alii quidem sagittis , utpote ex
sublimi missis, quam plurimos laedebant, alii machinas peritissime
tractabant , et peruicia quaedam tola magna cum violentia excussa
longissime ferebantur, adeo ut etiam multos barbaros procul adhuc
inde advonientes ex improviso una cum ipsis equis traiicerent subitoque
prosternerent. Tum ingons excitatus est clamor, et tubae utrimque
bollicam quandam cantionom sive classicum accinebant. Persae
vero tympanis perstrepebant , et ingontes ululatus terroris excitandi
causa edebant; equorum etiam hinnitus, scutorum ictus et loricarum
fracturae confusancum quendam atque immanem sonitum miscebant.
Interea Iustinus e templo revertens, quid rei ageretur, ex turbulento
sonitu strepituque cognoscens , converso statim equitatu et
in ordinem reducto, signa in altum tollere iubet, omnesque operi
ut se accingant iubet, ita secum statnentes, non absque divini numinis
nutu factum quod oppido exivissent; sed ut inopinata irruptione
hostibns metum iniicerent, et ab obsidionc profligarent, Simulatque
vero paululum progrcssi Persas in murum impetum facicn- 

 
 ἐμβοήσαντες, ἐμβάλλουσι τῷ μέρει τῷ πρὸς τῇ θαλάττῃ παρατεταμένῳ· 
ἐνθένδε γὰρ καὶ ἐτύγχανον ἀφιγμένοι. καὶ ἐτύγχανον ἀφιγμένοι. καὶ αὐτίκα
οἱ μὲν κοντοῖς, οἱ δὲ σαρίσσαις, οἱ δὲ καὶ ξίφεσι παίοντες, 
τὸ παρεμπῖπτον διέφθειρον· βιαιοτέρας τε τὰς ἐπελάσεις ἀνὰ
τὰς στίχας τῶν ἐναντίων ποιούμενοι, κὼ ταῖς ἀσπίσιν ἐξωθοῦντες,
παρεῤῥήγνυσαν τὸ ξυνεχὲς καὶ συντεταγμένον.

κς΄. Oἱ δὲ πέρσαι τοῦτον ἐκεῖνον εἶναι τὸν στρατὸν ὑποτοπήσαντες
ὃν δὴ παρέσεσθαι ἠκηκόεσαν, κω ὅτι διαλαθόντες
τοὺς ἐς τοῦτο ἀποκεκριμένους ἀφίκοντο, θορύβου καὶ δέους
 ἐνεπίμπλαντο, καὶ χύδην ἐς ἑαυτοὺς ἀνελιττόμενοι, ἀπεχώρουν
ἠρέμα ἐς τὰ ὀπίσω, καὶ ἐς ὑπαγωγὴν ἐκινοῦντο. ταῦτα
δὲ πόρρωθεν οἱ Διλιμνῖται θεασάμενοι, ἀμφὶ γὰρ τὸ μεσαίτατον
τοῦ τείχους ἐμάχοντο,) ὀλίγους μὲν αὐτοῦ κατέλιπον, οἱ
δὲ ἄλλοι ἐχώρουν ἐπὶ τὸ πονούμενον. Ἄγγιλας δὲ καὶ Θεόδωρος, 
 οἱ τῶν ῾Ρωμαίων ταξίαρχοι, ὦν δὴ καὶ πρότερον ἐπεμνήσθην,
ἐπιφρασάμενοι τὴν ὀλιγότητα τῶν μεμενηκότων, ἐπεξίασιν
ἀθρόον τοῦ ἄστεος ξὺν ἀποχρώσῃ δυνάμει· καὶ τὸ μέν
τι αὐτῶν διαφθείρουσιν, ἔνιοι δὲ ἀποδράσαντες ᾤχοντο· τούτους
τε οἱ Ῥωμαῖοι διώκοντες οὐκ ἀνίεσαν. οἱ δὲ ἄλλοι Διλιμνῖται
 ταῦτα ἰδόντες , οἵπερ ᾔεσαν ὡς δὴ τοῖς πιεζομένοις
ἐπαμυνοῦντες, ἐπιστρέφουσιν αὐτίκα ἔπι θάτερα, ὑ- 
 
 tes suut conspicati, tum utique confcrtim clamore edito fn eam partem
irrutuit, quae iuxta marc instrucLa acie stabat. Ex ca enim etiam
ipsi parte venerant; statimque alii quidem contis, alii sarissis, alii
ferientes, quicquid obvium erat sterncbant; violeutiorcque impetu
in deusos hostium ordines facto, scutisque protrudentes, condensatam
confertamque eorum acicm perfregcrunt. 
 26. Persae vero huuc iilum exercitum esse rati, quem adventare
intellexeraut, quodque clam et insciis iis, qui seiuucti a reliquo excrcitu
in ipsos missi craut, iam adveiiissent, perturbatioue ac metu
pleni, et confusance in se ipsos revoluti, sensim retrocesserunt, pedemque
retulerunt. Quod cum Dilimnitae cmiuus cernerent, (sub
nicdiam enim muii partem pugnabant,) paucos quidcm ibi reliquerunt,
ceteri ad cam partem, quac maxime laborabat, se contulerunt.
Augilas vcro et Theodorus, Romanorum duces, quorum etiam ante
raemini, animadversa paucitate eorum, qui manscrant, coufestim cum
satis valido agmine eruplionem ex oppido faciuut, et uounullos quidem
eoruin obtruncant, nonniilli vero in fugam se dedcrunt; quos
ipsos Romani persequi uon destitcruut. Dilimnitac autem haec conspicati,
qui Persis laborantibus auxiliaturi ivcrant, rursus in contrarium
viumvcituntur, Romauis obviam ire volcutcs, mclius cousultiusque 

 
 παπιάζειν βουλὀμενοι τοῖς Ῥωμαίοις, ἄμεινον εἶναι ἡγοὐμενοι
εἰ μᾶλλον τοῖς ὁμοφύλοις ἐς ὅ, τι τάχιστα ἐπαρήξαιεν, σπουδῇ
τε ἀτάκτῳ καὶ δρόμῳ πολλῷ ἐφέροντο, ὡς φεύγουσι μᾶλλον
ἀπρεπῶς, ἢ ὅτι ἑτέροις ἐπέρχονται, εἰκασθῆναι. ἔθεον
 μὲν γὰρ ὡς δὴ τοῖς οἰκείοις προσβοηθήσοντες , πλέον δέ τι 
ὑπῆρχεν ἐν αὐτοῖς τοῦ ὀργιζομένου τὸ ταραττόμενον. ἡ δὲ τῶν
Περσῶν στρατιὰ, ὁπόση δὴ ὡς πλησιαίτατα παρετάττετο, ἰδόντες
τοὺς Διλιμνίτας οὕτω δή τι ξὺν ταραχῇ καὶ ἀκοσμίᾳ φοιτῶντας,
ἕτερόν τε οὐδὲν ἢ ὅτι ἀποδιδὸάσκουσι διανοηθέντες,
καὶ λογιζόμενοι ὡς οὐκ ἄν ποτε ἐκεῖνοι ἐς τοῦτο αἰσ́χονς ἀφίκοντο, 
μὴ μεγάλου τινὸς καὶ ἀνυποίστου περιεστηκπός κινδύνου,
τότε δὴ καὶ αὐτοὶ τραπέντες ἀγεννῶς ἐσκεδάννυντο. ἡ
δὲ μελετωμένη τέως φυγὴ καὶ ὑπολανθάνουσα, τότε δὴ αὐτοῖς
ἐς τοὐμφανὲς ἀνεῤῥάγη. ἀλλὰ γὰρ καὶ οἱ Διλιμνῖται ταὐτὰ
περὶ τῶν Περσῶν οἰηθέντες, ξυνείποντό γε αὐτοῖς καὶ συνεξέθεον, 
 ἀπατήσαντές τε ἅμα καὶ ἐξηπατημένοι. τούτων δὲ γιγνομένων,
πλεῖστοι ὅσοι τῶν Ῥωμαίων τοῦ περιβόλου διεκβάντες,
λαμπροτέραν τοῖς πολεμίοις εἰργάσαντο τὴν ἀναχώρησιν,
ἐπισπόμενοί τε αὐτοῖς, καὶ τὸ ἀεὶ λειπόμενον ἀναιροῦντες.
ἄλλοι δὲ ἄλλοθεν ἐπεξιόντες πρὸς τὸ ἀντέχον ἔτι καὶ ξυνεοτηκὸς 
 διεπονοῦντο. τὸ μὲν γὰρ λαιὸν κέρας τῶν βαρβάρων οὕτω 
 
 existimantes, si potius popularibus suis quam citissime subvenirent,
inordinato studio effusoque cursu ferebautur, ita ut indecenter fugientibus
magis quam in alios euntibus similes viderentur. Currebant
enim tauquam suis opitulaturi, plus tamen perturbationis quam
irae prae se ferebant. Persarum autem exercitus, ut iam quam proxime
ipsis instructa acie stabat, cum videret Dilimnitas ita tumultuarie
et sine ordine ferri, neque aliud quam fugere eos rati, secumque
reputantes nequaquam illos eam turpitudinem in se admissuros, nisi
in extremum aliquod et ineluctabile periculum redacti fuisscnt:
tum utique etiam ipsi turpiter terga vertcntes sunt dissipati, et
praemeditata iam obscureque tentata fuga in apertun erupit . Dilimnitae
enim haec de Persis opinantes, socios sese illis adiunxerunt,
unaque fugerunt; fallenles simul et falsi. His itaque peractis, maxima
Romanorum vis muris effusa, manifestiorem Persarum fugam
reddidit, tergis eorum inhaerendo et extremos metendo ; alii vero
alia ex parte irruentes , adversus resistenles adhue et conglobatos
acriter pugnabant. Laevum enim barbarorum cornu iam aperte inclinarat
solutumque erat; qui vero in altero stabaut, fortissime re- 

 
 δή τι περιφανῶς ἐκεκμήκει καὶ διελέλυτο. οἱ δὲ ἐπὶ τῷ ἑτέρῳ 
ξυντεταγμένοι καρτερώτατα ἀπεμάχοντο. οἱ τε γὰρ ἐλέφαντες
ἀντ’ ἐρύματος προβεβλημένοι καὶ ἐπεισπηδῶντες, διετάραττον
αὐτίκα τὸν συνασπισμὸν τῶν Ῥωμαίων εἴπου ξυσταίη· οἵ τε
 ὑπὲρ τούτων ὀχούμενοι τοξόται λίαν ἐσίνοντο τοὺς ἐπιόντας, 
οἷα ἐς ὕψος ἠρμένοι , καὶ τῷ ὑπερανέχειν εὐσκοπώτοτα βάλλοντες·
αἱ τε τῶν ἱππέων ἴλαι, διεκτρέχουσαι, ῥαδίως προσέβαλλον
καὶ ἠνώχλουν ἀνδράσι πεζοῖς καὶ ἐμβριθέστερον ὡπλισμένοις·
ἤδη τε οἱ ταύτῃ Ῥωμαῖοι ἐς φυγὴν ἐκκλίναντες 
 ἀπηλαύνοντο.

κζ’. Ἀνὴρ δέ τις ἐν αὐτοῖς τῶν Μαρτίνου δορυφόρων,
Ογναρις ὄνομα, ἐν στενωτάτῳ χωρίῳ ξυνειλημμένος, ὡς μηδὲ
τὸ ἀποδιδράσκειν αὐτῷ ἐλεύθερον εἶναι καὶ ἐφειμένον, αὐτίκα
ὅγε ἀπειρηκὼς τοῖς ξυνενεχθεῖσι , καὶ ὥσπερ τῆς τύχης ἀποπειρώμενος,
 ἐπιόντα οἱ δεινῶς τὸν θρασύτερον τῶν ἐλεφάντων
πλήττει βιαίως ἀνὰ τὴν ὀφρὺν τῷ δόρατι, καὶ ἐμπήγνυσι 
τὴν αἰχμὴν, ὡς ἅπαν τὸ λοιπὸν ἀπῃωρῆσθαι. ὁ δὲ πρός
τε τὴν πληγὴν δυσανασχετῶν, καὶ πρός γε τοῦ δορατίου ἀμφὶ
τὸν ὀφθαλμὸν κραδαινομένου ἐκταραττόμενος, ὑπεξήγετο ἀθρόον
 ἐς τοὔμπαλιν ἀνασκιρτῶν καὶ περιδονούμενος, τήν τε
προνομίαν νῦν μὲν ὡσπερ ὕσπληγγα περιτινάσσων ἔπληττε
πολλοὺς τῶν περσῶν καὶ ἐξηκόντιζε, νῦν δὲ ἐς μῆκος ἐκτείἐπεοσπηδῶντες 
 
 pugnabant. Elephanti onim pro vallo obiecti et prorucntes, sicubi
confertis clypeis pugnam inirent Romani, statim aciem turbabant,
ct sagittarii, qui eis vclicbantur, Romanos irrueutes gravitcr
iaedebant, utpote iu sublime elati, certaque eo, quocl ediliores
essent, tela iacicntcs. Qnin et cquitum turmae discurreutes facile
invadebant atque turbabant pedites ct gravioris armaturae milites;
iainquc cx ea parte Romani ad fugam incliuati pedem referebant. 
 27. Vir autcm quidam inter eos e satellitibus Martini, Ognaris
nomine, in summas angustias redactus, adeo ut nullum ei pateret
liberum efFugium, ac iam de salute sua desperans, et quodammodo
fortunae alcam pcriclitans, irruentcm in se horrcndum in modum
qnendam c ferocioribus clephautis, magna vi ad imam frontem circa
Bupercilium hasta fcrit, spiculo ita adacto atcpie impacto, ut
quod reliquum crat hastae propenderet. At hic accepti ictus impa-
tiens, atquc insuper hasta circa oculum rotante perturbatus, confestim
rctroactus atcpie in orbem se versans, ct promuscidem nunc 

 
 νῶν τραχύν τινα καὶ ἄγριον ἦχον ἀφίει. αὐτίκα δὲ τοὺς ὕπερθεν
ἑστῶτας ἀποσεισάμενος κατέβαλε, καὶ ἐμπατήσας διέφθειρεν.
ἔπειτα δὲ καὶ ἅπαντα τὸν Περσικὸν ὅμιλον ἀνεσόβει,
τούς τε ἵππους ἀναχαιτίζων οἶς ἂν ἐμπελάσειε, καὶ τοῖς
 ὀδοῦσι τὸ ἐπιψαῦον διατεμνόμενος καὶ ἀναχαράσσων. καὶ ἦν 
ἅπαντα ὀλοφυρμοῦ ἀνάπλεα καὶ θορύβων. οἱ μὲν γὰρ ἵπποι
τῇ χαλεπότητι τοῦ θηρίου ἐπτοημένοι, οὐ μάλα τοῖς ῥυτῆρσιν
ἐπείθοντο, ἀλλὰ τὰς ἐμπροσθίους μετεωρίζοντες ὁπλὰς, ἔξεκύλιον
τοὺς ἐλατῆρας, οὕτω τε ἄτακτα διὰ τοῦ πλήθους ἐζήλλοντο,
πνευστιῶντες θαμὰ καὶ φριμασσόμενοι. τῶν δὲ ἀνδρῶν 
ἐς ἑαυτοὺς ἀναχωρούντων, ἁπάντων τε ὠθούντων ἀλλήλους
καὶ παραγκωνιζομένων, καὶ ἑκάστου προτερῆσαι τὸν πέλας
ἐπειγομένου, πλεῖστοι ὅσοι ἐπείνοντο ὑπὸ σφῶν, τοῖς τῶν φιλτάτων
τε καὶ ὁμοφύλων ξίφεσι περιπταίοντες. οὕτω δὲ τῆς ταραχῆς
 ἐπιμέγα ἰούσης, οἱ Ῥωμαῖοι, ὁπόσοι τε ἤδη ἐτύγχανον 
ὑπεκβάντες τοῦ περιβόλου καὶ εἴ που τι αὐτῶν ἔνδον ἐλέλειπτο,
τότε δὴ ἅπαντες ἐς μίαν τινὰ φάλαγγα συσπειραθέντες,
καὶ τὸ μέτωπον ὡς καρτερώτατα ταῖς ἀσπίσι φραξάμενοι, ἐμπίπτουσι
ξυγκεχυμένοις ἔτι τοῖς πολεμίοις. οἱ δὲ τῷ ἤδη προπεπονηκέναι
τὴν προσβολὴν οὐκ ἐνεγκοιντες, ὠκύτατα ἔφηον· 
οὐδὲ τοῦτο δρῶντες ἐν τάξει, οὐδὲ ὥστε καὶ ἀμύνεσθαι τοὺς 
 
 quidem instar flagelli hnc illuc torquens , multos Persarum percussit
et in altum iecit; nunc vero eandem in longum extendens horrendum
quendam atque immanem barritum edebat ; mox vero
etiam super se stantes excussos prostravit et proculcatos extinxit;
totum deinde exercitum Persicum conturbavit, equos etiam, ad quos
propius accedebat, effrenes erectisque iubis restitantes reddebat; et
quos prensasset dentibus proscindebat ac discerpebat. Erant itaque
omnia eiulatu et tumultu plena. Equi enim ferocia belluae expavefacti,
habenis non admodum audientes crant, sed anterioribus ungulis
in altum elatis sessores evolvebant; atque ita turbulente per
medium agmen saltabundi ferebantur, anhelantes crebrumque spiritum
naribus efflantes. Viris autem in se ipsos reflexis, omnibusque
sese mutuo impellentibus cubitoque protrudentibus, et unoquoque
vicinum suum antevertere contendente , quamplurimi a suis interficiebautur,
in amicissimorum et popularium suorum enses impingentes.
Cum itaque tumultus et perturbatio vehementer iam invaluisset,
Romani quotquot antea muro egressi erant, et si qui forte
intus manserant, universi in unum agmen conglomerati, et fronte
acici quam validissime scutis communita, in hostes ita adhnc confusos
irruunt; qui, ut praeterilis laboribus defatigati, cum impetum
sustiuere non possent, citissime fugcrunt; at ne id quiden 

 
 ἐπιόντας, ἀλλ’ ἐσκεδάννυντο ἄλλος ἄλλοθι ὥσπη ἑκάστῳ προύχώρει. 
ὁ δὲ Ναχοραγὰν, ἀλλὰ γὰρ καὶ αὐτὸς τῷ παραλόγῳ
τῶν γιγνομένων καταπεπληγμένος ἐς τὰ ὀπίσω δρομαῖος ἀπήλαυνε,
σημαίνων ἅπασι τῇ μάστιγι καὶ ἐγκελευόμενος ὡς ταχιστα
 φεύγειν, τοῦτο δὴ τὸ πρὸς ἐκείνων ἤδη πρασσόμενον. οὕτως 
ἄρα αὐτῷ τὰ τῆς ὑψηγορίας ἐς τοὐναντίον ἀπέβη. οἱ δὲ
Ῥωμαῖοι οὐ πρότερον ἀνῆκαν διώκοντες τοὺς βαρβάρους καὶ
ἀναιροῦντες, πρίν γε δὴ ὁ Μαρτῖνος, ἀποχρῆναι ἡγούμενος,
ἀνεκαλεῖτό τε αὐτοὺς ὑπὸ τῇ σάλπιγγι, καὶ τὸν θυμὸν ἔξημέρου.
 οὕτω τε οἱ πέρσαι μόλις εἰς τὸ οἰκεῖον στρατόπεδον ἀπεσώθησαν,
οὐ μεῖον ἢ δέκα χιλιάδας μαχίμων ἀνδρῶν ἐν τῷδε
τῷ ἔργῳ ἀποβεβληκότες. 
 κή. Οἱ δὲ Ῥωμαῖοι ἐκ τῆς διώξεως ἐπανελθόντες, τούς
τε σπαλίωνας ἐνέπρησαν, καὶ ὁπόσα ἄλλα Περσικὰ μηχανήματα
 ἀμφὶ τὸ τεῖχος ἐλέλειπτο. ἐντεῦθεν δὲ φλογὸς μεγάλης 
ἀρθείσης, οἱ τὴν ὕλη κατατέμνοντες ὑπηρέται τῶν Περσῶν
καὶ ἀχθοφόροι, ἰδόντες πόρρωθεν καπνὸν εἰς ὕψος ἀνέρποντα,
καὶ ἐπὶ πολὺ τοῦ ἀέρος ἀνελιττόμενον, αὐτίκα οἱ δείλαιοι ἐπὶ
τὸ ἄστυ ἐχώρουν, οἰηθέντες, ὡς που τῷ Ναχοραγὰν πρότερον
 ἐκεκόμπαστο, τὸν περίβολον πυρπολεῖσθαι. τοιγάρτοι ξὺν 
 
 ordine aliquo servato fcccruut, nequc ita persequentes propulsarunt,
sed dissipati dispcrsique suut alius alio, prout cuiquc successit.
Quin et Nachoragan ipse inopinato rei eventu obstupefactus retrorsum
cursim adequitabat, significans omnibus flagcllo et maudans, ut
quam cclcrrime fugerent, quod quidem iam ab illis factum erat.
Sic utiquc illi iactantia sua in contrarium ccssit. Romani vero non
antea pcrsequcndi ac trucidandi barbaros finem fecerunt, donec
Martinus suflicere ratus per tubam eos revocavit, iraquc percitos
eorum animos mitigavit. Atque ita Persae aegre tandem ab castra
sua salvi evaserunt, non minus quam decem bcllatorum millibus
iu co conflictu desideratis. 
 28. Romani autem ex pcrsecutione reversi, testudines reliquasque
Persicas machinas circa murum relictas incenderunt; unde
cum ingens esset flamma excitata, ministri et baiuli, qui ad silvam
caedeudam missi crant, cum e longinquo intervallo fumum
sursum tcndentcm altcque in acrc volutantem essent conspicati,
confestim miseri ad oppidum coutcnderunt, existimautcs, quod quidem
Nachoragan autea superbe iactarat, mocnia conflagrare. concitato
itaque cursu fcrcbautur; vcriti, opiuor, ne post fcstuiu, 

 
 πολλῷ τῷ δρόμῳ ἐφέροντο, δεδιότες, οἶμαι, μὴ σφᾶς παραδράμοι
ὁ τοῦ ἔργου καιρὸς, καὶ ἅπαντα τεφρωθείη, πρὶν δὴ αὐτοὺς
 ἀφικέσθαι. ἅμιλλά τε ἦν αὐτοῖς ὑπὲρ τοῦ τάχους, οὐκ
ἐπισταμένοις ὡς τῷ νικῶντι συμβήσεται πρώτῳ τεθνάναι.
ἅπαντες γὰρ ἀμοιβαδὸν ὑπὸ τῶν Ῥωμαίων ἁλισκόμενοι, κατεκτεινοντο, 
 ὥσπερ τοῦδέ γε ἕνεκα μόνου παραγιγνόμενοι. ἀπολώλασι
τοιγαροῦν οὐ πολλῷ ἐλάσσους τῶν δισχιλίων. τοσούτοις
ἀνδράσιν ἐργοπόνοις, καὶ τὰ πολέμια ἥκιστα μεμελετηκόσιν,
ἐς τε παράταξιν οὐπώποτε ἀφιγμένοις, αὐτομάτου τινòς
καὶ παραλόγου ὀλέθρου ὁ Ναχοραγὰν αἰτιώτατος γέγονεν, 
ἀνόητα παρακελευσάμενος. οὕτως ἄρα ἡ ἀλαζονεία οὐ μόνον
αὐτοὺς σίνεται τοὺς κεκτημένους, ἀλλὰ γὰρ καὶ οὑς ἂν ἐκεινοις
ὑπηρετεῖν συμβαίη καὶ πείθεσθαι. τούτων δὲ ὧδε ξυνενεχθέντων,
οἱ μὲν Ῥωμαῖοι εὐέλπιδες ὑπῆρχον ἐς τὰ μάλιστά,
ὡς καὶ αὖθις ῥᾳδίως περιεσόμενοι εἴγε ἄρα καὶ ἀναμαχεῖσθαι 
 οἱ βάρβαροι πειραθεῖεν. ὅσοι δὲ αὐτῶν ἐν τῇ μάχῃ
ἐτεθνήκεσαν, (ἦσαν δὲ οὐ πλείους ἢ διακόσιοι,) τούτους δὴ
εὐπρεπέστατα ἔθαψαν, ὑπεραγάμενοι τῆς προθῳμιας, ὡς ἄνδρας
ἀγαθοὺς ἀποδεδειγμένους τοὺς δὲ τῶν πολεμίων νεκροὺς
σκυλεύσαντες, ὅπλων τε ἄφθονον πλῆθος καὶ ἄλλων χρημάτων, 
περιεβάλοντο. οὐ γὰρ μόνον ἀσπίδας καὶ θώρακας τυχὸν καὶ
γωρυτοὺς βελῶν ἔνιοι τῶν κειμένων ἐπεφέροντο, ἀλλὰ πρε- 
 
 quod aiunt, veniront, omniaquo ante ipsorum adventum in favillas
et cinerem essent redacta. Ccrtabaut itaque inter se celeritate,
nescientes fore ut qui vinceret, primus moreretur. Omnes enim ex
ordine a Romanis capti, obtruucati fuerunt, perinde ac si ea tantum
de cansa venissent. Perierunt itaque non multo pauciors
duobus millibus. Tot viris operariis et in re bellica minime exercitatis,
quique nunquam in aciem piodiissent, ultronei cuiusdam
atque inopinati exitii auctor fuit Nacboragan, qui inconsulta imperarat.
Usque adeo arrogantia non solum suos possessores, sed et
illos, quos eis inscrvire et morem gerere contingit, perdit. His vero
ita peractis, Romani quidem optima spe pleni eraut, se in posterum
facile superiores futuros, si foitasse barbari proelium instaurare
tentarent. Quotquot vero ipsorum in conflictu perierant, (erant
autem non pauciores ducentis) cos honestissime sepelierunt, laudata
eorum strenuilate, quippe qui ut viri fortiter rem gessissent : hostium
vero cadavera spoliarunt, et ingeutem armorum aliarumipie
rerum vim acquisiverunt. Neque enim scuta et loricas tantum et
pbaretras nonnulli caesorum gestabaut ; sed et torques aureos et
monilia et inaures aliaque id genus muliebria exipuisitaque orna- 

 
 πτοὺς παγχρύσους καὶ περιδέραια καὶ ἐλλόβια, καὶ ἄλλα 
ἄττα τοιάδε θηλυπρεπῆ ποικίλματα καὶ περίεργα, ὁποίοις ὁποίοις οἱ
ἐντιμότεροι τῶν Μηδῶν ἐναγλαίζονται, τοῦ μᾶλλον εἶναι
ἠρίδηλοι καὶ τοῦ ἄλλου ὁμίλου ἀποκεκρίσθαι. ὁ δὲ Ναχοραγὰν, 
 ἐπειδὴ αὐτὸν τά τε ἐπιτήδεια ἐλελοίπει, καὶ ἤδη χειμῶνος
ὥρα ἐπεγίγνετο, ἐῴκει μὲν αὖθις πολεμησείοντι, καὶ ἐς
τόδε συσκευαζομένῳ. οὐ μὴν ἔργῳ τὸ βούλευμα ἐπετέλει, ἀλλὰ
τὸ τῶν Διλιμνιτῶν στῖφος τῇ ὑστεραίᾳ ἐκπέμψας ἀνὰ τὸ σταδιον,
καὶ ἐς ἐκείνους ὁρᾷν τοὺς Ῥωμαίους ἀναπείσας, ταύτῃ
 τε δόκησιν παρασχόμενος τοῦ ἐπελεύσεσθαι, αὐτίκα ὅγε σχολαίτερον
ἅμα τοῖς ἄλλοις στρατεύμασιν ἐπὶ Κοτάϊσιν καὶ
Μουχείρισιν ἐπορεύετο. ὡς δὲ πλεῖστον ἤδη τῆς ὁδοῦ προεληύθει,
τότε δὴ καὶ οἱ Διλιμνῖται λύσαντες τὴν τά·ξιν, εὐκολώτατα
ἀπεχώρουν, ἅτε δὴ κούφως ἀεὶ ἐσταλμένοι, καὶ ἄλλως
 ἄλκιμοι καὶ ποδώκεις. παρῆσαν δὲ αὐτοῦ καὶ ἡ ἄλλη
περσικὴ ἀπόμοιρα, οἱ δὴ ἐτύγχανον παρὰ τὸν Νέοκνον ποταμὸν
πρότερον ἀπεσταλμένοι διὰ τὴν Μαρτίνου ἀπάτην, ἀπάτην, ῄπέρ 
μοι ἤδη ἐρρήθη. γνόντες γὰρ ὡς ἐνενίκηντο μὲν οἱ πέρσαι, οἱ
δὲ Ῥωμαῖοι ἁπάσης ἤδη τῆς χώρας ἐκράτουν, αὐτίκα οἵγε
πορείαν τινὰ διαλανθάνουσαν καὶ τῶν λεωφόρων ἀποκεκριμένην
διανύσαντες εἰς Μουχείρισιν ἵκοντο, τῶν μὲν ἀγώνων
ἥκιστα μετασχόντες, τοῦ δὲ τῆς φυγῆς αἴσχους πολλῷ ἔτι 
 
 menta, qualibus notabiliores honoratioresque Medi ornari solent,
ut spectabiliorcs sint, et a vulgo secernantur. Nachoragan vero,
cum iam ipsum commeatus aliaque necessaria deficerent, et iam
bniina immineret, proeliandi quidem desiderium prae se fcrebat,
et ad hoc se comparabat; re tamcn ipsa consilium desideriumque
suum non praestabat; sed Dilimnitarum agmine postridie ad stadium
emisso, et adversa in Romanos fronte stare iusso, eoque ipso
proelii abs se committendi expectationem excilans, sensim ipse cum
rdiquis copiis Cotacsium et Muchirisidem versus movit. Cum vero
iam maximam viac partem confccissct, tum et Dilimnitae sotuta
acie facillime absccsserunt, utpote leviter semper armati expeditioresque,
et praetcrca robusti pedibusque celercs. Adventabat autem
etiam alia ipsius Persici cxercitus pars, quae ad Neognum fluvium
antea missa fuerat propter Martini dolum, quemadmodum
supra a me dictum est. Cum enim coguovissent victos quidem esse
Persas , Romanos vero universa iam regione potiri, confestim occultiore
itiucre et a publicis viis remoto Muchirisidem perveuenint, 

 
 ἀκλεέστερον μετειληφότες. ἐπειδὴ οὖν ἅπας ὁ στρατὸς ἐνταῦθα
ἐτύγχανε ξυναγηγερμένος, τότε δὴ τὸ πλεῖστον τῆς ἱππικῆς
 δυνάμεως καταλιπὼν, ἰλάρχην τε αὐτοῖς ἐπιστήσας Οὐαφρίζην,
ἄνδρα τῶν παρὰ πέρσαις γνωριμωτάτων, αὐτὸς ξὺν ὀλίγοις
ἐς Ἰβηρίαν ἀπενόστησεν, ὡς ἐκεῖσε διαχειμάσων. 
 
 conflictuum quidem nequaquam, dcdecoris vero ex fuga et quidem
multo turpius participcs. Postcaquam igitur uuivcrsus excrcitus in
umun convenisset, maiore equitatus parle ibi relicta, et Wafrise,
viro inter Persas celeberrimo, magistro equitum eis constituto, ipse
cum paucis in Hiberiam rediit, tauquam ibi hibernaturus.

α'. Ἐς τοῦτο δὲ νιικης τοῖς Ῥωμαιοις τοῦ πολέμου
κεχωρηκότος, καὶ ὥσπερ ἀνακωχῆς τῶν δεινῶν γεγενημένης,
τῶν τε ὅπλων τὸ παραυτίκα ἠρεμηκότων, τότε δὴ ἐς ζήτησιν
 ἤγεταο τὰ ἔπι Γουβάζη πρότερον τετολμημένα. καὶ τοίνυν ὁ
Ἀθανάσιος ἐπὶ θώκου τινὸς ὑψηλοῦ καθῆστο εὐπρεπῶς, χλaμυδᾷ 
ἐνειμένος , ὥσπερ ἀμέλει οἱ ἀστικώτατοι τῶν ἡγεμόνων.
παρῆσαν δὲ αὐτῷ ἄνδρες γράφειν τε ἐς τάχος πεπαιδευμένοι,
καὶ ἐπιτροχάδην ἀναλέγεσθαι τὰ γεγραμμένα· ἄλλοι τε ν́πη-
ρέται σοβαρώτεροι καὶ ἐμβριθεῖς , καὶ δαημονέστατοι τῆς τῶν 
Bδικαπηριων κομψείας, κήρυκές τε μεγαλοβόαι , καὶ ol tcovio
μαστίγων ἐπιστάται. anavTeg δὲ οὗτοι ἐκ τῶν ἐν Βυζαντίῳ
ἀρχείων ἐτύγχανον ἀπολελεγμένοι. ἐπεφέροντο δὲ , οἶς τοῦτο
ἀνεῖτο, δεσμούς τε σιδηροῦς περιαυχενίους, κλινοστρόφιά τε
καὶ ποδοστράβας, καὶ ἄλλα ἄττα ὄργανα κολαστήρια. καί μοι
 δοκεῖ βασιλεὺς Ἰουστινιανὸς οὐκ ἀπεικὸς οὐδὲ αὐτομάτως ἀλλ᾿ 
ἐμφρονέστατα τοῦ δέοντος ἐστοχασμένος, ξὺν τοιᾷδέ τινι τάξει
καὶ εὐκοσμίᾳ τὴν κρίσιν προελθεῖν παρακελεύσασθαι, οὐ μ̔̀ νΘν -̔́
πως οἱ ἐκείνῃ βάρβαροι, τῶν Ῥωμαἰ·κῶν σφίσινομιμ́ων κ0μπω-
δέστερον ἀναδεικνυμένων, θαυμάζοιέν τε αὐτὰ καὶ ἐπιπλέον ἄρ- 
 
 1. Hac itaque victoria potiti Romani , et induciis quodam-
modo a bello factis , armisque confestim conquiescentibus , tum de-
mura quaestio habita de facinore in Gubazen commisso. Athanasius
ergo in excelso quodam throno deccnter consedit , chlamydem indu-
tus, quali fere politissimi principes uti solent. Aderant vero ipsi viri
et scribendi apprime periti, ct scripta prompte expcditeque legendi,
aliique miuistri everi et graves , et in rebus iudicialibus optime
versati , praccones etiam altum clamantes , et lictores ; omncs hi ex
Constantiuopolitaua aula delccti. Proferebant vcro iu medium ii,
quibus id commissum erat, viucula ferrea , collaria , compedes et
tendiculas aliaque id genus instrumenta tortoria. Et υ1δθm mihi
videtur Iustinianus Imperator non abs re neque temere, sed pruden-
tissime decori habita ratione, mandasse , ut hoc ordine atque appa-
ratu iudicium institueretur, non solum ut qui ibi crant barbari, CUBt
eis Romanorum instituta magnificentiorc apparatu propouereutur ,
ca et adinirarentur magisque corum gubernatioui assueficrent : ve-@p>

 
χεσθαι ὑπὸ τούτων ξυνεθισθεῖεν, ἀλλὰ καὶ ὅπως, εἰ μὲν ὡς μηδίσὰς 
πρότερον ὁ Γουβάζης δικαιότατα φανείη ἀνῃρημένος, μηκέτι
ἀνιῷντο οἱ Κόλχοι , μηδὲ ὥς τι δεινὸν πεπονθότες ἀγανακτοῖεν·
εἰ δέ γε ἅπαντα καταψευσάμενοι, καὶ ἄδικον μίασμα δράσαντες
 ἁλοῖεν οἱ ἀπεκτονότες, οὕτω τε καταδιαιτηθέντες, καὶ ὑπὸ
κήρυκι πομπῷ ἀνὰ τὰ πλήθη περιηγμένοι, εἶτα τῷ παλαμναίῳ 
ξίφει, ἁπάντων θεωμένων, καρατομηθεῖεν, τότε δὴ μεῖζον τι
δόξειεν εἶναι τὸ πέρας, καὶ διπλασίων ἡ τιμωρία. ἠπίστατο
γὰρ ὡς, εἰ μὲν οὕτω πως ἐν ἀποῤῥήτῳ βαρβαρικώτερον ῾Ρούστικόν
 τε καὶ Ἰωάννην διαφθαρῆναι παρακελεύσοιτο, οὐκ
ἀποχρώντως ἡγήσασθαι ἂν τοὺς Κόλχους τὴν ὕβριν αὐτοῖς
ἀπεσκευάσθαι, οὐδὲ προσήκουσαν ποίνην κομίσασθαι τῶν ἦμαρ
τημένων. δικαστηρίου δὲ καταστάντος, καὶ ἀντιλογίας ἑκατέρωθεν
προελθούσης, καὶ τῶν ὑπηρετῶν ἄνω τε καὶ κάτω διαττόντων,
 καὶ ὅπως τῶν κρινομένων ἕκαστος ἐν κόσμῳ ἑστήξει
καὶ ἀποκρινεῖται διαταττομένων, ὄγκου τε δικαστικοῦ φαινομένου, 
καὶ μεγαληγορίας ἀκουομένης, καὶ ἔπι τούτοις τοῦ
ὀλέθρου φρικωδέστερον ἐπιγιγνομένου· τούτων δὴ οὖν οὕτω 
πρασσομένων, ἕτερόν τι αὐτοῖς μεῖζον καὶ μάλα εἰκότως φανεῖσθαι
 τὸ χρῆμα ἐγίγνωσκε, καὶ τάχα τὴν ἀξίαν τοῦ ἐπικλήματος
ὑπερβάλλον. ταῦτα γὰρ καὶ τοὺς ἐν Βυζαντίῳ ἀστοὺς, 
 
 rum ctiam ut, si quidem Gubazes defectione antea ad Medos tentata
caesus fuisse deprehenderetur, non amplius eius caedem dolerent
Colchi neque ut gravi malo accepto indignarentur. Si vero interfectores
per falsam criminationem facinoris piacularis perpetrati
convincerentur, ipsis publico iudicio damnatis, et praeeunte ac
proclamante praecoue per excrcitum circumductis viudiceque gladio,
omnibus spcctantibus, capite truncatis, atrocior barbaris rei exitus
et duplicatum supplicium esse videretur. Sciebat enim, si clandestina
nece barbaricum in morem Rusticum et Ioannem e medio tolli
mandasset, existimaturos Colchos, iniuriam, quam acccperant, non
satis pro eo ac debebat vindicatam, neque satis graves de crimine poenas
sumtas fuisse. Iudicio vero pro tribunali instituto, et causa untrimque
disceptata, et ministris iudiciariis ultro citroque commeantibus,
utque actores et rei apte suo ordinc iutcrloquantur procurautibus,
versante etiam ob oculos maicstate iudiciali et grandiloquentia aures
feriente, eoque onini apparatu niortem immineutem horribiliorem
efficiente: liis, inquam, omnibus ita peractis, rem ipsam niaius
aliquid atque atroeius barbaris esse repraesentaturam, et fortasse
criminis admissi nieritum excedens. Haec enim etiam ipsos cives
Byzantinos, tametsi frequenter illic coutingant, percellunt, atque 

 
 καίτοι θαμὰ ἐκεῖσε γιγνόμενα, καταπλήττει καὶ ἐξιστησι τῶν
φρονημάτων, μὴ τι γε βαρβάρους καὶ οὐκ εἰθισμένους.
τούτων μὲν οὖν ἕνεκα, οἶμαι, Ῥωμαϊκòν δικαστήριον, μᾶλλον
μὲν οὖν Ἀπικώτατον , ὑπὸ τῷ Καυκάσῳ ξυνεκροτήθη.

β΄. Τότε ὸὲ Ῥούστικος τε καὶ Ἰωάννης, ἐκ τοῦ δεσμωτηριου 
ἠγμένω, ἀνὰ τὸ λαιὸν μέρος ὶστήκατον, οἷα δὴ φεύγoντε.
 ἐπὶ θάτερα δὲ παρῆσαν κατηγορησείοντες τῶν Κόλχων
οἱ ἐμφρονέστατοι, καὶ ἤδη ἐκπλείστου τὴν Ἑλλάδα φωνὴν ἐκμεμαθηκότες.
ἐδέοντο δὲ πρότερον τὴν παρὰ βασιλέως ἐπιστολὴν
ἐν κοινῷ ἀνακηρύττεσθαι, ἥνπερ ἐτύγχανε πρότερον ὁ 
Ἰωάννης τούτων δὴ πέρι τοῖς στρατηγοῖς διακομώας ἀλλὰ
γὰρ καὶ τῷ διαιτητῇ ξυνδοκοῦν, γεγωνότερόν τις αὐτὴν τῶν
ἐς τοῦτο τεταγμένων διεξῄει, ὧδέ πως ἔχουσαν· „ἄπιστον μὲν
καὶ παράλογον τὸ πρὸς ὑμῶν ἀνηγγελμένον, ὡς ἄρα βουλομένῳ
ἐστὶ τῷ Γουβάζη, τὰ πάτρια ἔθη καταπροεμένῳ καὶ τοὺς 
ἐν ἅπασιν ὁμόφρονας καὶ ἀνέκαθεν ἡγεμόνας, τοὺς Ῥωμαίους
 φαμὲν, ἐπὶ τοὺς ἐχθίστους τε καὶ ἀλλοτριωτάτους καὶ πρός
γε τὰ ἐς θεὸν ἑτερογνωμονας μεταχωρῆσαι, καὶ ταῦτα οὐδὲν
ὁτιοῦν ἐξ ἡμῶν ἄχαρι προπεπονθότι. πλὴν ἀλλ’ ἐπειδὴ γιγνώσκομεν
τὰ ἀνθρώπεια παλίμβολά τε καὶ ὀλισθηρὰ, καὶ τῇ ποικιλίᾳ 
τῶν παρεμπιπτόντων συμπεριάγεσθαι πεφυκότα, οὐ παντάπασιν
ἀπιστεῖν ᾠήθημεν χρῆναι, οὐδὲ μεθεῖναι μὲν τὸ φυ- 
 
 extra sε ponunt, nedum barbaros iis non assuetos. His igitur, ut
arbitror, de causis Romanum, immo vero Atticissimum, tribunal ad
Caucasum fuit indictum. 
 2. Tum vero Rusticus et Ioannes e carcere producti, ad sinistram
partem sunt constituti, utpoti rei; ex adverso stabant actores,
qui eum criminaturi erant, Colchorum sapientissimi, quique iam
a multo tempore Graece loqui didicerant; ac primum quidem postularunt,
ut litterae Imperatoriae publice recitarentur, quas antea
Ioannes de hisce rebus ad praefectos exercitus attulerat. Quod quidem
postulatum cum et iudici probaretur, quidam ex iis, qui ad
hoc erant designati, altiore voce eam recitavit; sic habentem: „Incredibile
quidem mihi absurdumque videtur, quod a vobis nuntiatur,
Gubazi deliberatum esse, patriis moribus relictis, et iis qui unius
eiusdemque sunt cum ipso in omnibus sententiae; veteribus suis ducibus,
Romanis inquam, desertis, ad inimicissimos alienissiinosque atque
adeo diversae a nobis religionis homines desciscere, et quidem cum
nulla nostra in se iniuria sit provocatus. Verumtamen cum sciamus
humana omnia esse instabilia et in lubrico posita, proque varietate
incidentium rerum circumagi ac rotari solere, non plane derogan- 

 
 λάξασθαι τὰ παρ’ ἐκείνου εἴτε ἴσως διανοηθέντα μόνον] εἴτε 
πάντως βεβουλευμένα, καταλιπεῖν δὲ έν ἡμῖν αὐτοῖς φροντίδα
περιττὴν καὶ ἀμφιρρόπους ἐννοίας, ἐπ’ ἀδήλῳ ἔτι κειμένου
τοῦ τέλους. καίτοι ἀλλόκοτόν τι καὶ ταραχῶδες τὸ μηδαμῶς
 ἐφ’ ὁτῳοῦν βεβαιότατα πεποιθέναι, ἀλλ’ ὑποψίας ἀεὶ
καὶ δείματος εἶναι μεστὸν, καὶ ἐπ’ αὐτοῖς δήπου τοῖς ξυνηθεστάτοις.
ὅμως (ἐν ἅπασι γὰρ τοῦτο νικᾷ) ἑπόμεθα καί 
ἡμεῖς τῇ φύσει, καὶ ἀπιστοῦμεν. ὡς ἂν δὲ μήτε προπετῶς
ὠμόν τι καὶ ἀπηνὲς δράσοιμεν ἐπὶ Γουβάζῃ, μήτε τῷ οὐκ
 εἰκότι δῆθεν ἀναπεπεισμένοι μαλθακισθείημεν, ἀλλ’ ἐκφύγοιμεν
τὰς ἑκατέρωθεν μεταμελείας, εὔβουλόν τι ἡμῖν κατεφάνη
καὶ μέσως πως ἔχον, ἐνταῦθα τὸν ἄνδρα παραγενέσθαι. στέλλειν
τοίνυν αὐτὸν τὴν ταχίστην, εἴτε βουλόμενον, εἴτε ἠναγκασμένον.
εἰ δέ γε ὑμᾶς ταῦτα ἐθέλειν ἐγνωκὼς ἀντισταίη, καὶ
 ἀπαναίνοιτο τὴν πορείαν, ἐπιλαμβανομένων τε ὑμῶν καὶ ἑλκόντων,
(καὶ γὰρ τοῦτο ποιεῖν ὑμῖν τοὐντεῦθεν ἐξέσται,) εἰ
διωθοῖτο καὶ ἀντεπιφέροιτο, ναὶ ὅτῳ γοῦν τρόπῳ τὰς χεῖρας 
ἀντάροι, τότε δὴ ἵξομεν περιφανεῖς τοὺς ἐλέγχους τῶν μελετωμένων,
καὶ τολοιπὸν ἐν τοῖς πολεμιωτάτοις τετάξεται, 
 
 dam esse nuntio vestro fidem duximus, neque committendum, ut ea
quae sive cogitavit tantum, sive plane statuit, non praecaveamus; ingentes
nobis ipsis curas, et ambiguum fluctuantemque incertitudine
eventus animum retinentes. Et profecto absurdum est ac molestum
nemini plane firmiter fidere, sed suspicione semper metuque laborare,
etiam de iis qui nobis sunt intimi. Nihilominus (in omnibus
enim hoc vincit) sequimur etiam nos naturam, et diffidimus.
Ne vero praecipitanter crudele aliquid et saevum in Gubazen
statuamus, neve contra indecenter aliquid hac in re faciendi
metu adducti enervemur remissioresque videamur; sed potius pocnitudinem
utrimque imminentem subterfugiamus, consultum nobis
et medio cuidam moderationique tenendae convenientius est visum,
huc hominem adduci. Mittite itaque eum quam citissime, sive volentem
sive coactum. Quodsi ille voluntate vestra intellecta restiterit,
et ire detrectaveit, apprehendentibusque vobis et protrahentibus
(nam et hoc vobis tum facere licebit) propulset et reluctetur,
aut quocunque tandem modo manus vobis intulerit, tum demum
manifesta habituri sumus rerum, quas molitus fuerit, indicia, et in prsterum
inter eos, qui maxime hostes sunt, censebitur, adeo ut si 

 
 ὥστ᾿, εἰ που τις αὐτὸν τοιαῦτα τολμῶντα καὶ ἀποκτείνοι, οὐδὲ
δὲ τοῦτο ἡμῖν ἐσόμενον ἄπο τρόπου, οὐκοῦν οὐδὲ ποινὰς ὁ
δράσας ὑφέξει τοῦ ἐγχειρήματος. οὐ γὰρ ὡς μιαιφόνον αὐτὸν
κολαστέον, ἀλλ’ ὡς τυραννοκτόνον ἐπαινετέον.” ἥ μὶν οὖν
παρὰ βασιλέως ἐπιστολὴ τοιάδε ἄττα ἐγκελευσαμένη διέγνωστο.

γ΄. Αὐτίκα δὲ οἱ ἄνδρες τῶν Κόλχων, οἲ δὴ πρὸς τὸ
κατηγορεῖν ἐτετάχατο, ἐπειδὴ αὐτοὺς ὁ δικαστὴς ἐψηφίζετο
 τὰ σφέτερα αὐτῶν δικαιώματα ᾖ βούλοιντο προτιθέναι, οἱ δὲ
προθύμως εἴχοντο τοῦ ἐπικλήματος, καὶ ἔλεξαν τοιάδε· „Ἀπόχρη
μὲν, ὠ δικαστὰ, τὸ τετολμημένον, εἰ καὶ μηδὲν ὁτιοῦν 
φήσαιμεν , ποιναῖς ταῖς μεγίσταις ὑπάγειν τοὺς δεδρακότας·
πλὴν ἀλλὰ τοῖς ὑμετέροις νόμοις δοκοῦν τὸ χρῆναι καἰ τῶν
ἐμφανῶν πέρι καὶ μεγίστων ἀδικημάτων μὴ πρότερον τὰς κρίσεις
ἐκφέρειν, πρὶν ἂν καὶ λόγῳ τὰ πραχθέντα διαγορεύειν,
ἥκομεν νῦν ἐροῦντες μόνον ἁμωσγέπως τὰ γεγενημένα. οὕτω 
γὰρ ἂν καὶ ἧμιν διανυσθήσεται τ·ὸ νενομισμένον, εἰ καὶ τὰ
τῶν λόγων εἶεν ἁπλᾶ καὶ ἥκιστα κεκομψευμένα, ναὶ οἶα τοῦ
 μεγέθους τῶν εἰργασμένων μὴ ἐξικνεῖσθαι. ποία γὰρ αὐτοῖς
 λελείψεται σκῆψις, ἄνδρα τοσοῦτον, φίλον ὑμῖν καὶ συνήθη
καὶ σύμμαχον καί ὁμοδίαιτον καὶ ὁμόσπονδον, καὶ ταὐτὰ 
περὶ τὸ κρεῖττον φρονοῦντα, καὶ τί δὲ οὔχι τῶν οἰκειοτάτων
κεκτημένον, ἀναίδην οὕτω διαχειρισαμένοις, καὶ πολλῇ τῇ δυσ- 
 
 quis eum talia audentem etiam interfecerit, ne hoc quidem immerito
factum censebimus, neque percussor facinoris sui poenas luet;
utpote non ut homicida puniendus, sed ut tyrannicida “
Imperatoriis itaque litteris talia quaedam mandari est cognitum. 
 3. Statim vero viri Colchici instituendae accusationi designati,
cum iudex ipsis permisisset, ut causae suae praesidia, si vellent, in
medium adferrent, alacriter criminationem sunt adorsi, in haec
verba: „Scelus ipsum perpetratum, ο iudix, aperte, etiam nobis tacentibus,
clamitat auctores gravissimis suppliciis esse obnoxios:
ceterum cum legibus vestris ita cautum sit , ut ne de manifestis
quidem maximisque criminibus sententia feratur, donec facta ipsa
plana oratione explicata fuerint; venimus nunc quae facta sunt simpliciter
exposituri. lta enim etiam a nobis praestabitur quod lege
cautum est , etiamsi oratione utainur simplici minimeque ornata,
quaeque magnitudinem criminum admissorum nequaquam exaequet.
Quaenam enim excusatio suppetere potest iis, qui talem virum, amicum
vobis et familiarem, societate belli et foederum coniunctum eademque
vobiscum de Deo sentientem, et quid non eorum quae nobis
familiaria sunt consecutum, nefarie adeo interfecerunt, tantamque
adversus vos hostilitatem declararunt, hostium gratiam demerendo? 

 
 μενείᾳ χρῆσθαι καθ’ ὑμῶν φωραθεῖσι, τῷ τοὺς ἐχθροὺς τεθεραπευκέναι; 
βασιλεὺς γὰρ ὁ ἀνῃρημένος, ὦ δικαστὰ, καὶ 
ἔθνους οὐκ ἀγεννοῦς, καὶ πρὸς ἀρετὴν ἐνεργότατος, καὶ τὰ
Ῥωμαίων στέργων ἀεὶ πολλῷ μᾶλλον τῶν ἀπεκτονότων. ἀνατετράφαται 
 δὲ τὰ Κόλχων πράγματα καὶ διεῤῥύη,
δὲ τὰ κοινὰ, εἴ γε μέρος τι καὶ ἡμεῖς οὐκ ἐλάχιστον τῆς
ὑπηκόου τυγχάνομεν ὄντες. καὶ διόλωλεν ὑμῖν τὸ ἀκραιφνὲς
τῶν καθεστώτων καὶ ἄπταιστον, καὶ κατὰ πολὺ τῆς οἰκείας
δυνάμεως μειονεκτεῖσθε· πολιτεία δὲ μὴ διὰ πάντων ἐῤῥωμένη,
 ἀλλᾷ βραχεῖά γοῦν τινι μοίρᾳ σφαλεῖσα, οὐκέτι συνεστάναι
δόξειεν ἂν προσηκόντως, τοὐναντίον μὲν οὖν καὶ αὐτὴν
ψεύδεσθαι τὴν ἐπωνυμίαν, τὸ ἐντελῶς ἔχειν ἀφῃρημένη. ταῦτα
δὴ οὖν ἄπαντα δράσαντες, οὔ φασι δεῖν ὑμᾶς τὸ πραχθὲν εἰ
καὶ δεινὸν εἴη σκοπεῖν, μόνην δὲ τὴν γνώμην καθ’ ἣν εἴργασται
 διερευνᾷν καὶ προσίεσθαι, καὶ διὰ τινων ἀφανῶν τε– 
κμηρίων καὶ οἷον εἰκότων χωροῦντας, ἀναπλάττειν ταῖς ἐννοίαις
εὐεργεσίαν ὑμῖν αὐτοῖς ἐντεῦθεν προσγεγενημένην, ἢ τῷ σαφεῖ
μᾶλλον τῆς βλάβης καὶ τοῖς ἔργοις ἀποδεδειγμένῳ πιστεύειν
αἱρεῖσθαι. ταῦτα γὰρ δὴ τὰ σοφίσματα καὶ πρὸ τῆς δίκης
 πολλάκις διαθρυλλοῦντες, παράγειν τοὺς πλείστους ἡγοῦντο.
εἰ τοίνυν καὶ παρὰ τοὺς ἀγῶνας τοιαῦτα προσθεῖεν, γινωσκόν- 
 
 Rex enim erat, qui interfectus est, o iudex, et gentis non ignobilis et
strenuus virtutis cultor, et Romanorum studiosus semper multo magis
quam interfectores. Eversae iam sunt Colchorum res et collapsae,
immo potius publicae, siquidem pars quaedam etiam nos ncque minima
subditorum sumus, deperiitque vobis rerum vestrarum integer
atque inoffensus status, potentiaque vestra vehementer est imminu •
ta; res publica vero, quae non omnibus suis partibus est valida ac
firma, sed vel exigua sui parte labefactata, recte iam ultra consistere
non potest; e contrario vero falsam appellationem usurpat ,
quippe quae integritate perfectioneque sua est privata. Horum itaque
omnium cum ipsi sint auctores, aiunt non debere vos factum
ipsum tametsi alrox considerare, sed tantum, qua mente consilioque
factum sit, investigare atque admittere , et ex obscuris quibusdam
et quodammodo verisimilibus argumentis repraesentare animis vestris
benelicium iude acceptum , potius quam evidenti damno, quodque
re ipsa experimur, fidem accommodare. Haec itaque commenta
fallaciasque etiam ante iudicium institutum frequenter in vulgus iactantew
multorum animis se fucum fecisse arbitrabantur. Quodsi
vero in ipso iudicio haec ipsa proponant, intelligant , o iudex, 

 
 των, ὧ δικαστὰ, ὡς οὐ Ῥωμαϊκὸν οὐδὲ δίκαιον τὸ μὲν ἐμφανὲς
οὕτω καὶ προὖπτον ἀδίκημα παραλιπεῖν, ἀδήλοις δὲ
μᾶλλον αἰτίαις ἄλλως αὐτοῖς μεμηχανημέναις ἐξαπατηθῆναι.
οὐ γὰρ ἀνεκτέον αὐτῶν, ὡς μὶν ἀπεκτόνασι τὸν ἄνδρα διαῤῥήδην
 φασκόντων, ὠφέλειαν δὲ μεγίστην ἐνθένδε τοῖς κοινοῖς 
πεπορίσθαι πράγμασι τερατευομένων. πῶς γὰρ ἂν τἀναντία
συσταῖεν σφισιν αὐτοῖς, ἢ πῶς, τὴν πρᾶξιν δεινὴν ἀποκαλοῦντες,
ἐπαινεσόμεθα τὴν δράσασαν γνώμην, ὡς τοῦ συνοίσοντος
ἐστοχασμένην; πάλαι γὰρ ἀλλήλοιν ἀποκεκριμένω τνγχάνετον
ὠφέλεια καὶ παρανομία, ὠμότης τε καὶ δικαιοσύνη 
διεστηκότα καὶ ἄμικτα καὶ ὁμόσε χωρεῖν οὐπώποτε πεφυκότα.

δ΄. „Εἰ δέ γε καὶ γυμνὴν τὴν διάνοιαν ἐξεταστέον, φανήσονται
καὶ ταύτῃ δύσνοι καὶ κάκιστοι, ὡς δὴ τὰ τοὺς Πέρσας
ἀρέσκοντα βεβουλευμένοι· ὥστε οὐδὲ Ῥωμαίους ὀνομάζειν
τούσδε τοὺς μιαιφόνους προσήκει, οὐδὲ ὡς ὁμοφύλοις 
 μετ᾿ εὐνοίας διαιτητέον αὐτοῖς, ὅτι μὴ καθάπερ λίαν ἐχθίστοις,
ἐπεὶ καὶ ἤδη τῷ κοινῷ τῆς φύσεως νόμῳ μεμερισμένοι
τυγχάνουσι, κἂν μήπω τῷ παρ’ ὑμῖν γεγραμμένῳ. τὸ γὰρ
ἀντίπαλον καὶ ἀλλότριον τοῖς ἔργοις γνωρίζεσθαι χρὴ, οὐ τῷ
πορρωτέρω τετάχθαι. ὁ δὲ, οἶς ἂν ἡσθεῖεν οἱ δυσμενεῖς, 
προὔργου ποιούμενος, πολέμιος ἂν κριθείη δικαίως, κἂν σνμ- 
 
 neque Romanum neque iustum esse, adeo aperta manifestaque iniuria
neglecta, incertis potius de causis, quas ipsi frustra commenti
sunt, falli. Neque enim ferendi sunt, qui interieclum quidem abs
sese virum hunc aperte fatentur, maximam vero ex hac caede utilitatem
ad publicum pervenisse prodigiose mentiuntur. Quo pacto
enim consistere possint sibi ipsis contraria ? aut quo pacto factum
ipsum atrox appellantes, animum eius, qui id perpetravit, Iaudabimus,
tanquam publicum bonum spectantem ? Sunt enim haec quam
remotissime inter se disiuncta et insociabilia ; et neque unquam
simul subsistere possunt utilitas et iniquitas, crudelitas et
iustitia. 
 4. „Quod si vero etiam nudus ipsorum animus est explorandus,
hoc quoque ipso maligni nequissimique esse convincentur,
quippe qui consilia Persis grata agitarint, adeo ut ne Romani quidem
sint appellandi isti sanguinarii, neque amica societas cum iis
tanquam popularibus sit habenda: sed summi potius hostes sint.
censendi ; quandoquidem etiam nunc commuui naturae lege sunt
seiuncti, tametsi nondum a vobis scripta. Adversarii enim atque
hostes ex factis sunt aestimandi, non ex locorum disiunctioue.
Hic vero, quae grata sint hostibus summo studio procurans , me- 

 
 παρῆ, κἂν συστρατεύοιτο, κἀν ὡς ἐγγύτατα τῷ γένει συνῆπται. 
ἀλλὰ γὰρ οὐ φίλον οὐδὲ βασιλέα φασιν ἀπεκτονέναι,
πολέμιον δὲ μᾶλλον καὶ τύραννον καὶ τὰ Περσῶν ἐσπουδακότα.
πρὸς τοῦτο γὰρ ἐληλάκασι παρανομίας, ὡς μηδισμοῦ διώκειν
 τὸν κείμενον· καὶ περιέστηκε τῷ δειλαίῳ μηδὲ τεθνηκότι
τῶν δεινῶν ἀπηλλάχθαι, ἀλλὰ νῦν προδοσίας φεύγειν γραφὴν 
ὅτε μηδὲν πλέον ἕξει νικῶν. ποῖος δὲ νόμος ἢ παρ’ ὑμῖν ἢ
παρὰ βαρβάροις ἐπαινέσειεν ἂν κατηγορίαν ἐν ὑστέρῳ τῆς χρίσεως
γιγνομένην; κριταὶ γὰρ αὐτοὶ καὶ δυσμενεῖς καὶ κατήγοροι,
 καὶ ἅμα πάντα καταστάντες, τιμωρίαν μὲν
ταπως τῳ μηδὲν ἡμαρτηκότι προσήγαγον, ὁποίαν εἰκὸς ἢν
ὑποσχεῖν τὸν ὡς ἀληθῶς τυραννίδος ἁλόντα. ἥκουσι δὲ νῦν,
δέον ἀπολογεῖσθαι, καταιτιώμενοι τὸν ἠδικημένον· καίτοι ἐ-
χρῆν αὐτοὺς πρὶν ἀνελεῖν, εἰ γε ταῖς αἰτίαις ἐπεποίθεσαν, ἐμφανῶς
 τὴν πρὸς αὐτὸν ἐνστήσασθαι δίκην, καὶ πρώτους ἐγκαλεῖν,
ἀλλὰ μὴ νῦν κατηγορημένους ἀντεγκαλεῖν. εἰ γὰρ τοῦτο 
πᾶσιν ἐφεῖται, τί δήποτε ἄρα μὴ καὶ ἡμεῖς τούσδε τοὺς μιαιφόνους 
αὐτοχειρίᾳ διεχρησάμεθα; παρὸν ἡμῖν, πρὸς δίκην τυχὸν
ἀγομένοις, ἀντεπιφέρειν αὐτοῖς καὶ τεθνηκόσι τὰ παρ’
 αὐτῶν πρότερον ἡμαρτημένα, καὶ ταύτῃ πειρᾶσθαι δεικνύειν 
 
 rito hostis est iudicandus, etiamsi praesto sit, unaque militet, quantumvis
etiam quam proxime genere sit coniunctus. At vero, non
amicum sese, non regem interfecisse dicunt, sed hostem potius et
tyrannum et Persarum studiosum. Eo enim iniustitiae iniquitatisque
pervenerunt, ut Medismi accusent mortuum; eoque iam miser
redactus est, ut ne mortuus quidem a malis sit liber, sed nunc
proditionis insimuletur, cum ei victoria nihil est profutura. Quaenam
vero lex sive apud vos sive apud barbaros laudaverit accusationem
post iudicium factam ? Iudices enim ipsi , et hostes et accusatores,
omniaque simul facti, supplicium indicta causa de immerente
sumpscrunt, quale par erat sumi de eo, qui revera tyrannidis
esset convictus. Prodeunt vero nunc, cum defendi oporteret,
accusantes hominem iniuria affectum. Oportuisset vero illos, priusquam
ipsum interficerent, si modo accusationibus suis fidebant,
aperte in eum actionem instituere, primosque in ius vocare, non
vero nunc accusatos recriminari. Si enim hoc omuibus licet, cur
non etiam nos istos carnifices nostris manibus interficimus, cum
liceat nobis in ius fortassis adductis recriminari contraque obiicere
ipsis etiani mortuis, quae antea ab ipsis fuerunt commissa? Atque 

 
 τὸ εὐλόγως ἀνθημαρτηκέναι, μᾶλλον γὰρ ἡμεῖς, ἔπι σαφέσι
τοῖς προϋπηργμένοις χαλεπήναντες, ἐνδίκως ἂν ἠμυνόμεθα τούτους·
καὶ τὰ τῆς ἀντιλογίας προσηκόντως ἐχώρει. ἀλλ’ οὐδὲ
πρὸς ἡμῶν οὐδὲ πρὸς ἑτέρων τὰ τοιάδε τολμᾶσθαι χρεὼν, εἴ
 γε κατὰ τοὺς Πατρίους ὑμῖν νόμους πολιτευτέον. φέρε γὰρ 
τοῖς βουλομένοις ἐξῇ τοὺς οἰκείους δυσμενεῖς οὕτω πως ἀθρόον
ἀποκτιννύναι, καὶ τοῦτο πολλάκις γιγνόμενον μέχρι τοῦ ἐπ’
ἄπειρον ἤδη τολμᾶσθαι προσενεχθείη, πῶς ἂν ὑμῖν τὸ γοῦν
κρίνειν ἀδεῶς ἐν βεβαίῳ διαμένοι; ἁπάντων γὰρ ἀναιρούντων
τε καὶ ἀναιρουμένων, καὶ ταῖς ἀντεπιβουλαῖς χρῆσθαι κατ᾿ 
ἀλλήλων θαῤῥούντων, οὐκ ἂν φθάσοιτε τὰς τιμωρίας ἐπάγοντες,
ἀλλὰ διαφθαρεῖται μὲν εἰκῆ τὸ ὁμόφυλον, προαφαιρήσει
δὲ τὸν τῆς ἒξετάσεως καιρὸν ἡ τῶν ἀντιδρώντων ἑκάστοτε
παρανομία.

ε'. „Καίτοι τι δεινὸν εἶναί φασιν, εἶπερ ἑνὸς ἀνδρὸς καὶ 
τούτου προδότου διαφθαρέντος, ἅπαν ὑμῖν τὸ συμμαχικὸν
σωφρονέστερον καθεστήξει; προδοτῶν μὲν οὖν ὡς ἀληθῶς καὶ
 πλείστων ὅσων ἀπολλυμένων, εἰ καὶ μηδὲν ἕτερον τῶν ὠφελίμων
τοῖς ἀνῃρηκόσι προσγένοιτο, ἀλλ’ αὐτό γε τὸ τοὺς τοιούτους
θνήσκειν ἀρκούντως ἔχει πρὸς ὄνησιν. εἰ δὲ προδοσίας 
μηδαμῶς ἀποδεδειγμένης, ἠφάνισται τις ἀθρόον τῶν σφόδρα
λογίμων καὶ τετιμώρηται, καθάπερ διαφανῶς ἐγνωσμένος, πῶς 
 
 ita conari probare, iure nos scelus scelere compensasse? Multo
enim gravius nos rebus manifestis antea perpetratis irritati,
nos ulcisci possimus; atque ita contentio recte procedat. Sed neque
a nobis, nec ab aliis talia patrari oportet, si modo secundum
patrias leges vobis est vivendum. Age enim, si quibus libitum fuerit,
licuerit privatos suos inimicos sic confestim interficere, eoque saepius
facto in infinitum crescat haec audacia, quo pacto tandem vobis
libere intrepideque iudicandi potestas integra permaneat? Cum
enim omnes et interficiant et interficiantur, mutuasque sibi insidias
impune struere audeant, neque vos supplicium de eis sumere
poteritis: quin potius tota gens contribulis temere est interitura,
quaestionisque habendae occasionem praeripiet malum semper malo
vindicantium protervia. 
 5. „Atqui quid mali, inquiunt, si uno homine et quidem illo
proditore interfecto, omnes nobis belli societate coniuncti moderatius
se gerant ? Proditoribus sane etiam quamplurimis e medio
sublatis, etiamsi nihil aliud utilitatis ad interfectores redeat, ipse
tamen talium interitus abunde satis per se est fructuosus. At vero
si proditione neutiquam demonstrata confestim vir aliquis maximi
nominis e medio tollatur supplicioque afficiatur, perinde atque 

 
 ἂν ὑμῖν ἐνθένδε τὸ συμμαχικὸν σωφρονήσειε; πῶς δὲ οὐκ ἂν 
μᾶλλον καὶ διαλύσαιεν τὰ συγκείμενα, εἴ γε κοινωνοὺς ὑμᾶς
ὑπάρχειν τοῦ μιάσματος οἰηθεῖεν; λογιζόμενοι, ὡς εἴ γε πρὸς
τοὺς οἰκειοτάτους ὑμῖν καὶ συνήθεις φειδοῦς ἥκιστα μέτεστι
 καὶ δικαιοσύνης, σχολῇ γε ἂν βέβαιοι διαμενεῖτε πρὸς τοὺς
ἀλλογενεῖς καὶ ὀθνείους, καὶ τῆς προσπεσούσης χρείας, οὐ περαιτέρω
γνωριζομένους. ἀλλ᾿ οὔτε μετειλήφατε τοῦ βουλεύματος,
οὔτε τὸ τούτοις ἰδίᾳ προσκείμενον ἄγος ἐπὶ τὸ ούμπαν 
τῶν Ῥωμαίων ἔθνος ἀναδραμεῖται· οὔτε τὴν πάλαι πέρὶ ὑμῶν
 κρατήσασαν δόξαν, ὡς ἄρα πιστοὶ τὰ ἤθη καὶ βέβαιοι καθεστήκατε,
καὶ δικαίοις χρῆσθε νόμοις, ἡ τούτων νικήσει κακοδαιμονία.
τοὐναντίον γὰρ καὶ ἡγούμεθα τὸ παρὸν δικαστήριον
ὑπὲρ τῆς κοινῆς τοῦ γένους εὐκλείας συνεστηκέναι, ὅπως ἂν
ἅπαντες ἄνθρωποι γνοῖεν, ὡς οὐδαμῶς ἦν ὑμῖν βουλομένοις
 τοιαῦτα τοὺς Κόλχους δεινὰ καὶ βίαια πεπονθέναι. νῦν μὲν
γὰρ ἔσως ἐφ᾿ ἑκάτερα τῶν πολλῶν φοιτῶσιν αἱ γνῶμαι, καὶ
τὰ τῆς δοκήσεως ἐπ᾿ ἀδήλῳ φέρεται τρόπῳ. ἐκ δὲ τῆς σῆς,
ὦ δικαστὰ , κρίσεως τούτων ὅσον οὔπω διαφθειρομένων, γενήσεται
καὶ νῦν γνωριμώτερον, ὡς οὐ προδόται τῶν οἰκέων, 
 ἀλλὰ σωφρονισταὶ τῶν ἀδικούντων εἶναι πεφύκατε. εἰ γὰρ
καὶ τοῖς λόγοις ἀπολογεῖσθαι δοκοῦσιν, ἀλλ᾿ ἔργῳ κατηγοροῦντες 
 
 aperte deprehensus, quo pacto vobis socii hinc moderatiores reddantur?
Immo vero quo modo non potius pacta conventaque dissolvant,
si vos participes tanti sceleris exstitisse putarint, reputantes
quod si erga intimos coniunctissimosque vobis adeo sitis inhumani
atque iniqui, nullo etiam modo constantes sitis futuri erga
aiienigenas et extcros, et necessitate tantum ita postulante, non
ultra notos? Ceterum vos neque neque illius consilii participes
fuistis, neque piaculare scelus, quod privatim illis insedit, universam
Romanorun gentem involvit, neque veterem illam de vobis
opinionem, quod nimirum fidi constautesque sitis aequissimisque legibus
utentes, horum nefaria malignitas infringet: quin potius ita
nobis persuademus , vestrum hoc tribunal pro communi gentis gloria
constitutum; ut universi homiues intelligant, vobis neutiquaim
volentibus factum, ut Colchis adeo atrox iniuria ac vis inferretur.
Nunc enim fortasse in utiamque partem sententiae multorum vergunt
opinionesque fluctuant: ex tuo vero, o iudex, iudicio, hisce
iamiam necatis, magis etiam nunc perspicuum fiet, quod non amicorum
vcstrorum proditores sed delinquentium castigatores esse consueveritis.
Tametsi enim verbis causam suam defendere videntur,
reipsa tamen se ipsi accusare coarguuutur, et caedis abs sese com- 

 

 σφῶν αὐτῶν ἀποδείκνυνται καὶ τὸ παράλογον τῆς μιαιφονίας
 ὁμολογοῦντες. τὸ μὲν γὰρ βασίλειον γράμμα παρακελεύεται
τοῖς στρατηγοῖς στέλλειν κατὰ τὸ Βυζάντιον τὸν Γουβάζην,
πειθοῖ μὲν τὸ πρῶτον, ἀνηκουστοῦντα δὲ καἰ πρὸς ἀνάγκης,
ἐναντιούμενον δὲ καὶ βιαζομένοις· ἀποκτεῖναι δὲ 
Πρίν ἂν ἐκεῖνος, ἐς τελεωτάτην ἀπόστασιν ἀφιγμένος, τὰ πολεμίων
δρᾷν προαχθείη. οἱ δὲ καὶ ταῦτα μήτε στρατηγοὶ καθεστῶτες,
μήτε ἄλλως ἐφειμένον αὐτοῖς ἀδεῶς ὃ βούλοιντο
πράττειν, παραχρῆμα τὸν δείλαιον ἀπεκτόνασιν, οὔτε κατὰ
 τὸ Βυζάντιον αὐτὸν γενέσθαι προτρέψαντες, οὔτε μὴν ὥσπερ 
ἀπειθοῦντι μετρίαν γοῦν ἀνάγκην ἐπαγαγόντες, οὔτε τὴν ἀρχὴν
ἐς πεῖράν τινα καταστάντες, εἴπερ ὁτῳδηοῦν τρόπῳ τοῦ
προστάγματος ὀλιγωρήσει καίτοι μεγαλαυχοῦσι καὶ βρενθύονται,
ὡς τὰ βασιλεῖ δοκοῦντα διανύσαντες, οἵγε καὶ τὴν ἐκείνου
περιορῶντες πεφήνασι γνώμην, ψευδέσι τε χρῆσθαι πρότερον 
κατὰ Γουβάζου διαβολαῖς τετολμηκότες, καὶ τἀναντία
τῶν εὖ διατεταγμένων αὐτεπαγγέλτως ἒξειργασμένοι, καὶ, τὸ
 δὴ πόντων παρανομώτερον, οὔτε τὴν ἐπιστολὴν ἐπιδείξαντες,
 ὥστε τῶν ἐγγεγραμμένων γνωσθέντων τὸ πρακτέον ἑλέσθαι.

ς΄. Πῶς οὖν οὐ παντὸς ὀλέθρου καὶ τιμωρίας ὑπέρτερα 20
πάσης τὸ τετολμημένα δόξοιεν ἄν; ἀδίκια γὰρ καὶ κατ’ ἄλλου
του γιγνομένη φευκτόν τι καὶ ἀπειρημένον, μάλιστα δὲ εἰ φί- 
 
 missae indignitatem fateri. Regiae enim litterae mandant praefectis
militiae, ut Gubazen Byzantium mittant, primo quidem suadela
utentes, obaudientem vero et necessitati reluctantem cogerent ;
nulla tamen ratione interficerent, donec aperta defectione facta hostiliter
agere coepisset. Hi vero cum neque praefecti militares essent,
neque alioqui eis liceret, quae liberet, facere, repente miserum
trucidarunt, haudquaquam ut Byzantium iret hortati, cum ne modicam
quidem vim ei utrenitenti intulissent, neque omnino tentassent
an aliquo tandem modo mandatum regis contemneret. Gloriantur interea
illi et iactitant, se Imperatoris mandata exsecutos, cum potius illius
voluntatem contempsisse deprehendantur, falsisque criminationibus
Gubazen onerare non sint veriti et contraria ab iis, quae recte mandata
data erant, propria auctoritate in eum decernere ; et quod quidem
omnium est iniquissimum , neque litteris Imperatoris ostensis, ut
cognita eius voluntate quid facto opus esset statuerent. 
 6. „Quo pacto igitur non illorum scelus quodvis necis aut supplicii
genus exsuperare censuerimus? Iniuria enim cuivis alteri illata,
res est fugienda vetitaque legibus, praecipue si amicum et benevolum
quique frequenter pericula pro sociis adierit, contingat esse eum, qui 

 

 λον καὶ εὔνουν καὶ πολλάκις προκεκινδυνευκότα τῶν πέλας εἰναι 
συμβαίη τὸν ἠδικημένον. τις γὰρ ὁ τοῦ Περσῶν πλούτου καὶ 
τῶν προτεινομένων ἁπάντων τὴν πρὸς ὑμᾶς εὔνοιαν αλλαξαμενος;
τις ὁ τὴν Χοσρόου φιλίαν ὑπεριδὼν, γᾶι, παρὸν ἐκεῖσε
 πρὸς μεγίστην εὐδαιμονίαν χωρῆσαι, τὸ παρ’ ὑμῖν ἔλαττον
ἀγαπήσας; τις ὁ πρότερον τῆς χώρας ὑπὸ Μηδῶν ἐπὶ πλεῖστον 
χρόνον πιεζομένης, καὶ τῆς παρ’ ὑμῶν ἐπικουρίας ἔτι μελλούσης,
μεταστὰς μεταστὰς ἀθρόον καὶ μετοικισάμενος ἐπ’ αὐτὰς δήπου
τὰς ὑπερβολὰς τοῦ Καυκάσου, ἐνταῦθά τε θηριώδη τινὰ δίαιταν
 μᾶλλον ὑποστὰς μετιέναι, ἥ προσηκάμενος τὴν τῶν πολεμίων
φιλοφροσύνην καὶ καταβὰς οἴκοι μένειν ἐν εὐπαθείᾳ;
τις δὴ οὖν οὗτος; ἐκεῖνος ὁ μηδὲν τῶν δεινῶν, ἤν τι παθεῖν
ὑπὲρ ὑμῶν ἴδει, κατορρωδήσας, Γουβάζης, ὧ νόμοι καὶ δίκη !
ὁ μηδίσας, ὁ τύραννος, ὁ τὰ Ῥωμαίων καταπροέμενος· καὶ
 τέθνηκεν ὑπὸ Ῥουστίκου τε καὶ Ἰωάννου, βδελυρῶν οὕτω
καὶ καταπτύστων ἀνθρώπων, ἀνὴρ βασιλεύς· ᾧπερ εἰ καὶ
τοιούτου μετῆν ὡς ἀληθῶς ἐπικλήματος, ἀλλ’ οὐχ ὑπὸ τούτων 
αὐτὸν ἐχρῆν εὐθὺς ἀνηρπάσθαι, κριθέντα δὲ μᾶλλον σχολαίτερον
ὑπὸ τοῦ κοινοῦ Ῥωμαίων τε καὶ Κόλχων βασιλέως,
 ἅτε δὴ μεγίστου καὶ τῷ παντὶ κρείττονος, προσηκόντως
ρηθῆναι. ἀλλ’ ἐπειδὴ ταύτης δὴ τῆς μιαιφονίας αἰτία μὲν αὐ-
τοῖς ἔνδικος οὐχ ὑπῆν, δυσμένεια δὲ μᾶλλον παράλογος ὑπὸ 
 
 
 iniuria est affectis. Quis enim est qui Persicis opibus omnibusque
rebus oblatis benevolentiam erga vos commutavit? Quis, qui Chosrois
amicitiam aspernatus, apud quem facilis ei ad summas divitias aditus
patuisset, minore apud vos loco esse maluit ? Quis autea regione
vestra longissimo tempore a Medis oppressa, cunctantibusque adhuc
vestris auxiliis, confestim mutatis translatisque sedibus altissima Caucasi
iuga insedit, atque ibi ferinam potius quandam vitam agere
sustinuit, quam hostium munificentia, domum reversus, molliter et
delicate vivere? Quis tandem ? Ille cui nihil adeo erat arduum et
grave, quod, si vestra causa toleraudum esset, reformidaret, gubazes,
o leges, o iustitia ! ille, inquam, Gubazes defectionem ad Medos
tentans, ille tyrannus, ille Romanorum proditor; et caesus est a
Rustico et Ioanne, adeo nefariis abiectisque hominibus, vir rex ductus:
qui etiam si revera eiuscemodi crimini fuisset obnoxius, non
tamen illum statim ab his e medio tolli oportebat, sed potius ut
reus peractus cunctantius a communi Romanorum pariter et Colchorum
Imperatore, utpote maximo omniumque eminentissimo, nierito
supplicio afficeretur. Verum cum nulla illis legitima huius caedis
perpetrandae causa fuerit, sed potius vesanum quoddam odium ex 

 

 βασκανίας εἰς τοῦτο κακοῦ προηγμένη, εἰκότως εὐβουλίᾳ μὲν
 καὶ λογισμῷ σώφρονι καὶ τῇ τοῦ συνοίσοντος ἐπιγνώσει οὐδένα
παρῆκαν καιρὸν, μόνῳ δὲ τῷ αὐθαδιαζομένῳ τῆς ψυχῆς καὶ
χαλεπαίνοντι πολλὴν παρέσχον αὐτονομίαν καὶ τὸ μελετηθὲν
 ἐκπλέίστου καί ὠδινόμενον οὕτω πως ἐκ τοῦ παρείκοντος ἔδρασαν, 
ὡς μήτε τὴν ἀκμὴν τοῦ παρόντος χρόνου φυλάξασθαι,
μήτε μὴν διανοηθῆναι. πολέμου γὰρ τοσούτου περιεστηκότος,
ἐμφρόνων μὶν ἀνδρῶν ἔργον ἂν ἦν καὶ τὰ ξένα καὶ οὔπω
γνώριμα τῶν ἐθνῶν εὐνοίᾳ προσάγεσθαι οὗτοι δὲ καὶ τοὺς
πρώην οἰκειοτάτους ἐκπολεμῶσαι Ῥωμαίοις περὶ πλείστου πεποίηνται· 
καὶ, τό γε ἧκον εἰς αὐτοὺς, προσκεχωρήκαμεν τοῖς
ἐναντίοις, ἐπιβουλεύομεν τοῖς πάλαι φιλτάτοις, ἡ χώρα Περσῶν,
τὰ πατρῷα νόμιμα φροῦδα , πάντα συμβέβηκεν ἀτεχνῶς,
ὁπόσα στάσεως τε καὶ ταραχῆς ἐμφυλίας γνωρίσματα μανιώδη.
 οὐκοῦν ὡς τούτων ἁπάντων ἔργῳ προελθόντων, καὶ πανταχόθεν 
ἡμῖν τῶν πραγμάτων διαρρυέντων, οὕτω ποινὰς ἀξίας
αὐτοῖς, εἴπερ ἄρα καὶ εὑρεῖν ἔνεστιν, ἐπακτέον. εἰ γὰρ καὶ
ἡμεῖς πιστοὶ πρὸς Ῥωμαίους καἰ βέβαιοι τυγχάνομεν ὄντες,
ἀλλ’ οὐ δίκαιον, ὦ δικαστὰ , τῆς ἡμετέρας ἐπιεικείας τούτους
ἀπόνασθαι, καὶ ἧττόν τι παθεῖν, ἢ καθόσον ἡ τοῦ 
βούλεται φύσις.”

ζ΄. Οὕτω δὲ τῶν κατηγόρων τοῖς ἐπικλήμασι χρησαμέ- 
 
 invidentia ortum eo mali eos provexerit, verisimiliter recto consilio
et moderatae cogitationi, eiusque quod maxime conducibile esset
cognitioni nullum tempus reliquerunt, sed soli animo superbia elato
odioque flagranti habenas laxantes omnemque permittentes libertatem,
quodque multo ante tempore praemeditati erant et parturierant,
hoc pacto, occasionem nacti, sunt exsecuti, adeo ut neque praesentis
temporis statum observarint, sed ne cogitarint quidem. Adeo
enim difficili bello premente, prudentium virorum erat etiam peregrinas
neque adhuc notas nationes sibi humanitate conciliare. Hi
vero etiam eos, qui iampridem erant coniunctissimi Romanis, debellare
maximi fecerunt; et quidem , quantum in ipsis situm est, hostibus
dediti sumus, insidiamur iam olim amicissimis, regio nostra
Persarum est, et patria iustituta prorsus abolita ; quanta seditionis
atque tumultus intestini furiosa indicia? Quocirca cum haec omnia
ita se habeant, et res nostrae adeo omni ex parte sint collapsae,
ita digna si quae excogitari possint supplicia istis sunt inferenda.
Si enim etiam nos fidi erga Romanos et constantes sumus , non est
tamen aequum, o iudex, ut hi lenitate nostra abutantur, minusque
aliquid patiantur, quam facinoris atrocitas postulat.“ 
 7. Cum vero accusatores ita criminationem suam peregissent, 

 
 νῶν , τὰ πλήθη τῶν Κόλχων (αὐτοῦ γὰρ συνήθροιστο) ἐπαΐεινΑ. 
μὲν οὐ μάλα ἠδύναντο τῆς τῶν λόγων ἀπαγγελίας ἢ τῆς τῶν 
νοημάτων δεινότητος· ὅμως δὲ τὸ χρῆμα γιγνώσκοντες ἐφ’
ᾧπερ ἕκαστα ἐτύγχανε προηγμένα, ἀγωνιζομένοις τε αύτοῖς 
 ἔτι συνεμόχθουν τῇ προθυμίᾳ , καὶ συμπεριήγοντο ταῖς μετα-
βολαῖς τῶν σχημάτων · οὕτω τε τὰς ψυχὰς διέκειντο , ὡς ἂν
αὐτοῖς ἐκεῖνοι φρονήματος ἔχειν ἢ οἴκτου ἐδόκουν καὶ εἶτα
ἐπειδὴ τοῦ ῥητορεύειν ἐπέπαυντο , αὐτίκα οἳγε, ἐπισχόντος
βραχὺ τοῦ δικαστοῦ καὶ βουλευομένου, κατεμέμφοντο ἡσυχῇ
 καὶ ἠγανάκτουν ὅτι δὴ μὴ εὐθὺς οἱ ἐναντίοι ἀνῄρηντο
δὲ παρακελευσαμένου καὶ λέγειν αὐτοῖς ἅττα ἂν ἐθελήσαιεν,
τότε δὴ καταβοᾷν ἐς τὸ ἐμφανὲς ἵεντο, καί ἤδη ὑπετονθόρυζον,
καὶ ἤδη ἡ φωνὴ ἐς τὸ σαφέστερον διεκρίνετο. ἀλλ’ οἱ
πρὸς τὸ κατηγορεῖν τεταγμένοι, ταῖς χερσὶ καταπαύοντες,
 ἀνέκοψαν τὴν περαιτέρω φορὰν τοῦ θορύβου. καὶ τοίνυν σιγῆς 
γεγενημένης, παρελθὼν καὶ Ῥούστικος ἐν μέσῳ ἃμα 
Ἰωάννῃ τῷ ἀδελφῷ, ἔλεξε τοιάδε· Μετήγαγε μὲν ἡμῖν ἀθρόον
καὶ περιέστησεν εἰς τοὐναντίον τὰς τῶν δοκηθέντων ἐκβάσεις
ἡ τύχη, καὶ, δέον μεγίστων γερῶν ἀπόνασθαι , πάρεσμεν θανάτου
 φευξούμενοι δίκην· πλὴν ἀλλ’ ἥδιστος ἡμῖν ὁ ἀγὼν καταφαίνεται
καὶ πλείστης ὅσης μεγαλαυχίας ἀνάπλεως. γενήσεται
γὰρ ἅπασι γνωριμώτερον, ὡς μόνοις ἡμῖν διήνυσται τὸ 
 
 Colchorum copiae (eo enim convenerant) verborum enuntiationem
non satis exaudire poterant, neque sententiarum pondera: rem tamen
ipsam intelligentes, cuius causa singula in medium erant producta,
decertantibus ipsis animi propensione collaborabant, eosdemque,
quos accusatores, gestus prae se ferebant, atque ita animis affecti
erant, prout illivel fiduciam vel commiserationem vultu exprimebant.
Ac deinde ubi dicendi finem fecissent, statim hi , restitante nonnihil
iudice et consultante, tacite incusabant, molesteque ferebant adversarios
non statim ad necem rapi. Mandante vero iudice, ut et illi quae
vellent pro sese dicerent, tum aperte reclamare coeperunt, et iam
submurmurabant, vocesque ipsae iam manifestius exaudiebantur.
Sed accusatores, silentio manibus indicto, marioris tumultus ansam
praeciderunt. Silentio itaque facto , progressus in medium Rusticus
cum fratre suo Ioanne, in hunc modum verba fccit : „Mutavit nobis
subito, iudices, et in contrarium vertit consiliorum nostrorum eventum
Fortuna; cumque maxima nobis praemia sint debita, capitis accersimur.
Verum enimvero iucundissimum nobis hoc certamen iudiciale
videtur maximeque gloriosum; fiet enim omnibus perspicuum, solis
nobis hoc deberi, quod homo proditor et tyrannus sit interfectus, et 

 

 προδότην ᾶνδρα καὶ τύραννον ἀπολωλέναι, καὶ τὰ βασιλέως
 πράγματα τὸ μέρος διασεσῶσθαι· ὥστε εἰ καὶ τεθνάναι συμβαίη,
στέρξοιμεν ἂν καὶ ὣς ἄσμενοι καθάπερ τι προσφιλὲς
 καὶ αὐθαίρετον τὸ ἀνιαρὸν καὶ ἠναγκασμένον· καὶ
κάλλιστον τοῦτο πρὸς εὐθυμίαν ἐφόδιον ἔχοντες , τὸ γιγνώσκειν 
ἐν ἡμῖν αὐτοῖς , ὡς τοὺς Ῥωμαίους κρατοῦντας ἔτι
τῶν Κόλχων καταλελοίπαμεν , καὶ οὔπω παρ’ πέρων ἀφῃρημένους.
εἰ μὲν γὰρ Περσικὸν ἦν τὸ παρὸν δικαστήριον, καἰ
παρ’ ἐκείνοις ἐκρινόμεθα, πάντως ἂν ἡμῖν ἀρνήσεως τε προσ-
έδει τῶν εἰργασμένων , καὶ δεδιέναι παρῆν τοὺς ἐλέγχους, 
καὶ δεδειγμένοις τυχὸν διαπορεῖν ὁποίοις ἂν καὶ χρησαίμεθα
λόγοις ὑπὸ δικασταῖς πολεμιωτάτοις, καὶ. τῷ πραχθέντι λίαν
ἀχθομένοις τῷ τῆς ἐλπίδος ἡμαρτηκέναι. Ῥωμαίου δὲ ἀνδρὸς
 διαιτῶντος, τινος ἂν χάριν ἡμῖν τὸ γεγενημένον ἀπαρνηθείη;
τί δὲ καὶ ἀπολογεῖσθαι χρεὼν παρ’ ὑμῖν αὐτοῖς, ἀνθ’ ὧν ὑμᾶς 
εὖ πεποιήκαμεν τὸν τύραννον ἀνελόντες ; οὐδὲ γὰρ εμταδοτέον
αὐτῷ τοῦ σεμνοῦ τῆς βασιλείας ὀνόματος, ἀλλοτριωτάτῳ
διὰ τῶν ἔργων φανέντι· καίτοι μέγα κεκράγασιν οἱ κατήγοροι,
καὶ δεινὰ τετολμῆσθαι φασιν, ὡς δὴ βασιλέως ἀνῃρημένου·
χρὴ δὲ οὐ τῇ πόρπῃ καὶ τῷ χλαμυδίῳ καὶ τοῖς ἐκτὸς φαινομένοις 
ἐγκαλλωπίσμασι ταύτην προσνέμειν τὴν ἐπωνυμίαν , 
 
 imperatoris nostri res ex parte conservatae ; adeo ut etiamsi mori nos
contigerit, libentes vel sic simus amplexuri veluti amicum et voluntarium
id, quod est acerbum et coactum, et moriemur pulcherrimum
hoc ad alacritatem tranquillitatemque animi viaticum habentes ,
conscire nobis irsis, quod Romanos adhuc in Colchos imperium obtinentes
reliquerimus, neque illud ipsis ab aliis ereptum. Si enim
Persicum esset istud tribunal, eorumque iudicio nobis staudum esset,
omnino nobis negatione eorum, quae facta sunt, foret opus , extimescendaeque
essent probationes ; magnopere etiam laboraremus, quibus
verbis eas refutaremus apud iudices inimicissimos graviterque hoc
facto offensos, quia spe sua essent frustrati. Cum vero iudex sit Romanus,
quam ob causam a nobis factum negetur, aut quid opus est
excusare apud vos id , quo ipso bene de vobis sumus meriti, qui
tyrannum interfecimus? Neque enim tribuendum ei est venerandum
regis nomen, qui ab eo alienissimus re ipsa est deprehensus, quantumvis
clamitent accusatores, et atrox a nobis facinus perpetratum
dicant, utpote rege interfecto. Oportet enim non fibulae et chlamydi
exterioribusque ornamentis hauc. appellationem tribuere , sed
ei qui iustitiam exercet, et cupiditatibus suis modum non excedit 

 
 ἀλλ᾿ ἔνθα τὸ δίκαιον ἐνεργὸν, καὶ τοῦ προσήκοντος μὴ ὑπερφρονοίη 
τὸ ἐφιέμενον, καὶ μόνοις τοῖς καθεστῶσιι τὸ φρνóνημα
τῆς ψυχῆς ἀναμπροῖτο. εἰ μὲν οὖν τοιοῦτον ἀπεπόναμεν ἄνδρα,
παράνομα τετολμήκαμεν, ἔνδικος ἡ κατηγορία, εἰκότως βίαιοι 
 καὶ ἀλαζόνες καὶ μιαιφόνοι παρὰ τῶν Κόλχων ὀνομαζόμεθα·
εἰ δὲ τούτων μὲν ὡς πoῤῥωτάτω τοῖς τρόποις ἀπῴκιστο, μέτριον
δὲ οὐδὲν ἦν αὐτῷ βεβουλευμένον, ἀλλ᾿ ἢ τοὺς πέρσας
καθ᾿ ἡμῶν λαθραίως ἐπάγειν, καὶ καταπροέσθαι τὴν χώραν
ἐκείνοις· πῶς οὐ μᾶλλον ἐχρῆν φθάσαι τὸν τοῦ δεινοῦ καιρὸν
 τῷ προτερήματι, ἢ, τὴν βασίλειον στολὴν αἰδεσθέντας, ὑπὸ
τοῖς πολεμίοις γενέσθαι; τοῖς γὰρ κίνδυνόν τινα μελετώμενον
ὑπό του προεγνωκόσιν, ἐνὸν μὲν ἐκκλῖναι τὸ παραυτίκα τὴν
ἐπιβουλὴν, καὶ, τὸ παρὸν ἀμωσγέπως παὸακρουσαμένοις, σχολαίτερον
ἐν ὑστέρῳ τοῖς προσπεσοῦσιν ἁρμόσασθαι, πολλὴ 
 ὠμότης προεπιφέρειν τὴν τιμωρίαν, καὶ μὴ μᾶλλον ἀρκεῖσθαι
τῇ τοῦ ἀντεπιβουλεύειν τυχὸν ἐξουσίᾳ. ἔνθα δὲ, τῶν βεβουλευμένων
εἰς ἔργον ἀχθέντων , οὐδὲν ἔτι λείπεται πρὸς ἐπικουρίαν,
ἀλλ᾿ ἄρδην εὐθὺς ἅπαντα oἴχ́εται, συναφαιρουμένων
τῇ κοινῆ̣ σωτηρίᾳ καὶ αὐτῶν δήπου τῶν ὑπὲρ ταύτης ἐλπίδων,
 ἐνταῦθα τὸ τάχος αἱρπέον τοῖς ἔμφροσι, καὶ ὅπως
μηδὲν ὁτιοῦν τῶν ἀνηκέστων πείσονται παρασκευαστέον.

η'. „Εἰ τοίνυν καὶ διαῤῥαγεῖεν οἱ κατήγοροι, μίασμα βοῶντοῦτον 
 
 cogitationesque suas solo honrsto metitur. Quod si itaque talem
virum interfecimus, contra leges fecimus, iusta est accusatio, merito
violenti, superbi et sicarii a Colchis appellamur. Si vero illius
mores ab hisce virtutibus quam longissime aberant , nihil vero moderatum
animo agitabat, sed vel ut Persas in nos clam adduceret eisque
ditionem nostram proderet, cur non potius oportuit imminentis
mali occasionem hoc praeclaro facinore antevertere, quam regium
habitum verendo in hostium potestatem venire? Qui enim periculum
aliquod a quopiam praemeditatum praesciverunt , cumque protinus
possent insidias declinare, et praesens discrimen utcumque propulsando
cunctautius sese in posterum adversus eventa comparare,
magnae crudelitatis fuerit multo ante iis supplicium inferre, et non
potius contentos esse facultate, quam habent, insidias contrariis insidiis
propulsandi. Ubi vero machinationibus iam in actum dcductis
nihil ad remedium fit reliqui, sed iamiam omnia pessum eunt, sublata
una cum communi salute omni etiam eius spc, ibi tum prudentibus
viris acceleratione est utendum, et ne irremediabile aliquod
malum accipiant, praecavendum. 
 8. „Etiamsi itaque disrumpantur accusatores, piaculare scelus vo- 

 
 τες καὶ ἄγος καὶ μιαιφονίαν , καὶ τοῖς τοιούτοις ὀνόμασιν ἐκτραγῳδοῦντες
τὸ γεγενημένον, καὶ πρὸς μόνον τὸ πραχθὲν
ἀφορᾷν ἐκβιαζόμενοι· ἀλλὰ σὸν ἔργον, ὦ δικαστὰ, μνήμην
 ποιεῖσθαι τῶν προϋπαρξάντων, τὰς αἰτίας ἀναθεωρεῖν δι’ ὦν
ἐπὶ τὴν πρᾶξιν ὡρμήθημεν, καὶ τῷ εὐλόγῳ τοῦ ἐγχειρήματος 
τὸ εὔνουν διαγιγνώσκειν τῆς γνώμης. ἐπεὶ καὶ πολλαχοῦ κατὰ
τὰς πόλεις ἀγύρτας τινὰς τυχὸν ἢ καὶ λωποδύτας, ἢ καὶ ἄλλο
τι τῶν ἀνοσίων ἔργων πεπλημμεληκότας, ὁρῶντες νῦν μὲν
τῆς κεφαλῆς ἀφαιρουμένους, νῦν δὲ τὼ πόδε διατεμνομένους,
οὐ τοῦ φαινομένου κατηγοροῦμεν, καὶ ταῦτα λίαν ἀπάνθρωπον 
εἶναι δοκοῦν, οὐδὲ τοῖς ἄρχουσιν, οἷς τὰ τῶν τιμωριῶν
 τούτων ἀνεῖται, νεμεσῶμεν, ἐναγεῖς αὐτοὺς καί μωροὺς καὶ
κακοδαίμονας ἀποκαλοῦντες· ἀλλὰ τὰ πρότερον παρ’ ἐκείνων
 τετολμημένα λογιζόμενοι, καὶ ὡς ποινὰς τίνουσι τῶν ἀδικημάτων
ἐπιμνησθέντες , ἡδόμεθα τῇ ὠμότητι. οὐ γὰρ εἰκῆ τὸ 
κολάζον ἐξεύρηται, τοῦ ἁμαρτάνοντος ἥκιστα παυομένου. ἀνή-
ρηται τοίνυν πρὸς ἡμῶν ὁ Γουβάξης· καὶ τί δεινὸν , εἰ προδότην
ἄνδρα καὶ πολέμιον ἀπεκτόναμεν ; καίτοι τὴν τοῦ δυσμενοῦς
ἐπωνυμίαν οἱ κατήγοροι διευκρινήσαντες, οὐ τῷ πορῤῥωτέρω
ταχθέντι προσήκειν φασιν, ἀλλ’ ὅτῳ ἂν, εἰ καὶ ἑμόφυλος 
ᾖ, τὰ τοῖς ἐναντίοις κεχαρισμένα σπουδάζοιτο· καὶ 
 
 cantes et latrocinium, aliisque id genus appellationibus plane tragicis
factum atrocius reddentes, idque summa vi agentes, ut tantum
ad nudum factum respiciatur: tuum tamen est , o iudex, praecedentes
causas accurate expendere, quae nos ad hoc factum impulerunt,
et ex facti aequitate animi nostri rectitudinem cognoscere. Siquidem
cum passim per civitates impostores quosdam et fures aut qui aliud
aliquod scelus perpetrarunt, videmus modo capite truncari, modo pedes
discindi; supplicium irsum, quod oculis nostris cernimus, non incusamus,
quantumvis inhumanum atque atrox videalur, neque eam
ob causam magistratui eiuscemodi supplicia irroganti indignamur,
piaculares et nefarios eos vocantes: sed cum quae ab illis perpetrata
sunt consideramus, quodque scelerum suorum poenas luant nobiscum
reputamus , gaudemus ea crudelitate. Neque enim frustra supplicium
est adinventum, sccleribus nequaquam cessantibus. Interfectus itaque
est a nobis gubazes. Et quid mali, si hominem proditorem et hostem
interfecimus? Atqui hostis appellationem recte interpretantes accusatores,
non ei, qui remotissime sit dissitus, convenire aiunt, sed cuivis
etiam populari, qui bostibus gratificari studeat. Quam quidem opinionem etiam nos optimam ccnsemus ct vcrissimam ; quippe quae rei 

 

 τήνδε τὴν ·δόξαν καὶ ἡμεῖς ἀρίστην ἡγούμεθα καὶ ἀληθεστάτην, 
καὶ οἵαν τῆς τοῦ πράγματος φύσεως ἐστοχάσθαι. οὐκοῦν, ἑκα- 
τέρους οὕτως ἀρέσκον, φέρε πολέμιον ἀποδείξωμεν τὸν Γου- 
βάζην τῷ δοθέντι χρώμενοι τεκμηρίῳ τούτου γὰρ ταύτῃ καὶ
 δὴ δεανυμένου , καὶ τὸ δικ· αιως αὐτὸν ἀνῃρῆσθαι συναναφa-
νεῖται. ἅπαν μὲν οὖν ἀεί βάρβαρον φῦλον, εἰ καὶ κατήκοον ἧ
τοῖς Ῥωμαιοις , ἀλλὰ τῷ τῆς γνώμης ἀλλοτὸιωτατͅ διεστη-
κὸς καὶ rrj τάξει τῶν νόμων ἀχθόμενον, ἐπὶ τὸ νεωτεροποιὸν
καὶ ταραχῶδες φέρεσθαι πέφυχ· ὲν· καὶ ἥδιστα μὲν ἂν ἐφ’
 ἑαντοῦ βιοῦν διατελοίη μμαμῶς ὑφ’ ἑτέροις ταττόμενον , ὡς
μηδὲ τῶν ἀδικημάτων εὐθύνας ὑπέχειν. εἰ δὲ τοῦτο μὴ οἷόν
τε, τὸ yovv τὰ ὁμοδίαιτα τῶν έθ1ῶν καὶ μᾶλλον τοῖς m̓κειοις
πλησιάζοντα τρόποις ἐπάγεσθαι προύργου ποιοῦνται. πλὴν
ἀλλ᾿ εἰ καὶ τούτοις ἀτεχνῶς ὁ Γουβαιζης ὑπῆκτο τοῖς πάθεσι, 
 τῷ βάρβαρος τε πεφυκέναι , καὶ τὴν κοινὴν τοῦ γένους νοσεῖν
ἀπωτωι ν, ὁ δὲ κὼ πρὸς τ·οῦτο κακώς ἐχώρει καθ’ ἡμῶν, ὡς
μὴ ἔτι διαλανθάνειν οἰέσθαι δεῖν , τοὐναντίον μὲν οὖν καὶ
πρὸς ἔργον ἄγειν ἐπείγεσθαι τὴν προσπεπηγυῖαν τέως τῷ νῷ καὶ
ὑποκρυπτομένην δυσμένειαν. ἡμῶν γὰρ διαπονουμένων καὶ
 πάντα κίνδυνον μετιό1των, ὡς ἂν τοῖς πολεμίοις μηδὲν ὁτιοῦν
τῶν κατὰ γνώμην ἐκβαίη , αὐτὸς οἶκοι μένειν ῳνετο δεῖν σὺν
τοῖς ὁμοφύλοις, καὶ πολλῷ τοῦ μοχθεῖν ἀφεστάναι. πλὴν ἀλλ’
ἐπετήρει σὺν ἀκρίβειά καὶ ἀνεπυνθάνετο τὰς τῶν ἀγώνων κι- 
 
 ipsius naturam attingaf. Cmn Itaqne utrisque noslrum haec sentculia probctur , age hostcm fuissc Gubazcn hoc ipso argumento
αωnω demonstrcmus. Hoc cnim ilcmonstrato, etiam iure caesuni
esse ipsum una perspicuum fiet. Universa itaque perpetuo barbara
natio, cliamsi Romanis subdita sit, animo tamen ab cis alicnissimo
dissita, ct lcguin discipliuam atque ordinem gravate fercns , ad novas rcs moliendas turbasque excitandas ferri consuevit, et placidissimc quidcm inter scse , dum aliis subest, vivere neutiquam perscvcrat,
quin aliquod crimen incurrat. Quod cum ipsis sit impossibile,
nationes eiusdem sccum instituti , et quae quam proxime acl
eorum morcs acccdant, sibi adiungcre studcnt. Porro Gubazes etiamsi
hiscc vitiis csset obnoxius, quod et barbarus ortus sit et communi natiouis
infidelitate laborct : tantum ctiam odii adversus nos conccpcrat,
nt id ncqnaquam diutius tegendmn ccnscrct, sed e contrario in apertum produccndam exercendamquc re ipsa hostilifatcm, quani tamdiu
impactam animo suo latentcmque gcsscrat. Nobis enim allaborantibus
et nullum non pcriculum subeuntibus, ne hostibus quicquam omnino
e^ animi sentcntia succcderct, ipse domi sibi cum barbaris suis desidcndum
censebat , longissimeque a laboribus bellicis abesse. Obser- 

 

 νήσεις, ἐς ὅπερ ἂν καὶ χωρήσαιεν. εἰ μὲν οὖν μέγιστόν τι
 κατὰ τοὺς πολέμους τοῖς Ῥωμαίοις διήνυστο, καὶ τοῦ νικᾶν
 ἐνεργόν τε καὶ ἀληθεστάτην ἤραντο δόξαν , ὁ δὲ τὸ δυσμενὲς
τῆς ψυχῆς καὶ βασκαῖνον ἐπιδεικνὺς· , διακωμῳδεῖν εὐθὺς
ἐπειρᾶτο , καὶ διαλύειν τὴν ἐκ τῶν ἔργων σεμνότητα , φαύλην 
μὲν τὴν ἐγχείρησιν , φαυλότατον δὲ τὸ πέρας ἀποκαλῶν, καὶ
οὐδὲ τοῦτο ἡμέτερον, ἀλλὰ τοῦ ἀλογίστου τῆς τύχης. εἰ δέ
που τυχὸν καὶ σφαλείημεν, (πῶς δὲ οἷόν τε τὸ ἀνθρώπειον
οὐχὶ καὶ πρὸς τἀναντία μεταβάλλειν , ἀλλ’ ἐπὶ τῶν αὐτῶν
ἀεὶ βεβηκέναι;) ὁ δὲ καθάπερ τις αὐτόματος τῶν γιγνομένων 
κριτὴς, τὴν μὲν τύχην εὐθὺς ἀφίει τῶν ἐγκλημάτων ἀνεύθυ
 νον, ὡς οὐ μετὸν αὐτῇ τοῦ συμβάντος ᾦ δὲ πάντως αὐτῶ
προεσκεμμένον καὶ ἐγκριθὲν, μηδὲν ἄλλο δοκεῖν αἴτιον εἶναι
τοῦ ἐνδεῶς ἡμῖν τι πεπρᾶχθαι, ἢ μόνον ἀνανδρίαν γνώμης
καὶ χειρῶν ἀσθένειαν καὶ βουλευμάτων ἀβελτηρίαν. τὸ γὰρ 
παλίμβολον τῆς τύχης καὶ ἄτακτον καὶ ἀλόγιστον, καὶ οἶς καθ’
ἡμῶν αὐτὴν διελοιδορεῖτο, οὐδαμῶς ἐπῆγε τοῖς πολεμίοις, ὡς
ἐκ τούτων ἡμᾶς , οὕτω παρασχὸν, ὑπερβαλλομένοις.

θ΄. „Καὶ τοίνυν ἀνεβόα ταῦτα περιφανῶς, καὶ γνῶναι
παρεῖχεν οὐ μόνον τοῖς στρατεύμασι τῶν Περσῶν, οἶς δὴ καὶ 
ἕκαστα διεπονεῖτο καὶ ἔπρασσεν , ἀλλ’ εὐθὺς ἀγγελιαφόροι
σταλέντες πρὸς αὐτοῦ διεκήρυττον εἰς Ἰβηρίαν, εἰς Ἀλα- 
 
 vabat tamen accurate proeliorum motus, quo tenderent. Si quid igitur
praeclare a Romanis esset gestum, et strenuam verissimamque
victoriae laudem reportassent, ipse hostilem suum invidumque animum
declarans , mordaciter comicum in morem irridere et rerum gestarum
splendorem ac dignitatem offuscare nitebatur, ridiculi ocepti
ridiculum eventum appellans, quiqoe non ipsorum fortitudini, sed
fortunae temeritati deberetur. Sicubi vero fortassis lapsi fuissemus,
(qui enim fieri possit, ut res humanae non in contrarium vergant, sed
perpetuo in uno eodemque statu permaneant?) tum iste tanquam ultroneus
quidam eventuum iudex, fortunam quidem statim, perinde
ac si eventus rerum ab ea non penderent, culpa omni liberabat: hoc
vero fixum ei decretumque rnanebat, nullam aliam esse causam rei
parum bene a nobis gestae, praeter solam animi mollitiem, manuum
imbecillitatem et consiliorum stoliditatem. Fortunae enim mutabilitatem,
inconstantiam et temeritatem et alia , quae nobis contumeliose
obiiciebat, hostibus nequaquam adscribebat , tanquam hisce de
causis, occasione ita oblata, nos superassent. 
 9. „Haec itaque ille proclamabat, et significabat non solum Persarum
exercitibus , quibus quidem ille etiam singula et elaborabat
et perficiebat ; sed nuntii stalim ab ipso emissi id perferebant in 

 
 νοὺς, τῷ γένει τῶν Σουανῶν, τοῖς ὑπὲρ τὸν Καύκασον οἰ- 
κοῦσι βαρβάροις, τοῖς πόρρω τούτων, τοῖς ἐκείνων ἔτι ποῤ- 
ῥωτέρω, τὰς ἐσχατιὰς ἁπάσης τῆς γῆς εἴπερ αὐτῷ περινο- 
στεῖν ἐνῆν, τούτου γε χάριν οὐκ ἂν ἐνεδίδου. ἦν δὲ τὸ ἄγγελμα·
 Ῥωμαῖοι κακοὶ τὰ πολέμια , καὶ τῶν βαρβάρων ἡσσῶνται.
καὶ τὴν περὶ ταῦτα σπουδὴν οὐχ ὥστε μόνον πρὸς
ὄνειδος ἄγειν τὸ τῶν Ῥωμαίων γένος μετῄει· καίτοι καὶ τοῦτο
δεινὸν καὶ λίαν ἐναργὲς γνώρισμα ψυχῆς πολεμίας τὸ
δὲ ἐφ’ ᾦ πλέον ἐμόχθει καὶ παρεσκεύαστο , ἕτερόν τι καὶ
 τοῦδε μεῖζον ὑπῆν. τὴν γὰρ ὑπὲρ βασιλέως τοῦ μεγίστου παρὰ 
τοῖς ἔθνεσι νικήσασαν δόξαν , ὡς ἄρα δυνάμει τε κράτιστος
καὶ πλήθει προπαίων κεκοσμημένος, διαλύειν τὸ μέρος ἐγί- 
γνωσκε χρῆναι, καὶ ταύτῃ πρὸς θράσος κινεῖν καἰ αὐθάδειαν
τὸ τέως κατεπτηχὸς κὼ θαυμάζον. ἆρα πολέμιος ἂν ὁ ταῦτα
 δρῶν καλοῖτο δικαίως, ἢ μᾶλλον φίλος καὶ εὔνους καὶ βασιλεὺς
καὶ ὑπόσπονδος, καὶ ὅσα τοῖς κατηγόροις ἐπὶ τῷ τυ-
ράννῳ κεκόμψευται ; καίτοι κοινῇ δοθὲν ἑκατέροις , οὐκ ἄλλως
διακριτέον τὸ φίλον ἀπὸ τοῦ δυσμενοῦς , ἢ μόνῳ τῷ πρὸς τὰς
ἐκβάσεις τῶν παρεμπιπτόντων εὖ τε τυχὸν ἢ ἑτέρως διακεῖσθαι 
 
 Iberiam, in Alanos, Suanorum nationi, barbaris ultra Caucasum habitantibus,
quique ultra hos , et his ipsis adhuc sunt ulteriores, et
ad omnes, si obiri potuissent, orbis terrarum extremitates mittere
non destitisset. Nuntii summa haec erat : Romani imbelles, et a
barbaris superantur. Atque his quidcm in rebus studium ille suum
collocabat, non solum ut universam Romanorum nationem contumelia
afficeret, ( tametsi etiam hoc grave esset. et valde manifestum hostilis
animi argumentum,) aliud vero quiddam longe maius hoc suberat,
in quo praecipue laborabat et machinabatur. Opinionem enim,
quae de maximo Imperatore omnium barbarorum animos occuparat,
quod nimirum potentissimus esset innumerisque trophaeis clarus,
infringendam sibi ex parte putabat, ut sic illos, terrore admirationeque
Romani nominis antea captos , audentiores confidentioresque
redderet. Num igitur hostis, qui talia facit, iure vocetur, an
potius ainicus et benevolus et rex et confoederatus , aut quibuscunque
eum accusatores titulis ornant ? Tametsi ut utrisque communiter
hoc detur, non aliter discernendus est amicus ab hoste,
quam ex solo incidentium rerum evciitu , et ex bona fortassis aut 

 

 τὰς γνώμας. ἐπειδὴ οὖν ἀπελήλεγκται καὶ νῦν ὁ Γουβάζης, ὡς
 ἠνιᾶτο μὲν οἶς ἐκρατοῦμεν, ἥδετο δὲ οἷς ἡμαρτάνομεν, τί δήποτε
καταβοῶσι τῶν παρὰ Ῥωμαίοις νόμων οἱ βάρβαροι, καθ’
οὓς κολάζειν εἰώθαμεν ἢ καὶ ἀναιρεῖν, οὕτω παρασχὸν, τοὺς
τὸ καθεστὸς τῆς πολιτείας κινοῦντας τὸ μέρος καὶ λυμαινομένους; 
ἀλλ’ εἰ δοκεῖ, τεκμήρια μὲν καὶ γνωρίσματα καὶ τοὺς
ἐκ τῶν εἰκότων ἐλέγχους παρῶμεν, μόνην δὲ τὴν ἐκ τῶν πρα-
γμάτων ἐπισκεψώμεθα πείραν, οὑπερ ἧμας ἄγουσα φέρει. κατείχετο
γὰρ ὑπὸ Περσῶν τὸ φρούριον ἡ Ὀνόγουρις, ἐκ τῆς
κατὰ τὴν Ἀρχαιόπολιν περιοικίδος παρῃρημένη· καὶ ἦν αἶσχος 
οὐ φορητὸν , στράτευμα δυσμενὲς εἴσω περιβόλων ἐν τοῖς
ἡμετέροις χωρίοις βεβαίως ἱδρῦσθαι. ἐνίκα βουλὴ παρὰ τοῖς
 στρατηγοῖς , φοιτᾶν ἐπ’ αὐτοὺς ἅπαντι τῷ στρατῷ , καὶ καθελεῖν
ἢ καὶ ἀπώσασθαι τὸ λυποῦν ἐκπλείστου καὶ ἐφεδρεῦον.
ἔδει πάντως ἡμῖν καὶ στρατιᾶς Κολχικῆς, ὡς ἂν μὴ μόνον 
τῇ τῶν τόπων ἐμπειρίᾳ πλέον τι τῶν οὐκ ἐπισταμένων πρὸς
τὸ συνοῖσον διανοηθεῖεν, ἀλλὰ καὶ μαχομένοις ἡμῖν πρὸς ἄνδρας
ὁπλίτας ἔξ ἐρυμάτων παραταττομένους, καὶ πρός γε τοὺς
ἐκ Μουχειρίσιδος κατὰ τὸ εἰκὸς ἥξοντας, συνεπιλάβοιντο καὶ
συμπαρασταῖεν. τί οὖν ἐπὶ τούτοις ἔδει πράττειν τοὺς στρατηγούς; 
ἀντιβολεῖν , ὡς ἔοικε, τὸν ἡγεμόνα τοῦ γένους, καὶ πρὸς 
 
 mala animi affectione. Cum itaque probatum sit etiam nunc, quod
Gubazes nobis victoria potitis dolebat, si quid vero sinislri nostra
culpa evenisset, gaudebat : quid igitur Romanis legibus occlamant barbari,
ex quarum praescripto punire solemus, aut, si res ita postulet,
etiam e medio tollere , qui rei publicae statum turbarent ex parte
et labefactarent? At, si videtur, signa atque indicia probationesque
ex rebus verisimilibus petitas omittarnus ; solam vero rerum ipsarum
experientiam consideremus, quonam illa nos agens ferat. Occupabatur
a Persis propugnaculum Onoguris , ex ditione Archaeopoli
circumiecta ademptum , eratque dcdecus intolerandum , hostium
exercitum intra muros nostris in Iocis valide conscdisse. Vicerat
haec sententia inter praefectos militiae, ut in eos cum toto exercitu
moveremus , utque submoveremus et propulsaremus id, quod nobis
quam maxime infestum insidiosumque erat. Erat nobis plane opus
etiam Colchico exercitu , ut non solum illi tanquam locorum periti
plus aliquid, quam eorum imperiti, consiliis suis iuvarent, sed
ut bellantibus nobis adversus armatos munitissimoque loco insidentes,
et adversus eos, qui ex Muchiriside vcrisimiliter venturi videbantur,
copias viresque suas coniungerent. Quid itaque hisce in
rebus praefcctis exercitus faciendum erat ? Rogandus uti videtur 

 

 συμμαχίαν αἰτεῖν, ἀποδεικνύντας καὶ τὸ εὔλογον τῖές αἰτήσεως 
καὶ τοίνυν ἀντεβόλουν καὶ ἀπεδείκνυον. ὁ δὲ, καθάπερ ὡς 
ἀληθῶς βασιλεύς τις εἶναι πεπιστευκὼς, καὶ ὡς ἐξὸν αὐτῷ 
κατ’ ἐ·θωιαν βιοῦν , συστρατεύεσθαι μὲν ἡμῖν ἐπὶ τὸ φρού-
 ριον οὐδὲ μέχρι τοῦ παρεῖναι γοῦν μόνον ἠνειχ́πο. οὐ μὴν
οὐδὲ σκήψεις τινὰς, εἰ καὶ ἀπρεπεῖς, ἀλλ’ ἐς προκάλυμμά γε
ὅμως τῆς ἀποῤῥηισεως εὐπρόσωπον ἐμηχανᾶτο· ἀπεπέμπετο δὲ
μάλα σεμνῶς καὶ σοβαρώτερον ἢ κατὰ μισθωτὸν ὑπήκοον
τὴν a̓ζιωσιν. καὶ πρός γε νεμεσῶν διετέλει τοῖς στρατηγοῖς,
 καὶ δυσμενῶς μὲν εἰς αὐτοὺς ἀφυβρίζων, ὡσπερ ἀνδρίαν τοῦτο
ἡγούμενος, καὶ βασιλεῦσι πρέπον· ij γὰρ τὸ ὸιαῤῥήδην ὑπὲρ
τῶν ἤδη μεμελετημένων ἀναισχυντῆσαι. εἶτα διαμέλλειν ἐχρῆν
καὶ μείζονας ἀναμένειν ἐλέγχους καὶ τὸ βασΔειον γράμμα ὸει-
κνύειν, ἐφ’ ᾧ κατὰ τὸ Βυζάντιον ἀφικέσθαι τὸν μηδὲ τῆς oi- 
 κειας χώρας ἐντὸς βραχεῖάν τινα διανύσαι πορείαν ἑλόμενον ;
καὶ πῶς οἶόν τε ἦν, εἴγε στέλλειν αὐτὸν οὕτω χαλεπαίνειν καθ’
ἡμῶν προηγμένον ἐπετηδεύσαμεν, μὴ οὐχὶ ταραχάς τε μυρίας
καὶ φόνους πολλοὺς ἐμφυλίους καὶ μεταχώρησιν ἐμφανῆ καὶ 
 
 erat dux nationis , et auxilium ab eo poscendum, aequitate pctitionis
ei demonstrata. Rogarunt itaque et demonstrarunt. llle vero ,
veluti regem quendam se revera esse sibi persuadeus , et perindc
ac si ipsi licitum csset pro suo arbitratu vivere , ne adesse
quidem nobis , nednm adversus propugnaculi illius cxpugnationcm
copias suas couiungere voluit. Sed neque excusationes quidem ullas , etiamsi parum idoneas ac decoras , speciosum tamen aliqucin
recusationis suae praetextum habentes , comminiscebatur ; scd potius graviter fastuosiusque quam mercnarium subditum decebat
postulata reiiciebat. Aclhaec in suo adversus praefcctos odio persistcus,
hostiliter in ipsos crat contumeliosus ; fortitudinem id esse
regesque decere , censcns. Dicebat enim aperte, eos in iis , quae
iani accurate tractata erant , impudcuter se gessisse. Eratne tura
diutius cunctandum, aut maiores probatioucs exspcctandae , aut Imperatoriae
litterae ostendendae, quibus mandabatur ut Byzantium irct,
cum ne ad brevissimum quidem iter intra Dostram regioncm se
accingere vellet ? Et quo pacto fieri poterat, si illum usque adeo
^obis infensum Byzantium mittere aggrcssi fuissemus, quin infinitas
turbas multasque caedes intestinas concitassemus , quin etiam aper- 

 

 τῶν Περσῶν εἰσφοιτήσεις ἀθρόους γενέσθαι, ἀπειθοῦντος μὶν
 ἀναίδην τοῦ δυσμενοῦς καὶ διαμαχομένου , τοῦ δὲ παντὸς Ι
θνους καὶ μάλα τὴν στάσιν προσιεμένου , τῷ πρὸς τὴν κιbσιν
τῶν καθεστώτων βαρβαρικώτερον ὁρμῆς πεφυκέναι , καὶ πρός
Bye πλήσιον ἔχειν τονς ἀνθεξομένους; τοιγάρw ἳ τὸν 
ἡμεῖς τῆς ἐπιβουλῆς ἀνελόντες, τοσούτων συμφορῶν ἐσμὸν
παρόντα ἤδη καὶ ὠδινόμενον ουυτω πως εὐκολώτατα κατεπaόσαμεν,
ὡς νῦν ἀπιστεῖσθαι περιφανῶς εἰπ́ερ ὅλως τι κὼ ηνμελλεν
ἔσεσθαι.

ι'. „Μὴ τοίνυν, co δικαστὰ , τὴν ἐπιστολὴν 
μηδὲ κακιζόντων ἡμᾶς ὡς δὴ τοῖς ἐν αὐτῇ γεγραμμένοις οὐδμῶς ἠκολουθηκότας. τῷ γὰρ οὐ λίαν εὔδηλον, ὡς τὸ γῳῳφθαι,
χρῆναι πρὸς τὴν βασιλέως αὐτὸν πόλιν ἰέναι, ἀπωι εἵ
μὲν ὂν ὑπῆρχε καὶ βάσανος , εἶπερ αὐθαιρέτως ἔαν οἱ τοῖς
 προσταττομ́νοις, ὥστε δικαίως ἁρμόσασθαι; γνωσθὲν τοίνυν 
 ῥᾳδίως ἡμῖν τὸ ἀνήκουστον τῆς γνώμης καὶ ἁμιλλώμψον , δι᾿
ὃ τὸ ἔλαττον ἀπεσείσατο, πῶς ἐπὶ τὸ μεῖζον ἴδει wῳέπειν
καὶ μὴ θᾶττον εἰς ἐκεῖνο τὸ πέρας ἐλθεῖν , εἰς ὅπερ , πολλῶν
ἐν μέσῳ συμβεβηκότων δεινῶν , πρὸς ἀνάγκης καὶ ὣς πωιή- 
 
 tac dcfcctioni ct Pcrsarnm irruptioni ansam pracbuissemus , cmn
univcrsa baec natio mirum in modum sit contumax et rebcllis ct
scdiiionis valde studiosa, quod videlicct barbaricum inmorem ad immutandum
statum rcrum naturaliter sit propensa ; cum praecipuc in propinquo csscntliabituri, qui ipsos tucndos susciperent? Nositaquc, principc scditionis iuterfccto, tantarum calaniilatmn examen iam pvacscns
atque suppullulans boc taiulcm moilo facillime compressimus, adco ut
nunc nou crcdaturaj)ertc, an in uuivcrsum aliquid ctiam futurum fuciit. 
 10. „Desinant crgo nunc, ὁ iudcx, cpistolain proferre, neijue
nos damuent, quod earum maudatimi seculi non simus. Cui cnim
non fuerit mauifcstum, id quod littcris illis perscribebatur, oporlcrc il-
lum Byzantium irc, tentandi tantum cxplorandique caussa faclnin
fuissc , an sua spontc aequis mandatis cssct obtemperatarus , iisquc se iure accommodaturus ? Cum ilaquc nobis ipsius animi pervicacia
et protervia facile esset cognita , cum id quod minus erat
dctrcctaret, quo pacto ad id quod maius crat cuin incitarc oporlebat , ct non potius statim ad extrema remedia venire , ad quae
multis ui ftentibus malis nccessario pcrvenisscinus .̓ Qui enim opportu- 

 

 χθημεν ἂν,. οὐ γὰρ ἔνεστι τοὺς τὴν ἀκμὴν τοῦ καθήκοντος 
καιροῦ περιορῶντας καὶ μὴ τοῖς πρακτέοις ἁρμοζομένους , ἐν 
ὑστέρῳ τὸ παρειμένον ἀνακαλεῖσθαι. ἐλείπετο δὴ οὖν, ὡς ἔοι-
κε, καθά φασιν οἱ κατήγοροι, δίκην τινὰ κινεῖν πρὸς Γουβάζην,
 ζην, καὶ ληρώδεις ἀγῶνας ἐγείρειν, καὶ τῆς τῶν πραγμάτων
ἀσφαλείας ἀνθαιρεῖσθαι μᾶλλον τὴν ἐπὶ τοῖς λόγοις κομψείαν.
ἀλλ’ οὐ συνεχώρουν, ὦ κακοδαίμονες, οἱ πέρσαι παρόντες 
καὶ τοῖς ἔργοις ἐγκείμενοι, καἰ τῆς Κολχικῆς χώρας ἁπάσης
ταῖς τούτου βουλαῖς ἐπιλαμβάνεσθαι παρεσκευασμένοι. ἐπεὶ
 δὲ πανταχόθεν ὁ Γουβάζης ἀποδέδεικται πολέμιός τε καὶ
δότης, καὶ πρὸς τυραννικὰς ἐλπίδας ἠρμένος, τι διαφέρειν
οἴονται σφισιν οἱ Κόλχοι, εἴτε παρ’ ἡμῶν εἴτε παρ’ πέρων
ἀνῄρηται; ἧται; οὐ γὰρ στρατηγοῖς μόνοις ἢ τοῖς ἄλλως δυνατωτάτοις
ὁ τῆς ὁ τῆς εὐνοίας ἐθέλει σκοπὸς ἐμφύεσθαι καὶ προσιζάνειν·
 ἀλλὰ παντὶ τῷ βουλομένῳ βατὸν δήπου καἰ προσῆκον
ἐν ᾗ τέτακται πολιτείας ὑπεραλγεῖν, καὶ τὸ κοινῇ συνοῖσον ἐς
δύναμιν κατορθοῦν. οὐκοῦν εἰ καὶ βδελυροὶ κατ’ αὐτοὺς καὶ
κατάπτυστοι καθεστήκαμεν , ἀλλὰ πιστότατοι βασιλεῖ καὶ φιλορώμαιοι, 
καὶ οἶοι τοῖς ἐπιβουλεύειν πειρωμένοις μὴ ἐφιέναι.
 εἰ δὲ δεῖ τι καὶ πλέον εἰπεῖν, ἴσθι σαφῶς , ὦ δικαστὰ, καλὸν
μὲν ὡς ἀληθῶς καὶ δίκαιον τὸ παρ’ ἡμῶν ἐν δέοντι τολμηθὲν,
οὐκ ἄνευ δὲ τῆς τοῦ Μαρτίνου γνώμης γεγενημένον.” 
 
 nae occasionis momentum neglexerit , neque statim rei gereudae facultatem
arripuerit, frustra deinde praeterlapsam occasionein revocabit.
Reliquum igitur erat fortassis , ut accusatores aiunt , litem
quaudam movere Gubazi , et nugatoriam in iudicio contentiouem
cxcitare , rerumque securitati verborum ampullas praeferro. At non
permittebant hoc, o miseri , Persae iam praesentes, reque ipsa imminentes,
et ad universam Colchorum regionem liuius cousilio atque
ope iuvadeudam parati. Cum vero omnino demonstratus sit Gubazes
hostis pariter et proditor, animoque ad tyrannicas spes elato,
quid interesse putant Colchi, sive a nobis sive ab aliis sit interfectus?
Neque euim ducibus tantum aut alioquin iis, qui maxima
potentia valent, bona mens inuasci atque adhaerescere solet , scd
cuivis omniuo volenti Libenua convcnieiisque est , pro re publica, in
qua locum aliquem obtinet, laborare, et ad cominune bonuin praestandum
omnibus viribus adniti. Quocirca tametsi execrabiles illorum
iudicio ct dctestandi censeamur, fidelissimi tamen Iinpcratori
sumus et Romanoruin studiosi, et insidias struere tentantibus infcsti.
Si quid vero ctiam amplius dicendum est , ita tibi plane persuade,
o iudex, rectuin acquissiiuumque nos facinus peropportune ausos
fuisse , neque id absque Martini voluntate.”

ια'. Εἰρημένων δὲ καὶ τούτων ὁ Ἀθανάσιος τὸ μὲν παραυτίκ́α
οὐχ ἧσσον τοὺς Ῥουστίκ́ου ἀπεδέχετο λόγους. συστάσης
δὲ καὶ δίς ἀγωνίας, ἐπειδὴ ἅπαντα ἐς τὸ ἀκριβὲς γνωματεύων
καὶ ἀνερευνώμενος , οὐδέν τι αὐτῷ ἐναργὲς προδοσίας
 ἢ τυραννίδος ἐγχείρημα ἡμαρτῆσθαι ὑπὸ τοῦ Γουβάζου ἐδέδεικτο, 
ἄδικος δὲ μᾶλλον καὶ παρανομώτατος ὁ φόνος γεγενημένος,
ὡς καὶ τῆς ἐπὶ τὴν Ὀνόγουριν συστρατείας οὐ μηδισμοῦ
χάριν ἀπαγορευθείσης, ἀλλὰ τῷ ἄχθεσθαί γε αὐτὸν
κατὰ τῶν στρατηγῶν, ἀνθ᾿ ᾧν αὐτῆς καὶ ἀπεστέρηντο ῥᾳστώνῃ
πολλῇ καὶ ἐκμελείᾳ κεχαυνωμένοι· ἐπειδὴ οὖν ταῦτα 
ἐγίγνωσκε, τότε δὴ τὸ μὲν ἐπὶ Μαρτινῳ λεχθὲν, ὡς ἄρα καὶ
ἐκείνῳ μετῆν τῶν ἐς τοῦτο βεβουλευμένων, ἀνοίσειν βασιλεῖ
διενοεῖτο. τοῖς γε μὴν τὸ ἀπεκτονέναι περιφανῶς ὡμολογηκόσι
κρίσιν ἐπῆγεν ἀνάγραπτον, ἐν ᾗ διέταττε θᾶττον αὐτοὺς διαφθαρῆναι,
 ὑπὸ τὴν δικαστικὴν μάχαιραν γιγνομένους, καὶ 
τὰς κεφαλὰς ἀφαιρουμένους. καὶ οἱ μὲν ἐπὶ τοῖς ὀρεῦσιν ἥμενοι,
καὶ ἀνὰ τὰς λεωφόρους περιενεχθέντες, μέγιστον θέαμα
τοῖς Κόλχοις εἶναι ἐδόκουν, καὶ πλείστῃς ἄξιον εὐλαβείας.
ἐτεθήπεσάν τε καὶ ἐπὶ τῷ κήρυκι τορόν τι μάλα βοῶντι καὶ
διαπρύσιον, καὶ παρεγγυῶντι δεδιέναι τοὺς νόμους, καὶ φόνων 
ἀδικ́ων ἀπέχεσθαι. ἔπει δὲ αὐτοῖς καὶ ἀπετέτμηντο οἱ αὐχέ- 
 
 11. His ita pcroratis, Athanasius initio quideom nihilo minus
Rustici dictis aurem accommodabat; consultatione vero disceptationeque
bis ea de re habita, cum ipse omnia accuratius expendisset
atque investigasset, visum ei est nullam a Gubaze proditionem aut
tyrannidem apcrtam tentatam fuisse, ac proinde caeclem inique nefarieque
perpetratam : adeo ut quod copias suas ad oppugnandam
Onogurin cum eis coniungere recusaverit, non ipsius ad Medos
defectio in causa fuerit, sed quod pracfectis cxercitus infensior esset,
quod illorum vceordia et negligentia propugnaculum illud esset
amissum. Quibus rebus omnibus a iudice cognitis, de Martino
quod dictum fuerat, etiam ipsum conscium fuisse participemque
horum consiliorum, ad Imperatorem referendum censuit.
De hisce vero, utpote aperte caedem ab se perpetratam fassis,
ex scripto sentcntiam tulit, qua mandavit, ut quamprimum interficerentur,
et gladio iudiciali submissi capite truncarentur.. Atque
hi quidem mulis insidentes, et per publicas vias circumvecti maximo
Colchis spcctaculo terrorique futuri videbantur. Percellcbantur enim
voce praeconis altum horrendumque in modum proclamantis, et mo- 

 
 νες, τότε δὴ ἅπαντες ἐς οἶκτον ἐτράποντο , ἀποβεβληκότες τὸ 
χαλεπαῖνον. καὶ ἐπὶ τούτοις ἐλέλυτο μὲν ὁ ἀγών. οἱ δὲ Κόλ- 
χοὶ αὖθις διετέλουν εὖνοι ὄντες ἐς τὰ μάλιστα Ῥωμαίοις, καἰ
τὸν πρότερον ἀνανεούμενοι τρόπον.

ιβ΄. Τούτων γεγενημένων, τὰ μὲν τῶν Ῥωμαίων στρατόπεδα 
διεχείμαζεν ἀνὰ τὰ πολίσματά τε καὶ φρούρια, ὥσπη
ἑκάστῳ διετέτακτο. ἐν τούτῳ δὲ ἄνδρες τῶν παρὰ Μισιμιανοῖς
δυνατωτάτων ἐς Ἰβηρίαν παρὰ τὸν Ναχοραγὰν ἀφικόμενοι,
ἅπαντά οἱ διήγγειλαν τὰ ἐπὶ Σςτηρίχῳ πρὸς αὐτῶν
 τετολμημένα· τὴν μὲν ἀληθεστάτην αἰτίαν ἠρέμα ὑποκρυπτόμενοι,
λέγοντες δὲ, ὡς ἐπειδὴ ἐκπλείστου τὰ περσῶν ἐτύγχανον
ᾑρημένοι, προπηλακίζεσθαι σφᾶς ὑπό τε Κόλχων αὐτῶν
καὶ Ῥωμαίων, καὶ ἐν τοῖς ἀτιμοτάτοις τετάχθαι, πέρας
δὲ Σωτήριχον αὐτοῖς ἐπιστῆναι , λύ’ μὲν ὡς δὴ χρυσίον τοῖς
 ξυμμάχοις διανεμοῦντα, ἔργῳ δὲ τὰ ἐπὶ λύμῃ τε καὶ
τοῦ παντὸς γένους διαπραξάμενον. „Παρὸν τοίνυν ἡμῖν”
ἔφασαν οἱ πρέσβεις ἢ ἄρδην ἀπολωλέναι, ἢ προτερήσασι δό- 
ξαν μέν τινα ἴσως παρ’ ἐνίοις ἀπενέγκασθαι προπετείας , καὶ
ὡς τοιοίδε κακίζεσθαι, βιοτεύειν δὲ ὅμως ἔτι κὰτ ἐξουσίαν,
 καὶ τὰ ἡμέτερα αὐτῶν ᾖ ἂν συνοίσειν δοκοίη διατιθέναι, εἱλόπολιτεύμενα εἰλό- 
 
 nentis leges vereri , et nefariis caedibus abstinere. Postquam vero hi
capitibus fuerunt truncati , ad commiserationem versi omnem animorum
offensionem deposuerunt : atque ita conventus iudiciarius solutus;
Colchi vero in sua erga Romanos fide ac benevolentia
perstiterunt. 
 12. His ita peractis, Romanorum copiae per urbes et castella
divisae hibernarunt , prout cuique mandatum erat. Interea
viri quidam praecipuae inter Misimianos potentiae in Iberiam ad
Nachoraganem cum pervenissent , omnia ei nuntiarunt, quae in Soterichum
perpetrassent ; verissimam quidem causam silentio occultantes,
dicentes vero , quod, cum a multo tempore Persarum partes
essent secuti , ignominia afficerentur et ab ipsis Colchis et a romanis,
atque inter vilissimos censerentur : tandem vero Soterichum
ipsum supervenisse, verbis quidem prae se ferentem, quod pecuniam
sociis distribuere vellet, re autem ipsa, quae ad perniciem eversionemque
totius gentis perlinebaut, molientem. „Cum itaque oporteret
nos (dicebant oratores) vel funditus pcrire , vel praeveniendo Romanos
calidi fortassis ac praecipitis facti opinionem apud nonnullos
incurrere, eoque nomine male audire , vetus tamen nostrum vivendi
ius retinere , et de rebus nostrii , prout consultissimum visum 

 

 μεθα τὰ ἀμείνονα καὶ τοῦ ἀνθρωπείου μᾶλλον ἐχόμενα τρό-
 που, τῶν μὲν λοιδοριῶν καὶ κατηγορημάτων ὀλίγα φροντίσαντες,
περὶ πλείστου δὲ ποιησάμενοι τὴν σωτηρίαν. Σωτήριχόν
τε γὰρ ἀπεκτείναμεν καὶ τοὺς ἅμα αὐτῷ ἐς τοῦτο ἐληλυθότας,
ὡς ἂν ἐκείνους μὲν τισαίμεθα τῆς ἀδικίας, πίστιν δὲ εὐνοίας 
 βεβαιοτάτην ἐνθένδε τοῖς Πέρσαις παρασχόμενοι, εύκλεέστερον
προσχωρήσαιμεν. ἐπεὶ δὲ τούτων τε ἁπάντων καὶ μάλιστα
τοῦ μηδισμοῦ ἕνεκα οὐκ ἀνήσουσι χαλεπαίνοντες οἱ Ῥωμαῖοι,
ἄλλο τάχιστα ἡμῖν ἐπιπεσοῦνται , καὶ ἅπαντας, τὸ γε ἐς αὐτοὺς
ἧκον , διαφθεροῦσι, προσήκει δή σοι, ὦ στρατηγὲ, δέχεσθαί 
τε ἡμᾶς εὐμενῶς καὶ ἐπαμύνειν, τῆς τε χώρας πέρι
ὡς οἰκείας τολοιπὸν καὶ κατηκόου τὰ προσήκοντα διανοεῖσθαι·
καὶ μὴ περιιδεῖν οἰχήσεσθαι κινδυνεῦον γένος οὐ σμικρὸν, οὐδὲ
ἄσημον; ἀλλὰ καὶ πλείστην ὅσην ὠφέλειαν τῇ περσῶν ἐπικρατείᾳ
προσφέρεσθαι ἱκανώτατον. πολέμων τε γὰρ ἡμάς 
ἴδριας ὄντας ἁμωσγέπως εὑρήσοιτε ἂν, καὶ καρτερώτατα ξυν-
 αγωνιζομένους, ἡ τε χώρα, ἐν ὑπερτέρῳ τῶν Κόλχων κειμένη,
γενήσεται ὑμῖν ὁρμητήριον ἀσφαλὲς, καὶ οἷον ἐπιτείχισμα κατὰ
τῶν πολεμίων”. ταῦτα δὲ ἀκούσας ὁ Ναχοραγὰν, προσίετό τε
αὐτοὺς ἀσμενέστατα, καὶ ἐπῄνει τῆς μεταστάσεως, καὶ θαῤῥοῦντας 
ἰέναι ἐκέλευσεν, ὡς τῆς Περσικῆς ἐπικουρίας ἐν δέοντι
τευξομένους. οἱ μὲν οὖν πρέσβεις ἐς τὰ οἰκεῖα ἐπανελθόντες, 
 
 fuerit, statuere: potiora et humanis moribus convenientiora elegimus,
de conviciis et criminatiouibus parum solliciti, praecipuam
vero salutis curam gerentes. Nam et Soterichum interfecimus , quique
cum co ad hoc vcncrant , ut illorum quidem iniuriam vindicaremus,
firmissimo vero hoc ipso facto bciiovolentiae studiique erga
Persas argumento edito , gloriosius dcsciscamus. Cum vero ob
hacc omnia ac praecipue ob dcfectionem ad Pcrsas ncquaquain
desituri sint Romani id molcste ferre, scd quam citissime nos sint
invasuri, et universos , quantum fieri ab ipsis poterit, deleturi : tui
officii est , o Pracfecte , nos benigne excipere ac propugnare , et
pro rcgionis, ut propriae deinceps et subditae, salute excubare , neque
negligere de interitu periclitantem gentem non parvam neque
obscuram , scd quae maximam utilitatem Persarum imperio adferre
possit. Nam et rei bellicae peritos nos facile comperietis et fortissime
Boeietate vobiscum inila proeliantes ; pritque vobia lonis irse
in ulteriore Colcliorum rcgioue situs tuta belli sedes , irruptionibus
faciendis peridonea, ac veluti propugnaculum adversus ”
Haec cum audisset Nachoragan, libcutissime eos excepit, et defectionnis
cousilium laudavit , alacresque abire iussit , ut Persica auxilia 

 

 καὶ ἕκαστα διαγγείλαντες, μεγίστων ἀνέπλησαν τὸ ἔθνος ἐλ- 
πιδων.

ιγ΄. Τοῦ δὲ ἦρος ἀρχομένου, αὐτίκα οἱ τῶν Ῥωμαίων 
στρατηγοὶ ἐς ταὐτό που ξυνελθόντες , ἔγνωσαν κατὰ Μισιμιανῶν 
 ἐπιστρατεύειν. ἀλλὰ Βούλης μὲν καὶ Ἰουστῖνος ἀνὰ
τὴν Νῆσον μένειν ἐτετάχατο , φρουρήσοντες τὰ ἐνθάδε , καὶ
ἁπάντων ἐπιμελησόμενοι. ἐστέλλοντο δὲ ἐπὶ τὸν πόλεμον ἅνδρες 
ἐς τετρακισχιλίους, πεζοὶ ἅμα καὶ ἱππόται· ἐν τοῖς ἄνδρες Β τε
ἦσαν τῶν γνωριμωτάτων ἄγαν , καὶ Μαξέντιός τε καὶ Θεόδωρος,
 ὁ τῆς Τζαννικῆς δυνάμεως πρωτοστάτης , ὥς μοι πολλάκις
ἐῤῥήθη, ἄμφω πολεμικὼ καὶ ταξιάρχω. καὶ οἱ μὲν εἴχοντο
τῆς ἐξόδου· ἤμελλε δὲ αὐτοῖς οὐκ ἐς μακρὰν καὶ ὁ Μαρτῖνος
ἐπιστήσεσθαι ὡς ἡγησόμενος. ὡς ἂν δὲ μηδὲ πρὸς βραχὺ γοῦν
ἀστρατήγητοι εἶεν , ἄρχειν τῶν ὅλων ἐλαχέτην , ἕως ἔτι διὰ
 τῆς ὑπηκόου πορεύοιντο, Βαράζης τε ἀνὴρ Ἀρμένιος καὶ Κόλ-
χος Φαρσάντης, οὔτε πόνων ἀρετῇ οὔτε τῇ ἄλλῃ ἀξιώσει ἁπάντων
τῶν ξυστρατευομένων προήκοντες, μᾶλλον μὲν οὖν ἐνιῶν καὶ 
ἐλασσούμενοι. ὁ μὲν γὰρ ἐν λοχαγοῖς πέλει ὁ Βαράζης, ἅτερος
δὲ τῶν μὶν ἐν τῇ αὐλῇ ταγμάτων τοῦ Λαῶν βασιλέως
20ἡγεῖτο· μάγιστρος ὄνομα τῇ ἀρχῇ· νενόμισται γὰρ τοῦτο καὶ
παρὰ τοῖς ταύτῃ βαρβάροις·) οὐ μὴν ἐς τοσοῦτον αὐτῷ φρονήἐνέπλησαν 
 
 
 
 opportune habituros. Oratores itaque ad suos reversi, cum singula
renuutiassent, maxima spe gentem replerunt. 
 13. Ineunte autem vere, statim Romanorum praefecti in unum
coacti exercitum in Misimianos mittendum statuerunt. Ac Buzes
quidem et Iustinus apud Insulara manere sunt iussi , praesidio locis
illis futuri, omniaque diligenter curaturi ; missa vero sunt ad bellum
peditum simul et equitum millia quatuor , inter quos et alii
erant maximi nominis viri, et Maxentius ac Theodorus Zannicarum
copiarum dux, ut iam saepe dixi; bellicosi ambo et ordinum duces.
Atque hi quidem expeditionem aggresi sunt. Videbatur autem non
multo post etiam Martinus ipsis adiungendus , ut ductor futurus.
Ne vero vel ad breve aliquod tempus duce destituerentur, imperium
totius exercitus, quamdiu per subditorum regionem iter facerent,
ad Barazem Armenium et Pharsantem Colchum est delatum ,
qni neque bellica virtute neque alia dignitate omnibus sociis praestabant,
immo vero nonnullis eraut inferiores. Nam Barazes inter
turmarios censebatur, alter vero in aula agmina regis Colchorum
ductabat ; (Magister dignitati est nomen ; usitatum enim hoc est
elus loci barbaris,) atqui non tantum aut prudentiae aut confidenliae
huic inerat, ut audacter etiam Romano exercitui imperaret 

 

 ματός τε μετῆν καὶ παῤῥησίας, ὡς καὶ στρατεύματι Ῥωμαϊκῷ
 θαῤῥαλεώτερον ἐγκελεύεσθαι. οὗτος δὴ οὑν ὁ στρατὸς, θέρους
ἤδη ἐπιγιγνομένου, ἐς τὴν ὧν Ἀψιλίων ἵκοντο χώραν. βουλομένοις
τε αὐτοῖς ἀνὰ τὰ πρόσω ἰέναι, κώλυμα γέγονεν ὅμιλος
Περσικὸς, αὐτοῦ που ξυνειλεγμένος. συναισθόμενοι γᾲρ 
τῆς τῶν Ῥωμαίων παρασκευῆς, καὶ ὅτι ἐπὶ τοὺς Μισιμιανοὺς
 ἐχώρουν, ἄραντες ἔκ τε Ἰβηρίας καὶ τῶν ἀμφὶ
πολισμάτων , ᾔεσαν καὶ οἱ ἐπ’ ἐκείνους, προκαταληψόμενοί τε
τὴν χώραν , καὶ ἐς δύναμιν ἐπαρήξοντες. τῷ τοι ἄρα οἱ Ῥωμαῖοι
ἀνὰ τὰ φρούρια τῶν Ἀψιλίων ἀποδιατρίβοντες, παρακρούεσθαι 
τὸ παρὸν καὶ διαμέλλειν ἐπειρῶντο, ἕως ἡ τοῦ
θέρους ὥρα ἐξήκοι. πέρσαις τε γὰρ ἅμα καὶ Μισιμιανοῖς
ἀντιτάττεσθαι ἀνόνητον τι αὐτοῖς ἐδόκει καὶ σφαλερώτατον.
οὕτω δὴ οὖν ἀμφότερα τὰ στρατεύματα ἠρέμει, κὼ οὐδὲ
ὁπότεροι ἐς τὸ περαιτέρω φοιτᾷν διανίσταντο, ἀλλ’ ἐπετήρουν 
ἀλλήλους καὶ ἀνέμενον, εἰ γέ τις πρότερος ὁρμηθείη. παρῆσαν
δὲ τοῖς Πέρσαις καὶ Οὖννοι Σάβειροι ἐπὶ μισθοφορᾷ
 προσβοηθήσοντες. τοῦτο γὰρ τὸ γένος μέγιστόν τέ ἐστι καὶ
πολυάνθρωπον , φιλοπόλεμόν τε ἐς τὰ μάλιστα καὶ ἁρπαλέον,
 καὶ οἶον δὴ οὑν ἀεὶ τῶν ὀθνείων ἐφίεσθαι μισθοῦ τε ἕνεκα 
μόνου καὶ τῆς ἐπὶ τῇ λείᾳ ἐλπίδος νῦν μὲν τούτοις, νῦν δὲ
ἐκείνοις , νῦν δὲ ἄλλῳ τῳ ξυμμαχεῖν καὶ ξυνδιακινδυνεύειν ἐς 
 
 Hic itaque exercitus aestate iam vigente in Apsiliorum regionem venerat;
volentibusque ipsis ulterius progredi , impedimento fuit Persicum
agmen eodem loci collectum. Cognito enim Romanorum apparatu,
quodque in Misimiauos moverant, motis ex Iberia et castellis,
quae circa Muchirisidem sunt, castris , iverunt etiam hi in
illos, pracoccupaturi regionem, et pro viribus subsidio futuri. Quocirca
Romani circa Apsiliorum castella commorantcs, protrahcre cunctando
rem tcntabant, donec messis tempus esset praeterlapsum.
Persis enim simul et Misimianis instructa acie obviam ire inconsultum,
immo periculosissimum iudicabant. Sic itaque uterque exercitus
conquievit, neque alteruter ad ulterius procedendum pedem movit,
sed observabant sese mutuo atque exspectabant, si quis prior
moveret. Aderant vero Persis etiam Himnorum Sabirorum mercenaria
auxilia. Est enim haec natio et maxima et populosissima , simulque
et bellorum et rapinae siticntissima , quaeque perpetuo foris
externo in solo degere amat , semperque aliena appetere, solius
mercedis causa et praedae spe modo quidem his , modo illis , nunc
alteri alicui sese in belli et pcriculorum societatcra coniungendo, 

 
 τἀναντια μεταβαλλόμενον. πολλάκις μὲν γὰρ τοῖς Ῥωμαιοις, 
πολλάκις δὲ τοῖς Πέρσαις κατ᾿ ἀλλήλων παραταττομένοις
ήραντο τοὺς ἀγῶνας, ἐν ὀλίγῳ τῷ μεταξὺ χρόνῳ ἐφ᾿ ἑκατέρους
τραπέντες καὶ μιθαρνήσαντες. καὶ οὖν ἡ προτέρα μάχη
 κατὰ Περσῶν αὐτοῖς ἐπολεμήθη, ὅτε πολλοὺς τῶν Διλιμνιτῶν
ἐπελθόντας σφίσι κατέκτειναν ἐν τῇ νυκτμαχίᾳ, ὥς μοι ἕκαστα 
προδεδιήγηται. ἐκείνου δὲ τοῦ ἔργου πέρας λαβόντος, ἀφίεντο
μὲν ὑπὸ Ῥωμαίων τὰ συγκείμενα κομισάμενοι, πάλιν
δὲ τοῖς ὀλιγ́ῳ ἔμπροσθεν πολεμιωτάτοις ξυνείποντο, τυχὸν
 μὲν οἱ αὐτοὶ, τυχὸν δὲ ἕτεροι, Σάβειροι δὲ ὅμως ὅντες καὶ ἐκ
τοῦ σφετέρου ἔθνους ἐς τὴν ξυμμαχίαν ἀπεσταλμένοι.

ιδ'. Τούτων δὴ οὖν τῶν Σαβείρων ἄνδρες ἐς πεντακοσίους
ἐν ὑπαίθοω τινὶ περιαυλίσματι πόῤῥω που τῶν ἄλλων στρατευμάτων
ἐτύγχανον ἐσκηνημένοι. ὃ δὴ Μαξεντιῴ τε καὶ Θεοδώρῳ
 σαφέστατα ἐγνωσμένον, καὶ ὅτι ἄνοπλον οὕτω πως καὶ
ἀνειμένην τινὰ δίαιταν ἄγοντες διατελοῦσιν, ἤλαυνον εὐθὺς
ἐπ᾿ αὐτοὺς τριακοσίους ἐπαγόμενοι ἱππότας. περιστάντες δὲ
κύκλῳ τὸ ἕρκος, (ἦν γὰρ οὐ λίαν ἐς ὕψος ἀνέχον, ἀλλ᾿ ἐς ὅσον 
ἱππότου ἀνδρὸς ἔκτοσθεν ἐφεστηκότος τὸ πρόσωπον ὑπερφαίνεθαι,)
 τούτῳ δὴ οὖν πελάσαντες, ἔβαλλον πάντοθεν τοὺς βαρβάρους
ἀκοντίοις τε καὶ λιθοις καὶ τοξεύμασι, καὶ παντὶ τῷ
προστυχόντι. οἱ δὲ οὖν πλείους εἶναι τοὺς ἐπελθόντας ἢ κατὰ 
 
 in contraria subinde mutatur. Frequenter enim cum Romanis, frequenter
vero cum Persis, inter sese bellun gerentibus, proelium inierunt,
et exiguo temporis spatio interposito modo his, modo illis
mercenariam suam operam locarunt. Nam priore bello adversus Persas
pugnarunt, cum multos Dilimnitarum in se irruentes nocturno
proelio trucidarunt, quemadmodum supra narravi. Quo statim bello
confecto, dimissi quidem sunt a Romanis, mercede, de qua inter
ipsos convenerat, accepta; postea autcm eos, qui antea ipsis fuerant
acerrimi hostes, sunt secuti, sive hi ipsi, sive alii, Sabiri tamen
et ex sua gente ad sociale cum Persis bellum missi. 
 14. Ex his itaque Sabiris viri quingcnti in stabulo quodam subdivo
longiusculc a reliquo exercitu dissito consederant; quod quidem
cum Maxentius et Theodorus plane cognovissent, quodque ibi positis
armis negligenter viverent, confestim in eos trecentos equites
duxerunt. Muro itaque in orbem circumsesso, (neque enim ille valde
erat altus, sed ita tantum, ut equitis extra stantis facies prospici posset,)
huic, inquam, muro appropinquantes, omni ex parte barbaros iaculis,
saxis, sagittis et quovis alio telorum gencre feriebant. Tum
hi plures esse hostes, quam revera erant, suspicati simulque inopi- 

 

 τὸ ἀτρεκὲς ὑποτοπήσαντες, ἅμα δὲ καὶ τῷ ἀδοκήτῳ καταπε-
 πληγμένοι, ἀμύνεσθαι μὲν ἥκιστα διενοοῦντο, φεύγειν δὲ αὐτοῖς
οὐ μάλα ἐξῆν τῷ θριγκῷ περιεχομένοις. οἱ μὶν οὖν ἄλλοι
ἅπαντες χύδην αὐτοῦ διεφθάρησαν, μόνοι δὲ τεσσαράκοντα
ἄνδρες παραλόγως διαλαθόντες, καὶ ἐπὶ τοὺς τοίχους ἀναῤῥιχώμενοι, 
εἶτα ἐπὶ θάτερα διεκπεσόντες, ὑπὸ τὸ λώιον τῆς
 ἐχομένης ἐκρύπτοντο ὕλης. πλὴν ἀλλὰ καὶ τούτους οἱ Ῥωμαῖοι
ἀνιχνεύειν ἐπειρῶντο. τούτων δὲ τοῖς πέρσαις ἀπηγγελμένων,
αὐτίκα οἶγε ἴλας ἰππέων στέλλουσιν ἐπ’ αὐτοὺς ἐς δισμυρίους
ἄνδρας συντεταγμένους. οἱ δὲ Ῥωμαῖοι, εἴξαντες τῷ πλήθει 
καὶ ὡσπερ ἀρκούμενοι τῷ γεγενημένῳ , ἀπεχώρουν δρομαῖοι,
καἰ αὖθις ἐς τὸ πρότερον φρούριον ἐσδραμόντες, ἐν τῷ ἀσφαλεῖ
καθίσταντο , τῷ μὲν πραχθέντι μεγαλαυχοῦντες, ἀνιώμενοι
δὲ μόνον ἐπὶ Μαξεντίῳ· ἐτύγχανεν γὰρ τῶν ἀνὰ τὴν ὕλην
διαδύντων βαρβάρων ὑπότου βιαιότατα τετρωμένος, ὡς καὶ φοράδην 
ἀχθεὶς ἐπὶ κλίνης κρεῖττον ἁπάσης ἐλπίδος ἀποσωθῆναι.
 ἐπειδὴ γὰρ ἐβέβλητο, αὐτίκα οἱ ὀπαδοὶ ἀράμενοι αὐτὸν ᾤχοντο
μετὰ τάχους, πρὶν ἅπαντας ἐπελθεῖν τοὺς πολεμίους. ὡς δὲ ἧκον
καὶ ἐπεφέροντο, τότε δὴ οἱ ἄλλοι Ῥωμαῖοι ἐφ’ πέραν τινὰ φεύγοντες
πορείαν, καὶ κατὰ σφῶν τοὺς διώκοντας ἐπισπώμενοι, χώραν 
παρέσχον ἐκείνῳ ἐν τῷ ἐρύματι σχολαίτερον ἀποκομισθῆναι.

ιε'. Ἐν τούτῳ δὲ Ἰουστῖνος ὁ Γερμανοῦ ἕνα τῶν ἀμφ’
αὐτὸν ταξιάρχων ἄνδρα οὖννον τὸ γένος , Ἐλμινζοὺρ ὄνομα, 
 
 nato rei perculsi, nec de tuendo se admodum cogitabant, neque effugio
locus patcbat , quod muro essent circumvallati. lbi ergo alii
omnes passim caesi sunt, soli vero XL. viri cum mirifice manibus pedibusque
in smnmum murmn conscendissent, in diversam partem delapsi,
in proximae silvae densitate delituerunt; quos tamen Romani
investigare non destiterunt. Haec simulatque Persis fuerunt nuntiata,
confestim illi turmas equitum in eos mittunt, duo virorum millia acie
bene instructa. Romani vero, cedentes multitudini et vcluti contenti
praeterito facinore, cursim sese receperunt et in propugnaculum,
unde venerant, refugientes in tuto se continuerunt; praeclaro quidem
facto gloriabundi , Maxentii tautum vicem dolentes. Erat enim is a
quodam barbarorum, qui in silvam se abdideraut, gravissime vulneratus,
adeo ut lectica elatus praeter omnem spem servatus fuerit. Statim
enim atque ictus fuerat, confestim asseclae, eo sublato, quaiu citissime
se inde abripuerunt, priusquam universi liostes irruerent
Cum vero venirent impetumque facerent, tuin Roinani ad aliam
quandam viam fugieutcs, et in se eos, qui insequebautur,
locum illi dabant, ut aegre tandem in propugnaculum deferretur. 
 15. Interea Iustiuus Germani filius unum e suis ducibus, Hunnum
uatione, Elminzur nomine, ex insula Rhodopolim mittit cum duobus 

 

 ἔστειλεν ἐκ τῆς Νήσου ἐς τὴν Ῥοδόπολιν ἅμα δισχιλίοις ἱπ- 
πόταις. ἥδε δὲ ἡ Ῥοδόπολίς ἐστι μὲν πόλισμα Κολχικὸν, ὑπὸ
περσῶν δὲ ὅμως ἐν τῷ τότε κατείχετο , ἑλόντος αὐτὴν πολλῷ
ἔμπροσθεν χρόνῳ τοῦ Μερμερόου, καὶ φρουρὰν περσικὴν
 ἐγκαταστήσαντος. ταῦτα δὲ ὁποῖον τινα κατείργαστο 
οὔ μοι εἰρήσεται, ὡς δὴ Προκοπίῳ τῷ ῥήτορι σαφῶς ἀναγεγραμμένα.
ἐνταῦθα δὴ οὖν τῷ Ἐλμινζοὺρ ἀφιγμένῳ αἴσια
τις ξυνελάβετο τύχη. ἐτύγχανον γὰρ οἵ τε τῶν περσῶν φρουροὶ,
οὕτω ξυνενεχθὲν , ἐκτός που τοῦ ἄστεος διατρίβοντες,
 καὶ τὸ πλῆθος τῶν οἰκητόρων ἄλλος ἄλλοθι διεσκεδασμένοι.
τοιγάρτοι ἀκονιτὶ παρελθὼν εἴσω , γᾶι τὴν πόλιν παραστησάμενος,
ὁ δὲ καὶ τὴν περιοικίδα κατέδραμεν· καἰ ὅσην μὲν Περσικὴν
εὗρεν ἀπόμοιραν , τούτους δὴ πανωλεθρίᾳ διέφθειρε,
τὸ δὲ ἰθαγενὲς ἅπαν καὶ ἐπιχώριον , ἐπειδὴ αὐτοὺς διέπω
 τῷ ὀθνείῳ δέει μᾶλλον ἢ τῇ σφῶν ἀπιστίᾳ μηδίσαντας, ἐνοικεῖν 
αὖθις τῇ οἰκείᾳ ἐφῆκε πατρίδι, ὁμήρους τε λαβὼν ἐς τὸ 
πιστότερον, καὶ ἕκαστα ἐν δέοντι κρατυνάμενος. οὕτω τε αὐθις
ἡ Ῥοδόπολις ἐς τὰ πρότερα ἐπανῆκτο, στέργουσά τε τὰ
πάτρια νόμιμα, καὶ βασιλεῖ τῷ Ῥωμαίων ὑποκλινομένη. τούτου
 μὲν οὖν τοῦ θέρους οὐδέν τι ἄλλο ἐπράχθη ὁποῖον καὶ
ἐς λόγου φέρεσθαι μνήμην. τοῦ δὲ χειμῶνος ἐπιλαβομένου , οἱ
μὲν πέρσω εὐθὺς μετανίσταντο, καὶ ἐπανῄεσαν ἔς τε τὸ Κο- 
 
 equitum millibus. Est autem haec Rhodopolis oppitlum Colchicum ,
a Persis tamen tunc temporis tenebatur, a Mermeroe multo onte captum,
qui etiam Persicum praesidium in eo collocarat. Haec vero quo
paclo gesta fuerint, practeribo , ut a Procopio rhetore aperte conscripta.
Posteaquam igitur Elminzur eo pervenit , prospera quaedam
iuvit fortuna. Persarum enim praesidium forte per id tempus alibi
extra oppidum versabatur, maximaque oppidanoruvn pars alius alio
concesserat. Nullo itaque negotio ingressus , oppido in suam potestatem
redacto, circumiacentem etiam agnun pergrassatus est, et quicquid
e Persicis copiis obvium habuit, ad unum omnes trucidavit; quotquot
vero eraut indigenae ac cives , cum eos sciret extcrno metu
niagis quam propria perfidia Persarum partes secutos , ut palriam
rursus suam incolerent, permisit; obsidibusque maioris securitatis causa
acceptis, omnia, prout par erat, constabilivit. Atque ita Rhodopolis
ad priorem statum est reducta, et patria instituta amplectens et Romanorum
Imperatori subdita. Hac igitur aestate nihii aliud gestum
esi memoratu dignum. briuna vero invalescente, Persae quidem statim
solutis castris Cotaisim et Iberiam versus sese receperunt, animo 

 
 τάϊσιν καἰ τὴν Ἰβηρίαν, ὡς δὴ ἐνταῦθα διαχειμάζειν βονλόμενοι,
χαίρειν πολλὰ εἰπόντες τῇ πρὸς Mισιμιανοὺς ἐπικουρίᾳ·
οὐ γὰρ ἔννομον αὐτοῖς οὐδὲ πάτριον κατ᾿ ἐκεῖνο τοῦ και-
 ροῦ ἐς ἐκδήμους στρατείας διαπονεῖσθαι. οἱ δὲ Ῥωμαῖοι τῶν
ἐφεδρευόντων ἀπαλλαγέντες, καὶ δὴ τῆς προτέρας εἴχ́οντο 
αὖθις πορείας. γενομένοις δὲ αὐτοῖς ἀμφὶ τὸ φρούριον τὸ Τιβέλεος,
οὕτω καλούμενον, ὃ δὴ τήν τε τῶν Mισιμιανῶν χώραν
καὶ Ἀψιλίων διορίζει καὶ ἀποτέμνεται, ἐφίσταται ὁ Mαρτῖνος,
ἐφ᾿ ᾧ ἐς τὰ λοιπὰ ἡγεῖσθαι καὶ ἅπαν τὸ στράτευμα
διατάττειν. ἀλλὰ νόσος τις αὐτῷ ἐνσκήψασα μοχθηρὰ πάρει 
λετο καὶ ἀνέχοψε τὴν προθυμίαν. καὶ ὁ μὲν αὐτοῦ ἐμεμενήκει,
ὡς ὀλίγῳ ὕστερον ἐπὶ τὴν Κολχίδα γῆν ἐπανήξων καὶ
τὰ ἐκείνῃ πολίσματα. οἱ δὲ καὶ ὣς ἀνὰ τὰ πρόσω ἐχώρουν,
ὑπὸ τοῖς προτέροις πάλιν ἀγόμενοι ἡγεμόσιν. πρῶτα μὲν οὖν
ᾠήθησαν χρῆναι ἀποπειρᾶσθαι τῶν Mισιμιανῶν, εἴ που ἄραι 
 ἐθελούσιοι ἐς τὸ σῶφρον μεταβάλοιεν, καὶ τοὺς οἰκείους ἄρχοντας
ἐπιγνόντες, μπαμελήσοι αὐτοῖς τότε γοῦν τῶν ἡμαρτημένων,
καὶ σφᾶς τε αὐτοὺς τοῖς Ῥωμαιοις ἐγχειρίσαιεν,
καὶ τὰ χρήματα ὁπόσα τὸν Σωτήριχον ἀφείλοντο , ἀλλὰ καὶ
ταῦτά γε ἀποδοῖεν. καὶ τοίνυν ἐκ τοῦ Ἀψιλιων γένους λοχίμους 
ἄνδρας, ὡς οἷόν τε ἦν, ἀπολεξάμενοι, στέλλουσιν ἐς ταῦτα
πρεσβευσομένους. οἱ δὲ Mισιμιανοὶ τοσούτῳ ἐδέησαν τῆς 
 
 ibi hibernandi, auxilio Misimianis ferendo longum dicentes vale.
Neque enim patriis ipsorum institutis ac moribus est receptum, per
hiemem foris longinquas laboriosasque expeditiones suscipere.
Romani vero ab insideutibus itinera Persis iam liberi, priorem
suam in Misimianos expcditionem sunt prosecuti. Cum vero ad
praesidium Tibeleum ita dictum venissent, quod quidem Misimianorum
regionem ab Apsiliis distcrminat, advenit Martinus,
ut reliquas copias ductaret, et universum exercitum ordinaret. Sed
gravis quidam morbus superveniens consilium ipsius turbavit atque
interrupit. Atque ipse quidem ibi mansit, tanquam paulo post in
Colchicam regionem eiusque castclla rediturus; exeicilus vero nihilominus
ulterius progressus est, sub prioribus iterum ducibus ductus.
Primum quidem igitur tentandos esse Misimianorum animos censnerunt,
an forte libentes ad saniora cousilia convcrterentur, agnitisque
suis principibus, poeuitudine taudem suorum delictorum ducereutur,
et se ipsos Romanis dederent pecuniamque omnem, quam Sotericho
eripueraut, restituerent. Delectos itaque ex Apsiliorum gente
spectabilcs viros oratores eo mittunt. Misimiani vero tantum aberant,
ut crudelitatem remitterent aut novis officiis praeteriti facti ab- 

 
 ὠμότητος ὑφελεῖν καὶ τοῖς ἐπιγιγνομένοις τὸ τοῦ φθάσαντος 
ἄτοπον μετακοσμῆσαι, ὥστε ἀμέλει οἱ ἀθέμιστοι καὶ ἐναγεῖς
καὶ κακοδαίμονες καὶ ἅπαν ἄλλο ἄξιοι ἀκούειν ὅ, τι ἄν τις αὐτοὺς 
νεμεσῶν ἀποκαλέσοι , παρωσάμενοι καὶ ἐμπατήσαντες τὰ
 κoινὰ τῶν ἁπάντων ἀνθρώπων νόμιμα , τοὺς πρέσβεις ἀθρόον
ἀπέκτειναν , καὶ ταῦτα Ἀψιλίους γε ὄντας ὁμοδιαίτους καὶ
ἀγχιτέρμονας, καὶ ὧν μὲν ἐπεκάλουν ἐκεῖνοι Ῥωμαίοις τε καὶ
Σωτηρίχῳ οὐπώποτε μετειληχότας, παραίνεσιν δὲ φιλίαν ἐς
τὸ συνοῖσον ἄγουσαν οὐ ξὺν χαλεπότητι ἀπαγγείλαντας.

ις΄. Οὕτως ἄρα ἐκ παρανοίας τὸ πρότερον καὶ ἀνοσίων
ἔργων ἀρξάμενοι, τῶν αὐτῶν εἴχοντο διαπαντὸς ἐγχειρημάτων,
ἢ καὶ πολλῷ ἀνοσιωτέρων. καὶ γὰρ ἐγνωσμένον αὐτοῖς ὡς οἱ
Πέρσαι ἀπιόντες ᾤχοντο , καὶ κατὰ τὸ ξυγκείμενον οὐκ ἐπαμὐνονσιν,
ἀλλὰ, τῇ τῶν τόπων δυσχωρίᾳ πεποιθότες, καὶ τῷ
 οὔνποτε δυνήσεσθαι τοὺς ῾Ρωμαίους παραμείψασθαί τε αὐτὴν 
καὶ ὑπερβαλέσθαι , οἱ δὲ τὰ δεινότερα ἔδρασαν. ἔστι γάρ τι
ὄρος προβεβλημένον τῆς χώρας, αἰπὺ μὲν οὐ λίαν, οὐδὲ ἔπιμέγα
ἠρμένον, ἄναντες δὲ σφόδρα καὶ ὄρθιον, καὶ πέτραις
ἀποτόμοις ἑκατέρωθεν πεπυκνωμένον· βραχεῖα δὲ ὁδὸς ἐν μέσῳ
 καὶ ἀτριβὴς ὑποφαίνεται, καὶ ὁποία μηδὲ ἑνὶ ἀνδρὶ ἀδεέστερoν πορευομένῳ βατὴ εἶναι ῥᾳδίως καὶ εὐεπίδρομος, ὡς εἴγ8 
 
 surditatem emendarent, quin potius nefarii et piaculares fanaticique
homines et quodvis aliud convitium , quod indignatio cuipiam
suggerat, audire digni , reiecto proculcatoque communi omnium hominum 
iure , oratores confestim trucidarunt, cum tamen Apsilii essent,
eiusdem cum ipsis instituti et contermini , quique eorum , de
quibus illi Romanos pariter et Soterichum insimulabant , neutiquam
conscii participesve fuissent , amicam tantum admonitionem quaeque
in rem ipsorum futura esset, citra ullam acerbitatem denuntiantes. 
 16. Ita utique a vesania initio impiisque factis orsi, iisdem
perpetuo facinoribus insistcbant, immo vero multo etiam sceleratioribus.
Cum enim scirent Persas abiisse, neque, ut convenerat, auxilio
venturos , locorum tamen difficultate freti , et quod sperarent Romanos
nunquam eam transituros et superaturos, atrociora perpetrarunt.
Est enim mons quidam regioni obiectus, non quidem admodum altus,
neque valde in sublime tendens , acclivis tamen vehementer atque
arduus et praeruptis petris utrobique densus. In medio angusta
quaedam parumque trita via se ostcndit, quaeque ne uni quidem
viro intrepide eunti facilis accessu sit et pervia, adeo ut si quis ver- 

 
 τις ἐπιστὰς τῇ ἀκρωνυχίᾳ διακωλύοιτοὺς ἐπιόντας, μήποτε
διαβήσεσθαι πολεμίους , μηδὲ εἰ πλῆθος εἶεν ἀνάριθμον, μηδὲ
εἰ κοῦφοι ἅπαντες καὶ εὐσταλεῖς, ὁποίους φασὶ τοὺς Ἰσαύροῦς.
τούτῳ δὴ οὖν τῷ χώρῳ πίσυνοι, ἐς ἀπόνοιαν ἐτράποντο
 βιαιοτάτην. ἀλλ᾿ οἱ Ῥωμαῖοι , τοῦ μιάσματος ἀπηγγελμένου, 
ἐν ὀργῇ ἐποιήσαντο τὸ γεγενημένον. καὶ δὴ τῶν βαρβάρων
μελλόντων , καὶ οὔπω φρουρὰς τῷ λόφῳ καταστησάντων,
προτερήσαντες κρατοῦσι τῆς ἄκρας ῥάχιας, καὶ οὐδενὸς εἴργοντος
ὑπερβάντες, ἐς τὰ ἱππάσιμα τῆς χώρας ἅπαντες καὶ
ἀναπεπταμένα παρῆλθον πεδία. οἱ δὲ Mισιμιανοὶ ἐπειδὴ τῆσδε 
διήμαρτον τῆς ἐλπίδος , αὐτίκα τὰ πλεῖστά γε καὶ περιττὰ
τῶν σφετέρων φρουρίων ἐμπρήσαντες, ὡς οὐχ οἶόν τε ὂν ἅπασιν
ἀρκέσαι, ἐς ἕν τι μόνον, ὅπερ ὀχυρώτατον αὐτοῖς ἐδόκει,
 ἅπαντες ξυνελέγοντο. τοῦτο δὲ Τζάχαρ μὲν ἐκ παλαιοῦ ὀνομάζεται,
Σιδηροῦν δὲ αὐτὸ διὰ τὸ στεῤῥόν τε καὶ ἀνάλωτον 
ἐπίκλην ἀποκαλοῦσιν. ὀλίγοις δέ τισι τῶν Ῥωμαιων καὶ οὐ
 πλέον ἢ τεσσαράκοντα ἱππεῦσι ξυνηθροισμένοις, (ἦσαν δὲ οὐ
τῶν πολλῶν, ἀλλ᾿ ἔξοχοι ἐς τὰ μάλιστα, καὶ τάγμασιν ἐφεστηκότες,)
τούτοις δὴ οὖκ ἀποκριδὸν τοῦ ἄλλου ὁμίλου πορευομενοις,
ἐπιφοιτῶσιν ἄνδρες τῶν Μισιμιανῶν ἐς ἑξακοσίους, 
πεζοὶ ἅμα καὶ ἱππόται, οἰόμενοι ἅπαντας τῷ πλήθει ζυλλαβοντες
ῥᾳδίως διαχειριεῖσθαι. οἱ δὲ τῇ τῶν πολέμων ἐμ- 
 
 tici montis insistens accedentes aditu prohibeat, hostes nunquam eum
transire queant, ne si infinita quidem sit nmltitudo , neque si leves
atque expediti omnes sint , quales esse Isauros ferunt. Hoc itaque
loco freti, ad summam vesaniam sunt conversi. At Romani, execrabili
Misimianorum facto ipsis nuntiato , ingentem ex eo indignationem
couceperunt. Cunctantibus interea barbaris , cum nondum praesidia
monti imposuissent, antevortentos eos Romani summa iuga
occupant , nemineque obsistente ea superantes, omnes statim in planiores
equisque pervios campos effunduntur. Misimiani vero ca spe
frustrati confestim plurimis et supervacaueis ipsorum propugnaculis
incensis, quod nimirum omnibus tuendis pares non essent, in unum
quoddam solum, quod munitissimum ipsis videbatur, omnes se receperunt.
Zachar id ab antiquo nominatur; Ferreum autem id ipsum,
quod firmissimum sit atque inexpugnabile, cognominant. Paucis vero
quibusdam Romauis , et non pluribus quam quadraginta equitibus
simul congregatis (erant autem non e maultis, sed eximii in primis
et agniinum duces) hos, inquam, separalima reliquo exercitu procedentes,
invadunt Misimiani viri sexcenti pedites pariter atque quites,
rati se omnes multitudine circumventos facile caesuros Hi vero 

 
 πειρίᾳ ἐς γεώλοφόν τι ἀναδραμόντες, ἀρετῆς ἐπεδείκνυντο 
ἔργα καὶ ἦν ἐπιπολὺ ἡ μάχη καρτερὰ καὶ ἀμφίβολος, τῶν
μὲν κύκλωσιν τινα ποιήσασθαι πειρωμένων, τῶν δὲ Ῥωμαίων
νῦν μὲν ἀθρόον ἐπεισπηδώντων, ὡς καὶ διασπᾷν καὶ ἀναταράττειν
 ἅπασαν τὴν φάλαγγα τῶν πολεμίων, νῦν δὲ αὖθις ἀναθεόντων 
καὶ ἐν τῷ ἀσφαλεῖ γιγνομένων. ἐν τούτῳ δὲ τῆς ἄλλης
στρατιᾶς ἄνωθεν ἐξ ὑπερτέρου τινὸς ορους ἐπιφανείσης,
ἐνέδραν εἶναι καὶ δόλον οἱ βάρβαροι τὸ χρῆμα ὑποτοπήσαντες,
εὐθὺς ἔφευγον προτροπάδην. ἀλλ’ ὁ τῶν Ῥωμαίων στρατὸς,
 (ἐτύγχανον γὰρ ἤδη ἅπαντες ἀλλήλοις
ἐνέκειντο μάλα διώκοντες, ἴως τοὺς πλείστους πολεμίους ἀπέκτειναν,
ὡς μόνους ἐκ τοσούτων ὀγδοήκοντα ἄνδρας ἐς τὸ Σιδηροῦν
ἐκεῖνο φρούριον ἀποσωθῆναι. εἰ μὲν οὖν αὐτίκα ὅπως
εἶχον ὁρμῆς οἱ Ῥωμαῖοι ἐπῆλθον τῷ ἐρύματι , καταπεπληγμένων
 τῶν βαρβάρων τοῖς ξυνενεχθεῖσιν, πάντως ἂν, οἶμαι,
αὐτοβοεί γε ἅπαντας εἷλον, καὶ αὐθημερὸν ὁ πόλεμος ἐτελεύτα. 
νῦν δὲ τῷ μὴ παρεῖναι αὐτοῖς στρατηγὸν τῶν ὀνομαστοτάτων,
δυνάμει τε καὶ φρονήματι προὔχοντα, ἴσους δὲ σχεδὸν τι
ἅπαντας καθεστάναι, ὡς καὶ ἀντεγκαλεῖν ἀλλήλοις τυχὸν καὶ
 ἀντιπαρακελεύεσθαι, καὶ ὁποῖα ἀττα τις φήσειεν τοιάδε
ἐπαΐειν, ἀτελῆ καὶ οὐ λίαν ἀξιέπαινα ὑπῆρχε τὰ ἐγχειρήματα.
ἐς γὰρ διάφορόν τινα γνώμην μεμερισμένοι, καὶ τοὺς μὲν 
 
 rei bellicae peritia in collem quendam cursu delati, fortiter strenueque
rem gersbant, fuitque dudum acris inter eos dubiaque pugna;
illis quidem in orbem Romanos cingere conautibus , Romanis autem
modo confertim in eow prosilientibus , adeo ut universam
aciem convelloieut ac perturbareut , rnodo retroccdentibus et in tutum
sese recipientibus. Interea dum reliquae Romanorum copiae
eminus ex editiore quodam monte se ostendunt , barbari insidias et
dolum rcm esse suspicantes, concitatissime statim fugerunt. At Romanorum
exercitus (iam enim universi inter se permixti erant) hostium
tergis acriter insistcbant, donec quamplurimos eorum interfecerunt,
adeo ut ex tanto numero soli octoginta viri in Ferreum
illud propuguaculum salvi redierint. Quod quidem propugnaculum
si eodem impetu invasissent Romani , perculsis hac recenti clade
barbaris , nou dubitarim, quin primo insultu universi capi potuissent,
eoque ipso die bellum finem habuisset. Nunc vero qubd celebriore
aliquo praefecto essent destituti , quique potestate prudcn-
excelleret, aed omnes propemodum inter se essent pares , et
mutua consilia improbando contrariaque mandaudo certarent, et
qualia quisque dicisset, talia audiret, imp[erfectae eorum actiones
neque admodum dignae laude fuerunt. Cum enim in diversas es- 

 
 τοῦτο, τοὺς δὲ ἄλλο τι ἀρέσκον, ἐρέσκον, ἐπράσσετο οὐδὲ ὁπότερον
τῶν βεβουλευμένων· ἕκαστος δὲ χαλεπαίνων, ὅτι μὴ τὸ
οἰκεῖον ἐνίκα, ἐκμελῶς πως καὶ ἀταλαιπώρως προσῄει τοῖς
ἔργοις, καὶ μᾶλλον ἥδετο τοῖς ἀποτεύγμασιν, ὡς ἂν ἔχοι μεγαλαυχεῖν
ὕστερον καὶ παῤῥησιάζεσθαι πρὸς τοὺς πέλας, καὶ 
 τοῦ ἐνδεοῦς αἰτίαν οὐκ ἄλλο τι ἀποφαίνεσθαι, ἢ το μὴ τά οἱ
δόξαντα διαπραχθῆναι.

ιζ΄. Ἐν τούτοις δὴ οὖν ὄντες, πόῤῥω που τῶν πολεμίων
ἢ ὡς ἐν πολιορκίᾳ ἐστρατοπεδεύσαντο· καὶ πρός γε οὐδὲ
ἀμφὶ τὸ περίορθρον γοῦν ἰόντες τὰς προσβολὰς ἐν δέοντι ἐποιοῦντο, 
ἀλλὰ ὄκνῳ εἴκοντες καὶ ῥᾳθυμίᾳ, ὁδοῦ πάρεργα
ἡγοῦντο τὰ σπουδαῖα καὶ ἐπικαιρότατα, κατόπιν μὲν τοῦ προσήκοντος
καιροῦ ἐπιφοιτῶντες τοῖς ἐναντίοις, πρωϊαίτερον δὲ
 ἐπανερχόμενοι. αὐτοὺς ἄρξοντά τε ἁπάντων καὶ ἡγησόμενον, 
ἄνδρα Καππαδόκην μὲν τὸ γένος, ἀξιώματι δὲ στρατηγικῷ ἐκ
πλείστου τετιμημένον, ᾧ δὴ ὄνομα ἦν Ἰωάννης, Δακνᾶν δὲ
αὐτὸν προσεπωνόμαζον, ἔσταλτο δὲ ἐς Κόλχους οὐ πολλῷ ἔμπροσθεν
ἐκ βασιλέως, τὸ ῾Ρουστίκου ἔχων ἐπίταγμα, ἐφ᾿ ᾧ
ἕκαστά τε τὰ ποιούμενα ἐς τὸ ἀκριβὲς διαγγέλειν, καὶ τῶν 
 
 sent sententias secti, atque alii quidem hanc, alii aliam quandam
probarent, nihil eorum, quae consulebantur, peragebatur; sed unusquisque,
aegre ferens suam sententiam non valuisse, negligentius
segniusque ad rem gerendam accedebat, et sinistris eventibus magis
gaudebat, ut in posterum gloriari liberiusque se ipsum apud
suos iactare, nullamque aliam sinistris eventus causam fuisse demonstrare
posset, quam quod privatum suum consilium secuti nou
essent. 
 17. Hoc in statu cum res essent, remotius nonnihil ab hostibus,
quam ut in obsidione, castrametati sunt: praeterea neque sub
diluculum euntes quales opus erat insultus faciebant; sed ignavia
vecordiaque victi, res serias maximeque opportunas pro accessoriis
et supervacaneis censebant; serius quidem quam oportebat in hostes
impetum facientes, maturius vero quam expediebat sese recipientes.
Haec cum cognovisset Martinus, emittit quam citissime
ad ipsos, qui universis imperaturus et dux futurus esset, virum Cappadocem
quidem natione, dignitate vero praetoria iam a multo
tempore clarum; cui nomen quidem erat Ioanmnes, vulgare autem
cognomen Dacnas. Missus vero erat ad Colchos non multo ante ab
Imperatore, Rustici habens mandatum, ut singula, quae gererentur,
accurate renuntiaret, et milites, quorum fortitudo eminuisset, regali- 

 
 σθαι. οὗτος δὴ οὖν ὁ Ἰωάννης ἐς Μισιμιανοὺς ἀφιγμένος 
καὶ ἐπιστὰς τῷ τῶν Ῥωμαίων στρατεύματι, ἐυθὺς ἀμφὶ τὸ
φρούριον ἅπαντας ἵδρυσε καὶ πολιορκεῖν ἐπειρᾶτο, ἅμα δὲ
καὶ τοῖς ἔκτοσθεν διαιτωμένοις ἐπιθέσθαι, καὶ τὸ σύμπαν διαταράξαι. 
 τῶν γὰρ οἰκήσεων αἱ πλεῖσται οὐκ ἐν αὐτῷ δήπου
τῷ περιβόλῳ ἐτύγχανον οὖσαι, ἐλλ' ἐπὶ σκοπέλῳ τινὶ ἀγχοῦ
παρατεταμένῳ, φάραγγες δὲ ἐν αὐτῷ καὶ πέτραι ἀπεῤῥωγυῖαι,
ἐπιπλεῖστον διήκουσαι, δυσπρόσοδα λίαν καὶ ἄπορα τοῖς ὀθνείοις
καὶ οὐκ εἰθισμένοις τὰ τῇδε ἅπαντα ἐκτελοῦσιν. τό γε
 μὴν ἐπιχώριον ἐμπειφίᾳ τῶν τόπων ἔκ τινος στενωτάτης ὁδοῦ
καὶ ὑπολανθανούσης, μόλις μὲν καὶ αὐτοὶ καὶ πεπονημένως
καταφέρονται δὲ ὅμως, εἴπου δεήσοι, καὶ αὖθις ἀνέρπονυσιν.
ὑπὸ δὲ τὸν πρόποδα ἐν αὐτῷ δὴ τῷ χθαμαλῷ καὶ ἡπλωμένῳ 
πίδακες ποτίμου ὕδατος ἀναβλύζουσιν, ὅθεν ὑδρεύονται οἱ
 τῷ καολωνῷ ἐνοικοῦντες. τότε δὴ οὖν, (ἐπετήρουν γὰρ οἱ Ῥωμαῖο 
μαὶοι καὶ ἀπεῖργον τὸ μέρος,) νύκτωρ οἱ βάρβαροι κατιόντες
ἠρύοντο. Ἴσαυρος δέ τις ἀνὴρ, Ἰλλοῦς ὄνομα, ἐπὶ τῇδε τῇδε
φρουρᾷ τεταγμένος, ἐπειδὴ κατεῖδε πλείστους τῶν Μισιμιανῶν
πόῤῥω που τῶν νυκτῶν ἐς τοῦτο καταβεβηκότας, ὁ δὲ
 ὐποκρυπτόμενος ἡσυχῇ ἔμενε καὶ ξυνεχώρει· ὡς δὲ ἐκεῖνοι
τὰς κάλπεις ἐμπλήσαντες ἐπεπορεύοντο, εἵπετο λάθρα ὀ Ἴσαυρος
καὶ συνανῄει, ἕως ἐπ' ἄκρου γενόμενος τήν τε τοῦ χω- 
 
 bus donis prosequeretur. Hic itaque Ioannes cum ad Misimianos
pervenisset, et iam Romanorum exercitui praeesset, confestim omnibus
copiis propugnaculo admotis, obsidione illud cingere nitebatur,
simulque eoc, qui extra degebant, invadere omniaque obturbare.
Domus enim plurimae muri ambitu non concludebantur, sed
in scopuloso quodam loco prope exporrecto, in quo praecipitia et
abruptae petrae, in longum tendente, difficilia accessu transituque
exteris et insuetis omnia efficiebant. Incolae vero peritia locorum
ex angustissima quadam et tecta via aegre quidem etiam
ipsi et laboriose, descendunt tamen, si quando opus fuerit, rursusque
sursum repunt. Ad radicem vero montis in humili et plano
solo fontes potabilis aquae scaturunt, unde incolae aquam petunt,
Tum itaque temporis (observabant enim eos Romani, et ex parte
prohibebant) barbari noctu descendentes aquam hauriebant. Isaurus
autem quidam, Illus nomine, qui ea in parte stationem habebat,
conspicatus multos Misimianow, qui multa nocte eum in locum
descenderant, ipse tectus tacitusque suo loco mansit et permisit:
simulatque vero illi hydriis repletis recesserunt, Isaurus clam eos
subsequitur, simulque ascendit, donec in summum venisset, et loci

 
 ρίου θέσιν, ὡς οἷόν τε ἦν ἐν σκότῳ, ἄριστα ἐπεφράσατο, καὶ ὅτι
οὐ πλείους ἢ ὀκτὼ ἄνδρες ἐτετάχατο ἐς τὸ κατασκοπεῖν τὴν
ἄνοδον καὶ διαφυλάττειν. ταῦτα τοίνυν ἅπαντα καταγνοὺς,
 αὐτίκα ὑπαναχωρεῖ, καὶ τῷ στρατηγῷ ἕκαστα διαγορεύει. ὁ
δὲ ἥσθη τε ἄγαν τῷ ἀγγέλματι, καὶ τῆς ἐπιούσης νυκιὸς ἄνδρας 
δρας ἑκατὸν ἀπολεξάμενος ἀλκίμους τε καὶ θαῤῥαλέους, ἔστειλεν
ἐπὶ τὴν ἐφοδον, κατασκοπήσοντάς τε τὸν χῶρον, καὶ ἐπιθησομένους
ὅπῃ παρείκοι εἴρητο δὲ αὐτοῖς, ἐπειδὰν βεβαιότατα
ἀναβαῖεν, τῷ τείχει προσβάλλοντος ἑκατέρωθεν τοὺς πολεμίους 
διακυκηθῆναι.

ιη'. Ὁ μὲν οὖν Ἰλλοῦς προπορευόμενος ἡγεῖτο τῶν ἀνδρῶν
ἐς τὴν ἀνάβασιν, ὡς ἤδη αὐτῷ τῇ πείρᾳ καὶ διεγνωσμένην.
εἵπετο δὲ εὐθὺς Ζίπερ ὁ Μαρκελλίνου δορυφόρος,
καὶ μετ' ἐκεῖνον Λεόντιος ὁ Δαβραγέζου, καὶ ἐπ' αὐτῷ Θεόδωρος 
ὁ τῶν Τζάννων ταξίαρχος· καὶ οὕτως ἑξῆς ἅπαντες οἱ
 ἄλλοι ἀνήγοντο στοιχηδὸν ἀλλήλοις παρομαρτοῦντες. ἤδη δὲ
αὐτῶν ὑπὲρ τὸ μεσαίτατον ἐληλυθότων, ἑώρων μάλα σαφῶς
οἱ προτεταγμένοι τήν τε πυρὰν τῶν φρουρῶν ἀναπτομένην,
καὶ αὐτοὺς ὡς πλησιαίτατα κατακεκλιμένους· καὶ οἱ μὲν ἑπτὰ 
περιφανῶς ἐκάθευδον, καὶ ὑπορέγχοντες ἔκειντο. εἷς δέ γε
μόνος ἐπ' ἀγκῶνος ἐρηρεισμένος, ὥσπερ ἐγρηγορὼς διετέλει. 
 
 situm, quantum in tenebris fieri poterat, optime contemplatus est,
quodque non plures, quam octo viri essent collocati ad observandum
tuendumque ascensum. His, inquam, omnibus cognitis, statim descendit,
et praefeeto singula exponit; qui-quidem magnopere eo nuntio est
gavisus et nocte proxime sequente delectos centum fortes ac strenous
viros ad aditum illum misit, qui specularentur locum, impetumque,
quando res ita ferret, facerent. Mandavit autem iis, ut cum
iam certissime conscendissent, tuba signum darent, ut etiam reliquo
exercitu in murum irruente, hostes utrimque perturbarentur. 
 18. Illus itaque praecedens ducebat virow ad aditum iam sibi
exploratum. Secutus vero statim est Ziper Marcellini satelles, et
ab illo dabragesus, et post illum Theodorus Zannorum dux, atque
ita deinceps omnes seriatim sese mutuo sequebantur. Cum autem
iam ad ipsum medium ventum esset, aperte admodum conspicati
sunt qui priores erant, excubitorum ignem accensum, et ipsos quam
proxime decumbentes; e quibus septem quidem aperte dormiebant,
et stertentew iacebant, unus autem solus cubito innixus, vigilanti
similis, captus erat tamen etiam ipse sono, capitequew erat 

 
 ξυνείχετο γὰρ γὰρ καὶ ὃς τῷ ὕπνῳ καὶ ἐκαρηβάρει· οὔπω δῆλος 
ἦν ὅποι χωρήσει, ἐπινυστάζων θαμὰ καὶ ἀναπαλλόμενος.
ἠν τούτῳ δὲ Λεόντιος ὁ Δαβραγέζου ὑπὲρ τέλματός τινος
ὀλισθήσας καταπίπτει ἀθρόον καὶ ὑποφέρεται, καὶ περιῤῥήγνυσι
 τὴν ἀσπίδα. πατάγου δὲ ὥσπερ εἰκὸς μεγάλου ἀρθέντος,
ἀνέθορον ἅπαντες οἱ φρουροὶ διεπτοημένοι καὶ ὑπὲρ τῆς εὐνῆς 
ἥμενοι, τά τε ξίφη ἐσπάσαντο, καὶ κατεσκόπουν ἁπανταχοῦ
τοὺς αὐχένας περιδινοῦντες· υμβάλλειν δὲ οὐκ εἶχον,
ὅτι ποτέ ἐστι τὸ γεγενημένον· τῷ τε γὰρ πυρὶ καταυγαζόμενοι,
 τοὺς ἐν τῷ σκότῳ ἑστῶτας διορᾷν οὐκ ἠδύναντο, καὶ ὁ κτύπος
αὐτοῖς καθεύδουσι προσπεσὼν, οὐ μάλα ἐναργὴς ἦν, οὐδὲ
ἀποκεκριμένος, οὐδὲ ὁποὶος ὅπλα παραδηλῶσαι κατεωεχθέντα·
οἱ δὲ Ῥωμαῖοι ἐς τὸ ἀκριβὲς ἕκαστα κατεθεῶντο. τοιγάρτοι
τὸ βάδισμα ἐπισχόντες, ἀτρέμα ἐμενον, ὥσπερ τῇ γῇ ἐνεῤῥιζωμένοι,
 καὶ οὔτε φωνῆς ἦχος ἐψιθυρίζετο, οὔτε τοὺς πόδας
μετρίως γοῦν μετεκίνουν, ἀλλ' οὕτως ὥσπερ εἶχον προσεπεπήγεσαν, 
πήγεσαν, εἴτε πέπρᾳ ὀξείᾳ τυχὸν, εἴτε θάμνῳ τινὶ ἐτύγχανο0ν
ἐπιβεβηκότες. εἰ γὰρ μὴ οὕτως ἐποίουν, καί τις ξυναίσθησις
τοῦ δρωμένου τοῖς φύλαξιν ἐγεγόνει, πάντως ἢν πέτραν τινὰ
 μεγάλην ἐπαφιέντες κατὰ τοῦ πρανοῦς ἐξεκύλιον, ὡς ἅπαντας
ἐπιτρίψαι τοὺς ἐπερχομένους. τῷ τοι ἄρα ἐκεῖνοι ἄναυ- 
 

 praegravato, neque aclinic satis apparcbat, quonam evasurus esset, nutans
frequenter capite, rursusque id succutiens. Interea Leoulius Dabragesi iilius, ad
coenura quoddam lubricum lapsus, toto corpore procidit et deorsum est delatus,
simulque scutum diirregit. Soui-tu vero, uti par est, ingenti excitato, excubitores
omnes perterriti prosilierunt, stratisque insidentes, et crises stringebant,
et colla in onincni partem versantes despiciebaut; neque tamen coniicere pote-rant,
quid rei esset. Nam ut splendor ignis ipsorum oculos per-strinxerat, in tenebris constitutos
ccrnere non poterant, et sonitus ipsis dormientibus allapsus non admodum manifestus
erat, neque distinctus, neque qui armorum solo allisorum fragorem aperte pro-dcret.
Romani vero accuratissime omnia observabant. Quocirca gressu inhibito, quieti tacitique
manserunt, veluti terrae radicibus ailixi , et neque vocis ullum murmur audicbatur, et
pedes ne tan-tillum quidem movebaut, sed ita uti crant fixi immotique stabant, sive
acutam aliquam petram, sive fruticem premerent. Nisi enim ita rem instituissent,
scnsusquc aliquis eorum, quae ficbant, ad excubitores pervenisset, illi omuino ingentem
aliquam petram deturbas-sent, quae in declive provoluta facile omnes, qui sursum niteban-tur,
collieisset. Idcirco Romaui taciti inuaotique stabaut; adeo ut no 


 
 δοί τε εἱστήκεσαν καὶ ἀδόνητοι, καὶ αὐτὴν δὴ τὴν τοῦ πνεύματος
φορὰν ξυστέλλοντες ἠρέμα καὶ ταμιευόμενοι. καὶ ἄγαμαί
γε αὐτοὺς ἔγωγε τῆς εὐκοσμίας, ὅτι δὴ ἅπαντες ἅμα
ὥσπερ ἐκ συνθήματος ἐν ἀκαρεῖ χρόνου τοῦ συνοίσοντος ἐστοχασμένοι,
ἐνεκαρτέρουν τῇ τάξει, καὶ διενοοῦντο ἐν ἑαυτοῖς 
 ὁπόσα φθέγγεσθαι ὁ καιρὸς οὐκ ἐδίδου. οἱ δὲ βάρβαροι, ἐπειδὴ
αὐτοῖς μηδὲν ὁτιοῦν δεινὸν ὑπεφαίνετο, πάλιν εἰς τὸ προσφιλὲς
ἐτράποντο, ἀσμενέστατα καταδαρθέντες.

ιθ΄. Τότε δὴ οὖν οἱ ῾Ρωμαῖοι οὕτω δή τι αὐτοῖς ἀνειμένως
ἀναπαυομένοις ἐπιβάντες, ἀπέκτειναν τούς τε ἄλλους, 
καὶ πρός γε ἐκεὶνον τὸν ἡμιάγρυπνον, ὡς ἄν τις αὐτὸν ἐπιτωθάζων
ἐπικαλέσοι. καὶ τολοιπὸν ἀδεῶς ἀνὰ τὰ πρόσω χωρήσαντες,
 ἀμφὶ τὰς λαύρας τῶν οἰκήσεων ἐσκεδάννυντο· καὶ ἅμα
ἡ σάλπιγξ ἐπῇδε τὸ ἐνυάλιον. ἀκούσαντες δὲ οἱ Μισιμιανοὶ
κατεπλήττοντο μὲν τῷ παραλόγῳ· τὰ δὲ παρόντα οὐ ξυνιέντες, 
ὅμως ἀνεγρόμενοι ἐπ᾿ ἀλλήλους φοιτᾷν ἵεντο καὶ ξυναθροίζεσθαι,
 ἄλλος ἄλλοθεν διεκπηδῶντες. ἀλλ᾿ οἱ Ῥωμαἰοι ἐν
αὐτοῖς δὴ τοῖς προθύροις ὑπαντιάζοντες, καὶ ὥσπερ τοῖς ξίφεσιν
αὐτοὺς δεξιούμενοι, πλεὶστον ὅσον εἰργάζοντο φόνον.
οἱ μὲν γὰρ ἤδη ἐκβάντες εὐθὺς ἀνῄρηντο, ἕτεροι δὲ παρῆσαν, 
καὶ ἄλλοι ἤμελλον, καὶ λώφησις οὐκ ἦν τοῦ κακοῦ, ἁπάντων
ἐπειγομένων. ἤδη δὲ καὶ γύναια πολλὰ διαναστάντα θύραζε 
 
 spiritum quidem emitterent, sed cum in pectore conditum premerent.
Et certe miror ac laudo optimum ipsorum ordinem, quod omnes
simul veluti ex pacto uno temporis momento id, quod ex re
futurum esset, collimantes, in ordine perstiterint, et iu animis suis
cogitarint, quae proloqui tempus non patiebatur. Barbari vero, cum
nihil incommodi aut periculi animadverterent, rursus ad id, quod
amicum erat, se couvertunt, suavissime dormientes. 
 19. Tum itaque Romani, illos ita in somnum effusos adorti, trucidant
cum alios tum etiam illum semivigilem, ut aliquis ipsum per
iocum appellaverit; ac deinceps intrepide progredientes, per vicos domuum
diffusi sunt, simulque tuba classicum cecinit; quo exaudito
Misimiani novitate rei sunt perculsi, quo vero in statu res essent 
nescientes, excitati tamen inter sese coire nitebantur, et alios aliunde
prosilientes congregare. At Romani in ipsis vestibulis occurrentes,
et quodammodo ensibus ipsos excipientes, ingentem stragem ediderunt.᾿
Alii enim iam egressi statim interficiebantur, et mox alii, rursumque
alii atque alii; atque alii; neque erat caedis remissio, omnibus urgentibus.
Iam vero etiam multae feminae stratis effusae cum maguo eiulatu 

 
 ξυνέῤῥει ὀλοφυρόμενα· ἀτὰρ οὐδὲ τούτων ἀπείχοντο οἱ Ῥω- 
μαῖοι, ὀργῇ φερόμενοι, ἀλλ’ ὠμότατα καὶ αὗται
ἀπήλαυον τῆς τῶν ἀρρένων ἀτασθαλίας. μία δέ τις τῶν κομψοτέρων
δᾷδα κατέχουσα καιομένην, ἐμφανέστατα ἐπορεύετο·
 καὶ ἡ μὲν δορατίῳ τὴν γαστέρα διατορηθεῖσα,
ἐτεθνήκει , τῶν δέ τις Ῥωμαίων ἀνελόμενος τὸ λαμπάδιον 
ἐμβάλλει πῦρ τοῖς περιαυλίσμασι. τὰ δὲ, (ξύλοις γὰρ καὶ
ἐτύγχανον ἐσκευασμένα,) τάχιστα ἐνεπίμπρατο· ἥ τε φλὸξ
ἐς τοσοῦτον μεγέθους ἐξήρθη , ὡς καὶ τῷ Ἀψιλίων ἔθνει καὶ
 τοῖς πορρωτέρω ἔτι τὰ ποιούμενα διαγγέλλειν. τότε δὴ οὖν
καὶ μᾶλλον οἱ βάρβαροι χύδην ἀπώλλυντο. οἱ μὲν γὰρ οἶκοι
μεμενηκότες ἐπυρπολοῦντο ἢ κατεχώννυντο· τοῖς δὲ πρὸς τὰ
ἐκτὸς διεκπίπτουσιν ἑτοιμότερος ὁ ἐκ τῶν ξιφῶν ὄλεθρος
ἐφειστήκει. παῖδες δὲ πολλοὶ κλαυθμυριζόμενοί τε καὶ τἀς
 τεκούσας ἀναβοῶντες, ἡλίσκοντο· καὶ τούτων τοὺς μὲν
τῶν πετρῶν ἀφειδῶς ἀκοντίζοντες, διεσπάραττον· ἔνιοι δὲ 
ὥσπερ ἐν παιδιᾷ ἐς ὕψος ἀνεῤῥίπτοντο, χαἰ εἶτα τῷ ἄχθει
ἀντιφερόμενοι, ὀρθίοις τοῖς δόρασιν ὑποδεχθέντες, ἐν τῷ μετεώρῳ
διεπερονῶντο. καὶ ἦν μὲν οὐ πόρρω τῶν εἰκότων χαλεπαίνειν
 σφόδρα τοὺς Ῥωμαίους τῷ τῶν Μισιμιανῶν γένει,
τοῦ τε Σωτηρίχου ἕκατι, καὶ τῆς ἐπὶ τοῖς πρέσβεσι παρανομίας.
ἔδει δὲ ὅμως οὐχ ὅσον καὶ ἐς αὐτὰ δὴ τὰ νεογνὰ βρέ- 
 
 foras confluebant. Sed neque ab his abstinebant Romani, ira abrepti,
sed crudelissime etiam hae trucidatae virorum sceleratam proterviam
luebant. Una autem ex elegautioribus aecensam facem manu gestans,
Valde conspicue incedebat. Sed etiam baec basta ventrem transfossa
miserrime periit. Romanorum vero quidam arrepta face ignem domibus
immisit; quae ut erant e lignis et stramentis confectae, citissime
conflagrarunt ; et flamma adeo alte sublata est , ut et Apsiliorum genti
aliisque remotioribus quae gerebantur nuntiaret. Tum quidem et
multo atrocius barbari passim peribant. Qui enim domi manserant,
concremabantur, vel aedibus obruebantur; qui vero e domibus proruebant,
iis paratior ab ensibus interitus imminebat. Multi vero
pueri vagientes suasque matres inclamantes rapiebantur; atque ex his
quidem alii petris crudeliter illisi dilaniabantur, alii vero veluti per
ludum in altum eiecti, ac deinde pondere deorsum delati, erectisque
hastis excepti in sublimi transfigebantur. Et certe Romani non abs
re adversus Misimianos adeo ingentem indignationem conceperant,
cum ob Soterichi caedem, tum ob sceleratum in oratores facinus;
cum tamen aequum non esset, in ipsos etiam recens editos infantes, 

 

 φὴ , καὶ τῶν τοῖς γονεῦσι τετολμημένων οὐδὲν ἐπιστάμενα,
 παροινεῖν οὕτω καὶ ἀφυβρίζειν. οὔκουν αὐτοῖς οὐδὲ ἀποινὶ
τοῦτο ἡμάρτηται.

κ΄. Τῆς γὰρ νυκτὸς ἁπάσης ἐν τοιοῖσδε κακοῖς διανυσθείσης,
ἤδη τε δόξαντος τοῦ χωρίου ἐκπεπορθῆσθαι , τότε 
ἄνδρες τῶν Μισιμιανῶν ἐς πεντακοσίους εὖ μάλα τεθωρακισμένοι,
τοῦ φρουρίου ἐκβάντες , ἐς αὐτὸ δὴ τὸ λυκαυγὲς
 ἐπέρχονται τοῖς Ῥωμαίοις ἀφυλάκτως διακειμένοις, διὰ τὸ
οἴεσθαι τελεώτατα κεκρατηκέναι. καὶ πλήττουσι μὲν τοὺς πλείστους,
ἅπαντας δὲ ἐς φυγὴν ἐτρέψαντο, βιαιότερον ἐξωθοῦντες. 
οἱ δὲ ξὺν ταραχῇ ἐπὶ τὸ κάταντες ὑπαγόμενοι, συχνῶν
τε καὶ ποικίλων τραυμάτων ἀνάπλεοι ἐς τὸ στρατόπεδον ἐπανῆλθον,
τοῖς τε ἀκοντίοις τῶν πολεμίων βληθέντες, κὼ τῷ
περιπταίειν θαμὰ ταῖς πέτραις διακεχαραγμένοι τὰ σκέλη·
καὶ ἐπ’ ἐκεῖνον αὖθις τὸν σκόπελον ἀνέρπειν ἥκιστα διενοοῦντο, 
τῷ δὲ περιβόλῳ ἐπιφέρεσθαι ᾗ μᾶλλον ἐπίμαχος εἶναι
ἐδόκει, καἰ ἅμα τὴν τάφρον καταχωννύναι. καὶ τοίνυν
 οἰκίσκους τινὰς καὶ καλύβας πλησιαίτερον τεκτηνάμενοι ἐκ τοῦ
ἀσφαλοῦς ἐτειχομάχουν, μηχαναῖς τε χρώμενοι καὶ τοξείᾳ,
καὶ ἄλλῳ ὁτῳοῦν τρόπῳ χαλεπωτάτην τοῖς ἔνδον καὶ ἀνύποιστον 
ποιούμενοι τὴν πολιορκίαν. οἱ δὲ βάρβαροι ἐμόχθουν
μὲν σφόδρα ναὶ ἐπιέζοντο, πλὴν ἀλλ᾿ οὔπω ἀνίεσαν ἀμυνόμενοι.
ἤδη γάρ τινες σπαλίωνα κομίζοντες , ἐπ᾿ ἐκεῖνα δὴ τὰ 
 
 quique eorum, quae parentes ipsorum perpetrarant, neutiquam erant
conscii, usque adeo foede saevire; ita eis factum hoc non impune abiit. 
 20. Nocte enim tota in hisce malis transacta , cum iam totus
ille tractus vastatus videretur , tum vero ex Misimianis viri quingeuti
optime armati, praesidio egressi, sub ipsum diluculum Romanos invadunt,
nullas aut exiguas excubias agentes, quod putarent se plenissima
victoria potitos ; et plurimos quidem caedunt , omnes vero in fugam
vertunt, violenter expellentes; illi vero turbulente in praeceps
acti, frequentibusque et variis vulneribus pleni, in castra sunt reversi,
et telis hostium icti, et, quod frequenter in petras offendissent, tibiis
graviter sauciatis, adeo ut eis denuo in scopulum illum surreptandi animus
non esset, sed murum potius, qua parte opportunior oppugnationi
videretur, adoriendi simulque fossam opplendi. Quocirca domunculis
quibusdam et tuguriis propius structis, e tuto murum oppugnabant,
machinis pariter utentes et iaculatione, et alio quovis modo
gravissimam iis, qui intus erant, intolerabilemque obsidionem efficientes.
Barbari vero vehementer laborabant , graviterque premebantur;
nondum tamen sese tueri desistebant. Iam enim nonnulli testudinem 

 

 τῶν Ῥωμαίων ἕρκη ἐχώρουν ὡς ἅπαντα καταβαλοῦντες. πρὶν 
δὲ δὴ πελάζειν αὐτοὺς καὶ ὑποκρύπτεσθαι , Σουαρούνας τις
ὄνομα, Σκλάβος ἀνὴρ , ἀφίησι δόρυ τῷ μᾶλλον προφαινομένῳ,
καὶ πλήττει καιρίαν. πεσόντος δὲ ἐκείνου αὐτίκα ἔξετινάχθη
 ὁ σπαλίων, καὶ ἠρήριπτο ἀνατετραμμένος, καί πως
ἐς τἀναντία τοῦ κύτους περιηγμένου, ἀνεκαλύπτοντο οἱ ἄνδρες
καὶ ἀπεγυμνοῦντο. καὶ τοὺς μὲν ἄλλους ῥᾳδίως οἱ Ῥωμαῖοι 
κατακοντίζοντες ἔκτειναν, εἶς δέ γε ἀποδρὰς ᾤχετο· καὶ ἤδη
ἀγχοῦ ἐγεγόνει, καὶ δὴ ἐπέβαινε τῆς πυλίδος. ἀλλὰ τότε ἀθρόον
 τοξευθεὶς διαφθείρεται. καἰ αὐτοῦ καταπεσὼν, ὑπὲρ τὸν οὐδὸν
ἔκειτο, ὀλίγον μέν τι τοῦ σώματος μεθεὶς, τῷ δὲ πλείονι μέρει 
πρὸς τὰ ἔνδον παρατεταμένος. τοῦτο δὲ ἰδόντες οἱ Μισιμιανοὶ,
καὶ σημεῖόν τι, οἶμαι , τῶν ἐσομένων πέρι φευκτόν
τε καὶ ἀπαίσιον ἡγησάμενοι, ἄλλως τε καὶ ἀπειρηκότες τοῖς
 πόνοις, καὶ τῆς πρὸς Ῥωμαίους δυσμενείας
μάλιστα ὅτι αὐτοῖς οὐδὲ ἡ ἀπὸ τῶν Περσῶν κατὰ τὸ ξυγκείμενον
ἀφῖκτο ἐπικουρία· ταῦτα δὴ οὖν ἀναλογισάμενοι, καὶ τὴν
οἰκείαν ἀναμετρήσαντες δύναμιν , καὶ ὅτι οὐκ ἀξιόμαχοι ἔσονται 
οὐδὲ περαιτέρω τὸν πόλεμον ὑπομενοῦσι μόλις ἐν τῷ
 τότε γοῦν ἀναμνησθέντες, εὐθὺς ἐπρεσβεύοντο πρὸς Ἰωάννην,
καὶ ἱκέτευον, μὴ σφᾶς πανωλεθρίᾳ διαφθεῖραι, μηδὲ ἀνάρπαστον
ἄρδην ποιήσασθαι γένος ἐκ παλαιοῦ κατήκοον καὶ ὁμόδο- 
 
 
 portantes ad Romanorum muntitiones se conferebant, tanquam omnia
demolituri. Priusquam vero appropinquarent atque obtegerentur,
Suarunas quidam nomine , vir Sclavus, hastam iacit in eum, qui minus
tectus erat, et ferit letaliter ; quo collapso , statim excussa est
testudo, inversaque corruit; atque ita resupinato eius sinu et capacitate,
detecti sunt nudatique viri , quos Romani facile iaculis petentes
interfecerunt. Unus auteni ex iis fuga evaserat, et iam propius
ad praesidium venerat, portulamque ingrediebatur ; sed tum frequentibus
sagittis ictus interiit, ibique corruens, in limine iacebat ,
exigua quidem aliqua corporis parte foris relicta, maiore vero sui parte
introrsum porrectus. Id vero conspicati Misimiani , et infaustum
ac triste de futuris omen esse internretati , et alioqui desperantes
etiam laboribus , et redeundi in graliam cum Romanis cupidi, praecipue
quod neque ipsis auxilia a Persis prout convenerat venissent: haec,
iuquam, secum reputantes suasque vires perpendentes , quod romanis
impares essent, neque diutius bellum sustinere possent, tum demum
aegre ad saniorem mentem redeuntes, confestim oratores ad
loannem miserunt precatum, ne se ad internecionem perderet, neque 

 
 ξον τὰ ἐς τὸ θεῖον καἰ πλεῖστα ὅσα προηδικημένον, οὕτω τε
ἐληλυθὸς ἐς τὸ ἀντιδρᾶσαι, βαρβάρῳ καὶ τοῦτο ἀνοίᾳ· οὐ μὴν
παντάπασί γε φειδοῦς καὶ συγγνώμης ἀνάξιοι ἔφασκον εἶναι,
τοσαῦτα ἤδη δεινὰ πεπονθότες , καὶ μεγίστας ποινὰς ἀναπλήσαντές,
καταφλεχθείσης μὲν αὐτοῖς τῆς τοῦ φρουρίου περιοικίδος, 
 ἀνδρῶν δὲ ἡβώντων οὐ μεῖον ἢ πεντακισχιλίων ἀπολωλότων,
γυναικῶν δὲ πολλῷ πλειόνων, καὶ παίδων ἔτι πλειόνων,
ὡς ὀλίγου γε δεῖν ἅπαν διαῤῥυῆναι τὸ φῦλον. ὁ δὲ Ἰωάννης
ἀσμενέστατα προσήκατο τὴν ίκπειαν, τοῦ τε μὴ ἐπὶ πλεῖστον
ἐν χωρίῳ ἐρήμῳ καὶ δυσχειμέρῳ ἅμα τῇ στρατιᾷ διακινδυνεύειν, 
καὶ ὅτι ἀποχρώντως ὡς ἀληθῶς οἱ ἡμαρτηκότες ἐτετιμώρηπο
τοιγάρτοι ὁμήρους λαβὼν, καὶ τὰ χρήματα ὁπόσα ὁ
Σωτήριχος ἐπεφέρετο, τά τε ἄλλα καὶ πρός γε τὸ ἐκ βασιλέως
χρυσίον· ἦν δὲ ἐν νομίσμασιν ἐντελέσι τε καὶ ἀκιβδήλοις δισδισμυρίοις
τε καὶ ὀκτακισχιλίος πρὸς ἑτέροις ὀκτακοσίοις· ταῦτα 
 δὴ οὖν ἀπειληφὼς καἰ λείαν πολλὴν περιβαλόμενος, ἐφῆκε
μὲν αὐτοῖς ἀδεῶς αὖθις τὰ σφέτερα νέμεσθαι, καὶ τὸν
πρότερον ἀνανεώσασθαι βίον. αὐτὸς δὲ ἐπὶ τὴν Κολχίδα γῆν
ἐπανῆκεν, κλεινὸν ἅμα καὶ ἀγέρωχον, καὶ μόνοις τριάκοντα
ἀνδράσιν ἐζημιωμένον ἀποκομίσας τὸ στράτευμα.

κα'. Mετὰ δὲ ταῦτα βασιλεὺς Ἰουστινιανὸς, καθελὼν παντάπασι
τῆς ἀρχῆς τὸν Μαρτῖνον, ὁ δὲ Ἰουστῖνον τὸν Γερμα- 
 
 funditus exstirparet gentem, iam ab antiquo Romanis subditam, et in
religione cum ipsis convenientem , quaeque quamplurimia iniuriis provocata,
tandem ad rependendas illas accesserit, atque hoc quidem barbara
quadam amenlia; commiseratione tanien veniaque se non prorsus
indignos dicebant , qui adeo iam atrocia mala essent perpessi adeoque
graves poenas luissent; utpote circumiecLis praesidio babitationibus 
incende absumptis, et virorum aetate florentium non minus quinque 
millibus interfectis , feminis vero multo pluribus et pueris adhuc
pluribus : adeo ut parum absit, quin universa Misimianorum gens
sit deleta. Ioannes vero libentissime supplicea preces admisit, partim
ne diutius in loco deserto et praealgido cum exercitu periclitaretur,
partim quod revera iam satis poenarum, qui deliquerant, dedissent.
Acceptis itaque obsidibus omnique pecunia, quam Soterichus secum
attulcrat, aliisque rebus , et praeterea Imperatorio auro (erant vero
nummi integri ac probi ad duas myriades, octies mille et octingenti)
his, inquam, omnibus acceptis , multaque praeda adiecta, permisit,
ut intrepide rursus sua colerent, et pristinum vivendi genus instaurarent.
lpse vero in Colchicam regionem est reversus, iuclitum gloriosumque
exercitum reducens , solis XXX. viris desideratis. 
 21. Post haec Imperator Iustinianus Martinum praefectura in
univereum submovit , inque eius locum Iustinum Germani filium suf- 

 
 νοῦ καδισ́τησιν ἀντ’ αὐτοῦ στρατηγὸν αὐτοκράτορα τῶν τε 
κατὰ τὴν Κολχίδα χώραν καὶ τῶν ἐν Ἀρμενίᾳ ταγμάτων.
ἥν μὲν γὰρ αὐτῷ καὶ πρότερον οὐ μάλα πρὸς θυμοῦ πρωτεύειν
ἐκεῖνον ἁπάντων καὶ ἐξηγεῖσθαι , ὡς δὴ τῆς κατὰ Γουβάζου 
 ἐπιβουλῆς οὐκ ἐλάχιστον μέρος γεγενημένον. κατεῖχε δὲ
τέως τὴν γνώμην καὶ ὑπελάνθανε, μὴ χρῆναι οἰόμενος ἀνακινῆσαι
τὸ ἄρχον καὶ μετασκευάσασθαι ταραττομένων ἔτι
τῶν τῆδε πραγμάτων, καὶ μάλιστα τῆς στρατιᾶς ἡδομένων
τῷ Mαρτιινῳ , διὰ τε τὴν τῶν πολεμικῶν ἔργων ἐμπειρίαν
 καὶ τὸ ἕκαστα ἐν δέοντι διατάττειν. οὗ δὴ ἕνεκα, οἶμαι, καὶ
διεσέσωστο, ἐπεὶ ἂν καὶ αὐτὸς Ἰωάννῃ τε καὶ Ῥουστικῳ ξυνεεθνήκει·
νῦν δὲ ὥσπερ αἰδοῖ τῶν τροπαίων καἰ τῆς εὐβουλίας
ᾖ δὴ παρὰ τοὺς κινδύνους ἐχρῆτο, ὑφελὼν ἠρέμα καὶ
ὑποχαλάσας τοῦ νόμου τὸ λίαν ἀκριβὲς καὶ ἀτιθάσευτον , ἐφῆκε
 μὲν τὸ ἐπίκλημά, ανρχειν δὲ οὐ ξυνεχώρει ἀλλὰ ἰδι- 
ωτεύειν ἐκέλευεν , ἀρκεῖν ἡγούμενος ἀτιμιᾴ γε αὐτὸν τιμωπήσασθαι,
εἰ καὶ τοσούτου μιάσματος μετειλήχει. ἐπειδὴ οὖν
οἵ τε Πέρσαι ἠρέμουν , καὶ ἐκεχειρίᾳ ἐῴκει τὸ χρῆμα , τότε
δὴ τὸν μὲν ἀπεώσατο, Ἰουστῖνον δὲ προσήκοντά τέ οἱ ὡς ἐγγύτατα
 κατὰ γένος, καὶ ἄλλως ὀνομαστότατον ἐν τῷ τότε εἶναι
δοκοῦντα, μετάκλητον ἐν Βυζαντίῳ ποιησάμενος, ἅπασάν 
 
 fecit, qui omnibus per Colchicam regioncm et Armeniam Iegionibus
cum plena absolutaque potestate praeesset. Neque euim ipsi etiam
autca valde gratum crat , Martiuum primas obtinere omnibusque
imperare, quippe qui fraudis in Gubazeu structae non minima pars
fuerat; mentein tamcn suam tcgebat , consiliumquc occultabat ad
tempus, nequaquam concitandum aut immutandum piincipatum esse
ratus , rcbus adhuc co loci pci turbatis , praecipue cum gratiosus apud
exercitum csset Martinus, cum ob rei bellicae pcritiam, tum quod
opportune siiiLjula ordinaret. Quae cjiiidcm res salutici, ut arbitror, fuit:
nam alioquiu ctiam ipsi cum Ioanne ct Rustico moriendum fuisset.
Nanc vero revcrentia quadam victoriarum et prudentiac, qua in quovis
discrimiue adeundo utebatur, de summo iure nonnihil detrahens, legisque
rigiditatem austeritatcmque temperans atque edulcans, crimen
quidcm ci rcmisit, imporare autem non pcrmisit, scd privatam vitam
agcrc iussit, sufliccre ratus, si ipsum ignominia afhceret ,ctiam si tanti
sceleris particeps fuisset. Cum itaque Pcrsae quisccrcnt , statusque
rerum induciis essct similis , hunc quidem submovit, Iustino vero,
arctissima propinquitatc gencris sibi coniuncto, et alioquin niaximi
per id tempus nominis , Eyzautium ad sc cvocato , univcrsum imperium 
rium dctulit , rurstisque ad Colchos misit , omuia dciuceps modera- 

 
 τε αὐτῷ παραδίδωσι τὴν ἀρχὴν, καὶ αὖθις ἐς Κόλχοις ἐκ-
πέμπει τοῖς ἐφεξῆς ἁρμοσόμενον. ἦν δέ τις ἐν τῷ ἀμφ’ αὐτὸν
ὁμίλῳ Ἰωάννης ὄνομα, Λίβυς ἀνὴρ , ἀφανὴς μὶν
πρῶτα καὶ πενιχρότατος, ὡς καὶ τοῦ ἀποζῆν ἕνεκα μισθαρνεῖν
 ἑτέρῳ τῳ καὶ ξυνέπεσθαι τῶν δορυφόρων καὶ τὰς τῶν
στέγειν ὀδύνας, οὐ πολλῷ δὲ ὕστερον ἐπὶ μέγα πλούτου
τε καὶ ἀλαζονείας ἠρμένος. πλεῖστα γὰρ ὅσα μηχανησάμενοι
 καὶ διὰ ποικίλης χωρήσας ἐννοίας, γνωρίζεται οὐκ ἐς μακρὰν
τῷ Ἰουστίνῳ, κάκιστος δὲ ὢν καἰ πανουργότατος, καὶ οἶος ούδὲν
ὁτιοῦν τῶν ἀδίκων τε καὶ ἀνοσίων ἐγχειρημάτων κέρδους 
ἕκατι ἀπαναίνεσθαι, ῥητόν τι μέτρον χρυσοῦ αἰτεῖ τὸν στρατηγὸν,
ὁμολογῶν, εἰ κομίσοιτο, αὐτῷ τε τῷ παρασχόντι ἐς ὅσον
ἂν ἕλοιτο χρόνον τὰ ἐπιτήδεια προσφόρως ἐκποριεῖσθαι, καὶ
πρός γε ὁπόσον παρῆν θητικόν τε καὶ δοῦλον, καὶ ὅσοι ἄλλοι
 ὀπαδοί τε καὶ ὑπηρέται καἰ δορυφόροι, ἀλλὰ καὶ τούσδε ἅπαντας 
τῆς προσηκούσης τροφῆς ἐμπιπλάναι. ταῦτα δὲ πράττων
ἐπηγγέλλετο οὐ μόνον ἀποσώσειν τὸ χρύσιον ἅπαν καὶ
ἀντικαθεῖναι ὁπόσον ἂν λάβοι, ἐντελὲς καὶ ἀλώβητον, ὡσπερ
ἐκδεδανεισμένον, ἀλλὰ γὰρ καὶ ἕτερον προσεπιδοῦναι . καὶ ἐδόκει
μὲν τοῖς πολλοῖς κόμπος εἶναι καὶ οἷον αἴνιγμα τὸ εἰρημένον· 
ὁ δὲ Ἰουστῖνος, καίτοι δέον αὐτὸν νεμεσῆσαι τῇ τοῦ 
 
 turum. Erat autem quidam in turba ipsum sequente, Ioannes nomine,
Afer, vir obscurus quidem initio et pauperrimus, adeo ut victus
quaerendi causa alteri cuipiam mercenariam suam operam locaret,
et satellites sectaretur, et ministrorum labores subiret, non
multo autem post ad summas opes et fastum clatus. Quamplurimas
enim technas commentaque cum excogitasset, innotescit brevi post
tempore Iustino, nequissimus alioqui existens et versutissimus, qui
que nullum plane imquum improbumque faetum quaestus causa recusaret.
Is certam quandam auri summam a praefecto petit , spondens,
si eam auferret, et ipsi, qui eam daret, in quantum vellet tem
pus commeatum commode suppcditaturum , et praeterea quidquid
ipsi aderat famulorum et servorum, quotquot etiam erant domestici et
ministri ac satellites, omnes hos necessario victu repleturum. Atque
haec quidem faciens promittebat, se non solum aurum univer
sum redditurum, et repositurum, quautum accepisset, integruna ne
que imininutum, ut mutuo datum, sed et aliud usurae nomine superadditurum.
Et videbatur quidem multis inanis quaedam iactantia
et aenigmati affine dictum: Iustinus rero , cum oportuisset
eum offendi Afri illius ineptiis, scientem, quod promissa praestare 

 
 Αιβ́υος ἀβελτηρια, ἐπιστάμενον ὡς οὐκ ἂν τὴν ιπóσχεσιν διανύσειεν 
 νύσειεν μὴ ἄδικα δρῶν καὶ βίαια ἔργα, καὶ παρανόμοις τιισὲν
ἐμπορίαις λυμαινόμενος ἁιπαντας, οἷς ἂν ὁμιλήσειεν· ὁ δὲ προσήκατό
τε τοὺς λόγους, καὶ τὸ χρύσιον παραδοὺς ἐπὶ ταἴς 
 ξυνθήκαις ἐφίησιν αὐτῷ πράττειν ὅ, τι καὶ βούλοιτο.

κβ΄. Τότε δὴ οὖν ὁ Ἰωάννης ταῖς Ῥωμαἰ·κ· αfς κωιμαις ἐπιφοιτῶν,
ὁπόσαι ἀνὰ τὴν πορείαν πτύγχανονͅ ἱδρυμέναι, καὶ
τοὺς οἰκήτορας ἀγείρων, οὖ μὲν βόες ἄφθονοι οὐκ ἦσαν, ὁ δὲ
τούτων δεῖσθαι τὸ στρατόπεδον ἐδημηγόρει. καὶ τοίνυν εἔκοσι
 τάλαντα προφέρων,τοσούτων ὑμᾶς” ἔφασκεν ,,ἀνάγκη χρημάτων
ἀποδόσθαι καὶ μεῖον οἰκ ἔνεστιν . ἀλλὰ τὸ τίμημά δέχκσθε
χεσθε πρότερον, καὶ ὅπως μοι τὴν ταχίστην ἁιπαντας τοὺς βόας
ἀποκομιεἴτε.” τῶν δὲ ἱκπευόντων ἀνεῖναι καὶ ἐπομνυμένων,
ἦ μὴν μηδὲ ὅσον ἀροῦν τὰ λήϊα ἀποχρώντως κεκτῆσθαι,
 ἀνενευε μάλα σεμνῶς ὁ κατάρατος, καὶ δεινὰ ἐποιεῖτο εἰ μηδὲ 
πριάσθπι τῷ στρατηγῷ ἐξείη τὰ ἐπιτήδεια. καὶ ἐς τοσοῦτον
ἐνέκετιο χαλεπαίνων , ἕως ἐκεῖνοι τὰ τιμιώτατα τῶν κτημάτων
ἀπεμπολήσαντες, καὶ χρύσιον, o̔ισον οἷόν τε ἦν αὐτοῖς,
συνερανισάμενοι, παρέσχον τῷ κακοδαίμονι λύτρα τοῦ ἐπιοτάγματο.
 πάλιν δὲ ἐνθένδε ἰὼν καὶ ἑτέρωθι παραγενόμενος,
ἔνθα καμήλων τυχὸν ἢ ὀρέων οὐδὲ ὄνομα ἠκούπο, ὁ δὲ τoύτων
ἕνεκα ἥκειν ἐβόα, καὶ τοῖς ὁμοίοις χρώμενος πάλιν ἐπε- 
 
 non possot, nisi iniusta et violenta opera exercens, et illogitimis
quibusdam negotiationibus omnes, quibnscum ei res esset, percleret,
rationes illius aclmisit, aurocue ei numerato pcrmittit, ut de quibus
inter ipsos convencrat faccret, quocl vellet. 
 22. Tunc itaque Ioanncs pagos Romanorum, quotquot in itinere
siti erant, acccdeus , convocatis incolis, ubi cpiidem boum copia non
erat , ipsc oxercitum iis egere pro concione dicebat. Yiginti igitur
talenta profcrens : ,,Pro bac (inquiebat) summa oportet vos boves
tradere, minus non licct; sed prctium prius accipite , ut mibi quam
citissime omnes bovcs sistatis." Illis vero prccantibus, ut remittcret,
et iurantibus, boves, quos habcrcnt, arandis ipsorum agris non suflicere,
sevcre admodum renuebat scelcstus, et graves minas addcbat,
si non licerot praefocto exercitus ncccssarium commoatum coomere;
adeoque indignabundus rem exaggerabat, clonec illi protiosissimis
suis rebus divcnditis , aurique summa quantum ficri potcrat maxima
conflata , mandatum a nefario illo redimcbant. Inde vero rursum
profoctus, cum alio venisset, ubi camelorum aut mulorum nomen
ne auditum quidcm erat , ipsc eorum causa se vcnire clama- 

 
 δείκνυε χρυσίον, καἰ πάλιν λαβὼν ἀπεχώρει. οὕτω δὴ οὖν
ἁπανταχοῦ περινοστῶν καὶ ἀναζητῶν τὰ μὴ παρόντα, καὶ
 μηδὲν μήτε ἀπεμπολήσας πώποτε, μήτε πριάμενος, μήτε ἄλλως
πως ξυμβαλὼν , ἠργυρολόγει καὶ εἰσέπραττε τοὺς μηδὲν ὁτιοῦν
ἐπωφληκότας, τάχιστά τε ἤδη τὸ ἀρχαῖον ἐδιπλασιάζετο 
τοῖς προσγινομένοις. ἐπειδὴ δὲ ἐς Κόλχους ἀφίκετο, ταὐτά
τε ἔπρασσε, καὶ πρός γε ναῦς φορτίδας οὐκ οἴδα ὅπως ἐπικτησάμενος,
καὶ τοὺς καρποὺς τοὺς ἐπιχωρίους βιαιότατα
ξυναθροίζων, καἰ πολλὰ ἐλαχίστου ὠνούμενος, ἐς τὴν ἀλλοδαπὴν
ἐξεφόρει καὶ διεπίπρασκε. σπάνις μὲν οὖν τῶν ἀναγκαίων 
εἰκότως ἐπεγίγνετο τοῖς στρατεύμασιν, ὡς καὶ πόας
εἶναι ὠνίους. ὁ δὲ μιαρὸς ἐκεῖνος μεταβολεὺς καὶ· παλιγκάπηλος
μέγιστα κέρδη προσεποιεῖτο. ἐκ τούτων δὴ οὖν τῶν
 πόρων τὰ ξυγκείμενα πρὸς Ἰουστῖνον ἐπετέλει , τάς τε τροφὰς
παρεχόμενος καὶ τῷ προτέρῳ χρυσίῳ προσεπιβάλλων. 
ὁ δὲ, καίτοι γιγνώσκων τὰ ποιούμενα, πολλάκις τε τῶν λεηλατουμένων
ὡς αὐτὸν ἰόντων καὶ σὺν ὀλοφυρμῷ προκαλινδουμένων,
λώφησιν τε γενέσθαι σφισι τῶν κακῶν ἀντιβολούντων,
ὅμως τῶν ὀδυρμῶν καὶ δακρύων ὀλίγα φροντίσας, ἤσθιεν
ἀδεῶς ἐκ τῶν ἀδικημάτων, καὶ ἥδετο μὲν ἀπριάτην 
εὐωχούμενος, καὶ πρός γε μεστὸν κατὰ τὸ πλέον καὶ ἐμβρι- 
 
 bat , iisdemque rursum verbis utens , aurum ostendebat, rursnsque
accepto auro discedebat. In hunc ergo modum cum omnes vicos
et pagos obiret, quaerens atque exigeus, quae nou habebant , et
neque vemderet quicquam uspiam, neque emeret, neque alioqui contractum
tractum ullum iniret, pecunias exigebat et corradebat ab iis, ad quos
nulla plane redibat utilitas celerrimeque iam sors ipsa sive caput
accessione nova conduplicabatur. Postquam vero ad Colchos pervenit,
eadem fecit, et praeterea conquisitis nescio qua ratione navibus
onerariis , fructus patrios illius regionis violentissime collegit,
multaque vilissimo pretio coemens, in exteras terras exportabat
divendebat. Penuria itaque rerum necessariarum exercitus premebatur,
adeo ut etiam herbae essent venales. At scelestus ilie venaliciarius
et dardanarius ingentem quaestum faciebat. Ex his itaque
opibus pacta Iustino persolvebat, et commeatum suppeditans, et priorem
auri summam cum foenore reddens. lustinus vero, tametsi quid ageretur
non ignoraret, frequenterue ad ipsum euntibus hominibus, quos
iste erat depraedatus, et ad pedes ipsius cum lamentatione provolutis,
utque extorsionum remissio fieret obsecrantibus, parvi tamen lamenla
lacrimasque faciens , citra metum inique partis vesccbalur gaudebatque
et inemtis epulis fruens, et praeterea pleniorem gravioremque 

 
 θέστερον ποιῶν τὸ φασκώλιον. ἤμελλε δὲ ἄρα χρόνῳ ὕστερον 
ποινὰς μεγάλας ἡλίκας ἀποτιννύναι. εἰ γὰρ καὶ μυρίους
μετὰ ταῦτα διήνυσε πόνους, καὶ μέγιστον ἤρατο κλέος ἀμφὶ
Ἰστρον ποταμὸν, τὰς τῶν βαρβάρων ἐπιδρομὰς ἀνακόπτων,
 ἀλλ’ οὐδὲν ἐνθένδε ἥ τοῦ κρείττονος ἐθωπεύετο δίκη, 
οὐδὲ τούτοις ἐκεῖνα ἐπεκαλύπτετο· ἔμενε δὲ, οἶμαι , ἠρεμοῦντα
καὶ ἐφυλάττετο μόνιμα καὶ ἀνάγραπτα μέχρι τοῦ καιροῦ
τοῦ καθήκοντος. οὐ γὰρ ἅμα τῷ πλημμελεῖν καὶ τὰς 
τιμωρίας ἀναμετρεῖσθαι πεφύκαμεν , μετὰ χρόνον δὲ ὡς τὰ
 πολλὰ καὶ ἴσως ἡνίκα τῶν εἰργασμένων ἐπιλελήσμεθα .
ἀνιώμεθα μὲν τὸ παραυτίκα τοῖς καθ’ ἡμῶν γιγνομένοις, ὡς
παραλόγως καὶ οὐκ ἐν δίκῃ συμβεβηκόσι, καὶ καταιτιώμεθα
φθόνους ἀνθρωπείους τυχὸν καὶ δυσμενείας, ὡς ἐκ τούτων
οὐ προσήκοντα πεπονθότες· τὸ δὲ ξυνέχον ἡμᾶς καὶ διατάττον
 ἐπιστάται τὸ πρέπον ἑκάστῳ καὶ ὀφειλόμενον, καὶ τρόπῳ
ὅτῳ καὶ βούλεται μέτεισι καὶ ἀνιχνεύει τὰ πολλῷ ἔμπροσθεν 
ἡμαρτημένα. ἀλλ’ ὁποῖα μὲν ἀττα ἐπὶ Ἰουστίνῳ ὕστερον ξὺν
ἠνέχθη καὶ ὅπως αὐτῷ ἡ τοῦ βίου καὶ τῆς τοσαύτης εὐδαιμονίας
κατάλυσις ἀδόκητος ἐπεγένετο, εἰρήσεταί μοι ἐς τὸ
ἀκριβὲς ἕκαστα, ἥνικα ὁ λόγος ὁδῷ ἰὼν ἀκολούθως καὶ διὰ
τῶν ἀεὶ ἐχομένων φερόμενος, ἐς ἐκεῖνο τοῦ χρόνου περιενεχθείη.
νῦν δὲ ἀνὰ τὰ πρότερά μοι ἐπανιτέον, καὶ τοῖς ἑξῆς
ἐπιχειρητέα· 
 
 crumenam reddens. Successu vero temporis graves poenas erat persoluturus.
Tametsi enim infinitos posthaec Iabores exantlavit, maximamque
gloriam est consecutus circa Istrum fluvium , barbarorum
insultus retumlens : sed nibil inde divina vindicta est emollita, neque
que his illa obtecta fuerunt; manserunt vero, arbitror, quieta, et memoriae
firmiter infixa, in opportunum tempus sunt custodita. Neque
enira simulatque delinquimus, poena statim irrogari solet , sed plerumque
post aliquod tempus , cumque fortassis eorum, quae perpetravimus,
sumus obliti : et dolemus quidem illico ob mala, quae nobis
accidunt , perinde ac si iminerentcs iniusteque iis premamur,
atque incusamus quidem bominum invidiam fortassis et inimicitiam,
tanquam ab iis indignis malis affecti. Deus vero , in cuius
manu atque imperio sumus, scit quid cuique couveniat et debeatur,
et quo ipsi visum est modo, persequitur atque investigat peccata, quae
multo antea tempore sunt commissa. Ceterum qualia Iustino postmodum
acciderint, et qualem ipsius et vita tantaque felicitas inopinatum
exitum babuerit , dicentur a me accurate singula , quando
sernio suo consequenter ordine procedens, et continuatam incidentium
rerum seriem persequens , ad illa tempora fuerit perductus.
Nunc vero ad priora mihi est redeundum, reliquaque sunt prosequenda.

κγ΄. Ὧδε γὰρ τῶν ἐν Λαζικῇ πραγμάτων ἐχόντων, καὶ
Ἰουστίνου ἐπὶ πᾶσι στρατηγοῦ καταστάντος, οὔτε οἱ Πέρσαι
ὡς ἀναμαχούμενοι παρεσκευάζοντο, καὶ μέντοι οὐδὲ οἱ Ῥωμαῖοι
ἐπῄεσαν· ἀλλὰ προφυλακὰς μὲν ἀμφότεροι ἐποιοῦντο,
 καὶ τὰ ἀλλήλων βουλεύματα ἐς ὅσον ἐνῆν ἀπεσκόπουν καὶ 
διεπυνθάνοντο· μάχης δὲ οὐδὲ ὁπότεροι ἤρχοντο, ἀλλ’ ἔμενον
ἡσυχῇ· αὐτομάτως, ὥσπερ ἀμέλει τοῦτο ξυνδοκοῦν, διωρισμένον.
Χοσρόης δὲ ὁ Περσῶν βασιλεὺς, ἐπειδὴ ἐπέπυστο τὰ πρὸςτῷ
Φάσιδι ξυμβεβηκότα , καὶ ὅτι φυγὰς ἐκ τῆς μάχης ὁ Ναχοραγὰν
ἐγεγόνει, αὐτίκα ἐξ Ἰβηρίας αὐτὸν μετακαλεσάμενος, ὠμότατα 
μετῆλθε κατὰ τὸν πάτριον νόμον. οὐ γὰρ ἀποχρῶσαν
ᾤετο εἶναι ποινὴν τῆς ἀνανδρίας τὸ οὕτω γοῦν αὐτὸν ἁπλῶς
ἀποκτεῖναι, ἀλλ’ ἐκ τοῦ αὐχένος τὸ δέρμα διαχαράξας ἀπέ-
 δειρεν ἅπαν μέχρι τοῖν ποδοῖν, καὶ ἀφείλετο τῶν σαρκῶν
πρὸς τὰ ἔνδον ἀνεστραμμένον, ὡς καὶ τοὺς τύπους τῶν μορίων 
ἐς τοὔμπαλιν ἀποφαίνεσθαι, καὶ δίκην ἀσκοῦ ἠρέμα ἐμπνευσθὲν
ὑπὲρ σκόλοπός τινος ἀνηρτῆσθαι, οὐκτρόν τι θέαμα καὶ
μιαρώτατον, καί πρώτῳ, οἶμαι, Σαπώρῃ ἐκείνῳ τῷ πολλῷ ἔμπροσθεν
Χοσρόου περσῶν βεβασιλευκότι τετολμημένον. τὰ μὲν
γὰρ ἐπὶ Μαρσύᾳ θρυλλούμενα τῷ Φρυγὶ, ὡς ἔρις αὐτῷ πρὸς 
Ἀπόλλωνα ξυνέστη ὑπὲρ τῶν αὐλῶν καὶ τῆς αὐλητικῆς ἐπι- 
 
 23. Cum enim res in Lazica regione ita se haberent, et Iustinus
iam omnibus in praefectum esset constitutus , neque Persae
tanquam bellum instauraturi sese appararent, neque Romani in eos
monerent, sed utrimque diligenter excubarent , mutuaque consilia,
quantum fieri poterat, observarent atque explorarent; nulli horum bellandi
initium faciebant, sed quieti manebant, perinde ac si communi
sententia ita tlecretum esset. Chosroes vero, Persarumrex, simulatque
cognovit, quae apud Phasidem accidissent, quodque Nachoragan fugiens
proelio exccssisset, confestim cum ex Ibcria revocatum crudelissimo
supplicio iuxta patriam legem affecit. Neque enim satis esse
putabat, si illius ignaviam simplici mortis genere puniret, sed a summa
cervice cutem ei ad imos pedes detrahens, a carnibus avulsit ,
introrsum inversam, ita ut etiam formae inembrorum inversae conspicerentur,
atque ita instar utris sensim inflatam, e scopulo quodam
suspendi iussit; miserabile quoddam et foedum spectaculum,
cuius primus, uti arbitror, Sapores ille, qui multo ante Chosroen tempore
apud Persas regnavit, infamis auctor fuit. Quae enim de Marsya
Phryge sunt litteris prodila, quod contentio ei intercesserit cum 

 
 ωήμης,ὅτι τε ¨ησσήθη άνὰ κράτος ὁ Μαρσύας, καὶ μάλα 
δααέώς, ἄτε δῆθεν, εἰ μὴ λίαν εὔηθες εἰπεῖν, οἰκείῳ θεῷ
ἀνταυλήσας, καὶ ὡς τήνδε ἀνέπλησε τὴν τιμωρίαν τῆς προπετείας
ὑπὸ τοῦ νενικηκότος, ἀποδαρὲν αὐτῷ ἅπαν τὸ δέρμα καἰ 
 ἐπὶ δένδρου ᾐωρημένον • ταῦτα δὴ οὖν ἅπαντα ποιητῶν ἂν
εἴη τερατεία καὶ μῦθοι καὶ παίγνια, οὔτε τῶν ἀληθῶν, οὔτε
τὢν εἰκότων ἐστοχασμένα. εἴγε αὐλητήν φασι τὸν Ἀπόλλω
γεγονέναι, καὶ ἁμιλλώμενον ἐπὶ τῇ τέχνη, καὶ ἐς τοσοῦτο μετὰ
τὴν νίκην χαλεπήναντα, ὡς ἀνοσίαν οὕτω καὶ μανιώδη ποινὴν
 ἐπαγαγεῖν τῷ ἡττημένῳ· πῶς δὲ ἂν καἰ ἤρεσκεν αὐτὸν ἐκ
τοῦ μετεώρον φαινόμενον τῆς ἀπανθρωπἰας τὸ κατηγόρημα;
ταῦτα γὰρ οἵ τε πρότερον ποιηταὶ ᾳνδουσι, καὶ οἱ νέοι παραλαβόντες
συνᾴδουσιν. ὦν δὴ καὶ Νόννος, ὁ ἐκ τῆς Πανὸς τῆς
Αἰγυπτίας γεγενημένος, ἔν τινι τῶν οἰκείων ποιημάτων, ἅπερ
 Δὐτῷ Διονυσιακὰ ἐπωνόμασται, οὐκ οἴδα ἐφ’ ὅτῳ ὀλίγα ανττα 
τοῦ Ἀπόλλωνος πέρι ἀφηγησάμενος, (οὐ γὰρ δὴ τῶν προηγουμένων
ἐπῶν ἐπιμέμνημαι,) εἶτα ἐπάγει·
 
 Ἐξότε Μαρσύαο θεημάχον αὐλὸν ἐλέγξας , 
 Δέρμα παρẉ́ρησε φυτῷ κολπούμενον αὔραις. 
 
 oὡς μὲν οὖν ἐξ ἐκείνου τὸ μίασμα τοῦτο ουνπω τῷ ἀνθρωπείῳ 
 
 Apolline de tibiis et tibicinandi arte , quodque longe victus fucrit
Marsyas et valde iuste , quippe qui , nisi valde stultum dictu sit,
deo suo tibiis obstrcpuissct; quodque hanc poenam suae temcritatis
victori pcrsolverit, quod pcllis universa ipsi detracta et cx arbore
suspensa fuerit; haec, inquam , omnia poctica sunt portenta et
fabulac ac ludicra , quae ncque verum, nequc verisimile quicquam in
se habent, Si enim tibicinem dicunt Apollinem factum , et de arte
certantcm tantam in Marsyam a se victum indignationem concepisse,
ut ·adeo nefariam ac vesanam de eo poenam sumserit : quo pacto
νeνο ipsi oblcctamento fuisse potuerit, vidcre hunc e sublimi pendentem,
crudelitatis suae argumentum ? Haec enim ct prisci poëtac
canunt t et recentiores ab iis accepta concinunt. Quocirca et Nonnus
ille ex Pano, Aegyptia urbe, natus, in quodam suorum pofimatum,
quod Dionysiaca appellavit, cum nonnulla ncseio qua dc re de Apolline
narrasset, (neque enim praccedcntium vcrsuum satis memini ,) ita
subiicit :
 
 Marsyae ut victi, dino certare volentis, 
 Distentam υento suspendit ab arbore pellem. 
 
Quod itaquc ex illo tempore turpe hoc scclus nuuquam humano ge- 


 
 εγένει διέγνωστο, σαφῆ τὰ τεκμήρια καὶ ἀποχρῶντα παρὰ τοῖς
 ὀρθῶς ἀναθεωρεῖν καὶ τεκμαίρεσθαι τὰ παλαίτατα πεφυκόσιν,
ἀλλὰ μὴ ποιητικῇ θεολογι παρακρουομένoις. ὁ δὲ Σακπώρης
ἄδικός τε ὢν ἐς τὰ μάλιστα καὶ μιαιφόνος, ὀξὺς μὲν εἰς ὀργὴν 
καὶ ὠμότητα, βραδὺς δὲ πρὸς φειδὼ καὶ συγγνώμην, εἰ 
 μὲν καὶ ἐθ᾿ ἑτέροις αὐτῷ πρότερον τόδε τὸ ἄγος ἔξείργασται,
 οὐκ ἔχω σαφῶς ἀπισχυρισασθαι· ὅτι δὲ Βαλεριανὸν τὸν Ῥωμαίων
ἐν τῷ τότε βασιλέα προσπολεμήσαντά οἱ καὶ εἶτα νενικημένον,
ὁ δὲ, ξωγρείᾳ ἑλὼν, τόνδε τὸν τρόπον ἐτιμωρήσατο,
πολλὴ μαρτυροῦσα ἡ ἱστοριια. καὶ τάχα οἱ πρώτιστοι τῶν 
μετά τὴν Παρθυαίων κατάλυσιν τῆς βασιλείας τῆς Περσαῆς ἐπιλαβομένων,
Ἀρταξάρης, φημὶ, καὶ Σαπώρης, μιαρώ γε ἤστην
ἄμφω καὶ ἀδικωτάτω, εἴγε ὁ μὲν τὸν οἰκῖον δεσπότην ἀπεκτονὼς,
τυραννικήν τε καὶ βιαίαν τὴν ἀρχὴν κατεστήσατο· ἅτερος
δὲ τιμωρίας ἦρξεν οὕτω δεινῆς καὶ μύσους ἀνοσιωτάτου.

κδ΄. Ἔπεὶ δέ δέ μοι ὁ λόγος, διὰ τῶν ἀεὶ παρεμιπτόντων
φερόμενος, πάλιν ἐς Ἀρταξάρην ἀφίκετο, καιρὸς ἂν εἴη ἐκπληροῦν
νῦν τὸ πρότερον ἐπηγγελμένον, καὶ τῶν ἐφεξῆς βασιλέων
ἐπιμνησθῆναι. οὗτος μὲν οὖν ἐξ ὦν τε ἔφυ καὶ ὅπως καἰ ὅν- 
 
 neri cognitum fuerit , manifeita indicia sunt et sufficientia iis, qui
vetustissimas res recte considerare atque observare consueverunt,non
autem poëticis fabulis figmentisque capiuntur. Sapores vero cum et
vehementer iniustus esset et sanguinarius, ac praeceps quidem ad
iram et crudelitatem, tardus autem ad misericordiam et veniam,
an in alios ab ipso hoc adeo atrox factum sit perpetratum, plane affirmare
non possum; quod vero Valerianum, Romanorum tum temporis
regem, bellum adversus se gerentem, ac deinde victum vivumque
captum, hac ipsa poena affecerit, multae testantur historiae. Et sane
primi eorum, qui post deletos Parthos Persicum regnum obtinuerunt,
Artaxares, inquam, et Sapores, scelerati ambo iniustissimique
fuerunt; siquidem alter eorum, cum dominum suum interfecisset,
per vim ac tyrannidem regnum invasit, alter vero adeo atrocis supplicii
nefariique sceleris auctor fuit. 
 24 Ceterum cum ex incidentibus aliis semper atque aliis
rebus oratio rursus ad Artaxarem sit devoluta, opportunum fuerit,
quod supra promisi, praestare atque absolvere, et reliquorum deinceps
regum seriem pertexere. Atque hic quidem e quibus or- 

 
 τινα τρόπον τὴν κίδαριν ἀνεδήσατο, ἤδη μοι ἐς τὸ ἀκριβὲς 
προαφήγηται ἐκεῖνο δὲ μόνον προσθείην ἂν ἐπ’ αὐτῷ, ὡς ἔτεσιν
ὕστερον ὀκτώ τε καὶ τριάκοντα καὶ πεντακοσίοις Ἀλεξάνδρου
 Ἀλεξάνδρου τοῦ πάνυ τοῦ Μακεδόνος, τετάρτῳ δὲ ἔτει τῆς θατέρου
ξάνδρου τοῦ Μαμαίας ἀρχῆς, τῆς τῶν Περσῶν βασιλείας
αβομένῳ τῷ Ἀρταξάρῃ, καθ᾿ ὃν πρότερον ἀπήγγελται τρόπον,
διήνυσται χρόνος ἐν αὐτῇ ἐνιαυτῶν πεντεκαίδεκα, δυοῖν 
μηνοῖν ἐνδεόντοιν. διαδέχεται δὲ τὸ κράτος Σαπώρης ἐκεῖνος ὁ
ἐναγέστατος, καὶ διεβίω πρὸς τῷ ἑνὶ τριάκοντα τοὺς πάντας
 οἐνιαυτοὺς, ἐνιαυτοὺς, πλεῖστα ὅσα τοὺς Ῥωμαίους
τὸν βασιλέα σφῶν ἀνελὼν, καὶ οὐδὲν ὁτιοῦν κώλυμα ἔσεσθαι
διανοούμενος, ὁ δὲ ἀνὰ τὰ πρόσω ἐχώρει, καὶ δὴ τήν τε
ἢν τῶν ποταμῶν ἐδῄωσε χώραν, καὶ εἶτα τὴν ἐφεξῆς ἐχομένην,
Κίλικάς τε ἐληίσατο καὶ Σύρους, καὶ μέχρι τῶν Καππαδοκῶν
 ἐλάσας, ἐξαίσιον πλῆθος φόνων κατείργασται, ὡς καὶ
ἁ σηραγγώδη καὶ κοῖλα χωρία τῶν ἐν τοῖς ὄρεσι φραγμῶν
τοῖς σώμασιν ἀναπληροῦν τῶν πεπτωκότων ἀνθρώπων, καὶ
πρὸς ἰσότητα φέρειν τῶν λόφων τὰ διεστῶτα καὶ ἔξανέχοντα, 
καὶ οὕτω καθιππεύειν ἐν αὐτοῖς, καὶ διαβαίνειν ὥσπερ ἐφ’
 ὁμαλοῦ τὰς ἀκρωρείας. τοῦτον μὶν οὖν οἴκαδε αὖθις ἀφιγμένον,
καὶ οὐ μετρίως χρησάμενον οἶς ἀσεβήσας ἐτύγχανεν, 
 
 tus fucrit, qui quove modo cidarim sibi vindicarit, superius plene
suimus. lllud vero solum addiderim, quod annis quingentis
triginta octo post magnum illum Alexandrum Macedpnem,
quarto veto alterius illius Alekandri Mamaeae F. regni anno, cum
Artaxares, quo dictum est modo, Persarum regnum occupa
quindecim in eo annos peregit, duobus mensibus demtis. Huic in
imperio successit execrabilis ille Sapores, et supervixit annos in
universum unum et triginta, et ingentibus malis Romanos aff
Interfecto enim ipsorum rege, nihil iam impedimento sibi fore raulterius
est progressus, et Mesopoiamiorum
ac deinde eam, qnae huic erat proxima, pervadens, Cilices
depopulatus, et in Cappadoces usque provectus, immanem stragem
edidit, adeo ut hiulca concavaque in septis montium loca cadaveribus
caesorum oppleret, et distantias eminentiasque collium
inter se coaequaret, atque ita super cadavera equitatum ducce(??) 

 
 ἀλλὰ πρὸς ἀλαζονείαν ἀρθέντα πολλὴν, ἀπέπαυσεν οὐκ ἐμακαν
τοῦ φρυάγματος Ὀδέναθός ὁ Παλμυρηνὸς, ἀνὴρ ἀφανὴς
μὲν τὰ πρῶτα καὶ ἄγνωστος, ταῖς δὲ Σαπώρου συμφοραῖς
καὶ οἷς ἔδρασεν ἐπ’ αὐτῷ, μεγίστην ἀράμενος δόξαν, καὶ πολλοῖς
τῶν πάλαι ξυγγραφέων ἀξιαφήγῦος γεγενημένος. τεθνηκότος 
κότος δὲ Σαπώρου, ῾Ορμισδάτης ὁ τούτου παῖς τὴν βασιλείαν
παραλαμβάνει, καὶ ὸιεβιω ἐν αὐτῇ χρόνον ἐς ὅ, τι ἐλἀχιστον·
 ἐνιαυτὸν γὰρ ἕνα καὶ δέκα ἡμέρας τῆς τύχης ἀπωνατο,
μηδὲν ὁτιοῦν δράσας ὁποῖον καὶ ἐς λόγου φέρεσθαι μνήμην,
καθαπου καὶ ὁ μετ’ ἐκεῖνον Οὐαραράνης, τρισὶν ἔτεσι βασιλεύσας. 
ὁ δὲ υἱὸς ὁ τούτου ὁμώνυμος μὲν ἦν τῷ γεγεννηκότι,
ἑπτακαἰδεκα δὲ κατὰ τὴν βασιλειᾶν μεμένηκεν ἔτη. ὁ δὲ τρίτος
Οὐαραὸάνης ἐς μῆνας μὲν τέσσαρας μόνους ἀπεγεύσατο τῆς
βασιλείας, Σεγὰν δὲ σάα ἐπεκλήθη, οὐκ ἀπεικὸς, οἶμαι, οὐδὲ
αὐτομάτως, ἔθους τινὸς παλαιοῦ μετασχὼν καὶ πατρίου. οἱ 
γὰρ τῶν Πρσῶν βασιλεῖς, ἡν καὶ μέγιστον ἔθνος τῶν πλησιχώρων
καθέλοιεν προσπoλείιγ́σαντες, καὶ τῆς ἐκείνων ἐπιλάβοιντο
χώρας, οὐκέτι μὲν ἀναιροῦσι τοὺς ἡττημένους, ἐς δὲ
φόρου ἀπαγωγὴν ἅπαντας ὑποτιθέντες , ἐφιᾶσιν ἐνοικεῖν τε
 καὶ ἀροῦν τὴν δορυάλωτον· πλὴν ἀλλὰ τοὺς προτέρους 
 
 monlinmque iuga, tanqnam planiticm aliquam, transiret. Iluius itaque
domtira rcversi, neque modcratc utentis impic partis multaque
superhia clati , non multo post arrogantiam coutudit Odcnathus ille
Palinyrcnus, vir obscurus quidcm initio et ignotus, e cladibus tamen
Sapori illatis, rebusqtie in eum gestis summam coiisccutus gloriam,
et a multis veleribus historicis mcmorabilis est habitus. Mortuo
vero Sapore, Hormisdatcs, huius filius, rcgnum accepit , cui cxiguo
admodum tempore supervixit. Annum cnim unum et dies decem
forhma usus est, nulla re memoratu digna ab se gesta ; quemadmodum
et cum secutus Vararanes, qui tribus annis regnavit. Filius
autrm huius , patri cognominis, scptcndccim annis regnum obtius
Tertius vero Vararaiics menses duntaxat quatuor imperium
degustavit ; Segansaa autcm cognominatus est, non abs re, puto,
nequc temere , sed a veteri quadam patriaque consuctudine id conscutus.
.Persarum enira rcgcs maxima aliqua e fmitimis gente debellat,
eoritmque ditione potiti , victos quidem ncquaquam interliciunt,
sed tributo, quod pendant, ipsis imperato, et iuhabitare et ara- 

 
 γένους ἡγεμόνας οἰκτρότατα καταλύοντες, οἱ δὲ τοῖς σφετέροις 
παισὶ τὴν τῆς ἀρχῆς προσηγορίαν ἀπονέμουσι, μνήμης,
ὡς ἔοικεν, ἕκατι καἰ κόμπου τῆς ἐπὶ τῷ τροπαίῳ μεγαλαυχίας.
ἐπειδὴ οὖν καὶ τὸ τῶν Σεγεστανῶν ἔθνος Οὺσραράνῃ τῷ τοῦδε
 πατρὶ ἐδεδούλωτο, εἰκότως ἄρα ὁ παῖς Σεγανσαὰ ἐπωνόμαστο·
δύναται γὰρ τοῦτο τῇ Ἑλλήνων φωνῇ Σεγεστανῶν
βασιλεὐς.

κε'. Τούτου δὲ θᾶττον διαφθαρέντος, Ναρσῆς εὐθὺς
τὴν βασιλείαν ἐνιαυτοῖς μὲν ἑπτὰ, μησὶ δὲ πέντε μετῆλθε.
 διαδέχεται δὲ τὴν ἀρχὴν Ὁρμισδάτης ὁ παῖς, καὶ κληρονομεῖ
τοῦ πατρὸς οὐ μόνον τοῦ κράτους, ἀλλὰ καὶ τῆς τοῦ χρόνου 
ἰσοῤἑοπίας. καὶ γὰρ θαυμάσειεν ἄν τις, ὅτι δὴ ἐκατέρῳ ἒτεσί 
τε καὶ μησὶ τοῖς αὐτοῖς τὰ τῆς ἀρχῆς ἐπιμελέστατα ἐμετρήθη.
ἀλλὰ Σαβὼρ μετὰ τούτους ἐπὶ Πλεῖστον ὅσον καὶ μήκιστον
 χρόνον ἀπώνατο τῆς βασιλείας, τοσούτοις ἔτεσι κρατήσας,
ὁπόσοις καὶ διεβίω. ἔτι γὰρ αὐτὸν κυούσης τῆς μητρὸς, ἡ μὲν
τοῦ βασιλείου γένους διαδοχὴ ἐκάλει πρὸς τὴν ἀρχὴν τὸ τεχθησόμενον.
ἦν δὲ τὰ τῶν ὠδίνων ἀμφίβολα ἐς ὁποίαν γονὴν
ἂν ἀποβαῖεν. τοιγάρτοι ἅπαντες οἱ ἐν τέλει ἆθλα προὐτίθεσαν
 καὶ γέρα τοῖς μάγοις ἐπὶ τῇ προαγορεύσει τῶν ἐσομένων· καἰ
τοίνυν ἦγον ἐς μέσον κύουσαν ἵππον, καὶ ὡς πλησιαίτατα 
 
 re agros bello captos permittunt, primoribus tantum gentis ducibus
miserrime trucidatis, filiis vero suis piincipatus appellationem tribuunt,
memoriae, ut verisimile est, causa, et magnilicae pro partis
tropaeis gloriationis. Cum itaque etiam Segestanorum gens a Vara-
rane huius patre subacta essct, merito utique ipsius filius Segansaa
vocatus fuit, quod Graecorum lingua significat Segestanorum rex. 
 25. Hoc vero ocius extincto, Narses statim regnuin annis
septem, mensibus quinque tenuit; cui succcssit Hormisdates filius,
haeres paterni non tantum regni, verum etiam acqualis in spatio
tempoirs. Mirari enim merito quispiam possit, quod utrique et
annorum et meusium, quibus reguarunt, numerus exactissime sit appensus.
Post hos Sabor plurimo longissimoque tempore reguo protitus
est, quippe qui tot annis regnavit, quot et vixit. Matre enim
adhuc ipsum utero gestante, regii generis successio vocabat ad regnum
quod ipsa csset paritura. Dubitabatur vero, masculum au
femellam partu esset cditura. Primores itaquc rogni pracmiu
ac dona proposueruut magis, ut de fnturis praedicerent Eipinm
itaque gravidam iu mcdiuiu adducunt iam partui proximam, iusse- 

 
 πὸοεθοῦσαν τοῦ τόκου, ἐκέλευόν τε αὐτοὺς ἐπ᾿ αὐτῇ πρώτῃ
μαντευιεσθαι, ἅπερ ᾤοντο ξυνενεχθῆναι. οὕτω γὰρ ὀλιγ́αις ὅστε-
 ρον ἡμέραις γνώσεσθαι ἡγοῦντο τὴν πρόρρησιν ἐς ὅ, τι χωρήσει, 
ταύτῃ τε εἰκάζειν παραπλησίως ἐκβήσεσθαι καὶ ὁπόσα
σφισιν ἐπὶ τῇ ἀνθρώπῳ προαγορευθείη. ἃ μὲν οὖν αὐτοῖς ἐπὶ 
τῇ ἵππῳ μεμάντευται, οὐκ ἔχω σαφῶς ἀποφήνασθαι· οὐ γάρ
μοι τὸ ἀκριβὲς τούτου γε πέρι ἀπήγγελται· πλὴν ἀλλ᾿ οὕτω
ἕκαστα προὔβη, ὅπως ἐκείνοις ἐτύγχανεν εἰρημένα. γνόντες δὲ
ἐνθένδε οἱ ἄλλοι, ὡς ἄγαν τοῖς μάγοις διηκρίβωτο τὰ τῆς τέχνης, 
προὔτρεπον καὶ ἐπὶ τῷ γυναίῳ, ἅττα ἔσεσθαι γνοῖεν, διεξιέναι. 
τῶν δὲ φησάντων ἄῤῥενα παῖδα τεχθήσεσθαι, οὐκ ἔτι
 ἐμέλλησαν, ἀλλὰ τῇ γαστρὶ περιθέντες τὴν κίδαριν, ἀνεῖπον
βασιλέα τὸ ἔμβρυον· ὀνόματι τε ἀπέκριναν τὸ ἄρτι ἐκτυπωθὲν
καὶ διωργανωμένον, ἐς ὅσον, οἶμαι, διᾴττειν ἔνδον ἠρέμα
καὶ ὑποπάλλεσθαι. οὕτω δὲ τὸ ἀφανὲς τῇ φύσει καὶ ἄδηλον 
ἐς τὸ βέβαιόν τε καὶ ἀνωμoληημένον τῇ δοκήσει μεταλαβόντες,
ὅμως οὐ διήμαρτον τῆς ἐλπίδος, ἀλλὰ καὶ λίαν ἔτυχον τοῦ
σκοποῦ, πολλῷ πλέον τῶν δοκηθέντων. τίκτεται γὰρ οὐκ ἐς μακρὰν 
ὁ Σαβώρης σὺν τῇ βασιλείᾳ, ἐννεάζει τε αὐτῇ καὶ ἐγγηράσκει, 
εἰς ἑβδομήκοντα αὐτῷ ἔτη διανυσθέντος τοῦ βίου. κατὰ 
δὲ τὸν τέταρτόν τε καὶ εἰκοστὸν τῆς τοῦδε ἀρχῆς ἐνιαυτὸν
Νίσιβις ἡ πόλις ὑπὸ Πέρσας γεγένηται, 'Ρωμαιων μὲν πάλαι 
 
 runtque, ut magi de hac prius vaticinarentur, quod futurum censebant. 
Ita enim paucis post diebus cognituros se credcbant, quo
illorum divinatio evaderet, atque hinc collecturos, similem eventum
habitura etiam quae de homine praedicerentur. Quid autem de equa
divinarint, nihil liquido possim affirmare, neque enim mihi certi
quicquam ea de re est renuntiatum; ceterum ita singula evenerunt,
ut illi praedixerant. Cum itaquc ex ea re ceteri scirent, magos
vaticinandi artem optime callere, provocarunt rogaruntque eos, ut
etiam de muliere, quae futura nossent, explicarent. Qui cum responderent, 
masculam prolem parituram, nihil ultra morati sunt,
sed cidari utero imposita, embryum regem pronuntiarunt, nomineque 
insignierunt foetum recenter efformatum atque ita animatum,
arbitror, ut intus paululum moveretur et subpalpitaret. Ita vero,
quod natura obscurum incertumque erat, pro certo indubitatoque
opinione exspectationeque apprehendentes, non frustrati sunt tamen
sua spe, sed et amplius, quam opinati erant, sunt consecuti. Nascitur 
enim non multo post Sabores cum regno, inque eo et adolescit 
et senescit, perducta ad annos usque septuaginta vita. Quarto
autem et vigesimo regni sui anno, Nisibis urbs in Persarum po- 

 
 οὖσα κατήκοος, Ἰοβιανοῦ δὲ τοῦ σφῶν βασιλέως παραδόντος 
καὶ προεμένου. ἐν αὐτοῖς γὰρ δήπου τοῖς ἐνδοτέρω χωρίοις
τῆς Περσικῆς ἐπικρατείας Ἰουλιανοῦ τοῦ προτέρου 'Ρωμαίων 
αὐτοκράτορος ἀθρόον διαφθαρέντος, αὐτὸς ἀναγορεύπαι ὑπό
 τε τῶν στρατηγῶν καὶ τῶν στρατευμάτων καὶ τοῦ ἄλλου ὁμιλον. 
ἅτε δὲ τῆς ἀρχῆς αὐτῷ ἄρτι καθισταμένης, καὶ τῶν πραγμάτων, 
ὥσπερ εἰκὸς, ταραττομένων, καὶ ταῦτα ἐν μέσῃ τῇ
πολέμίᾳ, οὐχ οἷός τε ἦν τὰ παρόντα ἐν τῷ δέοντι σχολαίτερον
διαθεῖναι. τοιγάρτοι ἀπαλλαξείων τῆς ἐν ὀθνείᾳ καὶ δυσμενεῖ
 χώρᾳ διαίτης, καὶ μόνης τυχεῖν τῆς ἐς τὰ οἰκεῖα ἐπανόδου
θᾶττον ἱέμενος, ξυνθήκας τίθεται ἀγεννεῖς καὶ ἀσχήμονας, 
καὶ ὁποίας μέχρι καὶ νῦν τῇ 'Ρωμαίων λυμαίνεσθαι πολιτειᾴ,
περιστέλλων ἐς τὰ ὀπίσω καινοῖς ὁρίοις, καὶ ὑποτεμνόμενος
τῆς οἰκείας ἀρχῆς τὸ περαιτέρω ἐκβαῖνον. τὰ μὲν οὖν κα᾿ 
 ἐκεῖνο τοῦ καιροῦ ξυνενεχθέντα πολλοῖς ἤδη τῶν προτέρων
ξυυῳαφέων ἱστόρηται· ἐμοὶ δὲ οὐ περὶ ταῦτα ἐνδιατρίβειν
σχολὴ, ἀλλὰ τοῦ προτέρου λόγου ἑκτέον.

κς΄. Μετὰ γὰρ Σαβώὸην Ἀρταξὴρ ἀδελφὸς ὢν αὐτῷ,
καὶ μετασχὼν τῆς βασιλείας, τεττάρων ἐτῶν χρόνον κατ᾿ αὐτὴν
 ἀπεβίω. ὁ δὲ υἱὸς ὁ τούτου, Σαβὼρ δὲ καὶ αὐτὸς ἐπεκέκλητο, 
ἐν ἔτεσι πέντε τὸ οἰκεῖον ἠρίθμησε κρότος· ἐν διπλασίοσι 
δὲ τούτων καὶ πρός γε ἑνὶ ἑτέρῳ ἐνιαυτῷ Οὐαραράνης 
 
 testatem venit, Romanis quidem olim subdita, Ioviano vero ipsorum 
rege eam tradente ac prodente. Cum enim Iulianus, qui antea
Romanorum rex erat, in interioribus Persici imperii locis repente
periisset, ipse a praefectia et exercitu reliquaque turba rex declaratur, 
qui, utpote regno ipsi recenter delato et rebus, uti verisimile
est, perturbatis, et quidem in media hostili regione, praesentem
rerum statum non satis componere poterat. Quocirca pertaesus vitae 
in extera hostiliquc regioae , reditusque in sua cpiam citissime
compos fieri cupiens, ignominiosas turpesque cum hoste pactiones 
init, quasque in hunc etiam diem Romana res publica magno suo
malo persentiscit. Novis enim terminis imperiam coarctavit, multumque 
de veteri amplitudine decidit lam vero quae per id tempus
acciderunt multi ex veteribus historicis memortae prodiderunt: mihi
vero otium non est iis repetendis immorandi, cui quae coeperam
sunt persequenda. 
 26. Post Saborem itaque Artaxer ipsius frater potitus imperio, 
cum annos quatuor regnasset, moritur. Filius autem huius,
Sabor vero etiam ia vocabatur, quinque annis imperium obtinuit;
duplo vero temporis spatio et uno insuper anno Vararanes huius fi- 


 
 ὁ παις, ὃς δὴ καὶ Κερμασαὰ ὠνομάξετο. τῶν δὲ τοιούτων ἐπικλήσεων
ἡ αἰτία ἤδη μοι εἴρηται. καὶ γὰρ κέρμα ἔθνους τυχὸν
ἢ χώρας ὑπῆρχεν ἐπωνυμία· δὲ τῷ πατρὶ τοῦ Οὐαραράνου
 δεδουλωμένης, εἰκότως ὁ παῖς τὴν ἐπωνυμίαν ἐχτήσατο,
καδάπου πρότερον καὶ παρὰ Ρωμαίοις ὁ μὶν Ἀφρικανὸς 
τυχὸν, ὁ δὲ Γερμανικὸς, ὁ δὲ ἐξ ἄλλου του γένους νενικημένου
ἐπεκλήθη. ἐπὶ τούτοις Ἰσδιγέρδης ὁ Σαβώρου τὴν
Περσικὴν ἡγεμονίαν παραλαμβάνει, ὁ πολὺς παρὰ Ρωμαίοις
 καὶ περιλάλητος. φασι γὰρ Ἀρκάδιον τὸν βασιλέα πρὸς τῷ
θανάτῳ γεγενημένον, καὶ τὰ μετ’ αὐτὸν, ὣσπη τοῖς ἀνδρὠποις 
νενόμισται, διατάττοντα, τούτῳ δὴ φύλακι χρήσασθαι,
καὶ κηδεμόνι ἰπὶ τε τῷ παιδὶ Θεοδοσίῳ καὶ πάσῃ τῇ Ῥωμαϊκῇ
καταστάσει. ᾂδεται γὰρ οὗτος ὁ λόγος ἐπιπλεῖστον ἐν
ἡμῖν ἐκ παλαιοῦ τῇ μνήμη παραδοθεὶς τοῖς ἐφεξῆς, κὼ μέχρι
 νῦν παρά τε τοῖς λογίμοις καὶ τῷ δήμῳ περιαγόμενος· γραγῇ 
δέ τινι καὶ λόγοις ἱστορικοῖς οὐκ οἶδα εὑρὼν τοῦτο φερόμενον,
οὐδὲ παρ’ οἷς τυχὸν τὰ τῆς Ἀρκαδίου τελευτῆς ἀπεμνημόνευται,
ὅτι μὴ μόνον ἐν τοῖς Προκοπίῳ τῷ ῥήτορι συγγεγραμμένοις.
νοις. καὶ οὐδὲν, οἶμαι, θαυμαστὸν, ἐκεῖνον μὶν ὡς πλεῖστα
καὶ πᾶσαν, ὡς εἰπεῖν, ἱστορίαν ἀναλεξάμενον, 
καὶ τήνδε παραλαβεῖν τὴν ἀφήγησιν ἐτέρῳ πρότερον ἐκπεπονημένην,
ἐμὲ δὲ αὐτὴν μηδαμῶς ἔτι ἑλεῖν ἐλάχιστα εἰδότα, 
 
 lius, qui et Cermasaa dictus fuit. Huiusmodi vero appellationum
causam supra retuli. Cerma enim gentis forsan alicuiua aut regionis
est nomen, qua a patre Vararane subacta, filius verisimiliter
eam appcllationem est consecutus; quemadmodum etiam olim apud
Romanos hic quidem Africanus, ille Gcrinanicus, alius vero ex alia
gente devicta est dictus. Post hos Isdigerdes Saboris F. Persicum
imperium accepit, cuius frequens et celebris est apud Romanos memoria.
Aiunt enim Areadium regem iam moribundum, et humano
more de rebus post obitum suis disponentem, hunc custodem et curatorem
filii sui Theodosii instituisse totiusque Romani imperii status.
Hic enim sermo ab antiquo veluti per manus posteritati traditus,
plurimum etiam hodie apud nos invaluit, et apud doctos pariter
et vulgus hominum circumfertur; scripto vero aliquo aut historicorum
libris id proditum non reperio, ne in iis quidem, qui de
Areadii morte scripserunt, uno tantum Procopio rhetore excepto.
Neque sane meo iudicio mirum est, ad multiscii huius viri, quique
universam, ut uno verbo dicam, historiam decerpist, notitiam
hanc etiam narrationem ab alio olim conscriptam pervenisse; ad 

 
 εἴγε ἄρα δὴ καὶ ἐλάχιστα. ἀλλ᾿ ἐκεῖνο καὶ μάλα θαύματος 
ἄξιον εἶναι ἡγοῦμαι, ὅτι διεξιὼν τὰ περὶ τούτων, οὐχ ἁπλῶς
οὕτω τὰ ἐγνωσμένα διέξεισιν, ἀλλ᾿ ἐπαινεῖ τὸν Ἀρκάδιον καὶ
ἀποσεμνύνει, ὡς ἀρίστῃ χρησάμενον εὐβουλίᾳ. φησι γὰρ αὐτòν 
 οὐ λίαν ἀγχίνουν εἶναι τὰ ἄλλα πεφυκότα, ἐν τούτῳ δὴ μόνῳ
φρενήρη τε καὶ προμηθέστατον ἀποδεδεῖχθαι. ἐμοὶ δὲ δοκεῖ ὁ
τοῦτο ἀγάμενος οὐ τῇ πρώτῃ ὁρμῇ τοῦ βουλεύματος τὸ εὔλoγov 
κρίνειν, ἀλλὰ τῷ ὕπερον ἀποβεβηκότι. ἐπεὶ πῶς ἂν εἶχεν
καλῶς ἀνδρὶ ὀθνείῳ καὶ βαρβάρῳ, καὶ γένους ἄρχοντι πολεμιωτάτου,
 καὶ ὅπως αὐτῷ μετῆν πίστεως τε καὶ δικαιοσύνης ἠγνοημένῳ, 
καὶ πρός γε τὰ ἐς θεὸν πεπλανημένῳ καὶ ἀλλογνώμονι,
τὰ φίλτατα παὸαδοῦναι; εἰ δὲ μηδὲν ὁτιοῦν ἐπὶ τῷ βρέφει
ἡμάρτητατ, ἀλλὰ μεμένηκεν ἡ τούτου βασίλεια βεβαιότατα
πρὸς τοῦ κηδεμόνος φυλαττομένη, καὶ ταῦτα ἔτι ὑπὸ μαζῷ
 τιθηνουμένου , ἐκεῖνον ἂν μᾶλλον ἐπαινετέον τῆς εὐπωμοσύνῆς, 
ἢ Ἀρκάδιον τοῦ ἐγχειρήματος. τούτων μὶν οὖν ἕνεκεν,
ὥσπη ἕκαστος γνώμης τε καὶ ἀκριβείας ἔχοι, ὧδε κρινέτω.
ὁ δὲ Ἰσδιγέρδης εἴκοσι πρὸς τῷ ἑνὶ βασιλεύσας ἐνιαυτοὺς,
οὐδένα πώποτε κατὰ 'Ρωμαιων ἤρατο πόλεμον, οὐδὲ ἄλλο τι
 κατ᾿ αὐτῶν ἄχαρι ἔδρασεν· ἀλλὰ μεμένηκεν ἐσαεὶ εὔνους τε
ὢν καὶ εἰρηναῖος, εἴτε οὕτω συμβὰν, εἴτε καὶ ὡς ἀληθῶς 
 
 meam vero nequaquam, qui non nisi exiguam, utinam modo exiguam,
harum rerum scientiam habeam. Sed illude, et quidem vehementer, 
admiratione dignum censeo, quod cum narrationem de Arcadio 
instituit, non simpliciter ita quae ab eo statuta fuerunt
narrat, sed laudat ipsum magnificisque verbis effert, tanquam optimo 
consilio usum. Ait enim, ipsum aliis in rebus non admodum
solere esse industrium, hac vero sola in re et sapientera et prudentissimum 
declaratum. Mihi vero videtur is, qui hoc admiratur, non
ex primo cousilii impetu, sed ex eventu de eius rectitudine iudicare. 
Quo pacto enim prudenter recteque factum dici possit, homini 
extero et barbaro, et regi gentis infestissimae, neque satis
nοto, an fidem ac iustitiam coleret, quique praeterea erroneae esset
de deo diversaeque opinionis, quae habebat carissima tradere ? Si
vero nihil omnino in infantem sibi creditum deliquit, sed huius imperium 
sartum tectum a curatore firmissime est conservatum, et
quidem, cum adhuc ille lacteret: illius potius probitas est laudanda, 
quam Arcadii factum. Hisce igitur de causis , prout quisque
mente ac iudicio pollet, ita iudicet. Isdigerdes vero cum unum et
viginti aunos regnasset, nullum unquam adversus Ronianos bellum
suscepit, neque ulla eos affecit molestia, sed mansit perpetuo he- 

 
 φειδοῖ τοῦ παιδὸς, καὶ τῶν τῆς κηδεμονίας
νομίμων.

κζ΄. Ἐκείνου δὲ τεθνηκότος, Οὐαραρόνης ὁ υἱὸς προστὰς 
τῆς ἀρχῆς, εἰσβολὴν μὶν κατὰ 'Ρωμαίων πεποίηται·
φιλίως δὲ αὐτὸν καὶ ὑφειμένως τῶν ἐν τοῖς ὁρίοις ἱδρυμένων 
 στρατηγῶν προσδεξαμένων, ὁ δὲ θᾶττον ἀπηλλάγη, καὶ εἰς
τὴν ὑπήκοον ἐπανῆκεν, οὔτε προσπολεμήσας τοῖς πέλας, οὔτε
ἄλλως τὴν χώραν σινάμενος. εἴκοσι δὲ κρατήσας ἐνιαυτούς,
παραδίδωσι τὴν βασίλειαν Ἰσδιγέρδῃ θατέρῳ τῷ οἰκείῳ παιοι, 
ᾧ δὴ χρόνος ἐν τῇ βασιλείᾳ διηνύσθη ἐτῶν ἑπτακαίδεκα, 
καὶ μηνῶν δήπου τεττάρων. Περοζης δὲ μετ᾿ ἐκεῖνον ἀναδεικνυται
βασιλεὺς, ἀνὴρ τολμητίας μὲν ἄγαν καὶ φιλοπόλεμος, 
καὶ πρὸς τὸ μεγαλουργὸν τῆς γνώμης ἀεὶ τετραμμένος·
λογισμῷ δὲ στεῤῥῷ καὶ βεβηκότι οὐ μάλα ἐχρῆτο· ἀλλὰ πλέον
ἦν αὐτῷ τοῦ βουλευομένου τὸ θρασῦνον. ἀπόλωλε δὴ οὖν, 
 κατὰ τῶν Νεφθαλιτῶν ἐπιστρατεύσας, οὐ τοσοῦτον, οἶμαι,
τῇ ῥώμῃ τῶν δυσμενῶν ὁπόσον τῇ οἴκοθεν ἀκοσμίᾳ· δέον γὰρ
αὐτὸν σὺν τῷ ἀσφαλεῖ κατὰ τὴν πολεμίαν πορεύεσθαι, τὰς
ἀδήλους ἐπιβουλὰς προδιασκοποῦντα καὶ φυλαττόμενον, ὁ δὲ
λέληθεν ἑαυτὸν ἐνέδραις ἀθρόον περιπεσὼν καὶ βόθροις καὶ 
διώρυξιν, ἐπὶ μήκιστον τοῦ πεδίου πρὸς τὸ ἀπατηλὸν μεμηχνημέναις, 
αὐτοῦ τε σὺν τῇ στρατιᾷ διεφθάρη τετάρτῳ καὶ
εἰκοστῷ τῆς βασιλείας ἐνιαυτῷ, καὶ καταλύει τὸν βίον ἀκλεῶς, 
 
 nevolus et pacificus, sivce ita casu acciderit, sive revera etiam respectu 
pueri, et communium curationis pupillaris legum. 
 27. Illo vero mortuo., Vararanes filius cum praeesset imperio,
expeditionem quidem in Romanos fecit, sed cum illum praefecti, qui
in finibus erant, amice placideque suscepissent, ipse statim recessit, 
et ad sua se recipit, neque bello finitimis, neque praeterea damno
ullo agris eorum illato. Cumquc annos viginti regnasset, Isdigerdi
alteri suo filio regnum tradit; qui cum eo annis septendecim et
mensibus circiter quatuor esset potitus: Perozes post illum rex declaratur, 
vir temerarie audax et bellorum cupidus, et magnificentiam 
semper prae se ferebat, solidis autem tutisque consiliis non
admodum utebatur; sed plus in eo erat audaciae quam consilii.
Periit itaquc in expeditione adversus Nephtalitas non tam, arbitror, robore 
hostium quam sua temeritate. Cum enim oporteret ipsum tuto per
hostilem regionem procedere, occultas insidias praevidentem et praecaventem, 
horum cura neglecta confestim in insidias incidit; inque scro- 

 
 ἅτε δὴ ὑπὸ τῶν οὕννων κατεστρατηγημένος· Οὐννικὸν γὰρ 
γένος οἱ Νεγδαλῖται. Βάλας δὲ ὁ τούτου ἀδελφὸς ἐπὶ τὴν
ἀρχὴν ἀναβὰς, οὐδέν τι φαίνεται ἀξιαφήγητον δράσας πολέμων
ἕνεκα καὶ παρατάξεων, οὐ μόνον τῷ πρᾶος εἶναι τοὺς
 τρόπους καὶ ἤπιος, καὶ πρὸς ὁρμὰς ἀλόγους καὶ συσμενείας 
οὐ μάλα διανιστάμενος, ἀλλ’ ὅτι καὶ βραχὺν ἐπεβίω
χρόνον· τέτταρα γὰρ αὐτῷ μόνον ἔτη κατὰ τὴν βασιλείαν
διέδραμεν. ἔπι τούτῳ δὲ Καβάδης ὁ Περόζου, τῶν Περαικῶν 
πραγμάτων κρατήσας, πολλοὺς μὲν κατὰ Ρωμαίων
 πολέμους διήνεγκε, πολλὰ δὲ κατὰ βαρβάρων τῶν προσοικούντων
ἔστησε τρόπαια, καὶ χρόνον οὐδένα παρῆκε ταραχαῖς
τε καἰ κινδύνοις ἐγκαλινδούμενος. ἦν δὲ ἄρα καὶ πρὸς τὸ ὑπήκοον
ἀπηνής τε καὶ δυστιθάσσευτος, καὶ οἶος ἀνακινεῖν τὰ καθεστῶτα, 
ἔς τε τὴν πολιτικὴν δίαιταν καινουργεῖν, καὶ παρατρέπειν
 τὰ πάλαι συνειθισμένα. λέγεται δὲ ὡς καὶ νόμον ἒθετο,
κοινὰ τοῖς ἀνδράσι προκεῖσθαι τὰ γύναια, οὐ κατὰ τὸν
Σωκράτους, οἶμαι, καὶ Πλάτωνος λόγον, καὶ τὴν ἐν τῷ λόγῳ
κεκρυμμένην ὠφέλειαν, ἀλλ’ ὥστε τῷ προστυχόντι ἐξεῖναι
πρὸς ἣν ἂν ἐθέλοι χωρεῖν καὶ τῆς εὐνῆς μεταλαγκάνειν, εἰ
 καὶ ἐτέῳ τῳ τῳ συνοικοῦσα καὶ ἀποκεκριμένη 
 
 bes et bes et fossas, quae ad longissimum in campo tractum ad
confeetae, atque ibi cum exercitu interriit quarto et vigesimo regni sui
anno, vitamque finivit inglorius, utpote ab Hunnis debellatus. Hunnica
enim gens Nephtalitae. Balas autem huius fratcr ad regnum
evectus, nihil mcmoratu dignum bellorum aut proeliorum causa
gessit; non solum quia placidis esset moribus et mitis, et ad irruptiones
violentas faciendas hostilitatesque exercendas non admodum
promptus, sed etiam quod ad exiguum tempus supervixerit.
Quatuor enim duutaxat anni ei in regno sunt decursi. Post hunc
etiam Cavades, Perosi F., Persico imperio potitus, multa quidem adversus
Romanos bella gessit, multa etiam a finitimis barbaris trophaea
retulit, neque ullum tempus praetermisit, quo non esset turbis
periculisque involutus: erat vero etiam in subditos saevus et
intractabilis, aptusque ad ea, quae bene constituta erant, turbaudum,
et ad civile vivendi genus innovandum veteresque consuetudines subvertendas.
Dicitur vero etiam hic legem tulisse, qua feminae
viris communes prostituerentur, non ex Socratis, arbitror, et Platonis
instituto, aut utilitatis in ea reconditae respcctu, sed ut cuivis liceret,
cum qua liberet rem habere, etiam si alteri alicui nupta esset,
eique addicta conviveret.

κη'. Kαὶ τοίνυν θαμὰ τοῦτο ἐννόμως ἐξημαρτάνετο, χαλεπαινόντων
περιφανῶς τῶν δυνατῶν, καὶ οὐκ ἀνεκτὸν ἡγoυμένων 
τὴν ἀτιμίαν. ἀλλ᾿ οὗτος γὰρ αὐτῷ ὁ θεσμὸς ἐπιβουλῆς
 τε καὶ καταλύσεως αἰτιώτατος γέγονε. τοιγάρτοι συμφραξάμενοι 
ἅπαντες καὶ διαναστάντες, καθαιροῦσί γε αὐτὸν τῆς ἀρχῆς 
τῷ ἑνδεκάτῳ ταύτης ἐνιαυτῷ, καὶ εἰς τὸ τῆς Λήθης ἐμβάλλουσι
φρούριον. τὸ δὲ τῆς βασιλείας κρότος μετόγονσιν
ἐπὶ Ζαμάσφην, Περόζου καὶ αὐτὸν παῖδα γεγενημένον, καὶ
ἄλλως πραότητός τε καὶ δικαιοσύνης ἄριστα ἔχειν δοκοῦντα.
οὕτω τε ᾤνοντο καλῶς αὐτοῖς ἅπαντα κατειργάσθαι, ὡς ἐξὸν 
τολοιπὸν ἐν εὐκολίᾳ τε καὶ ῥᾳστώνῃ πολιτεύεσθαι καὶ βιοτεύειν.
ἀλλ᾿ ὁ Καβάδης οὐκ ἐς μακρὰν ἀποδράσας, εἴτ́ε τῆς
γαμετῆς αὐτῷ συλλαβομένης τοῦ δόλου, ὡς Προκόπιός φησι,
καὶ τὸν ὑπὲρ ἐκείνου θάνατον ὑπελθεῖν ἑλομένης, εἴτε καὶ
ἄλλῳ τρόπῳχρησάμενος, ἀποδράσας δὲ οὖν ὅμως, καὶ ὑπεκβὰς 
 τοῦ δεσμωτηρίου, ᾤχετο παρὰ τοὺς Νεφθαλίτας, καὶ γίνεται
τοῦ ἐκείνων βασιλέως ἱκέτης. ὁ δὲ τὰς ἀτάκτους τροπὰς τῆς
τύχης διανοησάμενος, προσιπό γε αὐτὸν μάλα εὐμενῶς, καὶ
διετέλει παρηγορῶν καὶ παραιρούμενος τῆς γνώμης τὸ ἀνιώμενον, 
τὰ μὲν πρῶτα θωπείᾳ τε ἀγαθῇ καὶ παραινέσει πρὸς 
τὰ ἀμείνονα τὸ φρονοῦν ἀναὀῥωννύσῃ, καὶ πρός γε τραπέζῃ. 
 
 28. Frequenter itaque hac in parte permittente lege peccabatur, 
satrapis aperte indignantibus, neque tolerandum esse dedecus 
censentibus. Sed ea lex ipsi et insidiarum et submotionis
ab imperio causa fuit. Conspiratione enim facta omnibusque insurgentibus, 
imperio eum abdicant, undecimo, ex quo regnaret,
anno, et in Lethes castellum coniiciunt; regni vero potestatem
in Zamasphem transferunt, qui et ipse Perosi filius erat, et alioqui 
lenitatis et iustitiae nomine optime audiebat. Atque ita putabant, 
omnia sibi recte curata; sperantes, se deincens placide
quieteque victuros. Cavades vero non multo post e custodia elapsus, 
sive uxore ad fraudem opitulante, ut Procopius seribit, et
mortem etiam pro illo subire cupiente, sive alio quopiam modo
usus, aufugit tamen, et e carcere evasit, atque ad Nephtalitas se
recepit, eorumque regi supplex est factus: qui cum varias incertasque 
fortunae mutatioues ac vicissitudines cum animo suo perpenderet, 
perhuinaniter eum excepit, neque desinebat eum solari,
auimique aegritudinem sublevare; primum quidem blanditiis verborum 
commodaque exhortatione ad meliora ipsius mentem corrobo- 

 
 δαψιλεῖ καὶ φιλοτησίᾳ θαμὰ προτειν,ομένῃ, καὶ ἐγεστρίσι τιμίαις, 
καἰ τούτοις δὴ ἅπασι τοῖς εἰς φιλοξενίαν προχειροτάτοις·
ὀλίγῳ δὲ ὕστερον καὶ τὴν θυγατέρα κατεγγυᾷ πρὸς γάμον
τῷ ξένῳ, καὶ στρατιὰν αὐτῷ πρὸς τὴν κάθοδον ἀποχρῶσαν 
παραδοὺς, ἔστειλεν αὖθις, τό τε ἀντιστατοῦν καδελοῦντα,
καὶ τὴν προτέραν εὺδαιμονίαν ἀνακτησόμενον. ἐπεὶ δὲ
πεφύκασι πρὸς τἀναντία πολλάκις συμφύρεσθαι τοῖς ἀνδρώποις
αἰ τῶν δοκηθέντων ἐκβάσεις, τοιόνδε τι καὶ τότε ξυνέβη, 
καὶ πρὸς τὴν ἐφ’ ἑκάτερα ῥοπήν τε καὶ κίνησιν ἐπὶ πολλῷ τῷ
 διαλλάττοντι ὁ τοῦ Καβάδου βίος ἐταλαντεύδη, καἰ ταῦτα ἐν
χρόνῳ μετρίῳ. ἐκ μὲν γὰρ βασιλέως πρότερον ὑπόδικος γέγονε
καὶ δεσμώτης· ἀπαλλαγεὶς δὲ τῆς εἱρκτῆς, φυγὰς καὶ μέτοικος
καὶ ἱκέτης· ἐκ δὲ ἱκέτου καὶ ξένου, κηδεστὴς βασιλέως
καὶ οἰκειότατος. εὐθὺς δὲ κατελθὼν εἰς τὰ πάτρια ἤθη, ὰνείληφε
 πάλιν τὴν ἀρχὴν πόνων ἐκτὸς καὶ κινδύνων, ὡσπερ οὐδαμῶς
αὐτὴν ἀφῃρημένος, ἀλλ’ εὑρὼν ἔτι σχολάζουσαν, καὶ
οἶον ἐκδεχομένην. ὁ γὰρ Ζαμάσφης ἑκὼν ἀπέστη τοῦ θάκου,
καὶ μεθεῖναι μᾶλλον ἔγνω τὴν βασιλείαν, τέτταρας ἐνιαυτοὺς 
ἡσθεὶς ἐν αὐτῇ, καὶ ἀπαγορεῦσαι μὲν τῷ γαυρουμένῳ τῆς ψυχῆς
 καὶ φιλοδοξοῦντι, τὸ δὲ ἄπραγμον σὺν τῷ ἀσφαλεῖ ἀνδελέσδαι·
καὶ προὒλαβε τὴν ἀνάγκην ἡ εὐβουλία. ὁ δὲ Καβάδης
ἐγκρατὴς γεγενημένος πλέον ἢ πρότερον, ἐς τριάκοντα ἐτἐ- 
 
 rans, ac praeterea lauta mensa amicaque propinatione frequenter
excipiens, vestibus etiam pretiosis donans, omniaque hospitalitatis
munia explens; paulo vero post etiam filiam hospiti nuptui despondet,
datoque ei valido satis exercitu ad sua remisit, cum eorum,
ui obstituri essent, clade pristinum suum regnum recuperaturum.
um autem frequenter soleant hominibus res contrariis plane, quam.
animo destinarant, eventibus confundi, tale quid etiam tum usuvenit,
variisque in utramque partem momentis, diversisque in contrarium
mutationibus Cavadae vita fuit librata, idque brevi satis
temporis spatio. Nam ex. rege antea reus factus et captivus; ubi
vero e carcere evasit, fugitivus et supplcx; ex supplice autem et
peregrino gener regis eique intimus; nioxque ad sua reversus, imperium
citra labores aut pericula recepit, perinde ac si nunquam
eo exutus fuisset, vacans adhuc et quodam modo se opperiens. Zamasphes
enim sua sponte regio solio excessit, regnumque relinquere
potius censuit, quatuor annis eo gavisus, et renuntiare fastui
ambitionique maluit, privatam vitam cum securitate coniunctam
praeferens, atque ita necessitatem rectitudine consilii antevertit. 

 
 ρους ἐνιαυτοὺς διέμεινε τῆς μοναρχικῆς δυναστείας ἐχόμενος
πρὸς. τοῖς ἕνδεκα τοῖς προτέροις, ὡς τεσσαράκοντα πρὸς τῷ
ἑνὶ τοὺς σύμπαντας καθεστάναι ὁπόσους ἐν αὐτῇ ἐπεβίω.

κθ΄. Τὸ μὲν οὖν ἀκριβὲς τῶν ἐπ’ αὐτῷ πρότερον τε καὶ
ὕστερον συμπεσόντων, ἤδη τοῖς πάλαι σοφοῖς ἐν ἱστορίασς 
 διεκπεπόνηται τρόπῳ· ὁ δὲ τοῖς μὲν προτέροις παρεῖται,
ἂξιον δὲ οἶμαι γινώσκειν καὶ ἐπισημήνασθαι, καλὸν ἂν εἲη
προσθεῖναι. θαυμάσειε γὰρ ἄν τις, ὅτι δὴ κατ’ ἐκεῖνο τοῦ καιροῦ
 ροῦ παρά τε Ρωμαίοις καὶ Πέρσαις παραπλήσια ἄττα συνελθεῖν
ξυνέβη, ὡσΠερ αὐτομάτως ἐν ἑκατέρᾳ πολιτείᾳ κατὰ 
τῶν κρατούντων ἐναντίας τινὸς περιφορᾶς ἐνσκηψάσης. ἐλαχίστου
γὰρ ἔμπροσθεν χρόνου καὶ Ζήνων ὁ Ρμωαίων βασιλεὺς
ὁ Ἲσαυρος, ὃς δὴ πρώην Ταρασισκωδίσαιος ἐπωνομάξετο,
ὑπὸ Ἰλλοῦ τε καὶ Βασιλίσκου καὶ Κόνωνος ἐπιβουλευδεὶς,
συνεργούσης ἐς τὰ μάλιστα καὶ βηρίνησ, ἐκπέπτωκε τῆς ἀρχῆς 
 καὶ ἐξελήλαται, καὶ μόλις ἐς τὴν Ἰσαυρίαν ἀπεσώθη· πλὴν
ἀλλ’ ἐπανῆκεν αὖθις ἐς τὰ βασίλεια, καὶ Βασίλισκον τὸν τυραννήσαντα
οὐ πλέον ἢ ἔτεσι δύο καθελὼν, καὶ τοῦ σχήματος
ἀφελόμενος, διετέλει πάλιν ἐχόμενος τῆς ἀρχῆς καὶ πάντα
διατάττων, οὐκ ἐπὶ πλεῖστον μὲν χρόνον, ἐν αὐτῇ δὲ ὃμως 
ἀπεβίω. κατ’ αὐτὸν δὲ καὶ Νέπως ὁ τῆς Ἐσπέρας βασιλεὺς 
 
 Cavades vero multo quam antea potcntior factus, alios triginta annos
ultra undecim priores monarchicum imperhim obtinuit, ut unum
ct quadraginta annos cum regia postestate vixerit. 
 29. Quac itaque eo antea et postmodum regnante acciderunt,
veteres illi docti scriptores in modum historiac accurate pertractarunt.
Quod autem a neteribus illis praeteritum est, qubdque dignum
cognitu ac mcmoratu credidcrim, non abs re fuerut aduucere. Mirari
enim quispiam possit, quod per id tempus Romanis et Persis nonnulli
similes sibi mutuo casus acciderint, tanquam spoute in utraque
re publica contraria quadam revolutione fortunae adversus Imperatores
ingruente. Paulo enim ante etiam Zeno ille Isaurus, Romanorum
Imperator, qui antea Tarasiscodisaeus cognominabatur, insiliis
ei per lllum et Basiliscum et Cononem structis, coadiuvante
praecipuc Berine, imperio excidit eiectusque est, atque aegre in
Isauriam salvus cvasit, rediit tamen rursus in regiam, et Basilisco,
qui non diutius quam duobus annis tyrannidem exercuerat, interfecto,
regioque insigni ei adempto, rursus imperium recupcravit,
omniaque moderatus est, non quidem multo tempore, regnans tamen
e vita excessit. Haud secus et Nepos, Occidentis Imperator, 

 
 ὁμοίαις ἢ καὶ μείζοσιν ὡμΔησε συμφοραῖς. ὑπὸ γὰρ Ὀρέστου 
φενακισθεὶς, πέφευγεν ἐκ τῆς Ἰταλίας, ἀποβεβληκὼς μὲν τὴν
ἁλουργίδα, οὐκέτι δὲ αὐτὴν ἀντανείλετο, ἀλλ᾿ ἐν ἰδιώταις τελῶν
διεφθάρη. οὕτως ἄρα ἐν τῷ τότε μεταβολὰς παραλόγους
 κατὰ τῶν κρατίστων δυνάμεων συνελθεῖν ξυνηνέχθη. ζητούντων
μὲν οὖν τὴν τούτων αἰτίαν οἱ τὰς τῶν ἀδήλων ἀνιχνεύειν
ἀρχὰς εἰθισμένοι, καὶ λεγέτωσαν ὁποίας καὶ βούλοιντο, ἐμοὶ
δὲ τῆς προτέρας ἐκδρομῆς καὶ αὖθις μεταληπτέον. τεθνηκότος
γὰρ τοῦ Καβάδου κατὰ τὸ πέμπτον ἔτος τῆς Ἰουστινιανοῦ
 παρὰ ῾Ρωμαιοις βασιλείας, Χοσρόης ὁ πάνυ ὁ καθ᾿ ἡμᾶς διαδέχεται 
τὴν πατρῴαν ἀρχὴν, καὶ πέπραχε πλεῖστα ὅσα καὶ
μέγιστα, ὧν ἔνια μὲν Προκοπίῳ τῷ ῥήτορι προαναγέγραπται,
τῶν δὲ λοιπῶν ἐμοί γε τὰ μὶν εἴρηται ἤδη, τὰ δὲ ἀκολούθως
εἰρήσεται. ὡς ἂν δὲ τὸ συνεχὲς τῶν χρόνων τελεώτατα διαφυλαχθειη,
 τοσοῦτον ἐρῶ πρὸς τὸ παρὸν, ὡς ἐς ὀκ· τὼ τε καὶ
τεσσαράκοντα ἐνιαυτοὺς τοῦ κράτους ἐχόμενος, πολλὰς ἀνεδήσατο
νίκας· καὶ γέγονεν ὁποῖος οὔπω πρότερον ἄλλος τῶν παρὰ
Πέρσαις βεβασιλευκότων ἀναδέδεικται, εἴγε τῷ παντὶ ἑκάστῳ
συγκρίνοιτο, οὐδὲ εἰ Κῦρον εἴποι τις ἂν τὸν Καμβύσου, οὐδὲ
 Δαρεῖον ῾Υστάσπεω, οὐδὲ μὴν Ξέρξην ἐκεῖνον, τὸν ἱππήλατον 
μὲν δεικνύντα τὴν θάλατταν, ἐν δὲ τοῖς ὄρεσι ναυτιλλόμενον.
πλὴν ἀλλὰ τοιοῦτός γε ὢν, ἀκλεής γε αὐτῷ ἡ τοῦ βίου καταστροφὴ
γέγονεν, καὶ οἰκτρὰ καὶ τῶν φθασάντων ἀλλοτριω- 
 
 similibus aut maioribus calamitatibus fuit immcrsus. Nam ab Oreste
circumventus, fugit ex Italia, purpura exutus, quam nunquam
reeuperavit, sed inter privatos degens iuteriit. Adeo inopinalae mutationes
tum temporis potenlissimis regibus acciderunt. Causas vero
harum mutationum quacrant, qui abdilarum rerum occulta principia
investigare consueverunt, et quascunque voluerint proferant,
mihi vero, unde digressus sum, est redeundum. Mortuo enim Cavade
quinto auno, ex. quo Iustinianus Romanis imperarat, Chosroës
ille, maximi apud nos nominis, paternum suscepit imperium, et plurimas
maximasque res gessit; quarum nonnullae a Procopio rhetore
sunt conscriplae; reliquae vero partim iam a me dictae sunt, aliae
consequenter dicentur. Ut autem continuata temporum series exactissime
observetur, in praescntia duntaxat dicam, quod per octo
et quadraginta annos, quibus imperio potitus est, multis decoratus
fuerit victoriis, talisque evaserit, qualis ante eum ex Persarum regibus
nemo, si cum singulis eorum comparetur; ne si Cyrum quidem
Cambysac filium aliquis nominaverit, aut Darium Hystaspis,
sed neque Xerxem illum, qui mare equis, montes navibus reddidit
pervios. Ceterum talis ac tantu3 cum fuerit, inglorium et miseran- 

 
 τάτη. ἐτύγχανε μὶν γὰρ ἐν τῷ τότε ἀμφὶ τὰ Καρδούχια ὄρη
ἐς κώμην Θαμανῶν διὰ τὴν τοῦ θέρους ὥραν καὶ τὴν τῶν τόπων
εὐκρασίαν μεταβάς τε καὶ ἐνδιαιτώμενος. Μαυρίκιος δὲ
ὁ Παύλου ὑπὸ Τιβερίου Κωνσταντίνου τοῦ Ρωμαίων αὐτοκράτορος
ἂρχειν τῶν κατὰ τὴν ἕω ταγμάτων προστεταγμένος, 
εἰσέβαλεν ἀθρόον ἐς τὴν Ἀραξιανηνὴν χώραν, πρόσοικον οὖσαν
τῇ τῆς κώμης περιοικίδι καἰ ἀγχιτέρμονα· καὶ δῆτα οὐκ
ἀνίει δᾐων ἅπασαν ἀφειδῶς καὶ ληϊξόμενος. περαιωθεὶς δὲ τὰ
 ῤεῖθρα τοῦ Ζιρμα ποταμοῦ, ἀνὰ τὰ πρόσω ἔτι ἐχώρει, κω
τὰ ἐν Ποσίν ἐλεηλάτει καὶ ἐνεπίμπρα. οὕτω δὲ αὐτοῦ ἂρδην 
ἅπαντα καταστρεγομένου καὶ ξυγκυκῶντος, ὁ Χοσρόης, (oὐ
πόῤῤω γὰρ ἦν, ὂσον ὅσον ἀρθεῖσαν ἤδη θεᾶσθαι τὴν φλόγα,)
οὐκ ἢνεγκεν τὴν ὄψιν τοῦ πολεμίου πυρὸς, ἔπει, μήπω πρότερον
ἑωράκει. τοιγάρτοι αἰδοῖ τε καὶ δέει καταπεπληγμένος, οὔτε
ἀντε·ξῄει, οὗτε ἠμύνετο· ἀλλὰ τοῖς προσπεσοῦσι πέρα τοῦ μετρίου 
περιαλγήσας, καὶ οἷον ἀπειρηκὼς ταῖς ἐλπίσιν, αὐτίκα
νόσῳ ἥλω ὑπὸ δυσθυμίας δεινῇ τε καὶ ἀνηκέστῳ. καὶ τοίνυν
 φοράδην ἀχθεὶς μετὰ τάχους πολλοῦ εἰς τὰ ἐν Σελευκείᾳ καὶ
Κτησιφῶντι Βασίλεια, καὶ φυγὴν τὴν ἀναχώρησιν ποιησάμενος,
οὐκ ἐς μακρὰν καταλύει τὸν βίον. 
 
 dum, et ab ante actis ipsius rebus gestis aliouissimum habuit vutae
exitum. Cum enim per id tempus circa Carduchios montes versans
in vicum Thamanorum propter aestivum tempus et illorum locorum
temperiem transisset, ibique commoraretur, Mauritius Pauli F. a
Tiberio, Constantini Romanorum regis filio, legionibus Orientalibus
praeesse iussus, repente in agrum Araxianum irruit, qui finitimus
conterminusque erat ditioni, qui vico illi erat circiimiectus, neque
ullum vastantli universam ac depraedandi finem faciebat: traiecto
vero Zirma flumine in anteriora procedebat, cuncta vero flamma
rapinisque miscens. Omnia itaque fuuditus evertente ac devastante
Mauritio, és (neque enim longe aberat, sed tantum, ut in
altum elatam flammam prospicere posset) hostilis ignis adspectum nequaquam
tulit, siquidem nunquam antea eum viderat. Quocirca
pudore simul ac metu perculsus, neque obviam ivit, neque sua
tuebatur; sed ingenti quodam atque immoderato dolore in animo
suo ex ea strange concepto, et quodammodo in desperationem adductus,
confestim gravi incurabilique morbo prae moerore est correptus.
Quapropter lectica elatus quam celerrime in Seleuciae et
Ctesiphontis regia palatia, recessu fugae simili facto, non multo
post excessit e vita.

λ΄. Ἀλλὰ γὰρ οὐκ οἶδα ὅντινά με τρόπον ἥ τοῦ λόγου 
φορὰ παραλαβοῦσα, καὶ τῷ ἀξιαγάστῳ, οἶμαι, τῶν πράξεων
ἡδομένη, ἐς τόδε ἢγαγε προΠετείας, ὡς τὰ ἐν μέσῳ ὑπερβάντα
τῶν ποῤῤωτάτω ἐπιμνησθῆναι. οὐκοῦν ἐπειδὴ νῦν γοῦν ἐπέγνων
 ὅποι ἀφῖγμαι, καἰ ἕθεν ἐξέβην, ἐκεῖνα μὲν ἐατέον πρὸς
τὸ παρὸν, ἐν τοῖς οἰκείοις ἀναγραφησόμενα χωρίοις ἐπανήξω δὲ
αὖθις ἐς ξυνεχὲς καὶ ἀκόλουθον τῶν προτέρων. ἡ τε γὰρ τῶν
περσικῶν βασιλέων διαδοχὴ καὶ ὁ τῶν ἐνιαυτῶν κατάλογος,
καὶ, συλλήβδην φάναι, ἅπαν μοι τὸ ἐπηγγελμένον ξυνετελέσθη. 
 οίμαι δὲ ἄγαν ἀληθῆ ταῦτα καθεστάναι καὶ ἐς τὸ ἀκριβὲς ἐκπεπονημένα, 
ὡς δὴ ἐκ τῶν περσικῶν βίβλων μεταληφθέντα.
Σεργίου γὰρ τοῦ ἑρμηνέως ἐκεῖσε γενομένου, καὶ τοὺς τῶν
βασιλικῶν ἀπομνημονευμάτων φρουρούς τε καὶ ἐπιστάτας μεταδοῦναί
οἱ τῆς πέρι ταῦτα γραφῆς ἐκλιπαρήσαντος, πολλάκις 
γὰρ αὐτὸν ἐς τοῦτο προτρέψας ἐτύγχανον,) προσθέντος δὲ
καἰ τὴν αἰτίαν, ὡς οὐκ ἂλλου του χάριν ζητοίη τῶνδε τυχεῖν,
ἢ ὥστε καὶ παρ’ ἡμῖν ἀνάγραπτα ἔσεσθαι τὰ σφισιν ἐγνωσμένα
καὶ τίμια, παρέσχον εὐθὺς εὖ γε ποιοῦντες ἐκεῖνοι, οὐκ
ἄχαρι τὸ χρῆμα ἡγούμενοι εἶναι, ἀλλὰ καὶ πρὸς εὐκλείας τοῖς
σφῶν βασιλεῦσιν ἐσόμενον, εἰ μέλλοιεν καὶ παρὰ Ρωμαίοις 
 
 30. Sed nescio quo pacto me orationis decursus abreptum, rerumque
memoratu dignarum voluptate delinitum, eo praecipitantiate
ailduxerit, ut omissa rerum praesentiuni tractatione, remotionra
sim persecutus. Quocirca cum uunc sciam quo pcrvenerim et unde
fuerim digressus, illa quidem iam sunt omittenda, quae suis temporibus
conscribemus: ad praecedentium autem rerum coiitinuatam
congruentemque narrationem revertar. Persicorum enim regum successionem
et annorum numeruin, et, ut uno verbo dicam, universum
id, quod promiseram, iam absolvi. Et quidem vera esse
quae dixi, puto, accurateque elaborata, utpote e Persicis libris
desumta. Cum enim Sergius ille Interpres iliic ageret, et regiorum
annalium custodes ac praefectos obnixe rogasset, ut secum
illa scripta communicarent, (frcquenter enim ego iilum ad hoe eram
hortatus,) causam vero etiam adiecisset, quam non aliam esse declarabat,
quam ut etiam apud nos litterarum monumenlis commendarentur
ipsorum instituta, quaeque in pretio baberent; statim illi
recte facientes, eius petitioni annuerunt, rem non ingratam fore
rati, immo vero ad regum suorum gloriam pertincntem, si etiam 

 
 γινώσκεσθαι, ὁποῖοι τε γεγόνασι καὶ ὁπόσοι, καὶ ὅπως
γένους αὐτοῖς ἀποσέσωσται τάξις. λαβὼν οὖν ὁ Σέργιος τά τε
ὀνόματα καὶ τοὺς χρόνους, καὶ τῶν ἐπ’ αὐτοῖς γεγενημένων
τὰ καιριώτατα, καὶ μεταβαλὼν εὐκόσμως εἰς τὴν Ἑλλάδα γωνὴν,
(ἦν γὰρ δὴ ἑρμηνέων ἄριστος ἁΠάντων, καὶ οἶος ὑπ’
Χοσρόου θαυμάζεσθαι, ὡς ἐν ἑκατέρᾳ πολιτείᾳ τὰ πρωτεῖα
λαχὼν τῆς ἐαυμάξεσδαι,) εἰκότως οὖν ἀκριβεστάτην ποιησάμενος
τὴν μετάφρασιν, ἀπεκόμισέ τέ μοι ἅπαντα μάλα πιστῶς
καὶ φιλίως, καὶ προὔτρεψε διανύειν τὴν αἰτίαν, ᾐπερ αὐτὰ
 καὶ παρείληφε. καὶ τοίνυν διήνυσται. ὥστε εἰ καὶ Προκοπίῳ 
τῷ ῥήτορι ἔνια τῶν ἐπὶ Καβάδη ἀφηγηθέντων ἐτέρως ἀπήγγελται,
ἀλλ’ ἡμῖν ἀκολουθητέον τοῖς Περσικοῖς χρονογράφοις,
καὶ τῶν ἐν αὺτοῖς φερομένων ὡς ἀληθεστέρων ἀντιληπτέον.
τοσούτου δὴ οὖν ἡμῖν τοῦ πόνου τελεώτατα ἐξειργασμένου,
φέρε πρὸς αὐτὴν αὖθις ἐπανίωμεν τὴν τῆς ἱστορίας ξενέχειαν, 
ἣν ἐκ τῶν ἀμφὶ τὴν Δαξικὴν γεγενημένων διατεμόντες, ἐς τάδε
ἀγίγμεθα. οὕτω μὲν δὴ οὖν ὁ Νοχοραγὰν διὰ τὸ ἀγεννὲς
τοῦ τρόπου, καὶ τὸ νενικῆσθαι ἀνὰ κράτος ὑπὸ Μαρτίνου τε
καὶ τῶν Ρωμαϊκῶν στρατευμάτων, καὶ τὴν ἐς Ἰβηρίαν αἰσχρὰν
ἀναχώρησιν, ὠμότατα διεφθάρη καθ' ἤδη μοι πρότερον 
 
 Romanis innotesceret, quales et quot fuerint, et quo pacto generis
series ipsis sit conservata. Sergius itaque, acceptis eorum nominibus
et temporibus et praecipuis insignioribusque ipsorum rebus
gestis, iisque scite in linguam Graecam conversis, erat enim interpretum
omniiim optimus, quemque ës ipse admirabatur ut
in utraque re publica erutlitorum interpretum principem,) perfectissimaque,
uti verisimile est, interpretatione a se confescta, ad me omnia
fideliter amiceque detulit hortatusque est, ut causae, ob quam
haec monumenta a Persis acceperat, satisfacerem effectuique darem;
quod et nune a me praestilum perfectumque est. Quocirca tametsi
nonnulla eorum, quae de Cavade commemorata sunt, aliter a Procopio
rhetore narrantur, nobis Persici annalium scriptores potius
sunt sequendi, quaeque ii scribunt, ut veriora tenenda. Hoc itaque
laboie nobis pci lcctissimc absoluto, age ad continuandam historiam
redeamus, quam interrupta narratione rerum in Lazico geob,
huc usque perduximus. IIoc itaquc pacto Nachoragaii
ob suam vecordiam, et quod per vim esset victus a Marlino et
Romanis copiis, et ob turpem in lberiam fugam, cridelissima morte 

 
 εἲρηται τρόπον. λογιζόμενος δὲ ὁ Χοσρόης, ὡς οὐχ οὐχ οἶνόντε αὐτῷ 
ἀνὰ τὴν Κολχίδα γῆν πρὸς Ῥωμαίους παρατάττεσθαι, τῶν
μὲν τῆς θαλάττης κρατούντων, καὶ ἂπαντα, ὦν ἂν δέοιντο, ῤᾳδίως 
ἐνθένδε μεταπαμπομένων, αὐτοῦ δὲ διὰ μακρᾶς ὁδοῦ καί
 ἐρήμου μόλις τοῖς στρατοπεδεύουσιν ἐλάχιστα γοῦν τῶν ἐδωδίμων
ὑπὸ ἀχθοφόροις ἀνδράσι τε καὶ ὐποξυγίοις χαλεπώτατα
στέλλειν ἀναγκαζομένου· ταῦτα δὴ οὖν ἐπισκοπῶν, ἒγνω τὸν
ὅλον πόλεμον καταθέσθαι, ὡς ἂν μὴ ἐπιπλεῖστον αὐτοῖς ἡ
εἰρήνη χωρίοις τισὶ περιοριζομένη, ἀτελὴς καὶ οἶον σκάζουσα
 διαμένοι, ἀλλ’ ὁμοιῶς ἁπανταχοῦ ἐπιῤῥωσθείη. καὶ τοίνυν
ἐκπέμπει ἐπὶ τῇ πρεσβείᾳ ἐς τὸ Βυζάντιον ἂνδρα Πέρσην τῶν
σφόδρα παρ’ αὐτοῖς λογιμωτάτων, ὄνομα δὲ ἦν αὐτῷ Ζἰχ. 
οὖτος δὲ ὁ Ζὶχ ἀφικόμενος καὶ παρελθὼν ὡς Ἰουστινιανὸν
βασιλέα, πολλὰ μὲν ἔφη τῶν παρόντων πέρι, πολλὰ δὲ ἀκήκοε·
 καὶ πέρας ἐς τόδε ξυνηλθέτην, ἐφ’ ᾧ Ρωμαίους τε καὶ Πέρσας
κατέχειν μὲν ἅπαντα, ὧν ἤδη ἐτύγχανον κατὰ τὴν Δαξῶν
χώραν πολέμου θεσμῷ ἐπειλημμένοι, εἲτε πολίσματά γε
εἴτε φρούρια εἶεν, ἡσυχίαν δὲ ἄγειν ἐφ’ ἑαυτῶν, καὶ ἥκιστα
κατ’ ἀλλήλων παρατάττεσθαι, ἕως ἐς ἕτερόν τι μεῖξον 
καὶ τελεώτερον τὸ ἑκατέρωθεν ἄρχον σθμβαίη. ὁ μὲν οὖν
Ζὶχ οὕτω τὰ τῆς πρεσβείας διαπραξάμενος, ἀπενόστησεν ἐς τὰ 
 
 affectus fuit, quemadmodum supra a me est dictum. ës vero.
considerans, se non posse in Colchica regione adversus Romanos
exercitum ducere, quod illi quidem mari potirentur, ac per id facile
necessaria omnia eis subveherentur, ipse vero longis desertisque
itineribus in castra sua etiam exiguum commeatum non nisi
per baiulos et iumenta oneraria difficillime mittere cogeretur, totum bellum
deponendum censuit, ne ipsis pax, quibusdam ut plurimum
locis circumscripta, mutila imperfectaque et quodammodo claudicans
permaneret, sed ex acquo ubique valeret atque confirmaretur.
Byzantium ergo cum legatione mittit virum quendam Persam maximae
auctoritatis, cui nomen erat Zich. Is cum ad Iustinianum Impe
peratorem venisset, multique ultro citroque sermones de praesenti
rerum statu essent habiti, tandem ita inter eos convenit, ut Romani
et Persae in Lazica regione omnia retinerent, quaecunque
belli iure obtinuissent, sive castella sive propugnacula ea essent;
ipsi vero inter se quietem agerent, belloque abstinerent, donec arctius
aliquod perfectiusque foedus principes utrimque inirent. Zich itaque
legatione sua ila perfunctus, ad suos rediit. Quae ubi praefectis 

 
 οἰκεῖα. τούτων δὲ τοῖς στρατηγοῖς ἀπηγγελμένων, ἔμενον αἱ
δυνάμεις ἐπὶ χρόνον συχνὸν πάμπαν ἀπόλεμοι, καὶ τὸ πρὀτερον
αὐτομάτως γιγνόμενον τότε δὴ οὖν ὑπὸ ξυνθήκαις
ἐβεβαιοῦτο.

α'. Oὕτω μὲν οὖν τὰ μιγάλα καὶ ἀμφήριστα γένη κατὰ
τὸ ξuγκείμενον τὰ ὅπλα ἔθεντο, καὶ ἠρεμοῦντα ἐπὶ μακρότατον
διετέλουν, ὡς μηδὲν ὁτιοῦν τόγε ἐπ᾿ ἐκείνοις ὁπότερον γοῦν
αὐτῶν διαπονεῖσθαι. ἐν τούτῳ δὲ οἱ Τζάννοι τὸ ἔθνος· οἰκοῦσι δὲ
τὰ πόλιν· νότον ἄνεμον τοῦ Εὐξείνου πόντου, ὑπὸ Τραπεζοῦντα 
τὴν πόλιν· οὗτοι δὴ oὖνοἱ Τζάννοι, καίτοι ἐκ παλαιοῦ ὑπόσπονδοί
τε καὶ κατήκοοι τῶν ῾Ρωμαίων γεγενημένοι, ἀλλὰ τότε τὸ
μέν τι αὐτῶν εἴχετο τῶν προτέρων, καὶ ἀκολασταίνειν οὐ λίαν
ἐγνώκει, οἱ δέ γε πολλοὶ παρέντες τὰ καθεστῶτα, λῃστρικώτερον
ἐβιότευον, καὶ καταθέοντες τὰ ἀμφὶ τὸν Πόντον χωρία, 
τούς τε ἀγροὺς ἐλεηλάτουν καὶ τοὺς ὁδοιπόρους ἐσίνοντο·
ἐπέβαινον δὲ καὶ Ἀρμενίας, ὅποι παρείκοι, καὶ ἁρπαγὰς ἐποιοῦντο,
καὶ οὐδὲν ὁτιοῦν ἐφρόνουν ἀλλοτριώτερον τῶν διαφανῶν
πολεμίων. τοιγάρτοι στέλλεται ἐπ᾿ αὐτοὺς Θεόδωρος,
ὁ σφῶν μὲν ὁμόφυλος, τὰ δὲ πρωτεῖα φερόμενος ἐν τοῖς ῾Ρωμαϊκοῖς 
 ταξιάρχοις· πολλάκις δὲ, οἶμαι, τούτου καὶ πρότερον
ἐπεμνήσθην. ἅτε γὰρ τῆς οἰκείας χώρας δαημονέστατος, καὶ
ὅθεν ἐμβάλλειν ἄριστα ἤμελλε, καὶ ὅποι ἐναυλίσασθαι, καὶ
ὅπως τοὺς δυσμενεῖς ἀνιχνεῦσαι ἐς τὸ ἀκριβὲς ἐπιστάμενος,
εἰκότως ἄρα ἐκεῖνος, ἐκ βασιλέως αὐτῷ προστεταγμένον, ἐπι 
τήνδε τὴν πρᾶξιν ἐχώρει. ἄρας δὴ οὖν ἐκ τῆς Κολχίδος γῆς 
 
 1. Ita quidem maximae et dubiae inter se potentiae nationes,
ut conveuerat, arma deposuerunt, quieteque diutissime manserunt,
ita ut neutra pars in alteram quicquam moliretur. Per id
tempus Zanni, gens australia ad Euxinum Pontum loca incolens circa
urbem Trapezuntem; ex his, iuquam, Zannis, cum ab antiqtio foederati
subditique Romanorum fuissent, nonnulli veteribus pactis stabant,
neque proterve insolescebant; alii, pristino vitae statu neglecto, praedonum
in morem vivebant, locaque Ponto adiacentia hostiliter percurrentes,
et agros depraedabantur, et viatoribus crant infesti: quin
et in Armeniam transgressi, quoad poterant, praedas agebant, neque
aliter se, quam si aperti hostes essent, gerebant. Mittitur itaque in
eos Theodorus, eorum popularis, primas inter Romauos ducis partes
obtincns, cuius supra frequenter memini. Nam ille, ut suae regionis
peritissimus, et e qua parte optime eam invasuri vlderentur,
ubi etiam commodissime castra locanda, et quomodo hostes pervestigandi
essent, ad unguem norat; merito Imperatoris iussu ad
hoe ncgotium conficicndum est missus. Castris itaque e Colchica regione
cum iusto exercitu motis, eiusque fines ultra Phasidem occa- 

 
 ξὺν ἀποχρώσῃ στρατιᾷ, καὶ τὰ ἐκτὸς Φάσιδος ποταμοῦ πστσμειψάμενος 
ὅρια ἐπὶ δυόμενον ἢλιον, αὐτίκα ἐς τὰ ἐνδότατα
τῆς τότε πολεμίας ἐφοίτα. στρατοπεδευσάμενος δὲ ἀμφὶ Θεοδωριάδα
τὴν πόλιν καὶ τὸ Ῥίζαιον καλούμενον, αὐτοῦ
 χαράκωμα τῷ στρατῷ περιβαλόμενος, τὸ μὲν ἠρεμοῦν εντι καὶ
φίλον καὶ οὔπω παρατετραμμένον μετακαλούμενος, δώροις τε 
ἐφιλοφρονεῖτο καὶ ὑπεραγάμενος ἦν τῆς εὐβουλίας τοὺς δὲ
ἀποστάντας ἀνέδην καὶ παρασπονδήσαντας τίσασθαι ὡς τάχιστα
τῷ πολέμῳ παρεσκευάζετο. ἀλλ’ ἐκεῖνοι οὐδέν τι μελλήσανοτες,
 προεπῄεσαν τῷ ἐρύματι, καὶ δὴ ἐπὶ λόφῳ τινι ἀγχοῦ που
ὐπερανέχοντι ἐς πλῆθος ξυναγερθέντες, κατηκόντιζον τῶν Ρωμαίων
ἐξ ὐπερδεξίων καὶ κατετόξευον, ὡς ἅπαν τὸ στράτευμα
διαταραχθῆναι τῷ ἀδοκήτῳ τῆς τόλμης. πολλοὶ δὲ ὅμως
ὑπεκβάντες, ἀντεπεφέροντο μὲν προθυμότατα τοῖς ἐναντίοις, οὐ
 μὴν ἐν τάξει ἐχώρουν, οὐδὲ ἀνέμενον, ὅπως αὐτοὺς ἐς τὸ χθαμαλὸν
τοῦ πεδίου ἐκκαλέσοιντο· ἀλλ’ ὀργῇ ἐχόμενοι καὶ ἀκοσμίᾳ, 
σμίᾳ, ἐγκαρσίους πως τίς ἀσπίδας ὑπὲρ τὰς κεφαλὰς προεβέβληντο, 
ἠρέμα ὑποκεκυφότες, ναὶ πρὸς τὸ ἂναντες ἐπειρῶντο
ἀναρριχᾶσθαι οἱ δὲ Τξάννοι θαμὰ βάλλοντες ἐκ τοῦ μετεώρου 
δόρασί τε καὶ πέτραις κυλινδουμέναις, ῥᾳδίως αὐτοὺς
ἀπεκρούσαντο, καὶ ἐπεκδραμόντες μέχρι μὲν τεσσαράκοντα 
 
 sum versus praetergressus, statim in penitissima hostilis regionis
loca pervenit. Castris vero circa Theodoriadem urbem et Rhizaeum
dictam locatis, ibique vallo exercitui circumclucto, Zannos, qui adhuc
quieti et amici ac nondum aversi erant, accersitos muueribus
prosequebatur, eorumque prudentiam moderationemque collaudabat;
eos vero, qui iam proterve ruptis foederibus defecerant, punire quam
citissime bello apparabat. At illi nihil morati propius ad vallum
accesserunt, et in proximum quendam eminentiorem collem magnis
copiis collecti, tela et sagittas in Romanos ex editoire loco torquebant,
ita ut universus exercitus inopinata illa audacia perturbaretur.
Multi tamen vallo erumpentes, stienue in hostes ferebantur,
sed incomposite nulloque ordine procedebant, nequc opperiebantur,
dum eos in planum apertumque campum evocasscnt, sed ira praepediti
et pcrturbatione, transversis scutis supra capita praetensis
sensim sese siimmittentes, in arduum collem conscendere nitebantur.
Zanni vero assidue ex edito hastas iacientes, saxaque devolventes,
facile eos repulerunt, eruptioneque facta viros XL. interfecerunt,
reliquos in turpissimam fugam veiterunt. Barbari autem, re
feliciter ex insperato gesta, quam proxime ad castra accesserunt, 

 
 ἀνδρῶν ἒκτειναν τοὺς δὲ ἄλλους ἐς φυγὴν ἔτρεψαν ἀκλεεστάτην.
ἀρθέντες δὲ οἱ βαὸβαροι τῷ παραλόγῳ τοῦ προτερήματος,
έν χρῷ τῷ στρατοπέδῳ ἐπέλαζον· ἐνταῦθά τε μάχη ξυνέστη
καρτερὰ, τῶν μὲν εἴσω παρελθεῖν ἱεμένων καὶ ἅπαντας
ἀναρπάσασθαι, τῶν δὲ Ρωμαίων αἰσχρὸν εἶναι ἡγουμένων, 
οὐ μόνον εἰ μὴ θᾶττον ἀπελάσαιεν τοὺς πολεμίους, ἀλλ’ εἰ
καὶ μὴ ἄρδην αὐτοὺς διαφθείρωσιν. ὠθούμενοί τε ἑκάτεροι
 ἀλλήλους καὶ ἀντερείδοντες, καὶ ταῖς χερσὶ συμπλεκόμενοι,
οὐδενότι ἀνίεσαν εὐψυχίας· ἀλλ’ ἦν οὕτως ἐπιπλεῖστον τὰ τοῦ
ἀγῶνος ἀγχώμαλα, πατάγου τε πολλοῦ καἰ βοῆς συμμίκτου 
ἀνάπλεα καὶ οὔπω διακεκριμένα.

β'. Θεόδωρος δὲ ὁ τῶν Ρωμαίων ταξίαρχος ὁρῶν τοὺς
δυσμενεῖς ἀστρατηγήτους τε ὄντας καὶ οὐ μάλα ἐν τῷ ἀσγαλεῖ
παραταττομένους, οὐδὲ πολλαχοῦ τοῦ περιφράγματος ἐγεστηκότας
καὶ ἐγκειμένους, ἀλλὰ πάντας ἅμα ἐς ἕν τι μέρος 
ξυννενευκότας, ἐνίους μὲν τῶν ἀμφ’ αὐτὸν οὕτω κατὰ χώραν
ἑστάναι, καὶ ἀντιπροσώπους διαμάχεσθαι παρακελεύεται·
 ἀπόμοιραν δὲ ὡς πλείστην ἐκ τοῦ ἀφανοῦς ἔστειλεν ὄπισθεν
τοῖς βαρβάροις ἐπιπεσουμένους. οἱ δὴ λαθραιότατα πορθυόμενοι,
καὶ κατὰ νώτου ἐπιφανέντες, ἠλάλαξαν ἀθρόον τορόν τι 
λίαν καἰ ἐνυάλιον, ὢστε ἀμέλει τοὺς Πάννους διακυκηθέντασ
μηδέν τι ἕτερον ἐν βουλῆ θέσθαι ἢ τὸ ἀγεννῶς δραπετεύειν.
οὕτω δὲ φεύγοντας αὐτοὺς οἱ Ρωμαῖοι, καὶ ὥπερ 
 
 Ibique acerrima pugna est excitata, Zannis castra perrumpere
omnesque proiligare nitentibus, Romanis vero turpe existimantibus, non
solum nisi e vestigio hostes propulsarent, sed nisi penitus eos
delerent. pulsi itaque inter se mutuo, et renitentes manusque conserentes,
nibil omnino de alacritate animorum remiserunt; sed aequo
marte diu utrimque pugnabatur, omuiaque erant strepitu et
clamore confuso plena et adhuc incerta. 
 2. Theodorus autem Romanorum dux videns eos duce belli
perifo destitutos, neque admodum in tuto proeliantes, neque diversis
e partibus vallum obsidentes atque invadentes, sed omues simul
in unam quandam partem conglobatos incumbere, nonnullos quidem
e suis loco suo manere et adversa fronte cum hoste pugnare
iubet, maximam vero copiarnin suarum partem clam mittit, qui in
hostem a tergo impetum faciant. Qui quidem occultissime profecti,
eum iam Zannis a tergo imminerent, confestim immanem acitossimumque
clamorem classicum sonantem excitarunt, adeo ut Zannis
perculsis perturbatisque nihil aliud in mentem venerit, quam tur- 

 
 παράφρονας ὑπὸ τοῦ δέους γεγενημένους, ῥᾷστα διεχειριζοντο, 
καὶ δισχιλίους μὲν αὐτῶν ἀπεκτόνασι, τὸ δὲ λειπόμενον ἄλλος
λος ἄλλοθι ἐσκεδάννυντο. οὕτω δὲ ἀνὰ κράτος ἅπαν τὸ γένος
ᾑρηκὼς ὁ Θεόδωρος, ὁ δὲ βασιλεῖ διήγγειλε τὰ ξυνενεχθέντα,
 καὶ ἀνεπυνθάνετο, ὁ τι καὶ βούλοιτο ἐπὶ τούτοις. ὁ δὲ δασμοφορίαν
αὐτοῖς ἐπιθεῖναι τακτὴν διακελεύεται ἀν᾿ ἕκαστον ἔτος
ἐς τὸν ἔπειτα χρόνον τελεσθησομένην, ὡς ἐν ταύτῃ γοῦν διαγνοῖεν 
κατηκόους σφᾶς εἶναι καὶ ὑποτελεῖς καὶ παντάπασι
δεδουλωμένους. καὶ τοίνυν ἀνάγραπτοι γε αὐτίκα ἐγιγνoντο
 ἅπαντες, καὶ φόρου ἀπαγωγῇ ἐπιέζοντο· ἐξ ἐκείνου τε μέχρι
καὶ νῦν οὕτω τὰς εἰσφορὰς ἄγοντες διατελοῦσι. βασιλέα δὲ
Ἰουστινιανὸν ὥσπερ τι, οἶμαι, τῶν μεγίστων ἔργων μάλα ἤρεσε
τὸ γεγενημένον. τοιγάρτοι ἔν τινι τῶν οἰκείων νόμων, οὓς δὴ
νεαροὺς ἐπονομάζομεν, τὰς ἄλλας ἀπαριθμούμενος νίκας καὶ
 τοῦδε τοῦ ἔθνους ἐν τοῖς μάλιστα ἐπεμνήσθη. τὸ μὲν οὖν
τῆς Τζαννικῆς ἀλαζονείας ὧδέ πως ἐτελεύτα, καὶ αὖθις ὁ
Θεόδωρος ἀνὰ τὴν τῶν Λαζῶν χώραν πὰρ τοὺς στρατηγοὺς
ἐπανῆκε.

γ΄. Τούτων δὲ οὐ πολλῷ ἔμπροσθεν πάλιν ἐν Βυζαντίῳ 
 ἐξαισιόν τι σεισμοῦ χρῆμα ἐνέσκηψεν, ὡς μικροῦ ἅπασαν ἀνατετράφθαι
καὶ διαῤῥυῆναι τὴν πόλιν. γέγονε μὲν γὰρ καὶ καθ᾿
αὑτὸν μέγιστος ἡλικος, καὶ ὁποῖος, οἶμαι, οὐπώποτε πρότερον,
τῇ τε τραχύτητι τοῦ βρασμοῦ καὶ τῷ μονίμῳ τοῦ σάλου. ἔτι 
 
 pera fugam capessere. Romani vero eos ita fugientεs et prae mεtu
extra se quodaininodo positos, facillime trucidarunt; et duo quidcm
eorum millia sunt caesa, reliqui, alius alio, sunt dissipati. Theodorus
itaque, universa gente domita, Imperatori quae gesta crant
nuntiavit, simulque, quid in eos statui vellet, sciscitatus est. Is certum
eis tributum annuum, quod deinceps pcnderent, imponi iussit;
ut ex eo intelligerent, se subditos et tributarios esse penitusque
subactos. Coufestim itaque recensus omnium est habitus, et onus
inferendi tributi eis impositum, et exinde in hunc usque diem Romanis
sunt vectigales. Iustiniano vero Imperatori factum hoc, tanquam
ex maximis rebus gestis, valde placuit. Quocirca etiam in
quadam suarum constitutionum, quas novellas appellamus, alias victorias
receusens, huius etiam gentis inter primas memiuit. Zannorum
itaque proterva insolentia hunc habuit exitum, et Theodorus
per Lazicam regionem ad praefectos exercitus rediit. 
 3. Non raulto vero antea tempore rursus Ryzantii ingens terrae
motus fuit, adeo ut parum abfuerit, quin tota urbs subversa corruerit.
Nam et per se maximus fuit et qualis ante, ut arbitror, nullus
cum vehementia succussionis, tum duratione agitationis; mul- 

 
 δὲ αὐτὸν φρικωδέστερον ὁ καιρὸς ἀπέδειξε καὶ ἡ τῶν ἐπισνμβάντων
ἀνάγκη. ἡνίκα γὰρ ἐκείνου τοῦ ἔτους ἡ τοῦ φθινοπώρου
ἔληγεν ὥρα, ἔτι τε τὰ ὑπὲρ τῶν ὀνομάτων συμπόσια ἐτελεῖτο,
ᾗπερ τοῖς ῾Ρωμαίοις νενόμισται, κρύος μὲν ἤδη ὑπῆρχεν,
ὁποῖον εἶναι εἰκὸς τοῦ ἡλίου ἐπὶ τὰς τροπὰς ἐλαύνοντος 
τὰς χειμερίους, καὶ πρὸς τὸν αἰγσκέρωτα φερομένου· καὶ μάλιστα
 ἐν τῷ κλίματι δήπου τῷ ὀγδόῳ καλῶς εἶχεν, ὅπερ, οἶμαιι
ἐκ τοῦ Εὐξείνου πόντου παρὰ τοῖς ταῦτα σοφοῖς ἐπικέκληται.
τότε δὲ ἀμφὶ μέσην τῆς νυκτὸς φυλακὴν ὕπνῳ μὲν οἱ ἀστοὶ
εἰχοντο καὶ ἠρεμίᾳ, ἐνέπεσε δὲ ἐξαπίνης τὸ δεινὸν, καὶ ἅιπαπαω 
εὐθὺς ἐκ βάθρων αὐτῶν ἐδονεῖτο· ἥ τε κίνησις βιαιότατα κατ᾿
ἀρχὰς εἰσβαλοῦσα, ἐπὶ μεῖζον ἔτι ηὐξάνετο καὶ ἐπηυξάνετο, ὡσπερ
ἐς ἐπίδοσίν τινα καὶ ὑπερβολὴν τοῦ πάθους χωροῦντος
 οὕτω δὴ οὖν ἁπάντων ἀφυπνισθέντων, κωκυτὸς ἠκούετο πάντοθεν
καὶ ὀλολυγὴ, καὶ ἡ πρὸς τὸ θεῖον ἀναβοᾶσθαι αὐτομάτως 
τὼς ἐν τούτοις εἰωθυῖα φωνή· ἐπεὶ καὶ ἦχός τις βαρὺς καὶ
ἄγριος, ὥσπερ χθονία βροντὴ, ἐκ τῆς γῆς ἀναπεμπομένη, ἐπηκολούθει
τῷ κλόνῳ, καὶ ἐδιπλασίαζε τὰς ἐκπλήξεις. ὅ τε περιγειος
 ἀὴρ ὁμιχλῃ καπνώδει οὐκ οἶδα ὅθεν ἀναχθεισηῃ, κατεμελαίνετο·
καὶ ἦν ἅπας ζοφερὸς καὶ οἷον γεγανωμένος. τοιγήτοι 
ἀλόγῳ τινὶ τὸ ἀνθρώπειον καὶ ἀνέξπὰστῳ ὑπὸ τοῦ δείματος
ἐχόμενοι γνώμῃ, ὑπεξῄεσαν τῶν οἰκημάτων. καὶ αὐτίκα αἵ τε 
 
 toque adhuc horribiliorem cum reddebat tempus ipsum, et eorum,
quae coincidebant, necessitas. Cum euim illius anni auctumnus tuni
essct exactus, ct iam ex Romanorum cousuetudine natalitia convivia
agitarentur, frigus erat quale par est esse, sole ad brumales conversiones
et ad capricornum vergente, et praecipue sub octavum clima,
quod ab Euxino Ponto ab illius artis peritis est appcllatum. Tum
vero circa mediam noctis vigiliam, civibus somno et quieti vacantibus,
repente hoc malum incidit, omniaque statim ex ipsis fundamentis
succutiebantur, motusque ipse, tametsi ab initio violenlissimus
esset, in maius tamen adhuc crescebat, veluti per incrementa
ad summum tendente malo. Hoc itaque pacto omnibus e somno
excitatis, ploratus omni ex parte eiulatusquc audicbautur, et vox,
qualis fere in eiuscemodi malis ad Deum proclamari consuevit.
Siquidem et sonitus quidam gravis atque immanis vcluti terrestre
tonitru e terrae visceribus emissus, ipsam succussionem subsequebatur
terroremque duplicabat, aërque tftrrae proxime circumfusus fumosa
quadam nebula, nescio unde sublata, offuscabatur, totusque
erat caliginosus et quodammodo turbidus. Homines itaque prae
metu ac pavore extra se positi et consilii expertes, domibus suis
exibant, statimque et plateac et angiportus multitudine impleban- 

 
 ἀγυιαὶ καἰ οἱ στενωποὶ ἐνεπίμπλαντο τοῦ ὁμίλου, ὥσπερ οὔχι 
καὶ ἐνταῦθα ἐνὸν, εἰ οὕτω τύχοι, διαφθαρῆναι. ξυνεχεῖς γὰρ
ἁπανταχοῦ αἱ οἰκοδομίαι τῆς πόλεως καὶ ξυνημμέναι ἀλλὴλαις·
καἰ σπανιαίτατα ἴδοι τις ἂν χωρίον ὕπαιθρον καὶ ἀναπεπταμένον
 καὶ παντάπασιν ἐλεύθερον τοῦ ἐπιπροσθοῦντος.
ὅμως τῷ ἄνω τὰς ὄψεις ἰθύνειν καὶ τὸν οὐρανὸν ἁμωσγέπως
ἐπιθεᾶσθαι, οὕτω τε τὸ θεῖον ἱλάσκεσθαι, ταύτῃ γοῦν αὐτοῖς
ἡρέμα ὐποχαλᾷν ἐδόκει τὸ δεδιὸς τῆς ψυχῆς καὶ ταραττόμενον. 
καίτοι νιφετῷ ὀλίγῳ ὐπεῤῤα΄νοντο, καί ὑπὸ τοῦ κρύους ἐπιέζοντο·
 ἀλλ' οὐδ’ ὑπωρόφιοι ἐγίγνοντο, πλὴν εἰ μὴ ὁπόσοι ἐν ἱεροῖς
ἕρκεσι καταφεύγοντες ἐκαλινδοῦντο. γύναια δὲ πολλὰ, μὴ ὅτι
τῶν ἠμελημένων, ἀλλ’ ἢδη που καὶ τῶν ἐντιμοτάτων, ξυνηλᾶτο
τοῖς ἀνδράσι καὶ ἀνεμίγνυτο· τάξις τε ἅπασα καὶ αἰδὼς
καὶ ἡ τῶν γερῶν μεγαλαυχία, καὶ ὁ, τι ἐνθένδε ὑπερανέχον
 καὶ ἀποκεκριμένον, ἀνετετάρακτο ἐν τῷ τότε καὶ ἐπεπάτητο.
οἵ τε γὰρ δοῦλοι τοὺς κεκτημένους περιεγρόνουν, καὶ τῶν ἐπιταγμάτων
ἀνηκουστοῦντες ἐς τὰ ἱερὰ ξεμᾐεσαν, ὑπὸ τοῦ μείξονος
νικώμενοι δέους· οἵ τε ἐλάττονες πρὸς τοὺς ἐν τέλει ἐς
ἰσοτιμίαν καθίσταντο, ὡς δὴ κοινοῦ ἐπιπεσόντος κινδύνου, καὶ 
ἁπάντων οἰομένων οὐκ ἐς μακρὰν ἀπολεῖσθαι. συχναὶ μὲν
οὖν ἐκείης τῆς νυκτὸς οἰκίαι καταβέβληνται, καὶ μάλιστα ἐν
τῷ Ρηγίῳ, ἐπίνειον δὲ τοῦτο τῆς πόλεως· πολλά τε καὶ ἂτιστα
θαύματ·α ξυνηνέχθη. πὴ μὲν γὰρ αἱ ὀροφαὶ, εἴτε λίθοις 
 
 tur, perinde ac si non etiam ibi, si ita usuveniret, perire possent.
Coutinua enim omni ex parte sibique mutuo connexa sunt aedificia,
aegreque uspiam locum aliquem subdium et apertum et contigui
aedificii expertem conspicias: oculos tamen in altum tollendo
coelumque intuendo, atque ita Deum placando, summitti sensim
laxarique pavor mentisque perturbatio videbatur, ac tametsi ningore
minuto perfunderentur, et algore premerentur, tamen ne ita
quidem tecta subibant, nisi forte quotquot ad templa confugienntes,
ad aras provolvebantur. Multae vero etiam mulieres, non plebeiae
sed honoratiores, viris permistae ferebamtir; omnisque ordo et reverentia,
et senum ob aetatem, qua aliis antecedunt, praerogativa et
respectus tum temporis perturbabatur et proculeabatur; servi etiam
dominos suos contemuentes dictoque obaudientes, ad aedes sacras
confugiebant, maiore metu victi; nullum etiam inter plebem et
magistratum erat honoris discrimen, utpote communi periculo urgente,
onmibusque existimantibus se iamiam perituros. Quamplusrimae
itaque aedes ea nocte corrucrunt, ac praeeipue in Regio,
(navale id uibis est,) multaque et incrcdibilia contigerunt. Alibi
enim tecta, sive e lapidibus sive lignis constructa, a se mutuo divulsa
sunt, mentiente compage fatiscentia, ita ut et aether et 

 
 εἴτε ξύλοις ἐτύγχανον ἐσκευασμέναι, διέστησαν ἀπ’ ἀλλήλων,
ἀρνησάμεναι τὴν ξυνέχειαν καὶ διαχανοῦσαι, ὡς τόν τε ἀέρα
καὶ τοὺς ἀστέρας καθάπερ ἐν ὑπαίθρῳ χωρίῳ διορᾶσθαι, καὶ
αὖθις ἀθρόον ἐς τὴν προτέραν ξυνᾐεσαν ἁρμονίαν· πὴ δὲ κίονες
ἐν ὐπερᾠῳ τινὶ δωματίῳ ἱδρυμένοι, ἀνηκοντίξοντο, 
 βίᾳ τοῦ βρασμοῦ, καὶ τοὺς ἐχομένους οἲκους ὑπεραλάμενοι
ἐπὶ τοὺς πορρωτέρω, καθάπερ διασφενδονηθέντες, ἐκ τοῦ
μετεώρου κατεφέροντο, καὶ ἅπαντα διερρήγνυον πη δὲ
ἄλλα ἄττα φρικωδέστερα ξυνέβαινε, γενόμενα μὲν πολλάκις
πρότερον, καὶ ἀεὶ ἐσόμενα ἔστ’ ἂν γῆ τε ᾐ καὶ φύσεως 
ἁμαρτήματα, τότε δὲ κατὰ τὸ μᾶλλον ἅπαντα ἅμα συνενηνεγμένα.
συχνοὶ δὲ ἄνθρωποι τεθνήκασι τῶν πολλῶν τε καὶ
ἠγνοημένων· τῶν γε μὴν δυνατῶν καὶ ἐν τῇ συγκλήτῳ βουλῇ
ἀναγεγραμμένων Ἀνατόλιον μόνον διαφθαρῆναι ξυνέβη, ἂνδρα
τῇ τε τῶν ὑπάτων ἀξίᾳ τετιμημένον, καὶ πρός γε τὸ 
φροντίδα τἰθεσθαι καὶ ἐπιμέλειαν τῶν βασιλέως οἲκων τε καί
πημάτων ἀρχὴν εἰληχότα κουράτωρας δὲ τούτους καλοῦσι
Ρωμαῖοι. ἐκεῖνος δὴ οὖν ὁ Ἀνατόλιος ἐτύγχανε μὲν καθεύδων
 ἐν τῷ εἰθισμένῳ θαλάμῳ, μάρμαρον δέ τι τῶν πλησιαίτατα
τῆς κλίνης προσπεπηγότων τῇ οἱκοδομίαμ, καὶ εύπρεπῶς 
παρατεταμένων, ὁποῖα πολλὰ ἐς κόσμου καὶ πολυτελείας ἐπίδείξιν
κατακολλῶσι τοῖς τοίχοις οἱ πρὸς ταῦτα δὴ τὰ περιττὰ
καὶ οὐκ ἀναγκαῖα ποικίλματα πέρα τοῦ μετρίου διακεχηνότες· 
 
 stellae veluti in subdivo loco per tecta conspicerentur, rurrsusque
confestim in pristinam compagem coirent; alibi vero columnae in
pergula alicuius domus positae, vi succussionis excutiebantur, proximasque
domos supervectae, in remotiores aedes veluti funda ex
alto emissae, omnia perfringebant; alibi vero alia nonnulla etiam
horribiliora acciderunt, quae quidem frequenter antea contigerunt,
semperque contingcut, quamdiu et terra erit et naturae peccata;
sed tum vel maxime omnia simul accidcrunt. Multa quoque plebeiorum
atque obscurorum hominum turba periit; potentiorum vero, quique
senatorii ordinis erant, solus Anatolius periit, vir consulari dignitate
clarus, quique praetorea regiarum aularum curam gerebat, eiusque
facultates administrabat; curatores eos vocant Romaui. Ille itaque
Anatolius in consueto sibi cubiculo dormiebat, cum marmor
quoddam ex iis, quae proxime toro suo aedificio ipsi infixa erant,
ornateque protensa, qualia multa ornatua et magnificentiae ostentationisque
causa muris adaptari solent ab iis, qui supernacaneis hisec
minimeque necessariis ornaraentis supra modum oblectantur: illud,
inquam, marmoreum pondus, abruptum vi succussionis et loco suo 

 
 ἐκεῖνο δὴ οὖν τὸ ἄχθος ἀποῤῥαγὲν ὑπὸ τοῦ σάλου καὶ ἀφει- 
μένον, ἐμπίπτει γε αὐτῷ ἀμφὶ τῇ κεφαλῇ καὶ κατέαξεν ἅπασαν.
καὶ ὁ μὲν εἰς τοσοῦτον μόνον ἀρκέσας ἐπὶ τῇ πληγῇ εἰς
ὅσον ἀνοιμῶξαι βαρύ τι καὶ ὑποκάρδιον, πάλιν ἐπ᾿ αὐτῆς
 ἔκειτο τῆς εὐνῆς, τῷ θανάτῳ πεπιλημένος.

δ΄. Ἤδη δὲ ἡμέρας ἐπιφανείσης, ἀσμενέστατα ἐθεῶντο
ἀλλήλους ὑπαντιάζοντες οἱ φίλτατοι καὶ ξυνήθεις, καὶ σὺν 
ὀλοφυρμῷ ἐμπλεκόμενοι ἠσπάζοντο σφᾶς ὡς ἕκαστοι, ἡδόμενοί
τε ἅμα καὶ ἀπιστοῦντες. ἐπὶ δὲ Ἀνατόλιος νεκρὸς ἐφέρετο, 
 καὶ ἐπὶ τὴν ταφὴν ἀπεχώρει, τότε δὴ ἔνιοι τοῦ ὁμίλου διεθρύλλουν,
ὡς ἄρα ἐνδικώτατα εἴη ἀνῃρημένος, ἄδικός τε ἐς
τὰ μάλιστα γεγονὼς καὶ πολλοὺς πολλὰ ὅσα τῶν οἰκείων ἀφῃρημένος,
ὅτι τε αἱ γραπταί σανίδες ἐκεῖναι καὶ τὰ ῥάκη
τὰ ὑποπόρφυρα ἐκ τόδε αὐτῷ ἀπετελεύτησαν, ἅ δὴ πολλὰ
 τοῖς τῶν εὐδαιμόνων οἴκοις θαμὰ ἐπάβαλλε, τὴν εἰς βασιλέα
εὔνοιαν προϊσχόμενος, καὶ ταύτῃ ἅπαντα ἐσφετερίζετο,
βιαζόμενος μὲν ἀναίδην καὶ ἀναῤῥηγνὺς τὰ βουλεύματα τῶν 
ἀποιχομένων, χαίρειν δὲ πολλὰ λέγων τοῖς νόμοις, οἵ δὴ
τοὺς παῖθας κληρονμεῖν ἐθέλουσι τῆς τῶν φυσάντων περιυσίας.
 τοιαῦτα μὲν οὖν ἐν τοῖς πλήθεσιν ἐψιθυρίζετο, καὶ
ἐδόκει διαφανῶς ἡ αἰτία τοῦ ξυνενεχθέντος εὑρῆσθαι. ἐγὼ δὲ
ἀμφὶ ταῦτα λίαν διαπορῶ, καὶ οὐκ ἔχω ἀπισχυρίσαθαι, 
 
 motum, in ipsius caput corruit, totumque confregit. Atque hic quidem
cum tantulum temporis plagae illi supervixisset, ut gravem
quendam at ex imo pectore ductum gemitum ederet, rursus in lectulo
decubuit, morte oppressus. 
 4. Die vero iam illucescente, libentissime amicissimi ac familiares
sese mutuo conspicati sunt, obviam alii aliis facti, et cumploratu
ipsos amplexantes exosculabantur, utpote gaudentes simul
et diffidentes. Cum autem Anatolii funus efferretur ac sepeliretur,
tum vero quidam e turba spargebant in vulgus. eum iustissime e medio
sublatum, quippe qui iniustissimus fuisset, multosque suorum
amicorum spoliasset; quodque illae scriptae tabellae et subpurpurei
panni hunc exitum habuissent, quos ille frequenter opulentiorum
domibus imposuit, praetexens benevolentiam erga Imperatorem;
eaque ratione omnia sibi corrogabat, convellens impudenter
et resignans extremas imortuorum voluntates, legibus longum valere
iussis, quae volunt, ut liberi parentum suorum bona haereditate cernant. 
Talia itaque apud vulgus susurrabantur, tantique mali causa
explorata compertaque esse videbatur. Ego vero de his vehementer- 

 
 ὅτῳ δὴ τρéπῳ συμβαίνει. 77 γὰρ ἂν εὐκτόν τι χρῆμα ἦν ὁ
σεισμὸς καὶ πολλοῦ ανξιoς ἐπαίνου , εἴγε διακρίνειν ἠπίστατο
τοὺς μοχθηροὺς ἀπὸ τῶν ἀγαθῶν, καὶ τοὺς μὲν ἀνῄρει κακῶς,
τοῖς δὲ ἐσπένδετο καὶ ’S,vv£ytoQ£t. καίτοι εἰ καὶ ἄδικον
ὡς ἀληθῶς δοίημεν ἐκεῖνον γεγονέναι, ἀλλ’ ἦσαν καὶ ἄλλοι 
 πλεἴοτοι ἀνὰ τὴν πόλιν παραπλήσιοι, μᾶλλον μὲν οὖν καὶ
ἀδικώτεροι· πλὴν ἀλλ’ ’6 μὲν ἀνήρπαστο ἐξαπίνης, οἱ δὲ ἀπαθεῖς
μεμενήκασιν. ουνκουν, οἶμαι, δῆλον οὐδὲ ῥᾴδιον διαγνωσθἴναι,
ἀνθ’ ὅτου μόνος ἔξ ἁπάντων Ἀνατόλιος ἀπεβίω·
ἔπει καὶ ὁ Πλάτωνος λόγος ἀθλίους κατὰ τὸ μᾶλλον ἄναί φησι 
καί κακοδαιμ́ονας τοὺς, ὅσοι κάκιστα βιοῦντες μὴ ἐνταῦθα
δίκας ἀποτίσαιεν τῶν ἡμαρτημένων, ἢ ὀλέθρῳ βιαίῳ ἄh
λῶς πως τετιμωρημένοι, ἀλλ’ οὕτως ἀπέλθοιεν καθάπερ οἱ
στιγματίαι τῶν οἰκετῶν τοῖς ἀδικήμασι πεπελιδνωμένοι, καὶ
τὸ μὴ ἐκ· κεκαθάρθαι ἀπον̣εὸδάναντες· ὥστε εἰ τοῦτο θπέον, 
εὐτυχέστερος ἄρα ἦν ἐν αὐτοῖς ὁ πεπονθὼς τοῦ σεσωσμένου.
ἀλλ’ ἐκείνην μὲν προσεῖναι τὴν δόξαν ταῖς τῶν ἀνθρώπων
 ψυχαῖς καὶ ἐμπεπηγέναι ὡς μάλιστα ἐατέον. ἴσως γὰρ ἂν
ἔνιοι τῶν πονηρῶν, δέει γοῦν τοῦ κακῶς ἀπολεῖσθαι, μπαβάλλοιντο
ἐπὶ τὰ μέτρια. εὔδηλον δὲ, ὡς οὔτε εἰ περιῇ τις 
 
 ambigo , neque possum affirmarc , qua rationc contingant. Essct
cnini profecto tcrrac motus rcs optabilis magnaque laudc digna, si
nosset disccrnere malos a bonis, atque illos quidcm malc pcrdcrel ,
bis vcro parceret atque indulgerct. Atqui ut maximc hoc dcmus,
iniustum illum fuissc, scd crant alii quanipluiiini ci similes, vcl potius
multo iniustiorcs : at bic rcpente quiuem abrcptus est , alii indcmncs
sunt rclicti. Quocirca ncque clarum nccpic facile intcllectu
censuerim, cur solus cx omnibus Anatolius cxstinctus fuerit; cum
ctiam ex Platonis sentcntia magis miseri infcliccsquc sint , quotquot
possime viventes non in hac vita pocnas pcccatorum luerint, vel violcnta
nece, vel alio aliquo modo puniti, sed ita dccesscrint, qucmadmodum
scrvi stigmatiae, scelerum notis infccti , priusquam illac
expunctae expurgataoquc fuerint. Quocirca si hoc statueudum est,
folicior fuerit, qui iam puuitus ost , quam qui punicndus manet.
Cotcruni Platonis quidoin sontenliani bominuin animis infixam esse ,
quain niaximc exoptandum est. Fortassis cnim nonnulli improbi boniincs,
mctueutes, nc malo pereant , ail saniorem montoiu rodcanl.
Illud vcro est manifcstissimum , quod nequc si quis diutissimc su- 

 
 ἐπιπολὺ Ναὶ ἀδεῶς εύημεροίη, ἀπόχρη τοῦτο εἰς ἀπόδειξιν 
δικαιοσύνης, οὔτε πάντως τὸ τεθνάναι, εἰ καὶ ὠμότατα, ἒλεγχος
ἂν ὄη τοῦ πλέον ἀδίκου· ἀλλὰ τὴν ἀληθεστάτην βάσανόν
τε καὶ ἀντίδοσιν τῶν ἐνταῦθα βεβιωμένων, ἥτις ποτέ ἐστιν,
 ἐκεῖσε ἐλθόντες εἰσόμεθα. λεγόντων μὶν οὖν περὶ τούτων ἂλλοι,
τυχὸν μὲν ταῦτα τυχὸν δὲ ἕτερα, ὢσπη ἐκάστῳ ᾖ βουλομένῳ·
ἐμοὶ δὲ τοῦ προτέρου λόγου μεταληπτέον.

ε'. Τότε γὰρ καὶ ἐφεξῆς ἐπὶ πλείστας ἡμέρας κίνησις
τῆς γῆς ἐγίνετο, βραχεῖα μὲν καὶ οὐχ οἵα τὴν ἀρχὴν ἐπῆλθε, 
 ἱκανὴ δὲ ὅμως τὰ λειπόμενα διακυκῆσαι· τερατεῖαί τε
εὐθὺς καὶ προαγορεύσεις παράλογοι, ὡς αὐτίκα μάλα
καὶ τοῦ παντὸς κόσμου ἀπολουμένου· ἀπατεῶνες γάρ τινες
καὶ οἶον θεοπρόποι αὐτόματοι περιφοιτῶντες, ὅπα ἂν ἐδόκει
αὐτοῖς, ἐχρησμῴδουν, καὶ μᾶλλον ἔτι τοὺς πολλοὺς ἐξεδειμάτουν,
 τουν, τῷ ἤδη κατεπτηχέναι ῥᾳδίως ἀναπειθομένους· οὗτοι
οἱ μαίνεσθαι εἰκῆ καὶ δαιμονᾷν ὐποκρινόμενοι, δεινότερα ἐπεφήμιξον,
ὡς δὴ ὑπὸ τῶν προσπεφυκότων αὐτοῖς φασμάτων
τὰ ἐσόμενα δεδιδαγμένοι, καὶ μάλα ἐπὶ τῇ κακοδαιμονίᾳ μεγαλαυ
χοῦντες. ἄλλοι δὲ ἀστέρων φορὰς καὶ σχήματα ἐκλογι- 
 ξόμενοι, μείζονας συμφορὰς καὶ κοινὴν μονονουχὶ ἀνατροπὴν
τῶν πραγμάτων ἐδήλουν καὶ ὐπῃνίττοντο. εἴωθε γὰρ ἐν τοῖς 
 
 pervivat, et impune prospera ei omnia succedant, hoc sufficiat ad
probandam ipsius iustitiam, neque si quis moriatur, et quidem atroci
admodum morte, certum argumentum fuerit maioris iniustitiae;
sed cerissime nobis explorata cognitaque erit vitae hic actae
ratio et punitio quaenam sit, quaudo eo pervenerimus. Sentiant
igitur et dicant hisce de rebus alii quidem hoc, alii aliud, prout
cuique visum fuerit; mihi vero ad ea, quae narrare coeperam, est
redeundum. 
 5. Tum enim et per plurimos deinceps dies terrae motus est factus,
exiguus quidem, neque qualis initio fuerat, sed satis validus ad ea,
quae reliqua erant, disturbanda. Prodigia etiam quaedam absurdaeque
praedictiones in vtilgus spargebantur, tauquam mundo universo
iamiam perituro. Impostores enim quidam ac veluti vates ultronei
oberrabant, quae ipsis collibuisset vaticinautes, multoque magis plerosque
perterrefaciebant, facile ob panorem, quem iam conceperant,
persuasos. Hi porro et furere se atque a daemone exagitari simulantes,
graviora ominabantur, tanquam a spectris, quae se ipsis offerebant,
futura edocti, et vehementer sua miscria gloriantes. Alii vero
astrorum decursus aspectusque expendentes, maiores calamitates et
commuuem tautum non rerum omnium subvesionem interpretabantur
ac denuntiabant. Solet enim istiusmodi hominum turba difficillimis 

 
 δεινοῖς ἀεί ὁ τῶν τοιούτων ἀνθρώπων ἐσμὸς ἀναφύεσθαι. ἐψευσατο
δὲ ὅμως εὖ ποιοῦσα ἐκατέρα μαντεία. ἐχρῆν γὰρ,
οἶμαι, καὶ ἀσεβείας φεύγειν γραφὴν τοὺς τὰ τοιάδε ὁνειροπολοῦντας,
καὶ μηδὲν ὁτιοῦν πλέον γνώσεως πέρι τῷ κρείττονι
καταλιμπάνοντας. ἀλλὰ γὰρ οὐδεὶς. ὅστις ἦν ἐν τῷ τότε ὃ 
μὴ λίαν δεδιὼς καὶ ἐκπεπληγμένος. λιταὶ τοιγαροῦν ἐκασταχοῦ
καὶ ᾠδαὶ ἱκετἠριοι ἠκούοντο, ἁπάντων εἰς τοῦτο ἀγειρομένων·
 νων· τά τε λόγῳ μὲν ἀεὶ ἐπαινούμενα, ἔργῳ δὲ σπανιώτερον
 βεβαιοὐμενα, τότε δὴ προθυμότατα ἐπράττετο· δίκαιοί τε γὰρ
ἀθρόον ἀπεδείκνυντο ἂπαντες ἐς τὰ συμβόλαια τὰ πρὸς ἀλλήλους, 
ὡς καὶ τοὺς ἄρχοντας τὸ κερδαλέον ἀποβεβληκότας μετὰ
τῶν νόμων τὰς δίκας ποιεῖσθαι· τούς τε ἄλλως δυνατοὺς ἐφ’
ἑαυτῶν ἠρεμοῦντας, ὠιά τε δρᾷν καὶ ἀπέχεσθαι τῶν αἰσχίστων.
ἔνιοι δὲ καὶ παντάπασι τὴν δίαιταν ἒξαλλάξαντες, μονήρη
τινὰ καὶ ὄρειον ἠσπάσαντο βίον, καὶ τιμὰς καὶ χρἠματα 
καὶ ὁπόσα ἥδιστα παρ’ ἀνθρώποις μεθέντες καὶ ἀνηνάμενοι.
πολλὰ δὲ καὶ τοῖς ἱεροῖς προσήγετο δῶρα, καὶ νύκτωρ
 οἱ κράτιστοι τῶν ἀστῶν, περινοστοῦντες τὰς λεωγύρους, ἐδωδῇ
τε ἀφθόνῳ καὶ περιβολαίοις ἐφιλοφρονοῦντο τούτους δὴ
τοὺς ἀχρείους καὶ οἰκτροτάτους, ὁποῖοι πολλοὶ τὰ 
πεπηρωμένοι ἐπὶ τοῦ ἐδάφους ἐρρίφαται, τὰ ἀναγκαῖα ἐρανιὅμως 
 
 temporibus pullulare. Utrumqne vero vaticinium publico bono vanum
fuit. Oportebat enim mea sententia etiam impietatis arcessere talium
somniorum interpretes, nullamque ampliorem rerum futurarum cognitionem
Deo relinquentes. Ceterum uemo tum temporis erat, qui non
metu vehemnter perculsus attonitusque esset. Quocirca vota quotidie
nuncupabantur, hymnique supplices audieantur, omnibus in unum
congregatis; et quae verbis quudem semper laudantur, re autem ipsa
raro confirmantur, tum utique promptissime praestabantur. Iusti
enim confestim omnes in mutuis contractibus videbantur, adeo ut et
principes quaestui renuntiantes, ex legum norma iudicia exercerent, et
qui pontentiores essent, quiete modesteque se gerentes, iusta aequaque
facerent, et a turpibus factis abstinerent. Nonnulli vero vitae instituto
prorsus immutato, solitariam quandam et montanam vitam sunt
amplexi, opibus et honoribus omnibusque rebus, quae hominibus
solent esse gratissimae, renuntiantes ac valedicentes. Plurima etiam
templis donaria offerebantur, et noctu lautiores opulentioresque cives
plateas obeuuntes, largo cibo et vestibus donabant egenos miserrimosque
homines, qui frequentes claudi aliisque membris mutili humi iacebant,
stipem meudicantes. Haec autem omnia ad certum aliquod tempus
fiebant, recenti videlicet adhuc et vigente metu. Simulac vero 

 
 ξόμενοι. ταῦτα δὲ ἅπαντα ῥητῷ τινι χρόνῳ ἀνεμετρεῖτο, ἕως 
ἔναυλον εντι τὸ δέος ὑπῆρχεν ἐπεὶ δὲ λώφησις τις καὶ ἀναχωχἠ
τοῦ κινδύνου ὐπεγαίνετο, αὐτίκα οἱ πλεῖστοι ἐπανῄεσαν
εἰς τὰ εἰθισμένα. καλοῖτο δὲ ἂν ἡ τοιαύτη ὁρμὴ οὐ δικαιοσύνη
 ὡς ἀληθῶς, οὐδὲ εὐσέβεια στερρά τε καὶ ἐνεργὸς, ὁποῖά ὑπὸ
δόξης ὀρθῆς καὶ προθυμίας ἐμβριθεστάτης τῷ λογισμῷ πέγυκεν
ἐντυποῦσθαι, ἀλλὰ μηχανή τις ἂτακτος καὶ οἶον ἐμπορία 
σφαλερωτάτη, ἐφ’ ᾧ τὸ παρὸν δῆθεν ἐκφυγεῖν καὶ παρακρούσασθαι.
τῶν μὲν οὖν ἀγαθῶν ἔργων οὕτω δή τι πρὸς ἀνάγκης
 ἀπογευόμεθα ἔστ’ ἂν τὸ δεδιέναι παρῆ.

ς΄. πάλιν δὲ ἐν τῷ τότε οἱ περὶ τῶν ἀναθυμιάσεων
λόγοι ἐλέγοντό τε καὶ ἀντελέγοντο· καὶ ἦν πολὺς ἀνὰ τοὺς
ξυλλόγους ὁ Σταγειρίτης ὀνομαζόμενος, νῦν μὲν ὡς ὁρθότατα
εἲη περὶ τούτων φυσιολογήσας καὶ διαγνοὺς τὰς αἰτίας, νῦν
 δὲ ὡς ἥκιστα τοῦ ἀληθοῦς ἐστοχασμένος. ἔνιοι δὲ τὴν ἐκείνου
βεβαιοῦν οἰόμενοι δόξαν, ὅτι δὴ πνεῦμα παχὺ καὶ καπνῶδες
ὐτὸ τοὺς σήραγγας τῆς γῆς περιειργόμενον τὰς τοιάσδε ποιεῖται
κινήσεις, προὐτίθεσαν ἐν τῷ λόγῳ τοῦτο δὴ τὸ ὑπὸ Ἀνθείου
πρότερον μεμηχανημένον. οὗτος γὰρ δὴ ὁ Ἀνθέμιος, 
 πατρίς μὲν αὐτῷ ὑπῆρχεν αἱ Τράλλεις ἡ πόλις, τέχνη δὲ τὰ
τῶν μηχανοποιῶν εὑρήματα, οἱ δὴ τὴν γραμμικὴν θεωρίαν
ἐπὶ τὴν ὕλην κατάγοντες, μιμήματά τινα καὶ οἷον εἴδωλα τῶν
ὂντων δημιουργοῦσι. γέγονε δὲ ἄριστος ἐν αὐτοῖς εἰς τὰ μά- 
 
 malum remitti ac cessare coepit, confestim plerique ad pristinos mores
redireunt. Vocari autera possit talis animorum motus atque impetus
non iustitia revera neque pietas, solida pariter atque efficax, qualis
ex recta opinione et constantissimo studio in animis efformari solet,
sed machinatio quaedam incomposita, et veluti nundinatio fallacissima,
ad subterfugiendum ac propulsandum malum instituta. Rona
itaque opera, ita demum necessitate cogente, degustamus, quamdiu metus
premit. 
 6. Per id vero tempus variac rursus disceptationes de exhalationibus
sunt babitae, frequensque erat Aristotelis in congressibus
mentio; modo, tanquam rectissime de his disseruisset, earumque
causas intellexisset; modo, tanquam a vero aberrasset. Nonnulli
vero ad sententiam Aristotelis confirmandam ac stabiliendam, quod
nimirum crassus et fumosus spiritus sub terrae concavitatibus conclusus
eiuscemodi motus efficeret, in medium attulerunt tale qiupiam
antea ab Anthemio ingeniose excogitatum atque effectim.
Anthemio huic patria quidem fuit urbs Tralles, ars vero inventiones
machinarum fabricatoribus usitatae, qui linearem speculationem
ad materiam traducentes, imitationes quasdam et veluti simulacra
rerum vere existentium fabricantur. Excellens vero hac in 

 
 λιστα καὶ εἰς ἂκρον ἥκων τῆς μαθηματικῆς ἐπιστήμης, λαιάπου
καὶ ἐν τοῖς καλουμένοις γραμματικοῖς ὁ ἀδελφὸς τούτου
Μητρόδωρος καὶ μακαρίσαιμι ἂν ἔγωγε αὐτῶν τὴν μητέρα,
οὕτω ποικίλης παιδείας ἀνάπλεων γονὴν ἀποκυήσασαν. τούτω
τε γὰρ τὼ ἄνδρε τέτοκε, καὶ Ὀλύμπιον, νόμων τε ἀσκήσει 
χαἰ ἀγώνων δικαστικῶν ἐμπειρίᾳ προσεσχηκότα· καὶ πρός γε
 Διόσκορον καὶ Ἀλέξανδρον, ἄμφω ἰατρικῆς δαημονεστάτω.
τούτων δὲ Διόσκορος μὲν ἐν τῇ πατρίδι κατεβίω, τὰ ἐκ τῆς
τέχνης μάλα εὐστόχως ἐπιδεικνύμενος ἒργα· ἂτερος δὲ ἐν τῇ
πρεσβύτιδι Ῥώμῃ κατᾠκησεν ἐντιμότατα μετακεκλημένος. Ἀνθεμίου 
δὲ κὼ Μητροδώρου τὸ κλέος ἁπανταχοῦ περιαγόμενον,
καὶ εἰς αὐτὸν ἀγῖκται τὸν βασιλέα. τοιγάρτοι μετάπεμπτοι
ἐν Βυζαντίῳ παραγενόμενοι, καὶ αὐτοῦ τὸν λειπόμενον
διανύσαντες βιόν, μέγιστα ἑκάτερος τῆς ἰδίας ἀρετῆς
γνωρίσματα Παρεστήσατο· ὁ μὲν νέους πολλοὺς τῶν εὐπατριδῶν 
 ἐκπαιδεύσας, καὶ τῆς παγκάλης ἐκείνης μεταδοὺς δοδασκαλίς,
ὡς καὶ πόθον ἅπασι τὸ μέρος ἐμβαλεῖν τῆς ἀμφὶ
τοὺς λόγους ἐπιμελείας· ὁ δὲ θαυμάσια ἥλικα δημιουργήματα
κατὰ τε τὴν πόλιν καὶ ἄλλοθι πολλαχοῦ τεκτηνάμενος, ἅπερ
οἶμαι, εἰ κὼ μηδὲν ὁτιοῦν πέρι αὐτῶν λέγοιτο, πλὴν ἀποχρήσει 
οἱ ἐς ἀείμνηστον δὀξαν ἔστ’ ὃν ἑστήκοι καὶ σώζοιτο. ἀλλὰ
γὰρ ὅτου ἕνεκα τοῦδε τοῦ ἀνδρὸς ἐπεμνήσθην, ἐκεῖνό μοι καὶ 
 
 arte fuit, et in mathematica scientia eximius, quemadmodum et in
iis, qui Grammatici vocantur, frater ipsius Metrodorus. Et certe felicem
iudicaverim ipsorum matrem, quae adeo varia eruditione refertam
prolem ediderit. Duos enim hosce viros peperit, et Olympium,
legum exercitatione et forensium contronersiarum tractatione peritiaque
clarum; praeterea Dioscorum et Alexandrum, utrumque medicae
artis peritissimum. Atque ex his quidem Dioscorus in patria vixit,
et praeclara edidit artis suae documenta; alter vero in veteri Roma
habitavit, honorifice admodum evocalus. Athemii, autem et Metrodori
gloria ac fama cum longe lateque esset propagata, ad ipsum
etiam Imperatorem pervenit. Quocirca Byzantium accersiti venerunt,
reliquamque vitam ibi transegerunt, maxima uterque virtutis
propriae indicia sive specimina edentes; hic quidem multos iuvenes
nobilium filios erudins, et pulcherrimae illius disciplinae participes
efficiens; adeo ut litterarum eloquentiaeque desiderium ac studium
omnibus, quantum poterat, iniiceret: alter vero summae admirationis
fabricas cum in urbe, tum aliis quamplurimis in locis conficiebat; quae,
arbitror, etiamsi de iis nihil dicatur, per se ipsae sufficiunt ad perpetuam
ei gloriam conciliandam, quamdiu steterint salvaeque fuerint.
Ceterum, quam ob causam huius viri mentionem fecerim, id a me 

 
 δὴ αὐτίκα λελέξεται. ἀνήρ τις ἐν Βυζαντίῳ Ζήνων ὂνομα, 
τῷ μὲν τῶν ῥητόρων καταλόγῳ ἀναγεγραμμένος, ἄλλως δὲ
διαφανὴς κω βασιλεῖ γνωριμώτατος, κατῴκει ἀγχοῦ που τοῦ
Ἀνδεμίου, ὡς δοκεῖν ἑκατέρῳ ἡνῶσθαι τὼ οἴκω, καὶ ὑφ’ ἐνἰ
 τέματι διαμετρεῖσθαι. προελθόντος δὲ χρόνου, ἔρις αὐτοῖς 
ἐνέπεσε καὶ δυσκολία ἢ τοῦ διοπτεύεσθαι χάριν, τυχὸν οὐ
πρότερον εἰθισμένον, ἢ νεωτέρας οἰκοδομίας πέρα τοῦ μετρίου 
ἐς ὕψος ἀρθείσης καὶ τῷ φωτὶ λυμαινομένης, ἢ ἄλλου του
πέρι, ὁποῖα πολλὰ τοῖς πλησιαίτατα προσοικοῦσι διαφιλονεικεῖσθαι
 ἀνάγκη.

ζ΄. Τότε δὴ οὖν ὁ Ἀνθέμιος ὑπὸ τοῦ ἐναντίου ἅτε δικηγόρου
καταρητορευόμενος, κὼ οὐχ οἶός τε ὢν τῇ δεινότητι
τῶν ῥημάτων ἐκ τῶν ὁμοίων ἀντιφέρεσθαι, ὁ δὲ ἐκ τῆς οἰκείας
αὐτὸν ἀντελύπησε τέχνης τρόπῳ τοιῷδε. δόμον τινὰ ὐπερῷον
 ὁ Ζήνων ἐκέκτητο, εὐρύν τε λίαν καὶ διαπρεπῆ καὶ περιεργότατα
πεποικιλμένον, ἐν ᾦ δὴ τὰ πολλὰ ἐμφιλοχωρεῖν εἰώθει 
καὶ ἐστιᾷν ἑστιᾷν τοὺς φιλτάτους. τούτου δὲ τὰ πρὸς τῷ
ἐνδιαιτήματα τῆς Ἀνθεμίου ὄντα ἐτύγχανε μοίρας, ὡς
τὸ μεταξὺ τέγος τῷ μὲν ἐς ὀροφὴν, τῷ δὲ ἐς βάσιν παρατετάλελέξεται 
 
 et quidem statim dicetur. Erat Byzantii vir quidam nomine Zeno,
rhetorum quidem catalogo adscriptos, clarus alioquin et Imperatori
notissimus. Habitabat is iuxta Anthemium, ita ut viderentur utroque
domicilio uniti, et uno eodemque termino esse circumseripti. Succedente
vero tempore contentio quaedain et simultas inter eos incidit,
sive prospectus causa, quod fortassis antea fieri non solebat,
sive quod novum aedificium nimis alte elatum lumini officeret, aut
alia aliqua de causa, prout multas inter eos, qui quam proxime habitant,
controversias suboriri est necesse. 
 7. Tum itaque Anthemius ab adversario, utpote actore et accusatore,
dicendo victus, cum non posset eloquentia gravitateque verborum
paria cum ipso facere, ex ea, quam norat, arte hanc illi contra
molestiam rependit, Domum quandam excelsam habebat Zeno, valde
amplam et pulehram et curiose admodum exornatam, in qua et ipse
frequenter versari solebat et amicissimos quosque conviviis excipere.
Huius vero inferiora habitacula solo proxima erant ex parte domus
Anthemii, ita ut intermedium tectum, altera sui parte ad fastigium,
altera ad basim protensum esset. Ibi itaque magnos lebetes aqua plenos
per diversa domus spatia constituit, hos vero exterius fistulis 

 
 σθαι. ἐνταῦθα δὴ οὖν λέβητας μεγάλους ὓδατος ἐμπλήσας.
διακριδὸν ἔστησε πολλαχοῦ τοῦ δωματίου, αὐλοὺς δὲ αὐτοῖς
ἔξωθεν σκυτίνους περιβαλὼν, κάτω μὲν εὐρυνομένους ὡς ἂπασαν
τὴν στεφάνην περιβεβύσθαι· ἒξῆς δὲ καθόπερ σάλπιγγα
ὑποστελλομένους, καὶ ἐς τὸ ἀναλογοῦν τελευτῶντας, 
ταῖς δοκοῖς καὶ ταῖς σανίσι τὰ ἀπολήγοτα, καὶ ἐς τὸ ἀκριβὲς
 ἐνεπερόνησεν, ὡς καὶ τὸν ἐν αὐτοῖς ἀπειλημμένον ἀέρα
ἀφετὸν μὲν ἔχειν τὴν ἄνω φορὰν, διὰ τῆς κενότητος ἀνιόντα
καὶ γυμνῇ προσψαύειν τῇ ὀροφῇ κατὰ τὸ παρεῖκον καὶ τῇ
βύρσῃ περιεχόμενον, ἣκιστα δὲ ἐς τὰ ἐκτὸς διαῤῤεῖν 
ὑπεκφέρεσθαι. ταῦτα δὴ οὖν ἐκ τοῦ ἀφανοῦς καταστησάμενος,
πῦρ ἐνῆκε σφοδρὸν ὑπὸ τοὺς τῶν λεβήτων πυθμένας, καὶ φλόγα
ἒξῆψε μεγάλην· αὐτίκα δὲ τοῦ ὕδατος διαθερομένου καὶ ἀνακαχλάξοντος,
ἀτμὸς ἐπῆρτο πολὺς καὶ ἀμεῤῤιπίξετο παχύς τε
καὶ πεπυκνωμένος· οὐκ ἔχων δὲ ὅπη διαχυθείη, ἐπὶ τοὺς αὐλοὺς 
ἀνεῖρπε, καὶ τῇ στενότητι πιεζόμενος, βιαιότερον ἀνεπέμπετο,
 ἕως τῇ στέγῃ προσπταίων ἐνδελεχέστατα, ἐδόνησεν
ἃπασαν καὶ διέσεισεν, ὅσον ὑποτρέμειν ἠρέμα καὶ διατετριγέναι
τὰ ξύλα. οἱ δὲ ἀμφὶ τὸν Ζήνωνα ἐταράττοντο καὶ ἐδείμαινον,
καὶ ἀμφὶ τὴν λεωφόρον ἐξέπιπτον ποτνιώμενοι καὶ 
βοῶντες, καὶ τῷ δεινῷ καταπεπληγμένοι· φοιτῶν τε ἐκεῖνος 
 
 coriaceis circumdedit, inferiori quidem sui parte latioribus, ut totum
lebetum ambitiun obstruerent; deinde instar tubae in angustiorem
formam redactas et in iustam proportionem desinentes trabibus et
tabulia earum extremitates infixit, accurateque infibulavit, ita ut et
aër iis fistulis conceptus, libero quidem in altum impetu ferretir,
earum cavitatem sursum tendens, et ad nudum tecti fastigium, quad
eius fieri poterat, etiam corio circumdatum pertingens, foras autem
nequaquam difflueret aut erumperet. His itaque ex occulto ita dispositis,
validum ignem lebetum fundis subiecit, et ingentem flamman
excitavit. Statim vero fervente atque exacestiante aqua, vapor
multus excitatus et in altum sublatus est, rapidus pariter et densus:
comque non haberet, diffunderetur, in fistulas efferebatir, angustiaque
pressus, maiore vi sursum tendebat, donec in tectum assiduo
impetu impingens, totum concussum commotumque fuit, adeo
ut tigna sensim tremerent atque striderent. Qui vero Zenoni aderant,
metu ac terrore corripiebantur, et in plateas sese proripiebant, obtestabundi
et vociferantes, malique gravitate perculsi. Ille vero in
regiam et conferens, notos interrogabat, quid ipsis de terrae motu 

 
 έν τοῖς βασιλείοις, ἀνεπυνθάνετο τῶν γνωρίμων, ὅπως αὐτοῖς τὰ 
τοῦ σεισμοῦ κατεφάνη, κω μή τι σφᾶς ὁτῳδηοῦν τρόπῳ διεδηλήατο.
τῶν δὲ „ εὐφήμει” λεγόντων, „ὦ' τᾶν” καὶ „ἂπαγε”,
κω μήποτε γένοιτο”, καὶ πρός γε νεμεσώντων αὐτῷ ὡς δὴ
 τοιαῦτα φευκτὰ καὶ ἀπαίσια τερατευομένῳ, οὐκ εἶχεν ὅ, τι καἰ
διανοηδείη. οὔτε γὰρ ἀπιστεῖν ἐαυτῷ οἷός τε ἦν ἐφ’ οἶς ἠπίστατο
ἀρτίως γεγενημένοις, καὶ διαμάχεσθαι κατῃδεῖτο ἐτιπολύ
τοσούτοις ἀνδράσι καὶ οὕτω καταμεμφομένοις.

η'. Τούτῳ δὴ οὖν πολλῷ τῷ λόγῳ ἐχρῶντο οἱ τὰς ἀναοθυμιάσεις
 καὶ τὰ λιγνυώδη πνεύματα γένεσιν τῶν σεισμῶν
ἀποκαλοῦντες. καὶ γὰρ ὁ μηχανοποιὸς” ἔφασαν τὴν αἰτίαν
διαγνοὺς ὅθεν τὴν γῆν κινεῖσθαι συμβαίνει, παραπλήσια ἒδρασε,
καὶ τῇ τέχνη τὴν φύσιν ἀπεμιμήσατο.” καὶ ἔλεγον μέν
τι, οὐ μέντοι γε ὅσον ᾢοντο. ἐμοὶ γὰρ τὰ τοιαῦτα πιθανὰ
 μἐν εἶναι δοκεῖ κομψότερόν πως ἐξευρημένα, οὒπω δὲ ἐν-
αργῆ γνωρίσματα τῶν ὡς ἀληθῶς γιγνομένων. οὐ γὰρ ὅτι τὰ
κυνίδια ταῦτα δήπου τὰ Μελιταῖα ἐπὶ ταῖς στέγαις διέρποντα, 
σείουσί τε αὐτὰς καὶ ἀνακινοῦσι, καὶ ταῦτα ἔπι βαδίσματι
κουφοτάτῳ, ἢδη που ὅμοιον φήσειεν ἄν τις εἶναι τὸ
χρῆμα, καὶ τούτῳ καθάπερ ἱκανῷ παραδείγματι χρέοιτο.
ἀλλ’ ἐκεῖνα μὲν παιγνία τῆς μηχανοποιΐας, οὐ φαῦλα μέντοι
οὐδὲ ἀτερπῆ νομιστέον, τῶν δὲ τῆς ὕλης ἁμαρτημάτων ἄλλα
ἂττα, (εἴπερ ἄρα καὶ δεῖ,) ζητητέον τὰ αἴτια. ἐπεὶ οὐδὲ τοῦτο 
 
 visum essct, et num aliquo eos damno affecisset? Tum illis
verba, ο amice” et „apage" et „absit" dicentibus, et praeterea
ipsi, adeo odiosa infaustaque prodigiose narrauti, quid
cogitaret ignorabat. Neque enim sibi ipse fidem derogare poterat de
iis, quae recenter accidisse sciebat, et pudebat adversus tot viros
diutius contendere, et quidem ita ipsum insusantes. 
 8. Hac itaque fere ratione utebantur, qui terrae motus ab exhalationibus
fumosisque spiritibus gigni ceusent. „Nam ille machinarum
fabricator", inquiebant, „cognita causa, unde terrae motus gigni contingit,
similia effecit, et arte naturam est imitatus”, dixerunt
aliquid, non tantum tamen ac putarant. Mihi enim haec talia
elegantia quidcm esse videntur, sciteque adinventa, nequaquam vero
eviuentes eorum, quae vere fiunt, probationes. Neque enim quia catelli
isti Melitenses per solaria inccdentcs ea et agitant et commovent,
et quidcm levissimo inccssu, similem fere aliquis rem esse
atque hoc veluti idoneo documento utetur. Ceterum Iudicrae
machinationes nequaquam despicabiles aut inelegantes sunt censendae,
defectuum vero terrac, aliae quaedam, (si modo etiam convenit,) quae
rendae sunt causae. Siquidem neque hoc solum Anthemius in Ze- 

 
 μόνον Ἀνθέμιος ἐπὶ Ζήνωνι ἐμηχανήσατο, ἀλλ’ ἀλλ' ὅγε κα-
τήστραψέν γε αὐτοῦ καὶ κατεβρόντησε τὸ δωμάτιον. δίσκον
 μὲν γάρ τινα ἐσόπτρου δίκην ἐσκευασμένον, καί ἠρέμα ὐποκοιλαινόμενον
ταῖς τοῦ ἡλίου ἀντερείδων ἀκτῖσιν ἐνεπίμπλα
τῆς αἴγλης· καὶ εἶτα μετάγων ἐφ’ ἒτερα, πολλὴν ἀθρόον αὐτῷ 
κατηκόντιζε λαμπηδόνα, ὡς ἁπάντων ἐφ’ οὑς ἂν φέροιτο
ἀμβλύνεσθαι τὰς ὃψεις καὶ σκαρδαμύττειν· συντρόψεις δέ
 τινας καὶ ἀντιτυπίας σωμάτων ἐπινοῶν βαρυηχοτάτων, κτὐπους
ἀπετέλει σφοδροὺς καἰ βροντώδεις, καὶ οἵους ἐκπλῆξαι
τὴν αἲσθησιν, ὡς ἐκεῖνον μόλις γοῦν διαγνόντα ὃδεν 
γίγνεται, προκαλινδεῖσθαι ἀναφανδὸν ἀμφὶ τὼ πόδε τοῦ βασιλέως,
καὶ κατηγορεῖν τοῦ γείτονος, ὡς κακοῦ καὶ ἀδικωτάτου·
ὥστε ἀμέλει καὶ χάριέν τι ὑπ’ ὀργῆς ἐπεφθέγγετο. ποιητικὰ
γὰρ παρῴδει ῥημάτια καὶ ἀνεβόα ἐπὶ τῆς συγκλήτου
βουλῆς ὡσπερ εἰρωνευόμενος, ὡς οὐχ οἷόν τε αὐτῷ 
γε ὂντι ἀνθρώπῳ κατὰ ταὐτὸν ἅμα πρός τε Δία τὸν ἀστερο-
 πητὴν καἰ ἐρίγδουπον, καὶ πρός γε Ποσειδῶνα τὸν ἐννοσίγαιον
διαμάχεσθαι. καλὰ μὲν οὖν τῆσδε τῆς τέχνης καὶ αὐτὰ
δήπου τὰ ἀθύρματα· οὐ μὴν ἀνάγκη τὴν φύσιν ἕπεσθαι τοὐτοις
καὶ ἒξισοῦθαι. πλὴν ἀλλ’ ἕκαστος μὲν ἐχέσθω καὶ τῶνδε 
πέρι ὁποίας ἂν καὶ βούλοιτο γνώμης· ἐμοὶ δὲ ἐς τὸν πρότερον
λόγον ἐπανιτέα. 
 
 nonem machinatus est, sed et fulgura et tonitrua in domum torsit.
Discuin enim in speculi speciem comparatum modiccque excanatum
radiisque solis opposilum splendore implebat; ac deinde aliorsum
tranferens, ingentem confestim in domum eiaculabatur splendorem,
adeo ut utomnium, in quos ferebatur, obtutum perstringeret atque obtunderet.
Corporum etiam quorundam, quae valde essent sonora, collisiones
complosionesque excogitans, immanes quosdam et tonitruo
similes fragores edebat percellendo sensui aptos; adeo ut Zeno, cum
aegre tandem intellexisset, unde singula fierent, palam ad pedes Imperatoris
provolutus, vicinum accusarit ut improbum et sceleratum:
adeo ut et gratiosum quoddam atque elegans dictum ira ipsi excusserit.
Poëticis enim quibusdam verbis alludes coram senatu
veluti per ironiam et cavillum: se, homo cum esset, non
posseudversus utrumque pariter, Iovem fulminatorem et granitonantem,
et adversus Neptunum terrae concussorem puguare. Pulehra quidem
igitur sunt huiuscc arlis effecta, quantumvis ludicra; necesse tamen
non est, naturam haec sequi iisque exaequair. Ceterum de his rebus
quam quisque voluerit sententiam teneat; mihi vero ad priorem
narrationem est redeundum.

θ΄. Ἐκείνου μὲν γὰρ τοῦ χειμῶνος ἐν τοῖσδε ἡ πόλις 
ἐτύγχανεν οὖσα, καὶ ἅπασιν ἐπὶ πλείστας ἡμέρας σείεσθαί πως
ἐδόκει τὸ ἔδαφος, καὶ ταῦτα ἀτρεμοῦν ἤδη κὼ πεπαυμένον.
ἔναυλον γὰρ ταῖς ψυχαῖς ὑπῆρχε τὸ πάθος, καὶ ὐποψία ἐνέκειτο
 ὐποθολοῦσα τὸ λογιζόμενον. ὁ δὲ βασιλεὺς πολλὰ τῶν
οἰκοδομημάτων τὰ μὲν σαθρὰ καὶ ἀσθενῆ γεγενημένα, ἒνια 
δὲ ἤδη καὶ καταπεπτωκότα, ἐπανορθοῦν ἐπειρᾶτο. ἐπεγρόντιστο
δέ οἱ ἐς τὰ μάλιστα ὁ μέγιστος τοῦ Θεοῦ νεώς· τοῦτον
δὲ πρότερον ἐμπρησθέντα ὑπὸ τοῦ δήμου, σφόδρα περιγανῆ
 καὶ θαυμάσιον ἡλίκον ἐκ βάθρων αὐτῶν καὶ κρηπίδων
ἀνεδομήσατο, μεγέθους τε ὐπερβολῇ καὶ σχήματος εὐπρεπείᾳ
καὶ ποικιλίᾳ μετάλλων ἐπικοσμήσας· ἤρεψε δὲ αὐτὸν ἐκ πλίνθου
ὀπτῆς καὶ τιτάνου, πολλαχοῦ καὶ σιδήρῳ συνδήσας, ξύλοις
τε ἥκιστα χρησάμενος, ὡς ἂν μηκέτι εὐκολώτατα πυρπολοῦην,
 Ἀνθέμιος δὲ ἠν οὗτος ἐκεῖνος, οὗ δὴ ἀρτίως ἐπεμνήσθην,
ὁ ἕκαστα μηχανησάμενος καὶ δημιουργήσας. τότε
δὲ αὐτὸν ὑπὸ τοῦ κλόνου τὸ μεσαίτατον μέρος τῆς ὀροφῆς
καὶ ὐπερβάλλον ὑπερβάλλον ἀποβεβληκότα, ἐπεσκεύασέ τε αὐδις 
ὁ βασιλεὺς βεβαιότερον, καὶ ἐπὶ μεῖζον ὕψος ἐξῆρε· καίτοι
20Ἀνθέμιος μὲν εκπλείστου ετεθνήκειι, Ισίδωρος δὲ ὁ νέος
οἱ ἄλλοι μηχανοποιοὶ τὸ πρότερον ἐν ἑαυτοῖς ἀμαιεωρήσαντες
σχῆμα, καὶ τῷ σωζομένῳ τὸ πεπονθὸς ὁποῖόν τε ἦν καὶ 
 
 9. Per hanc enim hiemem hisce malis civitas premebatur, incolisque
omuibus per multos dies concuti adhuc pavimentum videbatur,
tametsi quietum iam sedatumque esset. Insederat enim hominum
animis hoc malum, et suspicio in eis radices egerat, ratiocinationi
tenebras offundens. Imperator vero multa aedilicia, quaepartim vitium
fecerant, partim iam corruerant, instaurare admotebatur. Praecipuae
autem curae ipsi erat augustissimum illud Dei templum. Hoc vero
antea a plebe succensum, valde conspicuum atque admirandiim ab ipsis
fundamentis iteiato exstruxerat, magnitudinisque excellentia et
formae decore et varietate metallorum ornatius reddens; cinxit vero
id ipsum ex latere cocto et calce, quae passim ferro inter se colligarat,
lignis nequaquam usus, ne facillime conflagraret. Anthemius
vero hic ipse erat, euius paulo ante mentionem feci, qui singula et
artificiose excogitabat et exstruxerat. Tum vero mediam maxime
ipsius tecti partem collapsam, quaeque altitudine omnia, quac corruerant,
superabat, lmperator firmiorem reddodot, et in maiorem altitudinem
sustulit. Atque Anthemius quidem iam dudum obierat. Isidorus
autem iunior aliique fabricarum structores priorem in senietipsis
formam coutcmplantes, et ex eo, quod intogrum manserat, id quod
alfectuin erat quale esset, quidque vitii habuisset cognoscentes, 

 
 ἐς ὅ, τι δήπου ἡμάρτητο ἐπιφρασάμενοι, τὴν μὶν ἐᾠαν τε
καὶ ἐσπερίαν ἁψῖδα οὕτω μένειν κατὰ χώραν ἐφῆκαν. τῆς
δὲ ἀρκτῴας τε καὶ νοτίας τὴν ἐπὶ τοῦ κυρτώματος οἰκοδομίαν
πρὸς τὰ ἔνδον παρατείναντες, καὶ εὐρυτέραν ἠρέμα ποιησάμενοι
ὡς μᾶλλον ἁρμοδιώτατα ταῖς ἄλλαις συννενευκέναι, καὶ 
 ὁμολογεῖν τὴν ἰσόπλευρον ἁρμονίαν, περιστεῖλαι ταύτῃ δεδύνηνται
τὴν τοῦ κενώματος ἀμετρίαν, καὶ ὑποκλέψαι βραχύ τι
τῆς ἐκτάσεως μέρος, ὁπόσον ἐτερὀμηκες ἀπετελεῖτο σχῆμα,
οὕτω τε ἐπ’ αὐτῶν ἥδρασαν πάλιν τὸν ἐν μέσῳ ὑπερανέχοντα,
εἴτε κύκλον, εἲτε ἡμισφαίριον, εἲτε ὁτῳδηοῦν ὀνόματι παρ' 
αὐτοῖς ἐπικεκλημένον. καὶ γέγονεν ἐντεῦθεν εἰκότως ἰθύτερος
μὲν καὶ εὐεπίστροφος, καὶ πανταχόδεν τῇ γραμμῇ ἐξισάζων,
στενώτερος δὲ καὶ ὀξυτενὴς, καὶ οἶος οὐχ οὓτω λίαν ἐκπλήττειν
τοὺς θεωμένους ὡς πάλαι, πολλῷ δὲ ὅμως πλέον ἐν τῷ
ἀσφαλεῖ βεβηκέναι. ὧν μὲν οὖν ἔδει ἐν ξυγγραφῇ τοῦ νεὼ 
 πέρι ἐπιμνησθῆναι, καὶ ἐφ’ ἃ ἡ τοῦ λόγου φορὰ ἵκετο ἀκολούθως
περιαγομένη, ταῦτα ἔμοιγε ἀποχρώντως ἐλδεδιήγηται.
ἐγκωμιάζειν γὰρ ἕκαστα τῶν τοῦδε θαυμάτων καὶ ἐπιδεικνύειν
λόγῳ, περιττὸν ἂν εἴη καὶ οὐ τοῦ παρόντος ἴδιον ἒργου.
εἰ δέ τις ἐθέλοι πόρρω που τυχὸν τῆς πόλεως ἀπῳκισμένος 
ἔπειτα γιγνώσκειν σαφῶς ἅπαντα, καθάπερ παρὼν καὶ
θεώμενος, ἀναλεγέσθω τὰ Παύλῳ τοῦ Κύρου τοῦ Φλώρου 
 
 fornicem orientalem et occidentalem suo ut erat loco reliquerunt,
septentrionali vero et australi, quae super curvaturam erat structurain,
introrsum porrigentes, pauloque latiorem efficientes, ut quam aptissime
cum aliis quadraret, aequilateramque compagem prae se ferret,
eaque ratione vacuitatis nimietatem coarctare possent, et exiguam
aliquam extensionis partem detrahere, in quantum diversae longitudinis
figura efficeretur. Atque ita desuper firmarunt, qui in medio est
positus, sive orbem, sive hemisphaerium, sive alio quocuuque nomine
ab ipsis appellatur. Factusque inde est verisimiliter directior quidem
facilcque versatilis, omnique ex parte ad arnussim quadrans; angustior
vero et in acutum tendens, quique non ita valde percellat spectatores,
ut olim, multo vero tutius obfirmatus. Quorum itaque opertebat
in historia de templo meminisse, et ad quae ipsa narrationis
series consectancae circumacta pervenerit, ea mihi abunde satis sunt
expercata. Laudare enim singula, quae in eo sunt admiranda, et oratione
pcrsequi, supervacaneum fuerit, neque huius operis proprium.
Si quis autem voluerit procul fortassis ab urbe degens aperte cognoseere
omnia, veluti praesens et spectans, perlegat quae Paulus Cyri 

 
 ἐν ἑξαμέτροις πεπονημένα, ὃς δὴ ταπρῶτα τελῶν ἐν τοἴς 
ἀμφὶ τὸν βασιλέα σιγῆς ἐπιστάταις, γένους τε κοσμούμενος
δόξη καὶ πλοῦτον ανφθονον ἐκ προγόνων διαδεξάμενος,
παιδεία γε αὐτῷ καὶ λόγων ανσκησις διεσπούδαστο· καὶ ἐπὶ
 τοῶδε μᾶλλον ηὔχει καὶ ἐσεμνύνετο. καὶ τοίνυν πεποίηται οἱ
καὶ ἄλλα ὡς πλεῖστα ποιήματα μνήμης τε ἄξια καὶ ἐπαίνου, 
δοκεῖ δέ μοι τὰ ἐπὶ τῷ νεῷ εἰρημένα μείζονός τε πόνου
κω ἐπωτήμης ἀνάπλεα καθεστάναι, ὅσῳ καὶ ἡ ὑπόθεσις θαυ-
μασιωτέρα. εὑρήσεις γὰρ ἂν ἐν αὐτοῖς τὴν ὅλην τῆς θέσεως
 εὐκοσμιαν, καὶ τὰς τῶν μπαλλων φύσεις λεπτότατα κατεξη-
τασμένας, τῶν τε προτεμενισμάτων τὸ εὐπρεπὲς ἅμα καὶ ἀναγ-
καῖον , μεγέθη τε καὶ ὑψώματα , καἰ ὅσα ἰθύγραμμα σχή-
σχήματα καὶ ὅσα κυκλικὰ , καὶ ὅσα ἐκκρεμῆ καὶ προτεταμένα.
γνοίης δὲ ἂν ἐκ τῶν ἐπῶν καὶ ὅπως ἀργύρῳ τε καὶ χρυσῷ
 τὸ ἱερώτερον χωρίον καὶ τοῖς ἀπορρήτοις ἀποκεκριμένον, no~
λυτελέστατα καταπεποίκιλται, καὶ εἰ τι ἄλλο πρόσεστι μέγα ἢ
ἐλάχιστον πώρωμα, οὐ μεῖον ἢ οἱ θαμὰ ἐν αὐτῷ περιπατονςC
ποιούμενοι καὶ ἅπαντα διασκοποῦντες. ἀλλὰ γὰρ ἥδε μὲν ἡ
δευτέρα τοῦ νεὼ ἐπισκευὴ καὶ ἀνόρθωσις ολιγ́ῳ υσστερον
 χρόνῳ ἀπείργασται καὶ ξυνετελέσθη.

ι'. Ἐκεγνου δὲ τοῦ ἔτους ἅμα ἦρι ἀρχομένῳ ἡ λοιμώδης 
νόσος αὖθις xfj πόλει ἐνέπεσε, καὶ μύρια διέφθειρε πλή-Ι·Ι· ’’ 
 
 Flori filius hexametris versibus conscripsit , qui quidem primicerius
exsistens regiorum silentiariorum, et generis gloria clarus, amplissimas-
que a maioribus suis opcs adeptus , doctrinae tamen eloquentiaequc
magnam operam iinpcnderat, quibus et magis gloriabatur et decora-
batur. Scripsit itaque etiam alia quamplurima poemata memoratu
digna et laude. Videntur autem mihi quae de templo scripsit, tanto
maiore et laborc et scicntia rcferta , quanto et argumentum ipsum
cst admirabilius. Comperies enim in iis universum situs concin-
naeque dispositionis ordiuem et mctallorum naturas subtilissime ex-
ploratas; vcstibulorum etiam tcmpli clegantiam pariter ct utilitatem,
inagniliulines quoque et altitudines, quotquot etiam sunt figurac in
altum dircctae, ct quotquot orbiculares , quotquot etiam peusiles et
j>rotensae. Cognoveris quoque e carminibus , quo pacto argento pari-
ter atque auro sacratior locus et mysteriis separatim destinatus sum-
ptuosissime sit exornatus , et si quod est aliud magnum aut mini-
niuni ornamentum, nihilo minus, quam qui crebro in eo obambulant
omniaque iuspectant. Atqui secunda haec tcmpli refectio atque in-
stauratio brevi post tcmpore instituta perfectaqne est. 
 10. Eodcm vcro anno slatini ineuutc vcre pestileutia itcrum
urbcin iuvasit, ct iufiuitam multitudiueiu sustulit : quac quidcm uun- 

 

 θη, λήξασα μὲν ἐς τὸ παντελὲς οὐδ’ ὁπωστιοῦν, ἐξ ὥ δή
 τἠν ἀργὴν, φημὶ θὴ κατὰ τὸ πέμπτον ἔτος τῆς Ἰουστινιανοῦ
βασιλείας, ἐν τῇ καθ’ ἡμᾶς εἰσήῤῤησεν οἰκουμένη. μεταβᾶσα
δὲ πολλάκις μεταξὺ ἄλλοτε ἄλλοθι, καὶ τόπον ἐκ τόπου λυ-
 μηναμένη, καὶ ταύτῃ τοῖς λειπομένοις ἀνακωχῆς τινος μεταδοῦσα, 
τότε δὴ οὖν πάλιν ἐς τὸ Βυζάντιον ἐπανῆκεν, ὥσπερ,
οἶμαι, τὸ πρότερον ἒξηπατημένη, καὶ θᾶττον δήπου τοῦ
δέοντος ἐνθένδε ἀπαλλαγεῖσα. ἔθνησκον τοιγαροῦν πολλοὶ ἒξαπιναίως
καθάπερ ἀποπληξίᾳ ἰσχυρᾷ κάτοχοι γεγενημένοι· οἱ
δέ γε πλεῖστον διαρκοῦντες μόλις πεμπταῖοι ἀπώλλυντο. ἡ 
δὲ τῆς νόσου ἰδέα ΠαραΠλησία τῇ πρεσβυτέρᾳ ἐτύγχανεν οὖσα.
πυρετοὶ γὰρ ἐπὶ βουβῶσιν ἀνήπτοντο συνεχεῖς καὶ οὐκ ἐφήμεροι,
οὐδὲ μετρίως γοῦν ὑποχαλῶντες, μόνῃ δὲ τῇ τελευτῇ
τοῦ ἁλόντος ἀποπαυόμενοι. ἔνιοι δὲ μήτε θέρμης ἡγησαμένης,
μήτε ἄλλου ἀλγήματος, ἀλλὰ δρῶντες ἔτι τὰ εἰθισμένα, οἴκοι 
 κοὶ τε καὶ ἀνὰ τὰς λεωφόρους οὕτω παρασχὸν κατέπιπτον,
καἰ ἀθρόον ἄπνοι ἐγίγνοντο, ὥσπερ τὸν θάνατον σχεδιάσαντες·
καὶ ἅπασα μὶν ἡλικία χύδην ἐφθείρετο, μάλιοτα δὲ τὸ
ἀκμάζον τε καὶ ἡβάσκον, καὶ ἐν τούτῳ πλέον οἱ ἂῤῤενες· τὸ
γὰρ δὴ θῆλυ οὐ μάλα ὅμοια ἔπασχε. τὰ μὲν οὖν παλαίτατα 
τῶν Αἰγυπτίων λόγια, καὶ οἱ παρὰ πέρσαις ἔτι τῆς τῶν μετεώρων
κινήσεως δαημονέστατοι, χρόνων τινῶν περιόδους ἐν 
 
 quam penitus cessarat, ex quo primum, circa quintum, inquam, imperii
Iustinianei annum, in nostrum orbem irrepserat; frequeater
vero alio atque alio se transferens, et locum e loco infestans, atque
ita reliquis veluti inducias quasdam concedens, tum rursus Byzantium
rediit, veluti antea, uti crediderim, decepta, quaeque citius,
quam oportebat, inde migrasset. Moitui itaque sunt repente veluti
gravi quadam apoplexia correpti. Qui vero plurimum vitn morbi
sustinebant, ultra quintum diem non supervivebant. Morbi autem
species veteri erat persimilis. Febres enim cum bubonibus accendebantur
continuae, et non quotidianac, nequc vel modicum remittentes,
sed solo eius, quem corripuerant, interitu cessantes. Nounulli
vero neque aestu febrili, neque alio dolore praecedente, sed quae
consueverant angentes et domi et in plateis, ita cogente necessitate
corrucbant, repente exanimes facti, veluti ex temporaria morte
accersota. Cuiusvis itaque aetatis homines promiscue interibant,
praecipue vero iuvenes ac puberes, atque ex his potissimum mares:
feminae enim non perinde hisce malis erant obnoxiae. Vetustissma
itaque Aegyptiorum oracula, et qui apud Persas coelestium motuum 

 

 τῷ ἀπείρῳ αἰῶνι συμφέρεσθαι λέγουσι· νῦν μὲν ἀγαθὰς καί 
εὐδαίμονας, νῦν δὲ μοχθηρὰς καὶ ἀποφράδας, εἶναί τε τὴν 
παροῦσαν περιφορὰν ἐκ τῶν κακίστων ἐκείνων καὶ ἀπαισίων·
ἐντεῦθεν τοιγαροῦν πολέμους τε ἁπανταχοῦ ξυνίστασθαι καὶ 
 στάσεις ταῖς πόλεσι, καὶ τὰ λοιμώδη πάθη μόνιμά τε εἷναι
καὶ συνημμένα. ἕτεροι δὲ ὀργὴν τοῦ κρείττονος αἰτίαν εἶναί
φασι τῆς φθορᾶς, μετιοῦσαν ἂξίως τὰ τοῦ ἀνθρωπείου γένους
άδικήματα, καὶ τὸ πλῆθος ὑποτεμνομένην. ἐμοὶ δὲ διαιτᾷν
ἑκατέρᾳ δόξῃ καὶ ἀποφαίνεσθαι τὴν ἀληθεστάτην οὐκ
 ἐγχειρητέα, τυχὸν μὲν οὐδὲ ἐπισταμένῳ, τυχὸν δὲ, εἰ καὶ εἰδείην,
ἀλλ’ οὐκ ἀναγκαῖον τοῦτό γε εἶναι δοκοῦν, οὐδὲ τῷ
παρόντι λόγῳ προσῆκον· μόνου γάρ μοι τοῦ συμβεβηκότος εἰ
καὶ διὰ βραχέων ἐπιμνησθέντι, ὁ τῆς ἰστορίας ἐκτεθεράπευται
νομος.

ια'. Τούτων δὲ οὕτω ξυνενεχθέντων, ἐπεγένετο καὶ ἂλλα
ἂττα τῇ πόλει κατ’ ἐκεῖνο τοῦ καιροῦ, ταραχῆς τε καὶ θορὐβου 
ἀνάμεστα, καὶ οὐχ ἧσσον τῶν εἰρημένων ἀνιαρότατα.
ὁποῖα δὲ ταῦτά ἐστιν, αὐτίκα ἐρῶ, βραχύ τι πρότερον διεξελθὼν
τῶν ἀρχαιοτέρων. οἱ Οὐννοι τὸ γένος, τὸ μὶν παλαιὸν
 κατᾠκουν τῆς Μαιώτιδος λίμνης τὰ πρὸς ἀπηλιώτην ὂνεμον,
καὶ ἦσαν τοῦ τανάϊδος ποταμοῦ ἀρκτικώτεροι, καθάπερ καὶ 
τὰ ἄλλα βάρβαρα ἔθνη, ὁπόσα ἐντὸς Ἰμαίου ὄρους ἀνὰ τὴν 
 
 sunt peiitissimi, temporum quorundam revolutiones in infinito aevo
simul ferri asserunt, modo quidem bonas ac felices, modo autem
pravas et infaustas: essc vero praesentem revolutionem ex. pessimis
illis atque infaustis. Hine ergo et bella passim et seditiones urbibus
oriri atque invalescere, et pestilentes morbos per multum tempus
durare atque adhaerescere. Alii vero interitus cauiam ad divinam
iram referunt, quae bumani generis peccata puniat, multitudinemque
succidat. Me vero de utraque opinione iudicare verioremque decernere
nibil attinet, vel quod nesciam fortasse, jvel, etiamsi forte sciam,
parum tameu necessarium id ceuseam, neque praesenti tractationi
consentaneum. Si enim breviter quae acciderunt commemoravi, historiae
legi satisfeci. 
 11. Haec vero cum ita accidissent, alia etiam quaedam per
id tempus in urbe evenerunt tumultus ac perturbationis plena, neque
minus, quam quae diximus, acerba. Qualia autem haec fuerint, statim
dicam, si prius breviter vetustiora quaedam commemoravero. Hunnorum,
gens olim quidem habitavit circa eam Maeotidis paludis partem,
quae subsolanum ventum versus spectat, erantque Tanai flumine
magis septentrionales; quemadmodum et aliae barbarae nationes,
quotquot intra Imaum montem in Asia consederuut. Hi vero omues 

 

 Ἀσίαν ἐτύγχανον ἱδρυμένα. οὗτοι δὲ ἅπαντες κοινῇ μὲν -νκν́-1
 θαι xui Ovvvot ἐπωνομάζοντο· ἴδιᾳ δὲ κατὰ γένη, τὸ μέν τι
αὐτῶν Κοτριγ́ουροι, τὸ δὲ Οὐτίγουροι , ἄλλοι δὲ Οὐλτιζοι·ρoι,
 καὶ ἄλλοι Βουρούγουνδοι· καὶ ἄλλοι ὡς ἂν αὐτοῖς πάτριόν τε
ἦν καὶ εἰθισμένον. γενεαῖς δὲ πολλαῖς ὕστερον διέβησαν ἐς τῆν 
Εὐρώπην, εγτε ὡς ἀληθῶς ἐλάφου τινὸς κατὰ τοῦτο δὴ τὸ
θρυλλούμενον ταπρῶτα ἡγησαμένης , εἰτ́ε καὶ ἀλλοῖά χρησά-
χρησάμενοι τύχη , καὶ τὴν ἐκροὴν τῆς λιμ́wς τὴν ἐς τὸν Εὔξεινον
πόντον φερομένην, ἄπορον τέως ὸοκοῦσαν, τότε δὴ ὁτῳοῦν
τρόπῳ διαπεραιωθέντες, ἀλώμενοι δὲ ὅμως ἀνὰ τὴν ὀδνειαν, 
πλεῖστα ὅσα τὸ ἰθαγενὲς ἐλυμήναντο , ἀπροσδόκητα προσπε-
σόντες, ὡς και,̀ τοὺς προτέρους οἰκήτορας ἀπελάσαντες, αὐτοὶ
τὴν ἐκειινων κατέχειν. ηνμελλον δὲ ἄρα οὐκ ἐπὶ μακρότατον
διαμένειν, ἀλλὰ πρόρριζοι τὸ λεγόμενον .ἀπολεῖσθαι. αὐτίκα
 γοῦν Οὐλτιζουρoί τε καὶ Βουρούγουνὸοι μέχρι μὲν Λέοντοςἄ 
τοῦ αὐτοκράτορος καὶ τῶν ἐν τῷ τότε Ῥωμαιων γνώριμοι τε
ὑπῆρχον καὶ ἄλκιμοι εἶναι ἐδόκ· οὑν· ἡμεῖς δὲ οἱ νῦν οὔτε ἴσμεν
αὐτοὺς, οὔτε, οἶμαι, εἰσόμεθα, τυχὸν μὲν διαφθαρέντας, τυχὸν
δὲ ὡς ποῤῥοπάτω μεταναστάντας. ἐκείνου γε μὴν τοῦ ἔτους,
ἐν ᾦ δὴ ἔφην τὴν λοιμώδη νόσον τῇ πόλει ἐνσκῆψαι, τὰ λοιπὰ 
τῶν οὕννων γένη ἐσώζετο , καὶ ἦσαν ἔτι ὀνομαστότατα. xa- 
 
 communiter quidem Scythac et Hunni vocabantur; privatim autcm sccundum
nationcs , nounulli coruin Cotriguri , alii IJtiguri, alii vero
TJItiziui, alii ctiam Burugundi diccbantur, alii aliter cx patria cuique
atque usitata appcllationc nominabantur. Multis autcm postca seculis
transicrunt in Europam; sive revcra a ccrvo quodam, nt faina pcrcrc-
Jtuit , priinum ducti , sive alia quapiam foituna usi , ct Moeotidcm
paludcm, qua parte in Euxinum pontum fcrtur, cum antea traiici
ncquaquam posse crcderctur, tunc certc quocunque tandcm modo traiicicntes,
et pcr alicna vagantes, innumeris damnis indigcnas alTcc
inopinato cos adorti ; adeo ut, prioribus liabitaloribus eicctis, ipsi illorum
ditioncm occupariut, in qua tauicn non videbantur diutissimc
commoraturi , scd stirpitus , quod aiunt, pcrituri. Tunc it.aquc Ultizori
et Euruguudi usque ad Lconcm Iinpcratoicm ct qui per id tcm-
pus crant Romanos , cclcbrcs exstiterc , fortcsque sunt liabiti : nos
vcro , qui bac actate vivimus, neque eos novimus, ncqiu’ nosccmus,
transtulcriiit. Illo ntiquc anno, quo peatilcntia urbcm invasit, reliquac
Iluunorum gcutes salvac adlmc et maximi erant nouiinis. Cuiy
iUquc dcsccudisscut llunm in loca ad auslium vcrgcntia, uuupro- 

 
 τιόντες δὲ ὅμως Οὗννοι ἐς τὰ πρὸς νότον ἄνεμον, οὐ πόῤ- 
ῥω τῆς ὄχθης τοῦ Ἴστρου ποταμοῦ ηὐλίζοντο, ἡνίκα ἦν αὖτοῖς
βουλομένοις. τότε δὴ οὖν τοῦ χειμῶνος ἐπιλαβομένου , τὰ
μὶν ῥεῖθρα τοῦδε τοῦ ποταμοῦ κατὰ τὸ εἰωθὸς ὑπὸ τοῦ κρύους
 ἐπήγνυτο ἐς βάθος , καὶ ἦσαν ἤδη σκληρὰ καἰ βάσιμα καὶ ἱππήλατα.
Ζαβεργὰν δὲ ὁ τῶν Κοτριγούρων Οὕννων ἡγεμὼν 
σὺν πλείστοις ὅσοις ἱππóταις ἐπιδραμὼν καθάπερ χέρσον τὰς
δίνας, ἐς τὴν ῾Ρωμαίων ἐπικράτειαν εὐκολώτατα διαβαίνει·
ἔρημά τε εὑρὼν τὰ ἐκείνῃ χωρία, καὶ μηδενὸς αὐτῷ κωλύματος
 γιγνομένου ἀνὰ τὰ πρόσω πορευομένῳ, αὐτίκα ὅγε Mυσίαν
τε καὶ Σκυθίαν παραμειψάμενος , τῇ Θρᾴκῃ προσέβαλεν.
ἐνταῦθα δὲ διελὼν τὸν οἰκεῖον στρατὸν, ἀπόμοιραν μέν τινα
ἔστειλεν ἀνὰ τὴν Ἑλλάδα, καταδραμουμένους τὰ ἀφύλακτα τῶν
τῇδε χωρίων καἰ λεηλατήσοντας· ἑτέρους δὲ ἐς τὴν Χεῤῥόνησον
 τὴν Θρᾳκίαν.

ιβ΄. Τῆσδε δὲ τῆς Χεῤῥονήσου τὰ μὲν πρὸς ἀνίσχοντα
ἥλιον νενευκότα καὶ εὐρόνοτον ἄνεμον , καὶ μέχρι τοῦ μεσημβρινοῦ 
κέντρου τῷ Ἑλλησπόντῳ παρατείνται. περιῤῥεῖ
γὰρ σχεδόν τι ἅπασαν , καὶ ταῖς καμπαῖς τῶν ἠϊόνων συμπεριάγεται
 βραχεῖ τινι μέρει τῆς ἠπείρου , καὶ μόνοις τεσσαράκοντά 
που σταδίοις εἰργόμενος τοῦ νῆσον αὐτὴν ἀπεργάσασθαι.
ἐν τούτῳ δὲ τῷ ἰσθμῷ τεῖχος ἐκταδὸν ἵδρυται 
 
 cul a ripa Istri fluminis ex animi sui sententia consederunt. Tum
itaque vigcntc hiemc fluvius ex more vi frigoris congelatus, ad imum
usque vadum ita obdurucrat, ut et pedestribus et equcstribus copiis
transiri posset. Zahcrgan vero Hunnorum, qui Cotriguri dicuntur,
dux , cum ingentem eqnitatum per flumen perinde atque pcr contincntem 
traduxisset, facillime in Romanum imperium pervenit, cumque
passim vacua ab habitatoribus loca invenisset , nihilque ipsi
impedimento cssct, quominus ad ultcriora progrcderetur , statim
Mysiam et Scythiam transgressus, in Thraciam irrupit. Ibi vero
diviso exercitu, alteram eius partem in Gracciam misit, qui loca
omnia nullis praesidiis munita percurrcret atque vastarct: altcram
vero exercitus partem in Chersoncsum Thracicam misit. 
 12. Huius autera Chcrsonesi quae ad oricntcra solem et euronotum 
ventum vergunt, et ad meridianum usque punctum circa
Hellespontum porrigitur ; circumfluit enim totam propcmodum, et
flexibus littorum una circumagitur , exigua quadam continentis portione ,
hoc est solis quadraginta stadiis , exclusus , quominus insulam
faciat. ln hac vero isthmi angustia murus in longum continue 

 

 ξυνεχὲς ἐγ᾿ ἑκατέρᾳ θαλάττῃ προβεβλημένον· πόλεις τε ἒν-
 δοθὲν αὐτῷ προσπεπηγυῖαι τυγχάνουσιν, Ἀφροδισιάς τε
καὶ Θῆσκος καὶ Κίβηρις. τούτων δὲ ὡς ἀπωτάτω ἀμφ’ αὐτὸν
δήπου τὸν πορθμὸν καὶ τοὺς παρακτίους ἀγκῶνας Σηστός
γέ ἐστι πόλις ἡ περιλάλητος τῇ ποιήσει καὶ ὀνομαστοτάτη, 
 οὐκ ἄλλου του ἕνεκα, οἶμαι, ἢ μόλον ἐπὶ τῷ λύχνῳ
τῆς Ἠροῦς ἐκείνης τῆς Σηστίδος, καὶ τῷ Αεάνδρου ἔρωτι καὶ
θανάτῳ. οὐ πόρρω δὲ αὐτῆς καὶ ἕτερόν τι κεῖται πολίχνιον,
ἐλάχιστον μὲν καἰ ἀκαλλὲς, καὶ οὐδὲω ὁτιοῦν ἐπέραστον
ἔχον, Καλλίπολις δὲ ὅμως ἐπονομαζόμενον· τὰς γε μὴν περιοικίδας 
κοσμοῦσιν ἀγροί τε καὶ ἐπίνεια καὶ δένδρων ποικίλων
ἐσμὸς καὶ ῥείθρων ποτίμων, γῆ τε ἐυαρδὴς ἄγαν καὶ
κάρπιμος, κἀν τοῖς ἀναγκαίοις διαρκεστάτη. τοσαῦτα ἄρα
πολίσματα καὶ χώραν ὡς πλείστην ἔνδον ἐναπολαμβάνει τὸ
ἔρυμα, ὡς μὴ πολεμίοις εὐέφοδα εἶναι. τότε δὴ οὖν ὁ Ζαβεργὰν 
εὐωχούμενος τῶν ἐλπίδων, διενοεῖτο καθ’ αὑτὸν, ὡς
 εἲγε τὸ τεῖχος καθέλοι, καὶ τοῖς ἔνδον ὁμιλήσει χωρίοις, δυνήσεται
θᾶττον καὶ τῆς θαλάττης κρατῆσαι· ἐντεῦθέν τε ὡνειροπόλει
νηῶν αὐτῷ παρέσεσθαι πλῆθος, καὶ ὅτι διαβήσεται
κατὰ τὴν Ἀσίαν, τὸν μεταξὺ πόρον στενώτατον ὄντα καὶ 
 
 ductus est ad utrumque mare porrectus; urbcsque interius ipsi affixae
sunt Aphrodisias et Thescos et Ciberis. Ab his vero quam remotissime
circa fretum ipsum et littorales flexus Sestus est, urbs celeberima
in ësi et nominatissima, non aliam credo ob causam, qtiam
ob lucernam Herus illius Sestiadis, et ob Leandri amorem ac mortem.
Non procul autem hinc etiam aliud oppidulum situm est,
minimum quidem illud et nequaquam pnlchrum, neque qiucquam
omnino habens amabile, Callipolis tamen vocatum. Circumiacentem
porro regionem exornant et agri et navalia, arborumque variarum
et fluentorum potabiliumcopia copia, terraque irrigua admodum et fertilis
rebusque necessariis abundans. Talia igituv oppiclula et agram
amplissimum murus ille intra se complectitur, ita ut non facilis sit
hostibus ad ea aditus. Tum itaque Zabergan bona spe clatus, id
secum reputabat, si muro diruto ad interiora loca penetrassct, facilius
se etiam mare in potestatem redacturum. Illinc etiam veluti
per somnium imaginabatur navium sibi copiam non defitira,; quodque
traiiceret in Asiam, fretum intermedium angustissimum per se 

 
 οὐ μάλα τραχεῖ κύματι χαρασσόμενον εὐκολώτατα διαπλεύ- 
σὰς, καὶ ὡς εὐθὺς τὴν Ἄβυδον λυμανεῖται, καὶ τὸ ἐν αὐτῇ
πορθήσει δεκατευτήριον. τούτοις δὴ οὖν μάτην τοῖς βουλεύμασιν 
ἐξηρεθισμέριον, ἔστειλε δύναμιν ἀνὰ τὴν Χεῤῥόνησον,
 ὁπόσην ἀποχρήσειν ἐς τόδε τὸ ἔργον ἡγεῖτο αὐτὸς δὲ
σὺν ἑπτακισχιλίοις ἱππόταις ἰθὺ τῆς Κωνσταντινουπόλεως
πορευόμενος, τούς τε ἀγροὺς ἐδᾔου, καὶ τῶν πολισμάτων
ἐπειρᾶτο καὶ ἅπαντα ἐκίνει χύδην καὶ ξυνετάραττεν. αἰτία 
δὲ ἦν τῆς ἐφόδου τῷ μὲν ἀληθεστάτῳ λόγῳ ἀδίκία βαρβαρικὴ
 καὶ πλεονεξίας ἐπιθυμιά σκῆψιν δὲ ὅμως τινὰ καὶ προκάλυμμα
ἐποιεῖτο τὴν πρὸς τοὺς Οὐτιγoυιρους δυσμενειαν· Σάνδιχλος
γάρ τις ὄνομα Οὖννος ἀνὴρ ἡγεῖτο μὲν ἐκείνου τοῦ
γένους, εὔνους δὲ ἐς τὰ μάλιστα καὶ ἔνσπονδος ὑπῆρχεν ῾Ρωμαίοις.
τοιγάρτοι βασιλεὺς ἔστεργέ τε αὐτὸν καὶ ἐγέραιρε,
 καὶ δώροις θαμὰ ἐφιλοφρονεῖτο. οἱ δὲ Κοτρίγουροι ἅτε δὴ
οὐ τῶν ὁμοίων μετέχνοτες, ἀλλὰ παντάπασι περιπεφρονημένοι
καὶ περιφανῶς προπηλακιζόμενοι, τήνδε ποιεῖσθαι τὴν
ἐκστρασίαν ᾠήθησαν χρῆναι, ὡς ἂν καὶ αὐτοὶ δῆθεν φοβεροί 
τε καὶ λόγου ἄξιοι ἀποδειχθεῖεν, καὶ οἷοι μὴ ἐφιέναι τῷ
 ἀτιμάζοντι.

ιγ΄. Καὶ τοίνυν, οὐδὲν γὰρ ὁτιοῦν αὐτοῖς ἀντίπαλον
ἐμποδὼν εἱστήκει οὐδὲ ὑπηντίαζε, κατέτρεχον ἀφειδῶς καὶ
ἐλεηλάτουν τὴν χώραν, λείαν τε ἄφθονον περιβαλλόμενοι, 
 
 exsistcus , neque asperis fluctibus sulcatum facillime transnavigans;
quodquc statim Abydum infestaret , et quod in ea erat decimariura
portorium vastaret. His igitur temerariis consiliis incitatus , exercitum
in Chersonesum misit, quantum ei negotio conficiendo parem
fore existimabat , ipse vero cum equituin millibus septem recta Constantinopolim
pergens, et agros vastabat, et oppidula tentabat,
omniaque passim movebat et perturbabat. Causa vero huius expeditionis
atque insultus potissima verissimaque erat barbarica violentia,
et plus habendi cupiditas, cui tamen praetextum hostilitatis adversus
Utiguros obtendebat. Sandichlus enim quidam nomine, vir Hunnus,
gentis illius dux erat, benevolus tamen inprimis et foederatus
Romanis. Quocirca Imperator ipsum benevolentia et honore prosequebatur,
et frequentia ad eum dona mittebat. Cotriguri vero, utpote
similium expertes, sed omnino despecti et manifesto contcmptu
provocati, hanc sibi expeditionem suscipiendam censuerant, ut et
ipsi terribilcs dignique, quorum ratio haberetur, viderentur, ac tales,
qui contemtoribus non concedcrent. 
 13. Hi itaque , cum nemo ipsis obsisteret aut propulsaturus
obviam iret, atrociter populabundi regionem vastarunt, ingenti praeda
maximaque captivorum multitudine abducta, in quibus etiara inuli- 

 

 καὶ αἰχμαλώτων ἀθροόξοντες πλήθη· ἐν τοῖς καὶ γύναια πολλὰ
 τῶν εὖ γεγονότων καὶ σώφρονα διαιτᾶν ᾑρημένων ὠμότατα
ἢγοντο, καὶ συμφορὰν πασῶν μείζονα ἐδυστύχουν, εἰς
ἀκολασίας ἀμετρίαν ὑπηρετεῖν ἀναγκαξόμενα· ἔνιαι δὲ καὶ
ἀπειρηκυῖαι ἤδη ἐκ παίδων γάμοις τε καὶ φιλοκοσμίᾳ καί ταύτῃ 
 δὴ τῇ περὶ τὸν βίον ἀναστροφῇ καὶ ὁμιλίᾳ, ἐν
τινὶ καὶ τῇ πρὸς τὸ θεῖον ἰκετείᾳ προσήκοντι ὐπεκρύπτοντο
δωματίῳ, τὸ ἀμιγές τε καὶ ἐλεύθερον καὶ παντάπασιν
ἀκοινώνητον τῆς μετ’ ἀνδρῶν συνουσίας περὶ πλείστου ποιούμεναι,
καὶ μόνῳ τῷ ἠρεμεῖν ἀνειμέναι. οἱ δὲ καἰ ἐς 
ἐξύβριζον ἀφαιρούμενοι τοῦ ἱεροῦ παρθενῶνος, καὶ ἀπρεπῶς
αὐταῖς πρὸς βίαν ξυγκαλίνδούμενοι· ἄλλαι δὲ πολλαὶ τῶν ἂῤῤεσιν
ἐς ταὐτὸ ἰέναι οὐκ ἀνηναμένων, κύουσαι ἐν τῷ τότε
οὒτω παρασχὸν εἵλκοντο, καὶ εἶτα, ἐπειδὴ παρῆν ἡ τοῦ τόκου
ἀνάγκη, οὕτω δή τι ἐν μέσῃ τῇ πορείᾳ ἐμφανέστατα ἒτικτον, 
οὔτε τὰ αἰσχυντηλὰ τῶν ὠδίνων ἐπικαλύπτειν δυνάμεναι,
 οὒτε περιστῖλαι, ὡς θέμις, καὶ ἀνελέσθαι τὰ βρέγη· ἀλλ᾿ αἱ
μὲν καὶ ὡς ἐσύροντο, μηδὲ ἀλγῆσαι αὐταῖς, εἰ οἶόν τε φάναι,
ξυγκεχωρημένον, τὰ δὲ δείλαια ἐκεῖνα ἐπ’ ἐρημίας ἐλείπετο
κυσί τε καὶ οἰωνοῖς σπαραττόμενα, ὡσπερ τοῦδε ἓνεκα 
μόνου ἐς φῶς προαχθέντα, καὶ μάτην τοῦ φῦναι ἀπογευσάμενα.
ἐς τοῦτο γὰρ τύχης τὰ Ῥωμαίων πράγματα ἠληλάκει, 
 
 eres multae nobiles et castam vitam degentes crudelissime rapiebantur,
malo omnium gravissimo obnoxiae, quod immoderatae barbarorum
libidini inservire cogebantur: nonnullas vero quac iam inde
a pueris et nuptiis et mundanis desideriis et curis occupationibusque
huiua vitae renuntiarant, et in remota aliqua divinoque cidtni
dicata domuncula delitescebant, liberam plane et immunem ab omni
virorum contubernio consuetudineque vitam summo studio colentes:
etiam hi sacris virginum coenobiis ereptas contumelia afficiebant,
turpiter eas per vim constuprantes. Aliae vero multae, quae a consuetudine
virorum nequaquam abhorruerant, et gravidae tum temporis
rapicbantur, cum iam pariendi neccessitas urgeret, ita in medio
itinere in propatulo pariebant, cum nec verecundos partus dolores
obtegere possent, neque complecti fasciisque involvere infantes, uti
fas est, et sustollere; sed hae quidem etiain ita protrahebantur, et
ne dolere quidem ipsis, immane dictu, permittebatur: miseri vero
illi infantes in solitudine relinquebantur, a canibus pariter et carinoris
avibus discependi,, perinde ac si eam tantum ob causam in
lucem editi essent, et frustra ortus sui primordia degustassent. In 

 
 ὡς ἐν αὐτῇ δήπου τῇ περιοικίδι τῆς βασιλίδος πόλεως τοιαῦ- 
τα δεινὰ πάσχειν ὑπὸ βαρβάρων σφόδρα ὀλιγων. τοῖς δὲ οὐ
μέχρι τούτων ἐτελεύτα τὸ θράσος, ἀλλ᾿ ὁδῷ ἰόντες, εἴσω τῶν
μακρῶν ὀνομαζομένων τειχῶν ῥαδίως παρῆλθον, καὶ τοῖς ἔνδον
 φυυρίοις ἐπέλαζον. πολλαχοῦ γὰρ ὑπὸ χρόνου καὶ ἀτημελείας
ἐπεπτώκει καὶ διελέλυτο ἡ τοῦ μεγίστου ἐρύματος οἰ- 
κοδομία· ἔνια δὲ μέρη καὶ αὐτοὶ καταβεβλήκασιν ἀδεῶς οὕτω
καὶ ἀταλαιπώρως, ὥσπερ οἰκίας καταστρεφόμενοι. καὶ οὐδὲν
ἦν τὸ ἀπεῖργον τῷ μηδὲ φρουρὰν στρατιωτικὴν ἐνθάδε ἱδρύσθαι,
 μήτε ἀμυντήρια μηχανήματα , καὶ τοὺς ταῦτα κινεῖν
ἐπισταμένους, ἀλλὰ μήτε κυνῶν ὑλακὴν ἀκούεσθαι, εἰ μὴ
λίαν καταγέλαστον εἰπεῖν, ὡς γοῦν ἐν συφεῶσι καὶ μάνδραις.
τὰ γὰρ τῶν ῾Ρωμαίων στρατεύματα, οὐ τοσαῦτα διαμεμενηκότα
ὁπόσα τὴν ἀρχὴν ὑπὸ τῶν πάλαι βασιλέων ἐξεύρηται,
 ἐς ἐλαχίστην δέ τινα μοίραν περιελθόντα , οὐκέτι τῷ μεγέθει
τῆς πολιτείας ἐξήρκουν. δέον γὰρ ἐς πέντε καὶ τεσσαρά- 
κοντα καὶ ἑξακοσίας χιλιάδας μαχίμων ἀνδρῶν τὴν ὅλην ἀγεί- 
 
 eam enim miseriam res Romanorum redactae erant, ut in ipso regiae
urbi circumiecto agro adeo atrocia mala patcrentur a barbaris iisquc
perpaucis. Sed neque his terminis eorum conlidentia fuit circumscripta;
sed ulterius progressi , longisque (ita dictis) muris facile
superatis , munitionibus, quae intus erant, appropinquarunt. Multis
enim in partibus prae vetustate et negligentia maximi castclli structura
corruerat vitiumque fecerat, nonnullas vero partes etiam ipsi diruerant
adeo intrepide ac facile, ac si domos subverterent, nibilque erat
quod obstaret, cum neque ullum praesidiinu militare ibi collocatum
essct , neque ullac ad propulsandum hostem machinae , neque
qui illas movere ac tractare nossct, sed ne canum quidem latratus
audicbatur, nisi admodum ridiculum dictu sit, veluti in suilibus
aut ovilibus. Romauorum enim exercitus nou tanti , atque olim sub
veteribus lmperatoribus fueraut, permanserant , sed ad mininiam
quandam portionem redacti, non amplius maguitudini imperii pares
crant. Cum enim universae Romanorum vires sexcentis quachaginta
quinque bellatorum millibus constare deberent, aegre tum temporis
centum quinquaginta millibus constabant , atque harum quidem 

 

 ρεσθαι δύναμιν, μόλις ἐν τῷ τότε εἰς πεντήκοντα καἰ ἑκατὸν
 περιειστγ́ͅκει. καὶ τούτων αἰ μὲν ἐν Ἰταλίᾳ π̓πάχατο, αἰ δὲ
 κατὰ τὴν Διβύην, π̔́εραι δὲ ἐν Ἱσπανίᾳ , καὶ ἄλλαι περὶ τοὺς
Κόλχους, καὶ ἄλλαι κατὰ τὴν Ἀλεξάνδρου καὶ Θήβην τὴν
Αι’γυπτιαν. ἐκάθηντο δὲ ὀλίγοι κ· αἰ πρὸς τὰ ἰωὰ τῶν 
ὅρια· οὐ γὰρ δήπου ἔδει ἐκεῖσε πλειόνων διὰ τὰς σπονὸὰς
καὶ τὸ βέβαιον τῆς ἐκεχειρίας. ὧδέ πως ἄρα ἐς βραχύτατον
μέρος περιέσταλτο τὰ πλήθη καὶ ὑπετέτμητο τῇ τῶν κρατούν-
κρατούντων ὀλιγωριᾴ.

ιδ΄. γὰρ βασιλεὺς ἐπειδὴ πρότερονἸταλιαν ξύμπασαν 
ἐχειρώσατο καὶ Λιβύην , καὶ τοὺς μεγίστους ἐκείνους πολέμους
διήνυσε, καὶ πρῶτος ὡς εἰπεῖν έν τοῖς κατὰ τὸ Βυζὰντιον
βεβασιλευκόσι Ῥωμαιων αὐτοκράτωρ ὀνόματι τε καὶ πράγματι
ἀπεδέδεικτο· ἐπειδὴ οὖν αὐτῷ ταῦτα τε καὶ ανλλα ὅμοια
τούτοις νεάζοντι ἔτι καὶ ἐρρωμένῳ ἐξείργαστο, τότε δὴ ἀμφἰ 
τὴν ἐσχάτην τοῦ βίου πορείαν, (ἤδη γὰρ κὼ ἐγεγηράκει,) ἀπειρηκέναι
τοῖς πόνοις ἐδόκει, καὶ μᾶλλόν τι αὐτὸν ἴρεσκε ξυγκρούειν
ἐν σφισι τοὺς πολεμίους, ὸώροιςτε αὐτοὺς, εἴπῃ δεή
σοι, καταθωπεύειν, καὶ ταύτῃ ἁμωσγέπως ἀποκρούεσθαι, ἢ
ἐφ’ ἑαυτῷ πεποιθέναι καὶ μέχρι παντὸς διακινὸυνεύειν. τοι- 
 γάρτοι καὶ περιεώρα τὰς τάξεις διαφθειρομένας, ὡς δὴ τολοιπὸν
ἥκιστά γε αὐτῶν προσδεησόμενος. καὶ τοίνυν ταύτης ἐπι- 
 
 copiarum aliac in Italia erant collocatac, aliac inAfrica, aliae inlli-
spania , aliae apud Colchos, aliac apud Alexandri urbem et circa
Theben Aegyptiam. Consedcrant vero paucae etiam versus oricn-
tales Peisaiuin fines. Neque cnim illic plurilnis opus crat , ob ίοc-
dera inita induciasqne fiimiter pactas. Ita fcre ad perqnam exiguam
portionem redactae crant copiae atquc accisae principum negligcntia. 
 14. Jmperator cnim posteaquam antea univcrsam Italiain ct
Africam in jiote.statem rcdcgcrat, maximaque bclla confecerat , et
primus, uf ita dixerim, ex iis , qui Ryzantii rcgnarunt, RoJnanorum
lmperator nomine parifcr ct reipsa est declaratus ; Jiaec, inquam ,
aliaque liis sijuilia cum iuvcnili vcgctaquc actatc pcrfccisset , tum
vero sub cxtrcjnum vifae curriculum , (iam cninr conscnuerat,) ccs-
sisse et renuutiasse laboribus visus est, magisque ei quodam-
modo placnit bostes intcr se committcre, ct donis cos sicubi opus
erat demulcere , caque ralionc quodammodo propulsare potius, qnam
sibi ipsi confidcre et pcrpctuo bclligerari. Quocirca ct legiojies im-
minui collabique facile patiebatur, perindc ac si deinceps nulli
necessario usui sibi esscnt fnturae. Ouae qnidem negligentia cum
rtiam eos, qui sccundas in administrationc inipcrii partes obtineljant,
occupassct, quibus cogcudi a subditis tributa et dcindc cxcrcitibus 

 
 λαβόμενοι τῆς ῥᾳθυμίας οἱ τὴν δευτέραν ἀρχὴν τῶν σκῆπτρων 
διέποντες, οἷς δὴ φορολογεῖν τὴν ὐπήκοον καὶ εἶτα διανέμειν
τοῖς στρατεύμασι τὰ ἐπιτήδεια ἐκπεφρόντισται, οὗτοι δὴ τὰ
μὲν περιφανῶς ἀπεστέρουν, τὰ δὲ καὶ πολλῷ ὕστερον ἢ ὁπηνίκα
 ἐχρῆν ἀπεδίδοσαν· δοθέντος δὲ ὅμως ὀψὲ γοῦν τοῦ ὀφλήμάτος, 
εὐθὺς οἱ τὴν πανοῦργον ταύτην καὶ δημώδη λογιστικὴν
ἠσκημένοι , ἐφίσταντο τοῖς καταλόγοις καὶ ἀνεκαλοῦντο
τὰ πεπορισμένα. τοῦτο γὰρ αὐτοῖς γέρας τε ὑπῆρχε καὶ ἀξίω- 
μα, τὸ τοῖς στρατιώταις ἐπικλήματα ἐπάγειν ἄλλοτε ἄλλα,
 καὶ τῆς ἐδωδῆς αὐτοὺς ἀφαιρεῖσθαι· καὶ καθάπερ ἐν παλιῤῥοίᾳ
αὐτὸ δήπου τὸ μέτρον τῆς παρασχεθεισης τοῖς
τάγμασι δασμοφορίας, οὐκ οἶδα ὅντινα τρόπον, ἐς τοὔμπαλιν
μετωχετεύετο, καὶ ἐπανῄει ὅθεν ἐῤῥύη· καὶ οὕτω μὲν τὸ
ὑπερμαχοῦν καὶ παραταττόμενον κατημέλητο, καὶ τροφῆς ἀπορίᾳ
 πιεζόμενοι κατελίμπανον τοὺς ἀγῶνας, οἶς ἐτύγχανον ἐντεθραμμένοι·
καὶ ἄλλοι ἄλλοθι ἀπεχώρουν, ὡς ἕτερόν τινα μετελευσόμενοι
βίον· εἰς δὲ γυναῖκας ἀκόσμους ὡς τὰ πολλὰ καὶ
ἡνιόχους καὶ ἄνδρας ἀγεννεῖς μὶν ἐν τοῖς ἀναγκαίοις καὶ ἁβροδιαίτόυς 
μόνον δὲ πρὸς τὰς ἐμφύλους ταραχὰς καὶ τὴν περὶ
 τὰ χρώματα ἔριν ἐμμανεῖς καὶ θαῤῥαλέους, καὶ ἄλλους ἔτι
τούτων ἀχρειοτέρους, τὰ στρατιωτικὰ ἐσκεδάννυντο χρήματα . 
 
 necessaria suppeditandi cura imposita erat , hi partim aperte eos defraudabant,
partim multo serius, quam oporlebat, persolvebant. Persoluto
vero iam, quamquam sero, debito, statim hi in fraudulenta illa
et populari supputatoria arte exercitati , fraude eos , qui stipendia
militaria cogebant, adoriebantur , et quae iam persoluta erant, reposcebaut.
Hic enim eorum honor ac dignitas erat , aliis atquc aliis
criminationibus milites lacessere cibariisque eos defraudare; ac quemadmodum
in reciproco fluxu refluxuque undarum idem demensum,
quod ex tributis ad legiones deferebatur, nescio quo pacto retrorsum
derivabatur, redibatque eodem, unde fluxerat. Atquc ita quidem propugnatores
et proeliatores negligebantur, et cibariorum penuria pressi,
militiam bellicosque labores, in quibus erant enutrili, deserebant, et
alii alio dilabebantur, veluti aliud vitae genus amplexuri. In mulieres 
vero inhonestas maxima ex parte et aurigas et viros parum,
ubi res postularet, fortes , secl delitiosos, quique ad civilcs tantum
turbas et circi factiones vesano quodain stndio audaciaque feiebantur , 
et in alios his adhuc inutiliores militaria stipcndia dissipa- 

 
 ταῦτα τοι ἥ τε ἄλλη Θρᾴκη καἰ τὰ πρὸς αὐτῇ Τῇ βασιλίδι πόλει
 χωρία ἔρημά τε ἦν καὶ ἀφύλακτα, ἐς ὅσον καὶ τοῖς βαρβάροις
βατὰ εἶναι καὶ εὐεπίδρομα· εἰς τοῦτο γὰρ ἐκεῖνοι ἤρθησαν ἁλαζονείας,
ὡς καὶ ἀμφὶ Μελαντιάδα τὴν κώμην
οὐ πολλῷ τῆς πόλεως διεστηκυῖαν, ὅτι μὴ τεσσαράκοντα 
καὶ ἑκατόν που σταδίους. παραρρεῖ δὲ αὐτὴν Ἀθύρας ποταμός,
ὃς δὴ ὀλίγον τι προελθὼν καὶ ἐπὶ ἄνεμον καικίαν ἠρέμα
ἐκκλίνας, ἐς τὴν Προποντίδα τὸν ῥοῦν ἀπερεύγεται·
 δὴ καὶ τὸ πρὸς τῇ ἀκτῇ καὶ ταῖς ἐκβολαῖς παρατεταμένον
ἐπίνειον, τὴν ἐκείνου φέρεται προοηγορίαν. οὕτω δὲ τῶν πολεμίων 
ὡς ἐγγύτατα αὐλιζομένων, εὐθὺς ἀνὰ τὸ Βυζάντιον τὰ
πλήθη τῶν ἀστῶν ἐδεδίει καὶ κατεπέπληκτο, καὶ τὰ δεινὰ οὐ
μόνον ὁποῖα παρῆν, ἀλλ’ ἔτι μείζονα διενοοῦντο, πολιορκίας
τε ὀνειροπολοῦντες καὶ ἐμπρήσεις καὶ σπάνιν τῶν ἀναγκαίων,
καὶ διαρρήξεις τοῦ περιβόλου. τοιγάρτοι πολλάκις κω ἐν ταῖς 
ἐνδοτέρω λεωφόροις φυγαὶ ἀθρόοι τῶν ἐκ τοῦ ὁμίλου ἐγίγνοντο,
καἰ ὠθισμοὶ καὶ πτοῖαι παράλογοι, ὡσπερ ἤδη τῶν
βαρβάρων εἰσβεβληκότων. πάταγός τε πολὺς ἤρετο ἐν τοῖς
πωλητηρίοις, τῶν θυρῶν βιαιότερον προσαρασσομένων. οὐ
 μόνον δὲ τοῖς πολλοῖς καὶ ἠγνοημένοις τὸ ἀνιᾶσθαι προσῆν 
καὶ δειμαίνειν, ἀλλὰ γὰρ καὶ ἅπασι τοῖς ἐν τέλει· καὶ βασι- 
 
 bantur, quo factum est, ut et reliqua Thraciae loca oppidaque regiae
urbi circumiecta deserta essent omnique praesidio vacua, atque adeo
barbarorum incursionibus opportuna ac pervia. Eo enim illi arrogantiae
crant elati, ut et circa Melantiadem vicuni castra locarint, non
longius CL. stadiis ab urbe distantem. Circumfluit autem hunc
Athyras fluvius, qui quidem ad exiguum quoddam spatium progiessus,
et ad Caeciam ventum, sensim se flectens in Propontidem fertur; unde,
et quod ad liitus ciusque fluminis fauces protensum est navale, ei
est cognomine. Cum itaque adco prope urbem hostes castra posuissent,
statim Byzantinorum cinium multitudo ingenti metu ac terrore
est perculsa et mala sua, non qualia iam prae oculis erant, sed longe
maiora animo agitabant, obsidiones videlicet incendiaque imaginanest,
et rerum necessariarum inopiam, moeniumque perfractiones.
Quocirca frequenter etiam in interioribus plateis densa
fuga fiebat, impulsionesque mutuae, et pavores subitanei, perinde ac
si barbari iam irrupissent. Ingens etiam fragor ac strepitus in
apud forum excitabalur, foribus violentius collisis. Neque 

 

 λευς δὲ, οἶμαι, αὐτός οὐ μάλα τὰ ξυνενεχθέντα περιεφρόνει. 
ἀπεκοσμοῦντο τοιγαροῦν, πρὸς αὐτοῦ ἐπιτετραμμένον, τὰ ἱερὰ 
ὁπόσα ἐκτὸς τοῦ ἄστεος ἵδρυται κατὰ τὰ Εὐρωπαία μέρη 
καὶ τὸν παράκτιον χῶρον, ὃς δὴ ἄρχεται μὲν ἐκ τῶν καλουμένων
 Βλαχερνῶν καὶ τοῦ Κέρως, μέχρι δὲ τοῦ Εὐξείνου
Πόντου παρατεινόμενος, τῷ Βοσπόρῳ συναπολήγει. τούτων
δὴ οὖν ἁπάντων τά τε ἔντιμα τῶν ἀναθημάτων κὼ τὴν ἄλλην
ἀφαιρούμενοι κατασκευὴν οἷς ταῦτα ἀνεῖτο, τὰ μὲν ἐφ’ ἄμα
ζῶν φέροντες, εἴσω τῆς πόλεως ἀπετίθεντο, τὰ δὲ ἀκάτοις
 ἐμβάλλοντες καὶ τὸν μεταξὺ πορθμὸν διαπεραιούμενοι,
τὴν καταντικρὺ ἤπειρον ἀπεκόμιζον. καὶ ἦν ὲν τῷ τότε
θεάσασθαι τοὺς ἐκείνῃ νεὼς γυμνοὺς καὶ ἀπηγλαϊσμένους, 
ὡσπερ οὔπω τῆς ἁγιστείας μετειληχότας, ἀλλ’ ἄρτι καθίστασθαι
ἀρχομένους.

ιε'. Οὕτω δὲ φοβεροί τε καὶ μέγιστοι κίνδυνοι ἐπίδοξοι
ἦσαν ὡς πάντως ἐσόμενοι, ὥστε ἀμέλει τῷ τε ἐν Συκαῖς τείχει
καὶ τῇ χρυσῆ καλουμένῃ πύλῃ λοχαγοί τινες καὶ ταξίαρχοι
κὼ ὁπλῖται πολλοὶ ἐφειστήκεισαν, ὡς δὴ προθύμως ἀμυνόμενοι
τοὺς δυσμενεῖς, εἴπου ἐπίοιεν. ἦσαν δὲ οὐ μάχιμοι
 ὡς ἀληθῶς, οὐδὲ μετρίως γοῦν τὰ τοιαῦτα 
 
 vero plebem tantum ac vulgus hominum dolor et pavor invaserat,
sed etiam omnes urbis primores. Quin et Imperator ipse non parum
eo rerum statu commovebatur. Nudabantur itaque suis ornameutis
ipsius permissu atque auctoritate templa, quotquot extra urbem erant
sita, ad Europaeum latus et loca littori adiacentia, quae quidem e
Blachernis et Cornu ita dictis ad Euxinum usque poutum proteusa
in Bosporum desinunt. Ex. his itaque omnibus pretiosa donaria reliquumque
omnem apparatum auferentes ii, quibus id negotii erat datum,
partim plaustris in urbem delata in tuto collocarunt, partim
cymbis imposita, et freto intermedio traiecto, in adversam continentem
detulerunt ; eratque tum videre sacras iis in locis aedes nudas omnibusque
suis ornamentis exutas, perinde ac nihil adhuc sanctimoniae
nactas et recenter exstrui coeptas. 
 15. Adeo vero terribilia maximaque pericula ut omnino futura,
animos occupabant, ut vix in muro a ficubus dicto et porta nuncupata
aurea, duces quidam et tribuni militares multique armati constiterint,
ut fortiter hostes, si forte impetum facerent, propulsarent.
Erant vero neque bellicosi revera, sed ne mediocriter quidem in rebus 

 
 ἀλλ᾿ ἐκ τῶν ταγμάτων ἐκείνων, οἱ ἐς τὸ διημερεύειν τε καὶ
διανυκτερεύειν ἐν τῇ αὐλῇ ἀπεκέκριντο , oὓς δὴ σχολαρίονς
ἀποκαλοῦσιν. οὗτοι δὲ στρατιῶται μὲν ὀνομάζονται, καὶ ἐγγε-
 γράφαται τοῖς τῶν καταλόγων βιβλίοις· εἰσί δὲ οἱ πολλοὶ ἀστικοί
τε καὶ φαιδροείμονες, καὶ μόνον, οἶμαι, ὄνγκου τοῦ βασιλείου 
ἕνεκα καὶ τῆς ἐν ταῖς προόδοις μεγαλαυχίας ἐξενρημένοι.
καὶ τὸ μὲν παλαιὸν οὐκ ἄλλουςτινὰς ἐν τοῖσδε θεμιτὸν ἦν
κατατάττεσθαι, ἢ τοὺς αὐτουργεῖν τὰ πολέμια ἠσκημένους.
καὶ τοίνυν οὐδὲ χρήματα εἰσῆγον ἐφ᾿ ᾧ ἐνστρατεύσασθαι,
ἀλλὰ χαριστηρίαν διαφανῶς καὶ ἀζήμιον ἐδέχοντο τὴν τιμὴν, 
ἅτε δὴ ἄξιοι ἐκ τῶν προηγωνισμένων ἀναδειχθέντες. Ζήνων
δὲ φαίνεται πρῶτος ὁ Ἴσαυρος μετὰ τὴν τῆς βασιλείας ἀνάκτησιν
πολλοὺς τῶν ὁμοφύλων τοῖσδε τοῖς τάγμασιν ἐναριθμήσας,
ἥκιστα μὲν ἐν συμπλοκαῖς ἀριστεύσαντας ἢ ὅλως ἐμ-
 πείρoυς γεγενημένους, ἄλλως δέ πως γνωρίμους αὐτῷ καἰ ·ξυνήθεις. 
εἶτα δοθέντος ἐν τῷ τότε καὶ παρειλημμένου τοῦ ἔξεῖναι
οὐ μόνον ἀντὶ μόχθων τε καὶ ἀγώνων καὶ τῆς ἐν μάχαις
ἀρετῆς, ὡς ἐν ἀμοιβῆς τρόπῳ καὶ γέρως ἐγκαταλέγεσθαι τοὺς
ἀξίους, ἀλλὰ καὶ τοὺς παντάπασιν ἀπολέμους τῶν ὁμοίων
μεταλαγχάνειν οὐ πρὸς ἀξίαν, ἀλλὰ πρὸς χάριν· δοθέντος, 
δὴ οὖν τούτου τὴν ἀρχὴν, παρῆλθεν εἰκότως εἰς μέσον ἐξ ἐκει- 
 
 bellicis exercitati, sed ex illis legionibus, quae ad hoc sunt destinatae,
ut interdiu et noctu in aula versentur; quos scholarios appellant. Hi
vero milites quidem vocantur, et in catalogo stipendiatorum centantur
scntur; sunt autem plerique eorum urbani et splendide vesliti , sed
tantum augendae dignitatis regiac causa et magnificentiae, quoties
prodiret in publicum. Atque olim quidem non alios quosdam in
hunc ordinem adsciscere licebat, quam qui tractandis rebus bellicis
erant exercitati, ideoque neque pecuniam ullam pendebant, ut huic
ordini adscriberentur , sed gratis citra ullos suos sumptus hoc honor
donabantur, utpote digni ex anteactis proeliorum laborihus
declarati. Zeno autem Isaurus videtur primus post recuperatum imperium
multos tribules hisce legionibus accensuisse, quorum virtus
nequaquam in proeliis emicuerat, aut alioquin exercitatos, sed notos
sibi ac familiares. Postea cum eo tempore concessum receptumque
esset , ut non solum pro laboribus et fortitudine in conflictinis declarata
veluti compeusatiouis et praemii inodo accciiscrcutur dLgni ,
sed et illi , qui plane rudes atque inexpertes belli essent, non ex
merito, sed ad gratiam: hoc, inquam, ubi initio concessum fuit, prodiit
vcrisimiliter exinde in mediun etiam acceptatio munerum, quae 

 

 νου καὶ ἐκ τῶν λημμάτων ἐπικουρία, ἥ πασῶν, ὡς ἔοικε, τῶν 
ἄλλων ἐγκρατεστέρα, καὶ τολοιπὸν ἐς ἐμπορίαν μετέστη τό 
χρῆμα, ὡς μηκέτι ἄλλως ἐν τοῖσδε τοῖς στρατεύμασι καταλέγεσθαι 
τοὺς βουλομένους, πρὶν ἂν χρθσίου τι μέτρον καταθεῖναι·
 τοῦτο δὲ ἀποτίσαντες, εὐθὺς ἐγχαράττονται ἀνεξετάστως,
καὶ τῇ ἄλλῃ δυνάμει ἐναριθμοῦνται, εἰ καὶ παντάπασι
πολεμικῶν ἔργων ἀνεπιστήμονες τύχοιεν ὄντες. οὕτω τε τῆς
κρίσεως ἠμελημένης, εἰκότως ἄρα ἥκιστα διαπονεῖσθαι καταναγκάζονται,
ὡς δὴ ὤνιον ἑλόντες τὸ χέρας, καὶ πλείστου
 ὅσου πριάμενοι τὴν ἀργίαν. τοιοῦτοι δὴ οὖν ἇνδρες ἀπορίᾳ
τῶν ἐν πολέμοις ἀνατεθραμμένων τοῖς τείχεσιν ἐφεδρεύοντες,
φυλάσσειν ἐδόκουν. ὡς δὲ ἐπιπολὺ ἡ μὲν πόλις ἐν θορύβῳ
ὑπῆρχεν, οἱ δὲ βάρβαροι οὐκ ἀνίεσαν τὰ ἐν
τότε δὴ Βελισάριος ὁ στρατηγὸς κεκμηκὼς ἤδη ὑπὸ τοῦ γήρως, 
 στέλλεται ὅμως ἐπ’ αὐτοὺς ἐκ βασιλέως. καὶ τοίνυν ὁ
πρεσβύτης διὰ μακροῦ αὖθις χρόνου θώρακά τε ἐνδὺς καὶ
κράνος ἀναδησάμενος, καὶ ἅπαν τὸ ἐκ παίδων αὐτῷ ξυνειθισμένον
περιβαλόμενος σχῆμα, ἀνενεοῦτο τῇ μνήμῃ τὰ φθάσαντα,
καὶ ἐνέαζε τῇ προθυμίᾳ. τοῦτον γὰρ τὸν ἀγῶνα ὕστατον
 ἐν τῷ οἰκείῳ βίῳ ἀπεργασάμενος, οὐχ ἧσσον ἀπηνέγκατο
κλέος, ἢ ὁπότε τὰ κατὰ Βανδίλων τε καὶ Γότθων.
τροπαία. ἡ γὰρ τῶν προσυμβεβηκότων ἀνάγκη καὶ ἡ περὶ 
 
 omnibus, uti videtur, reliquis est potentior et deinceps in nundinationem
res abiit, ut non amplius in has legiones accenserentur qui
vellent, priusquam aliquam auri portionem deposuissent: quam ubi
persolvissent, statim citra ullam inquisitionem inscribebantur reliquoque
exercitui accensebantur, etiamsi palne operum bellicorum
essent imperiti. Atque ita delectu neglecto, merito utique ad militiae
labores non adigebantur, quippe qui venalem eum honorem
essent adepti, ignaniamque magno emissent. Tales itaque viri
veteranorum militum muris insidentes, custodiam eorum
videbantur. Cum vero iam per multos dies urbs in hoc tumultu
versaretur, neque barbari obvia quaeque vastare desisterent,
demum Belisarius dux iam fractus scuio, manclato tamen Imperatoris
in eos mittitur. Hic itaque senex loricam multo iam tempore
desitam resumens galeamque capiti adaptans, et omnem, cui a
puero assueverat, habitum capessens, praeteritorum memoriam redintegrabat,
pristinamque animi alacritatem ac virtutem revocabat. Hoc
enim ultimo in vita sua bello confecto non minorem gloriam consequcbatur,
quam cum de Vandalis et Gothis victis trophaea erexit. 

 
 τοῦ μέλλοντος ἀμηχανία τήν τε ἐγχείρησιν μείζονα ἔδειξε
 καὶ γαυροτέραν καὶ τὴν νίκη ἀσμενεστάτην. εἰρήσεται δέ
 μοι αὐτίκα ἐς τὸ ἀκριβὲς, ὅπως ἕκαστα διηνύσθη.

ις΄. Ὑπεξελθὼν γὰρ ὁ στρατηγὸς ὀλίγον τοῦ ἄστεος,
ἐν Χέττου κώμῃ τῷ χωρίῳ στρατοπεδευσάμενος, ἐμπειρίαν τε 
ἐς τὰ μάλιστα ἐπεδείκνυτο καὶ τόλμαν πολλῷ κρείττονα τῆς
ἡλικίας. γηραιὸς μὲν γὰρ ἦν ἤδη, καὶ ἀσθενεία ὡσπερ εἰκὸς
εἴχετο πολλῇ· οὔτε δὲ ἐνδιδοὺς τοῖς πόνοις ἐφαίνετο, οὔτε
ἄλλως φιλοψυχήσας. εἵποντο δὲ ὁπλῖται μὲν ἄνδρες ἀγαθοὶ
ἐς ἀλκὴν καὶ ξὺν αὐτῷ ἔνια τῶν ἀγώνων πεπονηκότες, ὀπόσα 
δὴ ἐν Ἑσπέρᾳ ἐτύγχανε διανύσας, οὐ πολλῶ πλείους
τριακοσίων· τὸ δὲ λοιπὸν ἅπαν πλῆθος ἄνοπλόν τε ᾦ περιφανῶς
 καὶ ἀπόλεμον, καὶ μόνῳ τῷ ἀπείρως ἔχειν ἡδίστους
ἡγούμενοι τοὺς κινδύνους, θέας τε ἕνεκα μᾶλλον ἥ παρατάξεως
ἀφιγμένοι. συνέρρει δὲ ἀμφ’ αὐτὸν καὶ ὁ τῶν πλησιοχώρων 
ἀγροίκων ὅμιλος. πεπορθημένων γὰρ αὐτοῖς ἤδη
ἀγρῶν ὑπὸ τῶν βαρβάρων, οὐκ ἔχοντες ὅποι τραπεῖεν, ὡς
Βελισάριον αὐτίκα ἠθροίζοντο. ὁ δὲ τῷ πλήθει τῶν ἀγροίκων
ἐν δέοντι προσχρησάμενος, τάφρον εὐρεῖαν περιεβάλετο,
καὶ κατασκόπους θαμὰ ἔστελλε, τὰς τῶν ἐναντίων δυνάμεις 
εἰκάσοντας ὡς οἷον τε καὶ ἐξαριθμησομένους, καὶ εἴ τι ἕτερον 
 
 Nam et eorum, quae iam acciderant, immanitas et summa de futuro
desperatio rem ipsam, quam aggrediebatur, maiorem illustrioremque
efficiebant, et victoriam iucundissimam. Explicabitur vero a me
statim accurate, quonam pacto singula peracta fuerint. 
 16. Dux itaque paululum extra urbem progressus,
ad oppidum dictum Chettivicus locatis, summam suam et bellicae
rei peritiam declaravit et audaciam longe maiorem actate. Erat
enim iam admodum senex, magnaque uti par erat virium imbecillitate
laborabat; nullis tamen laboribus cedere, neque alioqui vitae
cupidus esse videbatur. Sequebantur eum loricati praestanti robore
viri, quique in nonnullis cum ipso proeliis decei decertarant, quae in
occidcntis terris eonfeeerat, non multo plures trecentis;
lnultiludo erat et plane inermis et imbellis, ideoque tantum, quod
inexperti essent, dulce bellum existimantes, quique spectandi potius,
quam in acie confligondi causa accesserant. Confluxerat etiam ad
eum agrestium e vicinis locis turba. Cum enim iam ipsis agri a
Larbaris essent vastati, non habentes quo se verterent, ad Belisarim
statim confugerant. Is vero turba agrestium suis copiis adiuncta
commode opportuneque usus, amplam fossam circumduxit, explortores
crebro emisit, qui hostium copias observarent, quantum fieri 

 

 ἐλεῖν δυνηθεῖεν ἀπαγγελοῦντας. οὕτω τὲ διετέλει ἕκαστα γνωματεύων 
καὶ διανοούμενος· νυκτὸς δὲ ἐπιγιγνομένης, φρυκτωρίας 
ἀνῆπτε πολλὰς ἔπι μέγα τοῦ πεδίου σκεδαννυμένας, ἵνα 
δὴ οἱ πολέμιοι ὁρῶντες οἰηθεῖεν μέγιστον εἶναι τὸ στράτευμα,
 ταῖς πυραῖς ἀναμετροῦντες· καὶ τοίνυν οὕτω δὴ ᾤοντο
καὶ δεδιότες ἠρέμουν. ἀτὰρ οὐκ ἐπιπλεῖστον ταῖς
ἀπάταις καταστρατηγούμενοι, ἡσυχίαν ἦγον· ἠκηκόεσαν γὰρ
ἤδη ὡς ἐλάχιστος εἴη ὁ τῶν Ῥωμαίων στρατὸς, καὶ ἥκιστα
αὐτοῖς ἀξιόμαχος· πλὴν ἀλλ’ οἱ στρατιῶται πολλῆς εἴχοντο
 προθυμίας, περιφρονοῦντες μὲν τοὺς ἀντιπάλους, εἰ καὶ μυρίοι
ὅσοι ἐπιφοιτήσαιεν, τῇ σφετέρᾳ δὲ ἅρπῃ μάλιστα πεποιθότες,
ἅτε δὴ Ῥωμαῖοί γε ὄντες, καὶ ἐμπειρίᾳ μεγάλων 
ἤδη κινδύνων τὰ πολέμια ἐκμελετήσαντες. συναισθόμενος δὲ
ὁ Βελισάριος τῆς τῶν ἀνδρῶν μεγαλοφροσύνης, καὶ ὅτι,
 ἤπερ ἐχρῆν ἐπὶ τοῖς φθάσασι πόνοις βρενθυόμενοι,
τῶν ἐν ποσὶ κατολιγωροῦσιν, ἐδεδίει μήποτε ἄρα
μεγίστην εὐρυχωρίαν ταῖς ἐλπίσι παράσχοιεν,
τε αὐτοὺς καὶ ἀπάγειν ὅποι καὶ βούλονται τῷ ῥᾳδίας καὶ
προσηνεῖς ὑποφαίνειν τὰς τῶν ἐγχειρημάτων ἐκβάσεις. ὡς
 οὐν μὴ οὕτω ταῦτα συμβαῖεν, ἤθροισεν ἅπαντας ἐς ταὐτὸ, ὧσπερ
ἤδη τοῦ ἀγῶνος ἐφεστηκότος· καὶ φανεὶς ἐς μέσον, ἔλεξε τοιάδε. 
 
 posset, et dinumerarent, et si quid aliud rescire possent,
coque in statu mansit, singula pensitans et cum animo suo
revolvens, multosque in speculis longe lateque per agrum
ignes accendit, ut hostes eos conspicati, maximum esse
putarent, ex ignium accensorum multitudine eum metientes.
quidem ita plane putabant, ideoque metuentes sibi, quieti substiterunt.
Ceterum non dudum hoc militari astu elusi conquierunt.
Audierant enim iam quam minimum esse Romanum exercitum, neque
parem, qui cum ipsis proelio decernere posset. Belisarii milites interea
valde erant alacres, hostemque contemnebant, etiamsi
copiis in se impetum faceret; virtute sua bellica praecipue
freti, quippe quod Romani essent, et maximorum periculorum experientia
in re bellica exercitatisimi. Belisarius vero, animadversa
illa animorum elatione, quodque magis quam oporteret de
laboribus gloriantes, praesentia contemnerent, verebatue, ne nimis
suis spebus habenas laxarent, quae ipsos transversos quocunque vellent
abriperent, eo quod faeiles admodum rerum, quas aggrediebantur,
eventus sibi fingebant: quod quidem ne ita eveniret, omnibus
in unum coactis, veluti proelio iam imminente, ipse in medium progressus,
in huuc modum verba fecit.

ιζ΄. „ Οὐχ ὡς ἐκ δέους ὑμᾶς, ὦ ἄνδρες, πρὸς τὸ θαῤῥεῖν
 ἀναστὴσων, τοῦτο δὴ τὸ πρὸ τῶν κινδύνων γιγνόμενον,
ἥκω τοῖς εἰωθόσι χρησόμενος λόγοις· ἦ γὰρ ἂν καὶ ἐπιλελῆσθαι
τῶν πρότερόν μοι τῇ πείρᾳ γνωσθέντων δόξαιμι ἂν,
εἴγε στρατιώταις Ῥωμαίοις, ἐν συμπλοκαῖς ἀεὶ τεθραμμένοις, 
καὶ πολιτείας ὡς εἰπεῖν μεγίστων ἐθνῶν καθελοῦσιν, εἶτα
νῦν παραταττομένοις πρὸς βαρβάρους ἀλήτας, καὶ
οὕννους καὶ Κοτριγούρους, παραίνεσιν τινα πρὸς τὸ μὴ
 διέναι προθήσειν. ἀλλ᾿ ὁρῶν ἐν ὑμῖν πολὺ τὸ ὑπερφρονοῦν
καὶ θρασυνόμενον, καὶ πέρα τοῦ καθεστῶτος ἠρμένον, οὐκ 
ἄλογον εἷναι τὸ δεῖν ἀναμνῆσαι τῆς ἀρχαίας ὑμῶν εὐκοσμίας
ᾠήθην. τὸ γὰρ ἔκμετρον πανταχοῦ φυλακτέον τοῖς ἔμφροσιν,
εἰ καὶ πρός τι τῶν ἐπαινουμένων φερόμενον τύχοι· καὶ τὸ
μεγαλαυχεῖν ἐς τοσοῦτον τοῖς προϋπγργμένοις ἐς ὅσον τῶν
ὁμοίων διὰ παντὸς τυγχάνειν πεπεῖσθαι, τὴν ἐκ τοῦ λογισμοῦ 
προμήθειαν ἀποβάλλειν φιλεῖ, καὶ πρὸς ἀλαζονείαν
ἐξάγειν. τοῖς δὲ πρὸς τοῦτο παρανοίας ἐληλακόσιν, ὡς μηδὲν
ὁτιοῦν ἐν νῷ τίθεσθαι τῶν μετρίων, κἂν αὐτὸ τὸ κρεῖττον
ἀντιτάττεσθαι προαχθείη· καίτοι κἀκεῖνο σκοπεῖσθαι
χρεὼν, ὠς εἰ καἰ πολλῷ τῆς ὑμετέρας ἀνδρείας ἡττώμενοι 
τὐχοιεν, ἀλλὰ τῷ πλήθει κρατοῦσι. καὶ εἴπερ τὸ ἑκατέρω- 
 
 17. „Non tanquam e metu vos, o viri, ad audendum erecturus,
(quod quidem ante proelia fieri solet,) venio, consuetis usurus verbis.
Viderer enim profecto eorum, quae olim exerientia ipsa mihi cognita
sunt, oblitus, si apud milites Romanos in proeliis semper educatos,
quieque maximarum prope dixerim gentium res publicas everterunt,
nunc vero adversus vagos barbaros, atque hos quidem Hunnos et Cotriguros,
exhortatione quadam ad excutiendum metum accommodata
uterer. Sed cum in vobis magnam animorum elationem confidentiamque
animadvertam modum omnem excedentem, non abs re facturus
mihi sum visus, si vos veteris vestrae modestiae commonefacerem.
Omne enim immoderatum quacunque in re vitandum est viris cordatis,
etiamsi ad laudabilem aliquem finem tendat, et nimia auimi elatio
gloriatioque de rebus antea bene gestis, qua similem perpetuo successum
certo nobis pollicemur, prudentiam ex animis profligare consuevit,
et ad superbiam arrogantiamque concitare. Qui vero eo
vesaniae venerunt, ut nihil moderatum animo concipiant, ii vel ad
Deum ipsum oppugnandum sunt evasuri. Adhaec considerare etiam
oportet, quod tametsi barbari virtute bellica et fortitudine longe 

 

 θεν πλεονάζον ἀντεξετάσοιμεν, πρὸς πρὸς χωρήσει τὰ τῆς 
ἀμετρίας. πῶς οὖν οὐκ αἰσχρὸν ἡμᾶς ἐξ ἀγχωμάλου παρασκευῆς
ἀγωνιζομένους, οὕτω λίαν ἔχειν τὸ προπετὲς καὶ ἀκάθεκτον, 
ὡς μηδὲ καιρὸν ἢ τάξιν ἢ τὰς ἀτάκτους τῆς τύχης 
 ῤοπὰς ἐν λῴω ποιεῖσθαι; δυνάμει γὰρ χειρῶν οὐκ ὄν τις,
οἶμαι, περιέσοιτο πολεμίων, ἢν μὴ προσῇ τὸ κρίνον ὀρθῶς
καὶ λογιζόμενον. ἐπεὶ πῶς ἂν οἶόν τε ἦν ἔμοιγε ἐς τόδε
πολιᾶς ἥκοντι, καὶ οἷον ἐξώρῳ τὰ πολέμια
ὁμιλεῖν καὶ κινδύνοις, εἰ μὴ τοῖς τῆς εὐβουλίας ἀγαθοῖς
 ἐνῆν ἁμωσγέπως πεποιθέναι; εἰ τοίνυν καὶ γήρως ἀσθένειαν
γνώμη στερρὰ καὶ τῶν προσηκόντων ἐφιεμένη κρατύνει
καὶ διανίστησι πρὸς τὸ συνοῖσον, ἀναπληροῦσα τῇ προμηθεἰᾳ 
τὸ ἐκ τῆς ἡλικίας ἐνδέον, πῶς οὐ μᾶλλον ὑμᾶς ὀνήσει
νεότητι συμπαροῦσα καὶ τῇ τοῦ σώματος ῥώμῃ; τὰς
 γὰρ ἐκ τύχης τινὸς ἥ χειρὸς ἀγεννοῦς ἀποτεύξεις ἴσως ἂν
λογισμὸς ἀσφαλὴς, καὶ οἶος τοῖς προσπεσοῦσιν ἁρμόσασθαι,
μετασκευάσειε πρὸς τὸ συμφέρον, καὶ θεραπεύσειε τὸ ἡμαρτημένον.
ἔνθα δὲ γνώμης σφαλείσης, τῷ μὴ τὰ δέοντα διανοηθῆναι,
τῶν ἀβουλήτων τι συνενεχθείη, πόθεν ἂν ληπτέον
 το σῶζον καὶ ἀνακαλούμενον, εἴγε πρῶτον ἐκεῖνο τὸ ταῦτα
τίκτειν πεφυκὸς παρατραπείη; καίτοι θαυμάσειεν ἴσως ἄν τις 
 
 nobis sunt inferiores, multitudine tamen superant: et si quae utrimque
excedunt, inter se conferautur atque expendantur, excessus ad
aequalitatem redigetur. Quo pacto igitur non turpe fuerit, nos, qui
aequo apparatu sumus conflicturi, adeo praecipites atque effrenes
ferri, ut neque temporis, neque ordinis, neque temerariorum fortunae
momentorum rationem ullam habeamus? Neque enim quisquam,
uti arbitror, manuum vi hostes superaverit, nisi adsit iudicii
consiliique rectitudo. Quo enim pacto fieri poset, ut ego, qui ad
tantam canitiem perveni, ut propemodum vietus belloque ineptus
sim, in conflictibus proeliisque versarer, nisi me consiliorum bonitate
prudcntiaque susteutarem? Quocirca si etiam senectutis imbecillitatem
mens recta ac firma et quae par est appetens corroborat,
et ad res bene gerendas exsuscitat, aetatis defectum prudentia compensans;
quomodo non multo amplius vobis utilis sit futura iuventuti
corporisque robori coniuncta? Siuistros enim e fortuito aliquo
casu vel manus vitio profectos eventus fortasse recta cogitatio, quaeque
se casibus accommodare norit, in melius transferre enatumque
corrigere possit: ubi vero mentis vitio, quod inconsultius, quam
oportet, res aggrediamur, adversi aliquid evenerit, unde, quaeso, remedium
ac salus petentur, si primum illud, quod haec gignere
sit depravatum atque subversum? Atqui mirabitur forsitau aliquis 

 
 ἐμοῦ τῆς ἐπὶ τῇ παραινέσει καινοτομίας. δέον γὰρ προσεξαίρειν
καὶ διανιστᾷν τὸ πεποιθὸς ἐν ὑμῖν καὶ προθυμούμενον,
 ἀλλ᾿ ἔγωγε κοιλαίνω ταῦτα τοὐναντίον καὶ παραιροῦμαι, καὶ
λογισμοὺς ἐμβάλλων καὶ ὄκνους, νοῦς, καὶ ἀμφιβόλους ποιῶν τὰς
ἐλπίδας.

ιη'. „Πλὴν ἀλλ᾿ ἔμοιγε μὲν καὶ τοῦτο θυμῆρες εἶναι
δοκεῖ, καὶ πρὸς τὸ εὔελπι φέρον, εἴγε τοιούτοις ἀνδράσιν
ἥκω συμπολεμήσων, οὓς, εἰ πείσαιμι βραχὺ γοῦν ὑφελεῖν τοῦ
δραστηρίου, δεινὸς ἃν ἐν λόγοις, οἶμαι, κριθείην. ἴστῶ δὲ πᾶς
τις ὑμῶν, ὡς ἀνδρείας ὁρμαῖς οὐκ ἀναθετέον τὰς ἄνευ φρονήσεως 
ἐγχειρήσεις , ἀλλὰ θρασύτητι καί προπετείᾳ καὶ παρατροπῇ
τοῦ καθήκοντος τρόπου· ὥστε τὸ μὲν πρόθυμον τῆς
 ψυχῆς μενέτω παρ᾿ ὑμῖν, καὶ κατὰ τὸ μᾶλλον ἐνακμαζέτω·
λογισμῷ δὲ σώφρονι καὶ τῶν προσηκόντων ἐχομένῳ τὸ ὑπερβάλλον
τῆς τόλμης καὶ πρὸς αὐθάδειαν ἀνάγον ὑποτεμνέσθω. 
οὐ γὰρ ὄκνον ἐντίθησι καὶ δειλίαν τὸ λογίζεσθαι καὶ σκοπεῖν
ὅπως τοῖς παροῦσι χρηστέον, ἀλλὰ σεμνότητα καὶ παῤῥησίν.
οὕτω γὰρ τῶν ὠφελίμων διαγνωσθέντων , ἕπεται πάντως τὸ
δικαίως θαῤῥεῖν, ὡς οὐ πρὸς ἀδήλους τύχας εἰκῆ προηγμένον,
ἀλλὰ τῇ κρίσει τὸ βέβαιον ἔχειν καταληφθὲν καὶ πεπιστευμένον. 
ἀλλ’ ἴσως ἐρεῖ τις ὑμῶν , ὡς οὐχ οἷόν τε φύσιν 
 
 18. „Ceterum mihi quidem etiam hoc incundum ac volupe esse
videtur, bonamque spem mihi concitat, quod cum talibus viris ad
proelium accedo, quibus si persuasero, ut tantillum de acrimonia
et mctus , et clubias spes faciens. 
 18.„Ceterum mibi quiclcm ctiam hoc iucunclum ac volupe esse
vicletur, bonamque spem mihi concitat, quod cum talibus viris ad
proelium accedo , quibus si persuasero, ut tantlillum de acrimonia
animorum remittant, multum dicendo valuisse videar. Hoc vero sibi
quisque vestrum persuadeat, conatus actionesque prudentia destitutas
non esse adscribendas fortitudini, sed audaciae et temeritati et praevaricationi
varicationi officii. Quocirca acrimonia quidem animorum in vobis
maneat, immo et magis magisque vigeat; moderata vero castigataque
cogitatione, atque intra oflicii limites se continente , nimia audacia
arrogantiam secum trahens succidatur. Neque enim metum ac timifoysyr,
infert cogitare et considerare , quo pacto rebus praesentibus
sit utendum, immo vero dignitatem atque fidentiam. Ita enim rebus,
quae ex usu sunt, perpensis, consectaneum est omnino, ut iustam audaciam
concipiamus, quippe quae non ad incerta fortunae temere efferatur,
sed iudicio sit confirmata et stabilita. Sed dicet forsitan aliquis ve- 

 
 γενναίαν εὐλόγως ὁρμῶσαν, κὰτ τοῦ μοχθεῖν διαπαντὸς ἐφιεμἐνην, 
εἶτα νῦν ἀθρόον ἐπέχειν καὶ βιάζεσθαι τὀ ἠρεμοῦν 
καὶ ὑφειμένον, καἰ πέρα τῆς ἀνάγκης μέλλον καὶ βουλευόμενον,
μάλιστα δυσανασχετοῦσαν ἐφ᾿ οἶς καθ’ ἡμῶν
 βάρβαροι παροινοῦσι, φέροντες ἀνέδην ἅπαντα, καὶ
δήπου τὴν βασιλίδα πόλιν τἀς ἐκδρομὰς ποιεῖσθαι
ἔχει μὲν οὖν οὕτω ταῦτα, καὶ βεβαιοῦται τῇ πειρῷ
τὸ προσηκόντως ὑμᾶς τοῖς πολεμίοις ὀργίζεσθαι. οἶς γὰρ συνεκεχώρηντο
πρότερον, οὐ μετρίως ἐχρήσαντο· πλὴν ἀλλὰ
 λίαν ἐφικτὸν, οἶμαι, τοῖς ἔμφροσιν, περιελεῖν μὲν τοῦ
τὸ μεμηνὸς καὶ ταραχῶδες, καὶ τοῖς προστυχοῦσιν ἐγκειρεῖν
ἀνεξετάστως ἱέμενον, κατέχειν δὲ μόνον αὐτοῦ τὸ
μεγαλουργόν τε καὶ ἄτρεπτον, καὶ πρὸς τὰς ἐναντιώσεις ἀντέκον. 
τῶν γὰρ τῆς ψυχῆς κινημάτων τὰ μὲν ὅσα πεφύκασι
 καθαρὸν ἔχειν καὶ ἀκραιφνὲς τὸ αἱρετὸν καὶ καθῆκον, τούτων
ἐντελῶς καὶ δὴ ἀνθεκτέον. οἶς δὲ μέτεστι καὶ τῆς πρὸς
τἀναντία τροπῆς καὶ ἐκνεύσεως, τούτοις οὐ διὰ πάντων χρηστέον,
ἀλλ’ ἐς ὅσον ἔχουσι τὸ συμφέρον. τὸ μὶν οὖν φρονοῦν
ἀμιγὲς ἀγαθὸν καὶ ἀνόθευτον ἅπαντες εἶναι φήσοιτε ἄν. τῆς
 δὲ ὀργῆς τὸ μὲν δραστήριον εὐκλεὲς, τὸ δὲ θράσος 
 
 strum, non posse naturam generosam et impetu rationi consentanco concitatam,
et laboris perpetuo appetentem, nunc confestim inhiberi, et
cogi ad quietem et remissionem et moras ac deliberationes longiores,
quam necessitas postulet, praecipue cum aegerrime ferat, barbaros adeo
contumeliose nobis insultare, omniaque promiscue agere ac ferre, adeo
ut ad ipsam usque regiam urbem excursiones facere audeant. Haec
quidem ita se habent, et experientia ipsa comprobatur merita vos
hostes ira inflammatos. Lenitate enim patientiaque vestra nequaquam
moderate usi sunt. Verumtamen valde etiam facile iudicarim, viris
cordatis compescere et submovere ab ira furorem et perturbationem,
et inconsultum ad res, quae nobis sese offerunt, impetum, tantumque
ex ea animi magnitudinem constantiamque retinere, et adversantibus
obsistore: nam ex animae motibus, quicunque pure atque sincere
sunt cum honestate officioque congruentes et expetendi, ii utique
absolute sunt amplectendi: qui vero etiam in contraria nutant ac
vergunt, iis non perpetuo est utendum, nisi quatenus utilitatem
adferunt. Prudentiam itaque purum minimeque adulterinum bonum
esse, non negaveritis, credo. In ira vero acrimonia quidem et strenuitas
est laudabilis: audacia vero fugieuda, ut damno non vacans. 

 
 καὶ ἀσύμφορον. οὐκοῦν τὸ μὲν ὅλον* τῆς δὲ τὸ βέλτιστον ἔξ-
αιρούμενοι, καὶ φρονήσει τὸ κατορθοῦν ἀναμιγνύντες, ἴωμεν
 οὕτω σὺν παῤῥησιᾳ κατὰ τῶν δυσμενῶν , ὡς οὐδενὸς ἡμῖν
τῶν δεόντων περιοφθέντος. γινώσκειν γὰρ μόνον χρεὼν , ὡς
 ἀγωνιστέον πρὸς ἄνδρας βαρβάρους , ἐπιέναι μὲν λῃστρικώτερον 
εἰθισμένους, καὶ λαθραίας ἐφόδους ποιεῖσθαι, πρὸς δὲ
παρατάξεις ἐμφανεῖς οὐ μάλα γεγυμνασμένους , οὐδὲ ταῖς
συμπλοκαῖς ἐγκαρτερεῖν παιδευθέντας. ὁρῶντες δὲ νῦν σταδίαν
μαχὴν κατ᾿ αὐτῶν παρεσκευασμένην, ἐρυμάτων τε καὶ περβόλων
ἐκτὸς τὸ ἀντιστατοῦν καὶ ἀμυνόμενον ἐπὶ στρατοπέδου 
συντεταγμένον , ἀποβαλοῦσι μὲν κατὰ τὸ εἰκὸς τὰ συνειθι-
 σμένα· περιαχθήσονται δὲ πρὸς τὸ ἐμμίξαι καὶ προσπελάσαι
καὶ συστάδην διαγωνίζεσθαι , διδασκούσης αὐτοὺς τῆς ἀνάγκης·
πλὴν ἀλλὰ σωφρονούντων ἡμῶν καὶ τῇ πατρίῳ τάξει
χρωμένων, καὶ μετ᾿ εὐβουλίας ἐπὶ τὰ πρακτέα χωρούντων, 
εἴσονται διὰ τῆς πείρας, ὡς τῷ παντὶ κρεῖττον ἀεὶ τὸ προησκημένον
καὶ τὸ αὐθαίρετον τοῦ αὐτοσχεδίου καἰ ἠναγκασμ
σμένου.”

ιθ΄. Τοσαῦτα μὲν ὁ Βελισάριος εἶπεν. οἱ δὲ στρατιῶται
μεταμαθόντες τὸ λῷον, εἴχοντο μὲν καὶ ὣς τῆς ἀνδρίας, 
πλέον δέ τι ἦν ἐν αὐτοῖς τοῦ γαυρουμένου τὸ εὐλαβούμενον. 
 
 Quocirca id quod in ira est optimum deligentes, prudentiaque res
gerendas temperantes, ita demum fidenter in hostem eamus, quippe
qui nihil eorum, quae necessaria sunt, neglexerimus. Hoc tantum
sciamus oportet, decertandum nobis esse cum hominibus barbaris,
qui praedonum in morem adoriri occultosque insultus facere consuenerunt,
ad aperta vero proelia non admodum sunt exercitati, neque
in conflictibus perdurare docti. Nunc autem cernentes statariam
pugnam in se apparari, et extra vallum propugnacula et muros vim
omnem obsistendi ac propulsandi in exercitu constitutam, deposituri
sunt verisimiliter veterem suam consuetudinem, eoque adducentur,
ut nobiscum misceantur et collato pede armis decernant, docente
ipsos necessitate. Vobis vero prudenter rem gerentibus patrioque
ordine ac disciplina utentibus actionesque nostras recto consilio
moderantibus, cognoscent reipsa, quanto id, quod exercitationenostraque
voluntate et studio est acquisitum, ex temporario et coacto
semper sit praestantius.“ 
 19. His dictis Belisarius finem fecit. Romani vero resipiscentes,
retinuerunt quidem etiam ita fortitudinem, plusculum tamen
quid eis inerat circumspectionis, quam iactantiae, et tali fere ani- 

 

 τοιούτου τε, οἶμαι, φρονήματος μετ’ εὐκοσμίας ἐνεπίμπλαντο, 
ὡς ἐλάχιστα μεγάλοις εἰκάσαι, ὁποίῳ δὴ πάλαι φασὶ τοὺς 
ἀμφὶ Λεωνίδαν Αακεδαιμονίους ἐν Θερμοπύλαις, προσβάλλοντος 
ἤδη τοῦ Ξέρξου, ἐγκαλλωπίσασθαι. ἀλλ’ ἐκεῖνοι μὲν
 πανωλεθρίᾳ διεφθάρησαν, μόνῳ τούτῳ εὐδοκιμήσαντες τῷ
μὴ ἀγεννῶς ἀπολέσθαι, ἀλλὰ πολλοὺς πρότερον τῶν Περσῶν
ἀποκτείναντες· οἱ δὲ ἀμφὶ Βελισάριον Ῥωμαῖοι
μὲν ἐχρῶντο Λακωνικῇ· πάντας δὲ τοὺς πολεμίους ἐτρέψαντο
ἀνὰ κράτος, καὶ πλείστους ὅσους διεχειρίσαντο, οὐδὲν αὐτοὶ
 ἄχαρι πρὸς αὐτῶν ὅ, τι καὶ λόγου ἄξιον πεπονθότες.
γὰρ ἀθρόον ἐκ τοῦ σφετέρου στρατοπέδου οἱ βάρβαροι ἐς δισχιλίους
ἱππότας ἀποκεκριμένοι ἔθεον σὺν βοῇ, ὡς ῥᾷστα
τοὺς ἐναντίους ἀναρπασόμενοι, αὐτίκα ὁ Βελισάριος, ὡς
κατάσκοποι ἧκον ἐπιδεικνύντες αὐτοὺς μονονουχὶ, καὶ ὅσον
 οὔπω παρέσεσθαι διεξιόντες, ἀπεξῆγε τοὺς ἀμφ’ αὐτὸν, σοφιζόμενος 
ὡς οἶόν τε τὴν ὀλιγότητα καὶ ἐπικρύπτων. ἀπολεξάμενος
γὰρ διακοσίους πελτοφόρους τε καὶ ἀκοντιστὰς,
εἰς ἐνέδρας ἐμέριζεν ἑκατέρωθεν ὑπὸ τῇ νάπῃ, ὅθεν
τὴν προσβολὴν ἔσεσθαι τῶν Βαρβάρων· προειρημένον,
 ἐπειδὰν αὐτοῖς ἐγκελεύσηται καὶ σημήνῃ, τοὺς δὲ εὐθὺς
ἀκοντίζοντας τὴν φάλαγγα τῶν πολεμίων, ὅπως δὴ
ὑποστέλλοιτο, ἄχρηστόν τε αὐτοῖς ἔοι τὸ πλῆθος, πα- 
 
 morum strenuitate pariter et modestia erant praediti, (ut minima
comparemus magnis,) quales olim qui circa Leonidam erant Lacedaemonii
fuisse commemorant, cum ad Thermopylas Xerxes eis immineret.
Sed illi quidem ad internecionem omnes caesi sunt, eo solo
celebres, quod non turpiter periissent, sed multis antea Persis interfectis.
Qui vero Belisario aderant Romani, audacia quidem usi sunt
Laconica, universos autem hostes fortiter fugarunt, et quamplurimos
eorum trucidarunt, ipai nullo singulari incommodo ab illis affecti.
Cum euim ex barbaris duo equituni millia a reliquo exercitu separata
confestim cum clamore procurrerent, veluti facillime hostes deleturi,
et speculatores ad Belisarium venissent eos indicantes, et
iamiam adfuturos dicentcs, suas contra copias duxit, simulans quamtum
fieri poterat paueitatem atque occultans. Selectos enim equites
ducentos scutatos et iaculatores in silva utrimque in insidiis colocavit,
qua parte barbaros impetum facturos putabat, praemonitos, ut
simul atque ipse signo dato mandasset, confestim in hostile agmen
iaculantes proruerent, ut nimirum iaculorum vi pressi in arctum se
contraherent, et multitudo ipsis inutilis redderetur, neque laxare ac 

 

 ρατεἰνεσθαι νὴ δυνάμενον, ἀλλ᾿ εἰς ἐαυτὸ περιελιττόμενον.
 δὲ ἀγροίκους ἐκέλευε καὶ τῶν ἀστῶν τοὺς [πολλοὺς τοῖς] πολεμίοις
ἐπιβοῶντας τορόν τι καὶ ἐπικροτοῦντας, ἕπεσθαι αὐτῷ
 ἔνθα καὶ ἔοι. ἅμα γὰρ τοῖς λοιποῖς ἐς μέσον εἰστήκει, ὡς
τὴν ἐσβολὴν ἐκ τοῦ ἐμφανοῦς ἐκδεξόμενος. ὡς δὲ ἧκον ἤδη, καὶ 
ἐς τὰ πρόσω χωροῦντες εἴσω τῶν λόχων οἱ πλεῖστοι ἐγίγνοντο,
αὐτίκα Βελισάριος ὁμὰ τοῖς ἀμφ’ αὐτὸν
ὑπαντιάσας συνέῤῥαξέ σφισιν ἐῤῥωμενέστατα· οἵ
καὶ τὸ λοιπὸν ἅπαν πλῆθος ἐμβοῶντες, καὶ ἐπικτυποῦντες
τοῖς ξύλοις, αἰ δὴ ἐς τοῦτο ἔφερον, παρεθάρσυνον τοὺς μαχομἐνους. 
δοθέντος δὲ τοῦ συνθήματος, καὶ δὴ οἱ ἄλλοι ἐκ
τῶν κρυπτίων ἀναθορόντες, τοὺς καθ’ αὑτοὺς ἐκάτεροι κατὰ
τὸ ἐγκάρσιον ἔβαλλον· βοή τε ἐγίγνετο καὶ ταραχὴ μείζων ἢ
κατὰ τὸ μέγεθος τοῦ πολέμου. οἱ δὲ βάρβαροι πάντοθεν ἀ-
 κοντιζόμενοι, τοῦτο δὴ ὅπερ Βελισάριος διενοήθη, εἰς ἐαυτοὺς 
ἀνεχώρουν, καὶ εἰς στενότητα συνεσπειραμένοι, ἀμύνασθαι
οὐκ ἠδύναντο· οὔτε γὰρ τοξεύειν αὐτοῖς εὐπετὲς ὑπῆρχε
μηδὲ χώραν εἶναι τοῖς βέλεσιν, ἀλλὰ γὰρ οὔτε ἐκδρομὰς Τοῖς
ἵπποις καὶ ὑπερκερώσεις ποιεῖσθαι· κύκλῳ τε ἐδόκουν
ὡς δὴ μεγίστῳ στρατεύματι ἀπειλημμένοι. οἵ τε γὰρ, ὅπισθεν 
σὺν ἀλαλαγμῷ ἐπιφερόμενοι καὶ πατάγῳ, ἔκπληξιν παρεῖχον·
ὁ τε κονιορτὸς εἰς ὕψος αἰρόμενος οὐ ξυνεχώρει διαγιγνώ- 
 
 dilatare aciem possent, sed in seipsos convoluti implicatique essent
Agrestes vero et qui e civibus erant bello apti, iussit, ut ingenti
elamore et fragore armorum edito, se, quo iret, sequerentur: cum reliquis
enim in medio constiterat, tanquain hostium impetum aperte excepturus.
Cum autem iam venirent barbari, ulteriusque progredientes
intra insidias plerique pervenissent, Belisarius statim cum
iis, qui ipsi aderant, adversa fronte occurrens, valiclissimum in eos
impetum fecit, et agrestes omnisque reliqua multitudo clamore et
lignorum, quae eum in usum gestabant, complostione ac fragore pugnantibus
animos addebant. Dato vero signo, etiam alii ex insidiis prosilientes,
utrimque transversim in hostes ruuut; clamorque et tumultus
maior quam pro proelii magnitudine est excitatus. Tum barbari
omni ex parte iaculis icti, (id quod Belisarius praecogitarat,) in se
ipsos conglomerati et in arctum redacti ac compressi, tueri se bellando
non poterant. Neque enim sagittare commode poterant, cum neque
locus esset telis, neque excursiones equis et alarum circumductiones
facere poterant; videbanturque veluti maximo exercitu circumventi
et in orbem cincti. Nam et qui a tergo magno ulutatu et
fragore eos urgebant, terrorem incutiebant, et pulvis in altum elatus 

 

 σκεσθαι τοὺς συμπλεκομένους, ὁπόσοι ἐτύγχανον ὄντες. πρῶτος 
δὲ Βελισάριος πολλοὺς τῶν ἀντιπαραταττομένων διαφθείρας, 
καὶ τὸ οἰκεῖον μέρος ἀπωσάμενος, φεύγειν ἠνάγκασεν. ἔπειτα
δὲ καὶ τῶν ἄλλων ἁπάντων ἐγκειμένων, στρέψαντες τὰ νῶτα
 οἰ βάρβαροι ᾤχοντο ξὺν ἀκοσμίᾳ, σποράδην σκεδαννὐμενοι 
καὶ ἥκιστα ἀλλήλους ὀπισθοφυλακοῦντες, ἀλλ’ ὡς ἂν αὐτῶν
ἕκαστος ᾤετο ὠκύτατα ἀποδράσειν. ἐπισπόμενοι δὲ οἱ
έν τάξει, τοὺς ἐν χερσὶν εὐκολώτατα διεχρῶντο. φόνος
τε ἐγἰγνετο τῶν βαρβάρων πολὺς ἀμεταστρεπτὶ ἀπελαυνόντων·
 τά τε γὰρ ἡνία τοῖς ἵπποις ἅπαντα μεθίετο· καὶ πρός
γε αἱ μάστιγες κατεπείγουσαι προανέστελλον τοῦ τάχους τὸ
ἐνδόσιμον· ἐπελελοίπει δὲ αὐτοὺς ὑπὸ τοῦ δέους καὶ αὐτὸ
ἐφ’ ὅτῳ μέγα φρονοῦσι τὸ ἐπιτήδευμα· φεύγοντες γὰρ οἵδε
οἱ βάρβαροι μᾶλλον ἀμύνονται τοὺς ἐς τὴν δίωξιν ἐγκειμένους,
 μεταστροφάδην ἐπιτοξεύοντες. τότε γὰρ καἰ βιαιότερον 
κατὰ σκοποῦ φερόμενα τὰ βέλη ἐμπήγνυται, ἡνίκα τὰ μὶν
πολλῇ τῇ ῥύμη φέρεται ἰθὺ τῶν διωκὀντων, οἱ δὲ, ἀντίξοι
καταθέοντες, ἀντεμπίπτουσι καὶ ἀντεπιφέρονται, σφοδροτέραν
τε τὴν πληγὴν σφίσιν αὐτοῖς ἐκτελοῦσι τῷ ὑπαντιάζειν καὶ
 ὠς πλησιαίτατα ὑποδέχεσθαι.

κ΄. Ἀλλὰ τότε γε ἅπαντα τοῖς Οὔννοις
ἐδόκει, καὶ οὐδὲ ἐς πεῖραν ἐλθεῖν τέχνης τινὸς ἠβούλοντο 
 
 obstabat, quominus de mimero eorum, qui in conflictu erant, iudicare
possent. Primus autem Belisarius, multis ex adversa acie caesis ac
profligatis, in fugam eos conipulit; deinde vero aliis ctiam universis
impressionem facientibus, barbari terga vertentes incomposite fugerunt
sparsim dissipati, nullis sibi mutuo a tergo custodiis caventes,
sed quo cuique visum erat, effusissimo cursu aufugicntes. Romani
vero acie instructa eos insectantes, extremos quosque facillime trucidant ;
magnaque barbarorum caedes est edita, citra ullam cum
equis retroversionem fugicntibus. Nam et habenas omnes equis
laxarant, et praeterea flagella assidue urgentia praeripiebant celeritatis
remissionem. Defecerat autem ipsos prae pavore etiam ars ipsa,
qua magnopere gloriari soient. Fugientes enim hi barbari magis
propulsaut eos, qui sese acriter insectantur, retroversim sagittantes.
Tunc enim etiam violcntius sagittae scopo, quem petunt, infiguntur,
quando illae quidem magno impetu recta feruntur in persequentes,
et hi ex adverso occurrentes in sagittas proruunt contraque ferimtur,
gravioremque sibi ipsis plagam efficiunt occurrendo et sagittas e
proximo excipiendo. 
 20. At tum temporis omnia Hunnis desperata esse videbantur,
neque illis artem ullam propulsandi hostes attentare in mentem veniene- 

 

 ἀμυντηρἰας. ἐτεθνήκεσαν δὲ αὐτῶν μὲν ἀμφὶ τοὺς
 Ῥωμαίων δὲ ὅστις οὐδεὶς· μόνον δὲ τραυματίαι
ὀλίγοι ἐγεγένηντο. μόλις δὴ οὖν Ζαβεργάν τε ὁ ἡγεμὼν
 οἱ ἐκφυγόντες ἄσμενοι ἐς τὸ στρατόπεδον ἵκοντο· οἱ γὰρ
δὴ τῶν Ῥωμαίων ἵπποι πρὸς τὴν δίωξιν ἀπειρηκότες, αἰτιώτατοι 
αὐτοῖς τοῦ περιεῖναι γεγένηνται, ἐπεὶ ἂν αὐτοβοεὶ
ἅπαντας κατειργάσαντο. νῦν δὲ οἱ μὲν τοῖς χαρακώμασι σὺν
πλείστῳ θορύβῳ ἐμβαλόντες, συνεκύκησαν ἅπαν τὸ λοιπὸν
στράτευμα, ὑποτοπήσαντας αὐτίκα μάλα διαφθερεῖσθαι. ὁμωγή
τε ἠκούετο μακρὰ βαρβαρική· τοῖς γὰρ ξιφιδίοις τὰς 
παρειὰς καταξαίνοντες, ὠλοφύροντο κατὰ τὸν πάτριον νόμον.
Ῥωμαῖοι δὲ σὺν Βελισαρίῳ ἀπεχώρουν ἐς τὰ ὀπίσω,
μὲν ἐλπίδος ὡς ἐκ τῶν παρόντων διαπραξάμενοι,
 δὲ ὅμως τῆς τοῦ στρατηγοῦ προμηθείας. τούτου δὲ τοῦ πάθους
τοῖς βαρβάροις ξυνενεχθέντος, αὐτίκα οἵγε ἄραντες ἐκ 
Μελαντιάδος, ᾤχοντο ἐς τὰ ὀπίσω πεφοβημένοι.
δὲ καίτοι κατὰ τὸ εἰκὸς οἶός τε ὢν αὐτοὺς πορευομένους
μᾶλλόν τι διαχειρίσασθαι καὶ πημῆναι, ἐπισπόμενος ἀνθρώποις
ἤδη κατεπτηχόσι, καὶ οἶον φυγὴν τὴν ἀναχώρησιν
ὁ δὲ εὐθὺς ὅμως ἀνὰ τὴν πόλιν ἐπανῄει οὐ μάλα 
ἑκὼν, ἀλλ’ ἐκ βασιλέως αὐτῷ προστεταγμένον. ἐπειδὴ
ἅπας ὁ δῆμος, τοῦ ἔργου σφῶιν ἀπηγγελμένου, ᾖδον τε αὐτὸν
καἰ ἀνύμνουν κατὰ ξυλλόγους, ὡς ὑπ’ ἐκείνου περιφανέστατα 
 
 bat. Caesi itaque sunt ex iis circiter quadringenti, e Romanis nemo
desideratus; pauci tantum vulnerati : aegre vero et Zabergan Hunnorum
praefectus, et qui cum eo effugerant, laeti in castra pervenerunt.
Romanorum enim equi insectando defatigati, maxima eis
causa salutis fuere: alioquin ad unum omnes eo die trucidassent.
Nunc vero cum hi in vallum munitionesque suas magno cum tumultu
proruissent, reliquum universum exercitum vehementer conturbarunt ,
veluti certissimo exitio iamiam immineute. Ingens itaque
barbarorum eiulatiis exaudiebatur: cultris enim geuas lacerantes ,
patrio more lugebant. Roniani autem cum Belisario ad sua
redierunt , re melius quam sperarant gesta, digno tamen prudentia
ducis eventu. Barbari vero hac cladc accepta, motis statim e Melantiade
castris, retrorsum trepidi cessere. Belisarius autem, tametsi
verisimiliter eos abcuntes mariore strage ac damno afficere potuisset,
utpote homines iam metu perculsos inscctans, cum fugac similem
discessionem facerent, nihilominus tamen statim in urbem rediit ;
idque non tam ex animi sui senteutia, quam Imperatoris iussu. Cum 

 

 σεσωσμένοι, τοῦτο δὴ ἔδακε πολλοὺς τῶν ἐν τέλει καἰ ἠνίασε 
φθόνῳ ληφθέντας καὶ βασκανίᾳ, πάθεσιν οὕτω δεινοῖς καὶ 
ἀεὶ τὰ κάλλιστα λυμαινομένοις. τοιγάρτοι διέβαλλον τὸν ἄνσρα 
ὡς μεγαλαυχοῦντα καὶ διαθρυπτόμενον ἐπὶ τῇ τοῦ ὁμίλου
 εὐνοίᾳ καὶ ἐς ἄλλας ὁρῶντα ἐλπίδας. ὦν δὴ ἕνεκα τάχιστά
τε ἀφῖκται, ὡς μὴ τελεώτατον ἄροιτο κλέος. καὶ
ἔπι τοῖς ἤδη πεπονημέναις τιμῆς ἀπώνατο τῆς προσηκούσης
ἀλλὰ διέρρει αὐτῷ τὰ τῆς νίκης, τόγε ἐπ’ ἐκείνοις,
καὶ ἄμισθα καὶ παντάπασι σεσιγημένα. ὡς μὲν οὖν τῶν ἀρίστων
 ψυχῶν ἀμβλύνεται τὸ δραστήριον, ἡνίκα μὴ ἐπαινοῖντο,
μηδὲ τοῦ πρέποντος ἀπολαύοιεν, καὶ ὅπως ἐνθένδε τὰ κοινὰ
καταδεέστερα γίγνεται τῷ μὴ ὀρθῶς ἀσκεῖσθαι τὰ ἀτιμαζόμανα,
εἴτε πολέμων εἶεν ἀγῶνες εἴτε λόγων παιδεῖαι εἴτε
ἄλλο τι τῶν οὕτω καιριωτάτων, εἴρηται μὲν ἤδη τοῖς πάλαι
 σοφοῖς καὶ ἀποδέδεικται, ῥᾴδιον δὲ, οἶμαι, καὶ παντὶ τῷ προστυχόντι 
διαγιγνώσκειν ἐκ τῶν ὁσημέραι ξυμφερομένων. οἱ
δὲ Οὖννοι τὰ μὲν πρῶτα δίωξίν τινα ὑποτοπήσαντες, καὶ ξὺν
θορύβῳ πολλῷ τῶν μακρῶν καλουμένων τειχῶν ὑπεκβάντες,
ἐπειδὴ ἔγνωσαν, ὡς Βελισάριος μετάπεμπτος ἐγεγόνει, καὶ
 ἕτερός τις αὐτοῖς ἐπεφοίτα, πάλιν σχολαίτερον ἐπορεύοντο. 
 
 enim populus universus, victoria hac ipsis nuntiata, eum decantaret
et in convontibus summis laudibus efferret, veluti ab illo
conservatus, momordit vero id pessimeque habuit plerosque
primores urbis, invidia et livore occupatos, vitiis adeo atrocibus et
semper optima quacque labefactantibus. Calumniati itaque sunt virum,
ut arrogantem et popularis aurae blanditiis insolescentem, aliasque
spes animo agitantem; quibus quidem de causis citissimeque eo ventum
est, ut non absolutissimam gloriam reportaret, neque ob res
praeclare a se gestas debito honore afliceretur; sed omnis victorie
laus ei quodammodo e mauibus effluxit, quantum in illis erat,
oblitterata praemiique expers et in universum silentio involuta.
Porro quod praestantissimorum animorum acrimonia obtundatur, cum
non collaudantur neque debito honore afficiuntur, quodque ex hoc
res publicae detrimentum accipiant, quod non recte curentur et decorentur
ea. quae contemta iacent, sive bellici siut labores, sive litmomenti,
disciplinae, sive aliud quippiam eorum, quae maximi sunt
momenti, dictum iam antca est a veteribus sapientibus et demonstratum ;
facileque a quovis ex quotidianis eventibus intelligi potest.
Hunni vero primum quidom insectationem quandam suspicati, et
multo cum tumultu longis quos vocant muris egressi, posteaquam
Relisarium revocatum fuisse cognorunt, neque alius quisquam in
ipsos moveret, lentius rursum procedebant.

κα'. Ἐν τούτῳ δὲ ἅτερος τῶν βαρβάρων ἀποδασμὸς , οἳ
δὴ ἐτύγχανον ἐφεδρεύοντες τῇ Χεῤῥονήσῳ, πολλάκις μὲν τῷ
περιβόλῳ προσέβαλλον, κλίμακάς τε προσάγοντες καὶ τὰς μηχανὰς
τὰς ἑλεπόλεις· πολλάκις δὲ ὑπὸ τῶν ἔνδον ὄντων Ῥωμαίων 
ἀπεκρούοντο σθένει παντὶ ἀμυνομένων ἡγεῖτο δὲ τού- 
 των Γερμανὸς ὁ Δωροθέου, νέος μέν γε ὢν κομιδῇ, καὶ πρῶτος
ἤδη ὑπηνήτης, φρονήματι δὲ στρατηγικῷ διαπρέπων καὶ
πολλῷ πλέον τῆς ἡλικίας τὸ μεγαλουργὸν κεκτημένος. πατρὶς
δὲ ἦν αὐτῷ πόλις Ἰλλυρικὴ, Βεδερίανα μὲν ἐκ παλαιοῦ ὀνομαζομένη,
ὕστερον δὲ Πρώτη Ἰουστινιανὴ μετακληθεῖσα· Ἰουστινιανὸς 
γὰρ ὁ βασιλεὺς, ἅτε δὴ κατ᾿ αὐτὴν εἰς φῶς προηγμένος,
ἐκόσμησέ τε εἰκότως τὴν πατρίδα ἔργοις ποικίλοις, καὶ
ἐξ ἀφανοῦς εὐδαίμονα ἐξειργάσατο, καὶ τῆς οἰκείας αὐτῇ μεταδέδωκεν
προσηγορίας. ἐκ τούτου δὲ τὸ γένος ἕλκων ὁ Γερμανὸς,
σφόδρα οἱ ἐπεφρόντιστο. τοιγάρτοι ὀκταέτῆ χρόνον ἐκ 
γενετῆς διανύων, ἤχθη πρὸς αὐτοῦ ἐς πόλιν τὴν βασιλίδα,
καὶ τημελείας ἀπώνατο πάσης. τοῖς δὲ γὰρ τῶν γραμματιστῶν
 ὡμίλει διδασκαλείοις, καὶ πρός γε ἀνὰ τὰ φροντιστήρια φοιτῶν,
τὴν τῶν Λατίνων μετέσχε παιδείας. ἐπεί δὲ ἐς ἥβης μέτρον
ἀφίκετο, ἔστειλέ γε αὐτὸν αὐτίκα ἐν Χεῤῥονήσῳ, ἄρχοντα 
τοῦ τῇδε στρατοῦ καταστησάμενος , ὡς ἂν αὐτῷ εὐθὺς τὸ
τῆς νεότητος ὀξὺ καὶ ταχύῤῥοπον καὶ πρὸς τὰς δόξας ἠρμένον 
 
 21. Interea alia barbarici exercitus portio, quae ad Chersonesum
consederat, frequenter murum adorti sunt, scalis aliisque machinis
obsidionalibus admotis; frequenter item a Romanis, qui intus
erant, omnibus viribus se tuentibus repulsi Praeerat autem his Germanus
dorothei filius, admodum quidem ille iunenis, et iam primum
barbescens, sed animo duce digno praestans et rerum aetate
longe grandiorum conatu. Patria huic erat urbs Illyrica, Bederiana
olim dicta, postea vero Prima iustiniana appellata. Iustinianus enim
Imperator, utpote in ea primum in lucem editus, variis operibus ac
fabricis merito patriam suam ornavit, et ex obscura opulentam illustremque
effecit, suamque illi impartitus est appellationem. Ex hac
vero genus ducens hic Germanus, vehementer illi carus erat. Quocirca 
cum octavum ab ortu annum exegisset, ductus est ab ipso in
urbem regiam, summaque cura habitus. Nam et grammaticorum
scholas adibat, et philosophica collegia frequentans, Latinorum etiam
disciplina imbuebatur. Posteaquam vero ex ephebis excessit, statim
eum in chersonesum ablegavit, et exercitui, qui ibi erat, praefecit; ut
ipsi statim iuventutis fervor et flexibilitas et gloriae appetentia con- 

 

 ἐν τοῖς προσήκουσι καὶ ἀναγκαίοις ἀποπιμπλάνοιτο, ἀλλὰ 
προθέοι καὶ ἀνασκιρτῴη πρὸς κινήσεις ἀλόγους κὼ δημώδεις 
ὁρμὰς, καὶ ἵππων ἀμίλλας τοῖς χρώμασι μεμερισμένας, ἐν
οἶς ὡς ταπολλὰ τὸ νέον, εἰ μὴ ἐς ἕτερόν τι τῶν
 ἐνασχοληθείη, ῥᾳδίως ῥέπει καὶ ἐκταράττεται. τότε δὴ οὗν 
τῶν Οῦννων τῇ Χερρονήσῳ προσκαθημένων καὶ ἐνοχλούντων,
οὐκ ἀνίει ὁ νεανίας τάς τε προσβολὰς ἀνακόπτων καὶ πᾶσαν
βουλὴν ἀμυντηρίν διανοούμενος. αὐτός τε γὰρ οἴκοθεν τῷ
ἐπιβόλῳ τῆς φύσεως εὐστοχώτατα δλεγίγνωακε τὸ
 καί τοῖς πρεσβυτέροις τῶν ἀμφ’ αὐτὸν καὶ πολλοῖς ἦδη πρότερον
πόνοις τοὺς τῶν πολέμων ἀγῶνας ἐκμεμελετηκόσι
σὺν εὐκολίᾳ ἐπείθετο τὰ πρακτέα ὑφηγουμένοις. ἔπει δὲ οὐδέν
τι πλέον εἶχον ἀνύειν οἱ βάρβαροι, οὔτε ὡς ἐν πολιορκίᾳ
ἐφεδρεύοντες τῷ ἐρύματι, οὔτε πρὸς τειχομαχίαν
 ἔγνωσαν τρόπου ἑτέρου αὐθάδους τε καὶ γενναίου καὶ
πρὸς τὸ φιλοκίνδυνον ἄγοντος ἀποπειραθῆναι, οὕτω τε ἢ 
θᾶττον ἑλεῖν τὸ χώριον, ἢ μεθεῖναι τολοιπὸν καὶ ἀποπαύσασθαι
καὶ ἐς τὰ σφέτερα ἤθη ἀπονοστῆσαι. ναὶ τοίνυν καλάμους
ὡς πλείστους ἀθροίσαντες εὐμήκεις τε ἄγαν καὶ ἐς ὅ, τι
 στεῤῥοὺς καὶ παχίστους, καὶ τούτους ἐπ’ αὐτοῖς
καὶ ξυνδήσαντες καλωδίοις τε καὶ τολύπαις,
πολλὰς ἀπειργάσαντο. τότε δὲ ξύλα ἰθυτενῆ καθάπου
καὶ ἐγκαινίδας ὕπερθεν κατὰ τὸ ἐγκάρσιον ἐνθέντες, οὐ δια- 
 
 venientibus ac conclucibilibus rebus expleretur, neque abripcretur ac
prosiliret ad motus rationi parum consentaneos, populariaque studia
et equestria certamina coloribus distincta, ad quae iuventus plerumque,
nisi potiore aliqua in re occupetur, facile vergit et deturbatur. Per
illud itaque tempus Hunnis Chersouesum insidentins atque infestantibus,
non desistcbat hic iuvenis et eorum iusultus infringere, omneque
consilium propulsando hosti excogitare. Nam et ipse ex se naturali
industria quid maxime consultum et ex re esset, optime collimabat,
et senioribus, qui ipsi aderant mulitisque antea bellicis laboribus
erant exercitati, facillime obtemperabat, quae facienda essent suggerentibus.
Barbari itaque, cum nihil ipsis reliqui esset, quod exsequi
possent, quippe qui neque, ut in obsidione, vallo insidebant,
murorum oppugnationi intenti erant, statuerunt alium modum audaci
et temerario periculique pleno facinore tentare, eaqie ratione vel
cilius oppidum capere, vel deserere atque desistere et ad sua reverti.
Arundinibus itaque quamplurimis collectis, quae et longae
et quam maxime firmae crassaeque essent, iisque inter se coaptatis, 

 

 παντὸς, ἀλλὰ μόνον ἀμφὶ τὰ ἄκρα καὶ τὸ μεσαίτατον, καὶ
 μείξοσι δεσμοῖς περισφίγξαντες, ξυνῆπτον ἀλλήλαις αὐτὰς
ξυνεμίγνυον, λίαν ἐν χρῷ πεπιεσμένας, ὡς τρεῖς τυχὸν ἢ
C πλείους ἐς μίαν ἀποτελεῖσθαι σχεδίαν, εὖρος ἔχουσαν ἀρκοῦν
πρὸς ἀνδρῶν τεττάρων ὑποδοχὴν καὶ ἑπίβασιν, καὶ τῷ βάθει 
ἐς τοσοῦτον διικνουμένην, ἐς ὅσον φέρειν βεβαίως τὰ ἄχθη,
καὶ τῇ λεπτότητι μὴ καταδύεσθαι. τοιαύτας δὴ οὖν οὐ μεῖον
ἢ πεντήκοντα καὶ ἑκατὸν ἐτεκτήναντο σχεδίας. ὡς ἂν δὲ αὐτοῖς
πλωϊμώτεραι εἷεν, οἱ δὲ τὰ ἐμπρόσθια τούτων
τὸ μετέωρον ἐς πρῴρας τύπον περιαγαγόντες καὶ ὑποκάμψαντες 
καὶ ὡσπερ ἀκροστόλια καὶ προέμβολα ἐκμιμησάμενοι,
κωπητῆρας ἐφ’ ἑκατέρᾳ πλευρᾷ καὶ οἷον
αὐτομάτους ἐμηχανήσαντο.

κβ'. Καὶ τοίνυν οὕτως ἕκαστα ὡς οἷόν τε ᾦ αὐτοῖς ἐν
τῷ ἀσφαλεῖ καταστησάμενοι, ἐνῆκαν ἁπάσας τῇ θαλάττῃ λαθραίως 
ἀμφὶ τὴν ἑσπερίαν τοῦ κόλπου ἀκτὴν, τοῦ πρὸς τῇ
Αἴνῳ τῇ πόλει περιαγνυμένου· ἐμβάντες δὴ οὖν ἐν αὐταῖς
ἄνδρες ἐς ἑξακοσίους, καὶ πτύα ὡς πλεῖστα ταῖς ἐπικαλαμίσιν
ἐντροπωσάμενοι, καὶ ἀμαθέστερόν πως ταύτῃ
ἀνήγοντο ὡς ἀπωτάτω τῆς χέρσου, ἐξωπλισμένοι τε εὖ μάλα 
καὶ πρὸς τὸ ἐνεργὸν ἑστηκότες. οὕτω γὰρ ᾤοντο 
 
 et restibus lanaque carpta colligatis, crates complures confecerunt;
vero perticis in longum porrectis, tanquam iugi ac transtris transversim
superiniectis, non perpetua serie, sed tantum circa extrema
ipsaque media cratium, maioribusque vinculis eas circumligatas inter
se committebant et coaptabaut, valde arcte compressas, ita ut tres
forte aut quatuor unam naviculam efficerent, latitudine satis ampla
ad quatuor vectores excipiendum, eaque profunditate, ut ponderibus
impositis tuto vehendis par esset, et prae tenuitate non demergeretur.
Istiusmodi itaque naviculas minimum centum quinquaginta construxerunt.
Ut vero navigationi aptiores essent, anteriores earum partes in
prorae speciem leniter circumducentes atque recurvantes, et veluti
acroteria ac pluteos navales imitantes, scalmos ex utroque latere et
veluti spontaneas quasdam adremigationes sunt commenti. 
 22. Cum itaque in hunc modum tuto omnia ipsis, quoad fieri
poterat, essent comparata, universas naviculas latenter mari immittunt,
circa occidentale sinus littus, qui Aenum urbem versus cirumagitur.
Ingressi itaque eas viri sexcenti, et paleas quamplurixnas ia
arundinum commissuras immittentes, ac imperitius quodamniodo
ex parte remigantes, longissime a terra provecti sunt, optime aremati
et ad opus parati. Putabant enim se ita sensim in mare evectors. 

 

 ἠρέμα γιγνόμενοι, ῥᾳδίως ὑπερβαλέσθαι καὶ περιπλεῦσαι τὸν 
ἀγκῶνα τοῦ τείχους τὸν μέχρι τοῦ βάθους ἐκτεταμένον,
τολοιπὸν ἀδεῶς ἐπιβήσεσθαι τῶν ἐνδοτέρω χωρίων, ὡς δὴ 
οὐδαμῶς ἐρύμασι περιεχομένων ἢ μόνῳ τῷ Ἑλλησπόντῳ
 ταῦτα δὴ ὁ Γερμανὸς ἐκ τῶν κατασκόπων πυθόμενος,
γινώσκων, ὡς οὐκ ἐς μακρὰν ὁ τῶν καλάμων στόλος ἐπιφοιτήσει, 
ἐπεκερτόμησε μὲν τοὺς πολεμίους τῆς ἀβουλίας, μάλα δὲ
ἥσθη ἐπ’ αὐτῇ, ὡς δὴ πρὸς αὐτοῦ ἐσομένη. αὐτίκα γὰρ ἐπακτρίδας
εἴκοσι πολυήρεις τε καὶ ἀμφιπρύμνους ἀνδρῶν
 σιδήρῳ τεθωρακισμένων, ἀσπίδας τε φερόντων
τόξα καὶ πρός γε δορυδρέπανα, τούς τε ἐρέττοντας ἐμβαλὼν,
καὶ τοὺς τοῖς πηδαλίοις ἐφεστηκότας ὑπὸ τὴν ἔνδον
τῆς θαλάττης γλωχῖνα καθάπερ εἰς ἐνέδραν καθορμίσας,
ἐνέκρυψεν, ὡς ἂν μὴ πόῤῥωθεν προοφθεῖεν,
 δὲ οἱ βάρβαροι ἤδη ὑπερβάντες τὸ προπετὲς τοῦ
καὶ ἀπολῆγον καὶ τοῦ αἰγιαλοῦ προεξέχον, ἐνέκλινον πρὸς
τὰ εἴσω, καὶ ἐπεφέροντο φρονήματι σὺν πολλῷ καὶ παῤῥησίᾳ, 
τότε δὴ καὶ τῶν Ῥωμαίων ὁλκάδες ἀντανήγοντο καὶ ἀντεπῄεσαν·
καί πως αὐταῖς τοῦ ῥοῦ συλλαμβανομένου ἀντίπρωροι
 κατιοῦσαι, βιαιότερον προσπίπτουσι ταῖς ἐκ τῶν καλἀμων
σχεδίαις καὶ δῆτα αἰ μὲν τῇ προσκρούσει περιετρέποντο
ἐς τοὔμπαλιν ὑπὸ τοῦ σάλου, καὶ ἐκαλινδοῦντο ὡς 
 
 facile superatnros et circumnavigaturos flexum muri in altum usque
porrecti; ac deinceps citra periculum ad penitiora loca perventuros,
utpote neutiquam vallis cincta, praeterquam solo Hellesponto. Quae
cum Germanus per speculatores rescivisset, intellexissetque classem
illam arundineam non diu tardaturam, quin appelleret, irrisit quidem
hoslium temeritatem, maxime vero de ea gavisus est, tanquam in
rem suam futura. Confestim enim actuarias viginti multiplici remigio
naves easque bipuppes viris complens loricatis clypeosque et
arcus gestantibus atqueharpagines, remigesque iis impouens et
naucleros, sub interiorem mari proteusum angulum veluti in insidiis
applicans occultavit, ne eminus prospici possent. Posteaquam vero
barbari, superata transmissaque iam prominentiore atque extiema
et trans littus exstante muri parte, ad interiora deflectebant magnaque
animorum confidentia ferebantur : tum vero actuariae Romanorum
solverunt , contraque in eas sunt delatae, et quidem secundo
aestu adiuvante, adveisis proris descendentes, violentius in arundineas
naviculas irrunnt, atque hae quidem impetus vi in contrarium
pulsae, volutabantur circumagebanturque in salo, ita ut vectores subsistere
in iis tuto non possent, sed alii in fluctus excussi perirent, 

 

 μηκέτι ἀσφαλῆ τὴν βάσιν παρέχεσθαι τοῖς ἐφεστηκόσιν,
 τοὺς μὲν ἐν τοῖς κύμασιν ἀποβληθέντας ἀπόλλυσθαι, τοὺς
δὲ συνιζάνειν ἐν αὐταῖς πρὸς ἀνάγκης καὶ διαπορεῖν οὐ,
καὶ δράσαιεν. οἵ γε μὴν ἔτι ἑστηκότες διεταράττοντο ὑπὸ
τοῦ κλυδωνίου, μετρίου μὲν ἔντος καὶ ἐλαχίστου ὡς ἐς νηῶν 
κίνησιν καὶ ἀκάτων, τοῖς δὲ καλάμοις διὰ τὴν κουφότητα
 καὶ μάλα χαλεπωτάτου. τοιγάρτοι μετέωροι τε θαμὰ ἐγίνοντο
ὑπὸ κυρτῷ αἰρόμενοι τῷ ῥοθίῳ, καὶ συγεκσθείλκοντο αὖθις
κοιλαινομένῳ. καί τοίνυν οἱ ἄνδρες διαμάχεσθαι μὲν
ἐπειρῶντο, ἦν δὲ αὐτοῖς οὐδέν τι ἕτερον εὐκτόν τε καὶ ἐσπουδασμένον, 
ἢ ὅπως ἂν ἱστάναι γοῦν μόνον δύναιντο καὶ βεβηκέναι.
οὕτω δὲ τῶν βαρβάρων ἐν θορύβῳ τι καὶ ἀφασίᾳ
καθεστηκότων, οἱ Ῥωμαῖοι διέκπλους, ὅποι παρείκοι, ποιούμενοι,
ὠθισμοῖς τε ἐχρῶντο καθάπερ ἐν πεζομαχίᾳ, καὶ ταύτῃ
πολλοὺς τῶν ἐναντίων κατέβαλλον, ἅτε δὴ αὐτοὶ βεβαιότατα
ἐν ταῖς ὁλκάσιν ἐρηρεισμένοι· ἐνίους δὲ τοῖς ξίφεσιν ἐκ χειρὸς
πλήττοντες ἔκτεινον. ἐπεὶ δέ γε αὐτῶν πολλαχοῦ καὶ
 ἀφειστήκεσαν, καὶ οὔπω ἐπέλαζον, ἐνταῦθα τοῖς δορατίοις
ἐφικνούμενοι καὶ τὰς δρεπανώδεις τούτων αἰχμὰς ταῖς μηρίνθοις
ἐκείναις, αἷς δὴ οἱ κάλαμοι ἐτύγχανον συμπεπλεγμένοι, 
ἐμβάλλοντες, ἐξέτεμνον στοιχηδὸν ἁπάσας, καὶ διέλυον
τὴν συνέχειαν. τότε δὴ οὖν οἱ μὲν δόνακες ἀποτμηγέντες 
 
 alii in iis necessario considerent, quid consilii caperent nescientes:
quique adhuc erecti stabant, aestus marini vi conturbabantur, moderato
quidem illo atque exiguo ad navium lemborumque quassalionem,
arundinibus autem propter levitatem summopere noxio: quocirca
frequenter intumescentibua in convexum undis, sublimes tollebantur,
iisdemque residentibus, una in imum deferebantur. Viri
itaque coafligere ne tentarunt quidem, nihil vero magis vel optabant
vel allaborabant, quam ut subsistere tantum possent et obfiremari.
Barbaris vero in hac perturbatione et perplexitate constitutis, Romani
excursiones navales, data opportunitate, facientes, impulsionibus
perinde atque in pedestri certamine utebantur, eaque ratone multos
ex hostibus deturbabant, quippe qui firmissime in suis actuariis
stabiliti subsistebant ; nonnullos autem enisbus cominus ferientes
obtruncant. Cum vero longius ab ipsis remoti essent, neque propiores
fierent, tum oblongis hastis cos adoricbantur, falcatasque harpagines
restibus illis, quibus arundines erant colligate, immittentes,
dissecuerunt ex ordine universas et compagem dissolverunt. Tum
demum dissectis ab invicem calamis, sparsimque mari innatntibus; 

 

 ἀλλήλων, καὶ σποράδην ἐπινηχόμενοι, ἄλλος ἄλλοθι ἀπεπτύετο. 
οἱ δὲ Οὖννοι, τῆς βάσεως αὐτοὺς ἐπιλειπούσης, ἀθρόον 
κατεδύοντο ἐν τῷ βάθει καὶ ἔθνησκον ἀχρήστου ποτοῦ ἐμπιπλάμενοι.
οὕτω τε ἅπαντες διεφθάρησαν, καὶ οὐδεὶς ὅστις
 αὐτῶν ἀνὰ τὴν ἤπειρον ἐπανῆκεν.

κγ΄. Αὐτίκα δὲ οἱ Ῥωμαῖοι τὰ ὅπλα τῶν δυσμενῶν
ἀνελόμενοι, ὁπόσα γε ἄνω ἔτι ἐφέρετο καὶ ἐπέπλει, καὶ ἐς τὰ 
πρότερα χωρία κατάραντες, μεγίστης ἡδονῆς καὶ θυμηδίας
ἅπαντα ἔπλησαν τὸν στρατὸν, γεγηθότας ἐπὶ τοῖς ξυνενεχθεῖσι.
 καὶ οὖν ἀθροισθέντες ἅπαντες ἐς ταὐτὸ, ἀποχρήσασθαι
ᾤοντο χρῆναι κἀν τοῖς ἐφεξῆς τῷ καιρῷ καὶ τῇ τάξει
τοῦ προτερήματος. τοιγάρτοι ὀλίγαις ὕστερον ἡμέραις εὖ μάλα
καθοπλισθέντες, ἐκδρομὴν ἀθρόον ἐκ τοῦ περιβόλου
καὶ προσβάλλουσι τῷ λοιπῷ πλήθει τῶν ἐφεδρευόντων
 βαρβάρων ἀνιωμένων ἔτι ἐπὶ τῇ ξυμφορᾷ καὶ κατεπτηχότων.
τότε δὴ οὖν ὁ Γερμανὸς, ἅτε δὴ νεώτατος ὢν καὶ
οὔπω ἐντελῶς τὰς τῆς φύσεως ἐπέχειν ὁρμὰς καὶ ἐγκατείργειν
δυνάμενος, ἀλλὰ πλέον τοῦ προμηθοῦς καὶ βεβηκότος
τῷ φιλοδοξοῦντι τοῦ τρόπου καὶ προθυμουμένῳ πέρα τοῦ 
 μετρίου ἐγκείμενος, ἀφειδῶς ἐπῄει τοῖς πολεμίοις καὶ προὐκινδύνευε,
οὐ στρατηγικῶς ἐπείγων καὶ διατάττων, ἀλλὰ στρατιωτικώτερον 
συμπλεκόμενος· τῷ τοι ἄρα καὶ πλήττεται βέ- 
 
 alius alio disiectus est. Hunni vero, cum basis naviculae eos deficeret,
confestim in profundum demersi sunt, insueta potioue ingurgitati.
Atque ita universi perierunt, neque quisquam omnino eorum
ad continentem rediit. 
 23. Romani vero, abreptis confestim hostium armis, quotquot adhuc
aequori innatabant, et ad priora loca reversi, summa voluptate et
gaudio universum exercitum implcrunt, felici successu ovantem. Quocirca
omnes in unum collecti utendum esse etiam in posterum occasione
reique bene gestae opportunitate censebant. Paucis itaque postea
diebus sumtis armis, eruptonem confestime e muro fecerunt, reliquamque
barbarorum multitudinem invaserunt, recenti adhuc clade moerentem
atque perculsam. Tum vero Germanus, utpote admodum
iuvenis, quique nondum perfecte impetus naturae frenare compescereque
poterat, sed gloriae cupiditati audaciaeque magis, quam prudentiae
securitatique ultra modum addictus, intrtepide hostes adortus
est, conflictusque discrimen adiit, non praefecti in morem urgens
incitansque et mandans, sed ipse instar militis manus conserens ; unde 

 

 λει τὸν μηρὸν, ὡς μικροῦ δεῖν μελλῆσαι
 πλὴν ἀλλ’ ἡ τῶν ἐφεστηκότων πραγμάτων ἀνάγκη, καὶ τὸ μἐγεθος
γεθος τοῦ ἐγχειρήματος ἐγκρατἐστερα τῆς ἀδὐνης γεγένηται·
καὶ οὐ πρότερον ἀνῆκεν αὐτός τε μοχθῶν καἰ τοῖς ἄλλοις
ἐγκελευόμενος, πρὶν σφόδρα πημῆναι τὸ δυσμενὲς καὶ πολλοὺς 
ὅσους διαχειρἰσασθαι. τότε μὲν οὖν διελύετο ἥ μάχη·
καὶ οἰ Ῥωμαῖοι αὖθις εἴσω τοῦ ἐρύματος ἐπανῆλθον, γινὠσκοντες C
 ὡς οὐκ ἀσφαλὲς αὐτοῖς οὐδὲ εὔβουλον κατὰ πολὺ τῷ
πλήθει ἐλαττουμένοις, εἶτα μέχρι παντὸς συστάδην διαγωνἰξεσθαι.
εἰς τοῦτο δὲ ὅμως οἱ βάρβαροι ἤλασαν ἀπορίας ἐπί 
τε τῇ ἐκ τῶν ναυαγίων φορᾶ, καὶ ὅτι ἀθρόον οἱ Ῥωμαῖοι
κατ’ αὐτῶν προσβολὴν ἐποιήσαντο, ὡς μεθεῖναι αὐθημερὸν
τὰ ἀμφὶ τὴν Χερρόνησον πέδια, καὶ πρὸς τὸν Ζαβεργἀν τε
καὶ τὸν ἀμφ’ αὐτὸν ὅμιλον ἀφικέσθαι, ἡττημένοι πρὸς ἡττη-
μένους. οἱ δὲ ἀνὰ τὴν Ἑλλἀδα πρότερον ἐσταλμένοι, οὐδέν τι 
ἀξιαφἠγτον ἔδρασαν, μήτε τῷ Ἰσθμῶ προσβαλόντες, μηδέ γε
τὴν ἀρχὴν τὰς Θερμοπύλας παραμειψάμενοι διὰ τὴν φρουρὰν
 τῶν ἰδρὐσθαι τεταγμἐνων Ῥωμαἰων. τοιγἀρτοι ἀποχωρἠσαντες
καὶ οἵδε, τῆς ἐπὶ τὴν Θράκην εἴχοντο πορείας, ὡς έν
αὐτῇ κατὰ τὸ εἰκὸς τοῖς ὁμοφύλοις προστεθησὀμενοι, καὶ 
τολοιπὸν ἐς τὰ σφέτερα ἐπανήξοντες. οἱ δὲ ἀμφὶ τὸν Ζαβεργὰν
οὐ πρότερον ἀποστήσεσθαι ἔφασαν, πρὶν ἂν χρήματα 
 
 et sagitta femur icuts est ita ut parum abfuerit, quin ei pugna excedendum
esset: praesentis tamen status necessitas et rei, quam aggresus
erat, magnitudo dolorem vicit: neque prius destitit et ipse pugnare
et aliis auimos addere, quam ingenti damno hostes affecisset,
plurimique ex iis essent caesi. Tum itaque soluta est pugna, et
Romani se in suas muntitiones receperunt, neque tutum neque consultum
rati, si, cum longe esseut copiis inferiores, stalaria semper
pugna cum hoste confligerent. Barbari nihilominus eo consternationis
sunt redacti, partim ex naufragis tabulis, quae per mare reptabantur,
partim quod Romani subitam iu ipsos eruptiouem fecissent, ut eo
ipso die campis Chersoueso circumiacentibus excesserint, et ad Zabergan
eiusque copias, victi ad victos, pervenerint. Qui vero in
Graeciam antea missi erant, nihil plane memoratu gignum
nullo in Isthmum impetu facto, sed ne Thermopylas quidem initio
transgressi, quod illas Roinanorum praesidia insedissent. Quocirca
etiam hi discedentes, iter Thraciam versus sunt ingressi, ut in ea
suae gentis hominibus coniuncti, simul deinceps ad sua reverterentur.
Zabergan vero eiusque copiae non antea se disccssuros iactabant,
quam ingentem auri vim a Romanis abstulissent, quemadmodum 

 
 ὡς πλεῖστα παρὰ Ῥωμαίων κομίσαιντο, καθάπερ οἱ Οὐτίγου- 
ροι· τούς τε αἰχμαλώτους, εἰ μὴ θᾶττον πρίαιντo οἱ ἐπιτήδειοι,
ἀποσφάττειν αὐτίκα ἠπίλουν. ὁ δὲ βασιλεὺς χρυσίον
αὐτοῖς ἔστειλεν, ὁπόσον ἀποχρῆν ᾤετο ἔς τε τὰ λύτρα τῶν ξυνειλημμένων,
 καὶ ὅπως εἰρηναῖοι τολοιπὸν ἀπαλλαγεῖεν τῆς χώρας.
καί δὴ ἄλλους τε πολλοὺς ἀπέδοντο, καὶ δὴ Σέργιον τὸν
Βάκχου τὸν στρατηγόν· ἑαλώκει γὰρ ὀλίγου ἔμπροσθεν καὶ αὐτὸς
ἀπαισίᾳ τινὶ χρησάμενος τύχῃ, καὶ ἐν τοῖς αἰχμαλώτοις ἐτέ- 
λει. οὕτω τε μόλις ἐπαύοντο λεηλατοῦντες, καὶ τῆς οἴκαδε
 εἴχοντο πορείας, ἀναλαβόντες οὐκ ἐς μακρὰν καὶ τοὺς ἐκ τῆς
Ἑλλάδος ἀφικομένους.

κδ΄. Τοῖς μὲν οὖν τῆς πόλεως τῆς βασιλίδος ἀστοῖς αἱ
τοιαῦται ξυνθῆκαι ἀγεννεῖς εἶναι ἐδόκουν καὶ αἰσχραὶ καὶ ἀνελεύθεροι·
εἴγε ὥσπερ οὐ φορητὸν ὑπάρχον, ὅτι δὴ πλησιαίτατα
 τῆς πόλεως οἱ πολέμιοι ἀφιγμένοι καὶ ἐγγελάσαντες,
οὐκ αὐτοὶ πανωλεθρίᾳ διεφθάρησαν, ἀλλ᾿ ἔτι καὶ χρυσίον
ἐκομίσαντο χαριστήριον, ὥσπερ ἡμῶν ἐς αὐτοὺς πεπλημμεληκότων.
ἡ δὲ τοῦ βασιλέως γνώμη ἐς ἄλλο τι μεῖζον ἑώρα, 
ὅπερ οὐκ ἐς μακρὰν ἀποβὰν ἔπεισε τοὺς πρότερον νεμεσῶντας
 ὑπεράγασθαι αὐτὸν ὡς ἄγαν προμηθῆ καὶ ἀγχινούστατον· 
 
 Utiguri; et captivos, nisi ab eorum propinquis quamprimum redimerentur,
confestim iugulaturos sese minabantur. Imperator vero
tantum auri eis misit, quantum redimendis captivis suffecturum censebat,
et ut pacifici deinceps regione excederent. Barbari itaque cum
aliow multos restituerunt, tum vero etiam Sergium Bacchi filium
praefectum; captus enim fuerat etiam ipse paulo ante, infausta quadam
usus fortuna, et inter mancipia censebatur. Atque ita aegre tandem
a praedando abstinuerunt, et domum versus iter instituerunt, assumtis
secum non multo post etiam iis, qui e Graecia advenerant. 
 24. Civibus itaque urbis regiae haec pacta parum honesta esse
videbantur, immo turpia atque illiberalia; perinde ac si intolerabile
esset, quod hostes, qui quam proxime ad urbem venerant, eique
per ludibrium insultarant, non ipsi ad internecionem caesi essent,
sed insuper etiam aurum donativum abstulissent, quasi nos in ipsos
deliquissemus. Imperatoris vero mens atque consilium ad aliud quiddam
maius respiciebat, quemadmodum eventus non multo post sub- 

 

 ἔγνω γὰρ χρῆναι μᾶλλον ἁπάσῃ μηχανῇ ξυγκροὐεσθαι τὸ βάρβαρον
 ἐφ᾿ ἐαυτὸ καὶ ἐκπολεμοῦσθαι. ὡς ἂν δὲ τοῦτο συμβοἰη,
αὐτίκα, ἕως οἱ ἀμφὶ Ζαβεργὰν μαλθακώτερον ἐπορεύ-
οντο, ἔστελλε γράμμα παρὰ Σἀνσιλχον τὸν ἕτερον ἡγεμόνα
ἔνσπονδόν τέ οἱ ὄντα καὶ μισθοφόρον. ἐδήλου δὲ 
ἀττα τὸ γράμμα· „ Εἰ μὲν ἐπιστάμενος τὰ παρὰ τῶν Κοτριγούρων
ἐφ’ ἡμᾶς μεμελετημένα εἶτα ἑκὼν ἠρεμεῖς, θαυμἀσαιμι
ἂν εἰκότως σοῦ μὲν τῆς ἀπιστίας, ἡμῶν δὲ αὐτῶν τοί
 μὴ τῆς σῆς γνώμης ὀρθότατα ἐστοχάσθαι, ἀλλὰ περὶ τὴν
κρίσιν διαμαρτεῖν· εἰ δὲ οὔπω μεμαθηκὼς, συγγνωστέον μἐν, 
ἐπισεἰξης δὲ ἂν οὐκ ἄλλως τὴν ἐπὶ τοῦ φθάσαντος ἄγνοιαν,
ἢ μόνῳ τῷ μὴ μετὰ ταῦτα μελλῆσαι. παραγεγόνασι γὰρ ἐν-
θάδε, οὐ τοῦτο μέλον αὐτοῖς καὶ ἐσπουδασμένον, ὅτι μὴ ὡς
ὁδοῦ πάρεργον, τὸ δεῖν λυμήνασθαι τὰ ἡμέτερα, ἀλλὰ διὰ
τῶν ἔργων δηλώσοντες, ὅτι δὴ τοὺς μείζονάς τε καὶ ἀρἰστους 
παρέντες ἐξηπατήμεθα, τὸ ἐπὶ σοὶ πεποιθέναι προὔργου
ποιούμενοι. οὐδὲ γὰρ ἀνεκτὸν εἶναι ἡγοῦνται, ἤν τις αὐτοὺς
ἴσους τε καἰ ἀμφηρἰστους τοῖς Ούτιγὐροις ἀποκαλέσοι,
 οὐδὲ εἰ μετρἰῳ τινὶ ὑπερβάλλειν, μόλις δὲ εἴγε σφόδρα πολλῷ
 καὶ τοίνυν οὐκ ἀνῆκαν ἀνὰ τὴν Θρᾴκην ἀλώμενοι, πρὶν 
 
 secutus effecit, ut qui antea ipsum incusarant, tum ut valde prudentem
summeque industiium maxima admiratione ludibusque prosequerentur.
Statuerat enim omni arte allaborandum esse, ut inter
se committerentur et colliderentur hostes, atque ita debellarentur.
Qnod quidem ut statim eventiret, interea dum Zabergan cum suis
copiia lentius facit, litteras misit ad Sandilchum alterum Hunnorum
ducem, foederatum sibi et mercenarium: litterarum huiusmodi
erat argumentum : „Si quidem non ignarus eorum, quae Cotriguri
in nos tentarunt, tua interim sponte quiescis, merito certe mirer
tuam quidem perfidiam, tum vero nos ipsos, qui animum tuum non
satis exploraverimus, sed circa iudicium et delectum erraverimus.
Si vero ignarus adhuc eorum exisistis, condonandum id quidem est,
nulla tamen ratione praeteritarurn rerum ignorantiam nobis probaveris,
quam hac sola, si eas posthac non neglexeris. Advenerunt enim
huc, non eo animo et studio, (nisi fortassis accessorium hoc viao
sit,) ut meas ditiones vastent, sed rebus ipsis declaraturi, quod ipsis
ut praestantioribus fortioribusque contemtis decepti simus, cum tibi
confidere malueriinus; neque enim hoc tolerandum esse censent, si
quis eos et pares et dubiae cum Utiguris praestantiae vocet , neque
si modica aliqua re superent, nedum valde magna. Quocirca non 

 
 τὸ χρυσίον ἅπαν, ὁπόσον σοι ἀν’ ἔτος ἕκαστον μισθοῦ χάριν 
δωρεῖσθαι εἰώθαμεν, αὐτοὶ ἐκομίσαντο· καίτοι ῥᾴδιον ἦν
ἡμῖν, ἢ ἄρδην ἅπαντας ἀποκτεῖναι, ἢ, τὸ γοῦν ἔλαττον, ἀπράκτους
σφᾶς ἀποπέμψασθαι. ἐφήκαμεν δὲ ὅμως ἑκάτερα τῆς
 σῆς πειρώμενοι δόξης. εἰ μὲν γὰρ ὡς ἀληθῶς ἀνδρειότερος
εἰ καὶ φρενήρης, καὶ οἶος μὴ ἐπιτρέπειν τοῖς τὰ σὰ σφετεριζομέωις,
οὐδὲ νῦν ἔλαττον ἕξεις. πάρεστι γάρ σοι ἐν καιρῷ
τὸ δυσμενὲς ἀμύνασθαι, καἰ τῇ μάχῃ κεκρατηκότι τοὺς οἰκείους
μισθοὺς ἀπολαβεῖν, όσπερ δι’ αὐτῶν σοι ἀπεσταλμένους.
 εἰ δὲ καὶ τοιαῦτα πρὸς αὐτῶν ὑβρισμένος ἡσυχίαν
ἄγειν ἐθέλεις, δεδιὼς, οἶμαιι καὶ τὴν αἰσχίστην ἑλόμενος ἀπραγμωύνην, 
σὺ μὲν , co γεναῖε, ἀπόμισθος ἔση, ἐκείνοις δὲ
σὺ μὲν, ὦ γνναῖε, ἀπόμισθος ἔσῃ, ἐκείνοις δὲ
τὰ παρ᾿ ἡμῶν δεδωρήσθω· καὶ τολοιπὸς μέθες, εἰ δοκεῖ, τὸ
φροόνημα, καὶ τοῖς κρείττοσν εἴκειν διδάσκου. εὖ γὰρ ἴσθι,
 ὦ φέριστε, ὡς καὶ τὰς συνθήεας μεταθετέον ἡμίν ἐπ’ αὐτοὺς,
ἃς δὴ πρὸς σὲ καὶ τὸ σὸν θέμεθα γένος. ἀνόητον γὰρ καὶ
ἄλλως τοῖι ἡττωμένοις συναδξεἴν, παρὸν τὸ κρατοῦν
οἰκειώσασθαι.”

κε'. Ταῦτα ὁ Σάνδιχλoς διὰ τῶν ἑρμηνέων ἀναλεξάμενος,
 εὐθὺς ἐχαλέπαινε καὶ ἐλύττα καὶ κατέχειν οὐ μάλα οἷός τε
ἦν τὴν ὀργὴν , ἀλλ’ αὐθημερων ἵετο τίσασθαι τοὺς Κοτριγουρους
τῆς ἐς αὐτὸν παροίνιας πῶς δὲ οὐκ ἔμελλεν ῥᾳδιιως 
 
 antca per Thraciam vagari destierunt, quam aurum omne, quantum
tibi quotannis mercedis causa lagiri consuevimus, ipsi abstulissent.
Atqui facile nobis erat, vel omes funditus delere, vel minimum
ipsos voti nequaquam compotesdimittere. Utrumque tamen omisimus,
tuae voluntalis periculumfacturi. Si enim revera fortior es
et sapis, neque concedis tua urpantibus, ne nunc quidem tibi
dissimilis aut te ipso minor eris Opportunitas enim sese offert hostes
vindicandi, utque parta vicoria merccdem tuam recipias, veluti
per ipsos tibi delatam. Si vero teli contumelia ab iis affectus, quiescere
malueris, metuens, ut arbiror, turpissimaeque inertiae te dedens,
tu quidem, bonc vir , meredis expers eris, illis vero haec per
nos donabitur; et deinceps aniros, si videtur, depone et fortioribus
disce cedere. Scito enim, no foedera etiam nostra ad cos esse
translaturos, quae tecum et cm gente tua inieramns. Dementiae
enim fuerit etiam aliber, una cum victis in societatem ignominiae
venire, cum liceat victoribus adingi." 
 25. Haec cum Samlichlo er interpretes essent recitala, statim
exacerbatus furebat, impotente ra percitus, eoque ipso die ad vindicandam
Cotrigurorum in se cotumeliam prorupit. Qtio pacto enim
non facile eiusccmodi verbis cocitarctur animus liarbarus et arro- 

 
 τοῖσδε τοῖς ῥήμασι διαταραχθῆναι ψυχὴ βάρβαρος καὶ αὐθάδης,
καὶ ἀεὶ κερδῶν γλιχομένη; τοιγάρτοι κινήσας τὸν οἰκεῖον
στρατὸν , πρῶτα μὲν ἐμβάλλει ἀθρόον τοῖς τῶν πολεμίων
χωρίοις· καταπλήξας τε τοὺς αὐτοῦ μεμενηκότας τῷ ἀπροσδοκήτῳ,
γύναια πολλὰ καὶ παῖδας ἠνδραποδίσατο. ἔπειτα δὲ καὶ 
τοῖς ἐκ Θρᾴκης ἐπανερχομένοις ἄρτι τὸν Ἴστρον ποταμὸν διαπεραιωθεῖσιν
ὑπαντιάζει ἐξαπιναῖα· καὶ πολλοὺςὅσους ἀποκτείνας,
τὰ τε χρήματα αὐτοὺς το παρὰ βασιλέως καὶ ἅπασαν
τὴν λείαν ἀφαιρεῖται. μόλις δὲ οἱ σεσωσμένοι ἐς τὰ σφέτερα
ἤθη ἀπονοστήσαντες καὶ κατ’ οὐτὸ τοῖς ἄλλοις γενόμενοι, ἐς 
 πόλεμον τοῖς ἐναντίοις καθίστανο· οὕτω τε ἐξ ἐκείνου ἐπιπλεῖστoν
ἑκάτεροι διετέλουν κατ’ ἀλλήλων τρεπόμενοι, καὶ τὴν
δυσμένειαν ἐμπεδοῦντες. νῦν μὲν γὰρ ἐφόδους καὶ λεηλασίας
ἐποιήσαντο, νῦν δὲ ἐς ἐμφανῆ μάχην παρπάττοντο , ἕως ἑκατέρωθεν
αἱ δυνάμεις διαῤῥυεῖσοι ἀνάστατοι ανρδην γεγένηνται, 
ὡς καὶ αὐτὴν δήπου τὴν πάτρον ἐπωνυμίαν ἀποβεβληκέναι.
ἐς τοῦτο γὰρ συμφορᾶς τάδε ὰ Οὐννικὰ ἔθνη ἔξώκειλεν, ὡς
εἴπερ ἄρα τι αὐτῶν καὶ μεμέναεν μέρος, σποράδην ἑτέροις
 δουλεύειν, καὶ ἐς τὸ ἐκείνων ὀομα μεταβεβλῆσθαι. οὕτω δή
τι αὐτοὺς ἐνεργότατα μετῆλθοναἱ ποιναὶ τῶν προτέρων ἀσεβημάτων. 
ἀλλ’ ἡ μὲν παντελὴς οῖνλὸε τοῖν γενοῖν ἀνατροπὴ καὶ
κατάλυσις χρόνῳ ὕστερον ξυννγέχθη, καί μοι εἰρήσεται ἕκα- 
 
 gans, semperque quaestui inhians ? Motis itaque suis copiis, primum
quidem repente hostilia oppida invdit, et hahitatorihus inopinato
insultu perculsis, magnam mulierun et puerorum vim captivam abduxit,
deinde etiam in eos, qui Thracia redierant et recenter
Istrum fluvium traieceraut, ex improve so irruit, et quamplurimis caesis,
pecuniam omnem ceteramque pradam iis eripit. Qui vero ex his
evasere, cum aegre se ad suos recepssent reliquisque copiis coniunxissent,
aciem adversus hostes istruxerunt , atque ita deinceps
multo tempore in mutuas caedes enversi, inimicitias corrohorarunt.
Modo enim iusultus faciebant praeapque agebant, modo aperta acie
decertabant, donec fractis collapsique utrimque viribus , penitus
subversi deletique fuerunt , adeo it patriam etiam appellationem
amiserint : eoque calamitatis Hunncae istae nationes sunt redactae,
ut si aliqua adhuc eorum pars reliqa sit, sparsim aliis inserviat, et
ab illis appellationem acceperit: ado utique atroces poenas praeteritae
suae impietatis luerunt. Absbilissima vero harum nationum
eversio atque internecio postmodo acidit; singulaque mihi conveni- 

 

 στᾶ προσηκὀντως ἁρμοζομένῳ ὡς οἷον τε τῇ τῶν χρόνων ὀμολογἰᾳ. 
τῆς δὲ στάσεως ἔτι ἀκμαζούσης καὶ κατὰ τὸ Βυζἀντιον 
ἀπαγγελλομένης, τότε δὴ ἅπασιν ἀνωμολόγητο καὶ διαδηλοΓτἀτη
 
ἐδείκνυτο ἡ τοῦ βασιλέως προμήθεια καὶ εὐβουλία, ὅτι
δὴ τῶν βαρβάρων ὑπὸ σφῶν διαφθειρομένων, αὐτὸς ὅπλα μὴ
κινῶν πάντως ἐνίκα τῇ γνώμῃ ἐφ’ ἑκατέρᾳ ῥοπῇ τοῦ πολἐμου,
καὶ ἀπἠλαυε τῆς ἐλπίδος. ἐπειδὴ γὰρ ἐμόχθουν ἑκάστοτε τοῖς
οἶκοι δεινοῖς ἐνησχολημἐνοι, οὐκέτι κατὰ Ῥωμαἰων χωρεῖν
διενοοῦντο· ἀλλὰ καὶ ὅποι γῆς ἐτὐγχονον ὄντες, τοῖς πλείστοις
 
ἠγνὀγντο. 
 enter servato, quoad eius fieri poterit, temporum consensu dicentur.
Vigente vero adhuc seditione, et Byzantium renuntiata, tum demum.
cognita fuit manifesteque declarata Imperatoris prudcntia et consilii
rectitudo, quod nimirum barbaris se invicem conficientibus, ipse
arma non movens, vicit omnino consilio in utraque belli inclinatione,
et potitus est sua spe. Cum euim laborarent, quotidie domesticis
malis occupati, haudquaquam deinceps Komanoriun ditionem infestare
in animum suum inducebant; sed et ubi terrarum essent, a
pluriuiis fuit ignoratum.