ΧΧ. 

 Μετὰ τὰ ἐν Χαιρωνείᾳ Φίλιππος ἐξῄτησε τὸν

Δημοσθένην. ὁ δῆμος ᾔτησε πέντε ἡμέρας εἰς

διάσκεψιν. ἐν ταύταις ὁ Δημοσθένης ἀποθανεῖν

ἀξιοῖ. 

 <Δημοσθένης>. 

 ὃν μὲν ἐβουλόμην, ὦ ἄνδρες Ἀθηναῖοι, RIV 817

τρόπον ἀποθανεῖν, τοῦτον οὐκ ἐξεγένετό μοι τελευ-

τῆσαι πρῴην ἐπὶ τῆς μάχης, ἴδει γὰρ οὕτως ἀπελθεῖν

τοῦ βίου Δημοσθένην μαχόμενον καὶ μὴ μόνον διὰ

τῶν λόγων, ἀλλὰ καὶ διὰ τοῦ σώματος χρήσιμον ὑμῖν 10

γενόμενον· ἐπειδὴ δὲ οὐ κατὰ τὰς ἡμετέρας γνώμας

εἴωθεν ἀπαντᾶν τὰ τέλη τῶν πραγμάτων, ἐφ’ ὑμᾶς

ἀπήντηκα βουλόμενος ἐκ προσαγγελίας ἀποθανεῖν, ἔνα

 

 H = Codex Hierosolymitanus S. Sepulcri 107 

 V = Vaticanus gr. 940 

 Mat = Matritensis N - 130 

 Mon = Monacensis gr. 96 

 Li = Lipsiensis univ. gr. 38 

 

 

 



 

τοῦτο γοῦν μοι παρ’ ὑμῶν ὑπάρχῃ, ταφῆναι παρ’

ὑμῖν ἀντὶ τῶν πεπολιτευμένων. 

 2. Τῷ δήμῳ μὲν οὖν οὐδὲν ἐγκαλῶ, καὶ γὰρ προ-

θεσμίαν ᾔτησε παρὰ τοῦ Μακεδόνος καὶ μέχρι τοῦ

 νῦν βουλεύεται, ἀλλ’ ἀμφότερα ταῦτα δεινά. τό τε

γὰρ ἐκδοθῆναι Φιλίππῳ πάντων ἐστὶ χαλεπώτατον τό

τε ζῆν οὕτως ἐλεούμενον οὐδεμιᾶς λείπεσθαι συμ-

 φορᾶς ὑπολαμβάνω. | τί γὰρ <ἂν> α

τούτου γένοιτο ἢ ζῆν ἐμὲ παρ’ ὑμῖν ἐκ ψηφίσματος; 

 3. Ἥκω δὲ οὐ περὶ στεφάνων ἀγωνιούμενος οὐδὲ

περὶ δωρεᾶς, ἀλλ’ ἀξιῶν μοι τοῦτο δοθῆναι παρ’ ὑμῶν

ἐν μέρει τῆς μεγίστης φιλανθρωπίας, ἀποθανεῖν. εἰς

τοῦτο γὰρ τἀμὰ περιέστηκε πράγματα ὥστε τὴν τοῦ

θανάτου κρίσιν δωρεὰν ὑπολαμβάνειν. οἴομαι δὲ Φί-

 λιππον ἡσθήσεσθαι μαθόντα τὴν ἐμὴν συμφοράν. οὐ

γὰρ ἰδεῖν, ἀλλ’ ἀποθανεῖν Δημοσθένην βούλεται, ὥστε

τά τε ἄλλα ὁ θάνατος οὗτος καὶ φίλον ὑμῖν ἀποφανεῖ

τὸν Φίλιππον. δεῖ γὰρ ὑμᾶς διαλύσασθαι τὴν πρὸς

ἐκεῖνον ἔχθραν ἐμοῦ τελευτήσαντος. 

 

 

 



 

 4. Δότε δή μοι μικρὰ περὶ τῶν ἐμοὶ πεπολιτευμέ

νων διελθεῖν καὶ κατηγορῆσαι Δημοσθένην Δημοσθέ-

νους ὧς ἔνεστιν ἄλλως τε καὶ τῶν πραγμάτων ὑμῖν

εἰς τοῦτο ἀπηντηκότων. 

 Πολυπράγμων ἐγενόμην ἐξ ἀρχῆς ἐγὼ καὶ τοιοῦτος 

οἷος οὐδεὶς ἄλλος τῶν ῥητόρων, καὶ τὸν δῆμον ἐν

ἡσυχίᾳ βιῶναι βουλόμενον καὶ θεώμενον τὰς θέας καὶ

τὰς πομπὰς ἡδέως τὰς τῶν Διονυσίων περιεργάζεσθαι

καὶ πόλεμον ἠνάγκασα φρόνημα λαβὼν ἀλλότριον καὶ

κατὰ μηδὲν ἐμοὶ προσῆκον. τί γὰρ ἐμοὶ τῆς ἀρετῆς 

τῆς Μιλτιάδου προσῆκε; τί δὲ τῶν Θεμιστοκλέους

κατορθωμάτων; τί δέ, εἴ τι σεμνὸν ἐπράχθη τούτοις

τοῖς ἀνθρώποις, καὶ <ἐγὼ> a ταύτην εἱλόμην τὴν

τείαν οὔτε ἐμαυτῷ λυσιτελοῦδαν οὔτε ὑμῖν;

καὶ δέον

τὴν Εὐθυκράτους καὶ Λασθένους ζηλῶσαι προαίρεσιν 

τῶν εὐδοκιμούντων νυνὶ παρὰ τῷ Μακεδόνι ὁ πάντων

σκαιότατος ἐμισούμην ἐγὼ τοὺς τετελευτηκότας σεμνύ-

νων ἀντὶ τῶν θεῶν, τοὺς ἀποθανόντας ἀντὶ τῆς Πολι-

άδος, Μαραθῶνα <καὶ> a Σαλαμῖνα ἀντὶ τῶν

νίων, καὶ βουλομένων πολλάκις ὑμῶν διαλύσασθαι τὴν 

ἔχθραν τὴν πρὸς Φίλιππον αὐτὸς ἐγενόμην ἐμποδὼν

δέον ὑμᾶς ἐν τῇ Θετταλῶν καὶ Δολόπων τάξει κατ-

 

 

 

 



 

ἀριθμεῖσθαι καὶ τὰ Μεσσηνίων καὶ τὰ Εὐβοέων νοσή-

ματα νοσεῖν.

οὐκ ἐξήρκεσε δέ μοι ταῦτα οὐδὲ ὅρον

τῆς πολιτείας μέχρι τούτων ἐποιησάμην, ἀλλ’ ὁρῶν

βαδίζοντα τὸν ἄνθρωπον ἐπὶ τὴν Ἀττικήν, ἕνα φίλος

 ὑμῖν γένηται, καὶ διὰ τοῦτο κεκινημένον μετὰ πάσης

τῆς δυνάμεως, ἔνα τὸν δῆμον τῶν Ἀθηναίων εὐεργε-

 τήσῃ τὰς εὐεργεσίας | ταύτας ἃς εἴωθε παρέχειν,

ἔπεισα μὲν ὑμᾶς τὸν πόλεμον ἄρασθαι, ἑπτακόσια δὲ

τῆς Ἀττικῆς στάδια προελθόντας τὴν συμβολὴν πρὸς

 αὐτὸν ποιήσασθαι δέον ἐνταῦθα, ἐπὶ τῶν ὅρων, πρὸς

τῷ Πειραιεῖ, πρὸς τῷ Μαραθῶνι, ἔνα ἐξαλειφθῇ τὰ

τρόπαια τὰ παλαιὰ τοῖς καινοῖς, ἀθύτων καὶ ἀκαλλιε-

ρήτων τῶν ἱερῶν ὑπαρχόντων κατασπεύσας δέον τὸ

πρᾶγμα σχολὴν τοῦ πολέμου παρασχεῖν Μακεδόσι.

τοιγαροῦν ἐπταίκαμεν καὶ πάθεσι κέχρηται τοιούτοις

ὁ δῆμος οἴοις μηδέποτε πρότερον ἐχρήσατο, μήτ’ ἐπὶ

τῶν Μηδικῶν μήτ’ ἐν τῷ πολέμῳ τῷ Δεκελεικῷ. τί

γὰρ ἡ ἐν Σικελίᾳ συμφορὰ πρὸς τὸ ἐν Χαιρωνείᾳ

πάθος; τί δὲ τὰ ἐν Ἑλλησπόντῳ πταίσματα πρὸς τὰ

 

 

 

 

 



 

ἐν Βοιωτίᾳ σφάλματα; χίλιοι πότε τεθνήκασι; καὶ νῦν

αἰχμάλωτοι δισχίλιοι. δεινὸν ἀνυπέρβλητον. τοιοῦτοι

τὴν πόλιν ᾤκουν τὴν Ἀθηναίων οἱ γενναιότατοι τῶν

πολιτῶν καὶ ὑμεῖς ἐπὶ μιᾶς ἡμέρας δυστυχήσαντες ὡς

ἅπαντα τὸν ἀγῶνα νενικημένοι ταπεινῶς φρονεῖτε καὶ 

στένετε καὶ δακρύετε τὰς δυστυχίας οὐ φέροντες. 

 8. Ἀλλ᾿ ἔν τι ὑμῖν εὐτύχημα συμβέβηκεν ἐν τοῖς

κακοῖς. προστάττει Φίλιππος ὑμῖν καλὰ καὶ λαμπρὰ

προστάγματα. ἃ δεῖ κυροῦν ἀντὶ τῶν μεγίστων δωρεῶν.

ἀπαλλάξαι ῥήτορος ὑμᾶς ἐσπούδακεν ἐνοχλοῦντος, πό- 

λεμον ἐξ εἰρήνης πραγματευομένου, συνεχῶς ἐρεθίζον-

τος ὑμᾶς ἐφ’ ἃ μὴ προσῆκε. παρηγορῆσαι τὴν πόλιν ἐπὶ

τοῖς ἐν Χαιρωνείᾳ πάθεσι βούλεται. δέξασθε ταύτην τὴν

παραμυθίαν.

καὶ δέδεχθε, τί γὰρ οὐ δεῖ τἀληθῆ λέ-

γειν; πέντε ἡμέρας ᾐτήσασθε, προθεσμίαν μακράν. ἔδει 

γὰρ βουλεύσασθαι καὶ περὶ τούτων σκέψιν προ-

θεῖναι καὶ οὐκ εὐθέως τῆς ἐπιστολῆς ἀναγνω-

σθείσης ἔκδοτον παρασχεῖν τὸν αἰτούμενον, ἀλλ’

ἐν μὲν τῷ πολέμῳ <εἶναι> a ταχεῖς, ἐν δὲ τῇ

 

 



 

σει τῇ περὶ τῶν πολιτῶν βραδεῖς. ἥκω τοίνυν εἰς

τὸ βουλευτήριον, φθάνω τὸ ψήφισμα τὸ ὑμέτερον πρὶν

δοῦναι τὰς ἀποκρίσεις. ἐκ δημοκρατουμένης ἔτι τῆς

πόλεως ἀπαλλάσσομαι. ἀλλὰ μὴ λάβῃ με Φίλιππος ἐξ

 Ἀθηναίων ὡς αἰχμάλωτον. ἐξαρκοῦσιν οἱ πρῴην ἑαλω-

κότες.

ἥκω δὴ πεπεικὼς ἐμαυτὸν ἔννομον ἔχων

 καὶ λαμπρὰν τὴν βούλησιν | τοῦ θανάτου. τοῦτο

ἔξαρκες τὸ προελέσθαι. τὸν μὲν γὰρ ἀδικοῦντα ἐξε-

τασθέντα καὶ κριθέντα δεῖ τὴν τιμωρίαν ὑπομένειν,

 τὸν δυστυχοῦντα δὲ θελῆσαι μόνον. οὐκ ἔστι μοι περὶ

δωρεᾶς ὁ λόγος, οὐκ ἔστι μοι περὶ κηρύγματος, ἔν

ἀντιλέγητε καὶ κωλύητε, ἔνα βασκαίνητε καὶ φθονῆτε

οἶς οὐχ ὅσιον φθονεῖν.

πολλή γε, ὧς ἔοικεν, ἡ με-

ταβολὴ γέγονε τῶν Ἀθήνησι πραγμάτων οὐδὲ ἀποθα-

 νεῖν ἔξεστι βουλευσάμενον, ἀλλὰ συκοφαντοῦσιν ἡμῶν

τὰς συμφοράς. ποῖ δὴ τράπηταί τις; ποῖ καταφύγῃ;

παρὰ τίνων εὕρηται ταύτην τὴν φιλανθρωπίαν; ἂν

ἄξιος ᾖ τοῦ ζῆν τις, ἀποθνήσκειν τοῦτόν φασι δεῖν·

ἂν ἄξια θανάτου πεπολιτευμένος, ζῆν τούτῳ παρακε-

 λεύονται. 

 12. Ταύτην μὲν ἴσως ἐξῆν τὴν δωρεὰν λαβεῖν

 



 

παρὰ Φιλίππου. καὶ γὰρ εἰ τὰ ἄλλα ἀνήμερός ἐστι

καὶ σκυθρωπός, δίδωσι γοῦν τοῦτον τὸν ἔλεον τοῖς

ἐξελθεῖν τοῦ βίου προαιρουμένοις. ἀλλὰ δεῖ καὶ τὰς

αἰτίας εἰπεῖν. οὐκοῦν ἀκούσατε. πρῶτον μὲν γεγήρακα

πολιτευόμενος καὶ πᾶσι παρηκολούθηκα τοῖς Ἑλληνι- 

κοῖς ἀτυχήμασι καὶ θεατὴς γέγονα δεινῶν πραγμάτων.

δεῖ δὲ τὸν ἀγαθὸν πολίτην εὐτυχούσης μὲν τῆς πα-

τρίδος ἐφίεσθαι τοῦ βίου καὶ τοῦ ζῆν ἐρᾶν, μεταβολῆς

δ’ ἐν τοῖς πράγμασι γενομένης ὧς τάχιστα τὸν βίον

ἀπολιμπάνειν.

εἶτα καὶ αὐτὸς πολλὰ ἡμάρτηκα. τί 

γὰρ οὐ δεῖ τἀληθῆ λέγειν πρὸς ὑμᾶς; τί δὲ οὐ περὶ

τὴν ὑστάτην ἡμέραν παρρησιάσομαι; ὁ δῆμος ὁ] τῶν

Ἀθηναίων ἐβούλετο φίλος εἷναι Μακεδόσι καὶ παρα-

χωρεῖν αὐτοῖς τῆς ἡγεμονίας. οὐκοῦν ἴδει ταῦτα πράτ-

τειν ἐπιτρέπειν; τί γάρ, ὦ πάντων ἀνθρώπων πονη- 

ρότατε Δημόσθενες, δότε γὰρ ἐμαυτῷ με ἐπιτιμῆσαι

καὶ κατηγορίαν τῶν ἐμοὶ πεπολιτευμένων ·ποιήσασθαι,

τί οὖν, ὦ Δημόσθενες, τὸν δῆμον ἐτάραττες; τί δὲ

ἐκίνεις ἀκαίρως αὐτὸν ἐπὶ τοιαύτας φιλοτιμίας ἄρ-

χετε τῆς θαλάττης λέγων; οὐ θέλετε ἐμβαίνειν 

εἰς τὰς τριήρεις; οὐ βούλεσθε ναυμαχεῖν; μὴ

χρῆσθε ξενικῇ τῇ δυνάμει, τοὺς πολίτας εἰς τὸν

 

 

 

 



 

κατάλογον τῶν μαχομένων ἐμποιήσασθε. καὶ

οὐ κάλλιον θεάσασθαι τούτους ἢ μάχεσθαι.

τοὺς πόρους τῶν στρατιωτῶν μὴ νέμεσθε.

ὢ

 τῆς ἐπηρείας. οὐ συγχωρεῖς τοῖς Ἀθηναίοις | τρυ-

 φᾶν, ἀλλ’ ἐξάγεις αὐτ’ οὑς ἐκ τῶν Διονυσίων ἐπὶ τὴν

θάλατταν καὶ κατακεκλιμένους ἐν τῷ θεάτρῳ καὶ ταῖς

πανηγύρεσι ταῖς τοιαύταις τὰ τῶν Ἑλλήνων καταναγ-

κάζεις πολυπραγμονεῖν πράγματα. Θετταλῶν κατα-

λύει τὰς πολιτείας ὁ Φίλιππος. τί δὲ σοὶ μέλει

 τῶν ἐν Θετταλοῖς ἀτυχημάτων; τυραννίδας ἐν Εὐ-

βοίᾳ καθίστησιν. εἶτα δακρύεις Εὐβοέας τυραννου-

μένους; διοικίζει τὸ Φωκέων ἔθνος. κάλλιον γὰρ

οἰκεῖσθαι κατὰ κώμας αὐτοὺς ἤ κατὰ πόλεις ἀεί]. εἰς

τὴν ἀμφικτυονίαν παραδύεται. ἐγκαλύπτου. οὐδείς

 σε τῶν ὅπλων ἕνεκεν τῶν Φιλίππου κρινεῖ. ἀπάγει

τὴν ἱερὰν τριήρη τῆς Ἀττικῆς. καὶ γὰρ Λύ-

σανδρος πρότερον πολλὰς ἡμῶν τριήρεις κατεναυ-

μάχησεν. ἐπιβουλεύει τοῖς Ἀθηναίοις. σὺ μό-

νος οἶδας ταῦτα <καὶ> a καταμαντεύῃ τὰ

 

 



 

πόσῳ κάλλιον ζηλῶσαι Φιλοκράτην, μιμήσασθαι τὴν

Αἰσχίνου καὶ Δημάδου πολιτείαν, αἰχμαλώτους λαμβά-

νειν, ἐκπώματα, χρυσίον. εὐδοκιμοῦσιν οὗτοι καὶ τὸν

δῆμον δοκοῦσι τῶν Ἀθηναίων φιλεῖν. κἂν μαστιγώσῃ

τις αὐτῶν Ὀλυνθίαν γυναῖκα, θαυμάζεται. κἂν φιλο- 

τησίας προπίῃ Φιλίππῳ, παρ’ ὑμῖν ἐπαινεῖται.

ἀλλ’

ἀλγεῖς καὶ στένεις ἐπὶ τοῖς γιγνομένοις. οὐκοῦν οἴκοι

στένε καὶ λυπούμενος λάνθανε. τί δὲ εἰς ἐκκλησίαν,

τί δὲ εἰς τὸ θέατρον παρελθὼν ἐπιτιμᾷς τοῖς Ἀθη-

ναίοις, ἀργοὺς δὲ αὐτοὺς καὶ ῥᾳθύμους καλεῖς καὶ 

μικρῶν λημμάτων ἥττους καὶ τῷ θεωρικῷ δελεαζομέ-

νους καὶ ἐοικότας τοῖς νοσοῦσι; ταῦτα σὺ ἐτόλμησας

εἰπεῖν Ἀθηναίοις, ὀνειδίσαι, λοιδορήσασθαι. οὐ γὰρ

ἔδει σε ἀποθανεῖν εὐθέως τὸν Κυρσίλου θάνατον ἐπὶ

ῥήμασι πονηροῖς;

ἐτόλμησας, ὦ μιαρώτατε πάντων, 

εἰπεῖν Ἀθηναίοις· ἐξέστητε τῆς ὑποθέσεως ἐφ’ ἧς

ὑμᾶς οἱ πρόγονοι κατέλιπον. καὶ πάλιν· μάνδρα-

 

 

 

 

 



 

γόραν ἐοίκατε πεπωκόσιν ἀνθρώποις ὑποκατα-

κλινόμενοι Φιλίππῳ. ἐλοιδόρησας τὸν εὐεργέτην

πάντων Φίλιππον, τὸν σωτῆρα τῆς Ἑλλάδος βάρβα-

ρον εἴπας αὐτὸν ὅθεν οὐδὲ ἀνδράποδον σπου-

 δαῖον ἔστι πρίασθαι. τοιγαροῦν ὁ δοῦλος, ὁ βάρ-

βαρος ἐπιτάσσει νῦν Ἀθηναίοις. τὸν φιλέταιρον ἄν

θρωπον ἐχθρὸν σεαυτῷ καὶ τῇ πόλει κατεσκεύασας.

ἔμελέ σοι περὶ Δορίσκου καὶ Σερρίου. πάνυ γὰρ ἐκεῖνα

 θαυμαστὰ τὰ | χωρία. Θρᾴκην ὠδύρου καθάπερ

 <ἂν> a τὴν Ἀττικὴν πολιορκουμένην. ὑπὲρ πάντων

κλαίεις, Δημόσθενες, ὑπὲρ Ἰλλυριῶν, ὑπὲρ Τριβαλλῶν,

ὑπὲρ Ἀμφιπόλεως, ὑπὲρ Ποτιδαίας. τοιγαροῦν ταῦτά σε

ἀπολώλεκε τὰ δάκρυα. Φίλιππός σου κρατεῖ.

ἀλλ’

ἔδει καὶ τὸ τέλειον τῶν ἀτυχημάτων Ἀθηναίοις γε-

 νέσθαι, τὸ περὶ Χαιρώνειαν πάθος. μέχρι γὰρ τούτων

τῶν καιρῶν ζῆν ἐσπούδακας ὅν ὑπὸ τοὺς πρώτους

χρόνους ἔδει τετελευτηκέναι. εἰ γὰρ οὐ δύνασαι φέρειν

τὴν φορὰν τοῦ Μακεδόνος οὐδὲ τοὺς Ἕλληνας ἀπολ-

 

 



 

λυμένους ὁρᾶν ἡδέως, ἀλλ’ ἀλγεῖς καὶ λυπῇ, μετὰ τὴν

πρώτην πόλιν ἀλοῦσαν σαυτὸν προσάγγειλον. σὺ δ’

ἀναμένεις ἐφησθῆναι πᾶσι τοῖς δημοσίοις κακοῖς.

ἐχρῆν πρὸ Φωκέων τετελευτηκέναι, πρὸ τῆς Ὀλυνθίων

συμφορᾶς, πρὸ τῆς Εὐβοίας δεδουλωμένης. ἐκέρδανας 

ἂν τὸ μέγιστον κέρδος, ἐξῆλθες ἂν ἐκ τοῦ ζῆν ἀθέα-

τος χαλεπῶν τοσούτων ἀτυχημάτων. σὺ δὲ διὰ πάντων

ἔμεινας φιλοψυχῶν. ἄνανδρος ὧς ἀληθῶς ἦσθα καὶ

δειλός. βραδέως ἀποθνήσκεις.

οὐκ ἤρκεσέ σοι τὴν

παλαιὰν ἐκείνην πολιτείαν <καταλυομένην> a ἰδεῖν, ἀλλ’ 

εἰς τοῦτο περιέστησας Ἀθηναίων τὴν τύχην ὥστε

προστεθῆναι καὶ Βοιωτίαν τοῖς προτέροις δυστυχήμασι.

τειχίζει τὴν Ἐλάτειαν Φίλιππος. ἀμέλει, τὸ χωρίον

ἐστὶ Φωκικόν. ἐπὶ Θήβας πάρεστι. βοιωτιάζεις. ἀπολ-

λύσθωσαν Θηβαῖοι μετὰ Φωκέων, Ἀθηναῖοι δὲ ἔνδον 

ἀκουέτωσαν τὰ δεινὰ μᾶλλον ἢ θεασάσθωσαν.

ἀλλὰ

φοβῇ καὶ δέδοικας μὴ μέχρι τῆς Ἀττικῆς ἔλθῃ Φίλιπ-

πος. τί θαυμαστόν; καὶ γὰρ Λακεδαιμονίους πολιορ-

κοῦντας ἠνέγκαμεν τὸ πρότερον. οὐκ ἔστιν Ἀρχιδάμου

 

 

 



 

Φίλιππος χαλεπώτερος. ἀλλὰ δεῖ τὸν στρατὸν ἐξαγα-

γεῖν. ἔασον καλλιερήσασθαι τῇ πόλει, βραδῦναι, μελ-

λῆσαι, παρασκευάσασθαι, δεηθῆναι τῶν συμμάχων,

μετὰ κοινοῦ συνεδρίου τῶν Ἑλλήνων τὸν πόλεμον

 ποιήσασθαι, πέμψαι παρὰ τὸν Πύθιον, ἐρωτῆσαι τί

συμβουλεύει πράττειν Ἀθναίοις, οὐ γὰρ συνεβούλευσεν

ἡμῖν ἐπὶ τῶν Μηδικῶν ἃ δεῖ πράττειν, ἀλλ’ ἔδει

καινοῦ χρησμοῦ τινος συμβούλους ποιήσασθαι τοὺς

θεούς, εἰ δεῖ τὴν πόλιν ἐλευθέραν εἶναι. 

 20. Δι’ ἐμὲ ἡ πόλις ἐδυστύχησε, δι’ ἐμέ, ὁμολογῶ,

δυστυχίαν μεγίστην. ὑπὲρ τῶν Ἑλλήνων ἀπάντων

 | ἐπὶ Χαιρωνείας παρετάξατο μόνη. καὶ γὰρ Θε-

μιστοκλῆς ἥμαρτε τὸ πρότερον ἐκλιπεῖν πείσας Ἀθη-

ναίους τὴν πόλιν. σὺ δὲ οὐδὲ τοῦτο τὸ παράδειγμα

 ἐφοβήθης, ἀλλὰ τοσούτους στρατιώτας εἰς Βοιωτίαν

ἀπέστειλας. οὐκοῦν εἰκότως ἐδυστυχήσαμεν;

τίς ἂν

ἐνέγκαι θέαν νεκρῶν χιλίων; τίς ἂν ἐνέγκαι δισχιλίων

αἰχμαλώτων συμφοράν; οἱ μὲν τεθνήκασιν οἱ δὲ οἰ-

κοῦσι τὸ Φιλίππου δεσμωτήριον. εὐτυχέστεροι δέ γε

 

 



 

οἱ τετελευτηκότες. μακαρίζω τούτους μᾶλλον τῆς τε-

λευτῆς. νικῶντες τεθνήκασιν ἐλευθέροις σώμασιν. οὐκ

εἶδον Φίλιππον νενικηκότα, οὐκ εἶδον τὴν πόλιν ἡτ-

τωμένην. καὶ ταῖς μὲν ψυχαῖς ἐκράτησαν, τοῖς σώμασι

δὲ ἀπεῖπον. ἐπὶ τούτῳ ἔζησας, ὦ Δημόσθενες, ἔνα 

λέγῃς ἐπιταφίους τῶν ἀποθανόντων, ἔνα σεμνύνῃς

τὴν ἀρετὴν τῶν κειμένων. οὐχ ἱκανὰ ταῦτα προσαγ-

γελίᾳ, οὐ μέγιστα τὰ ἐγκλήματα, οὐ μυρίων θανάτων

ἄξια; 

 22. Ἀλλ’ ὄρα λοιπὸν καὶ τὸ κεφάλαιον τῶν σῶν 

ἀτυχημάτων. πέμπει Φίλιππος Ἀθηναίοις ἐπιτάγματα

δεινὰ καὶ χαλεπά. οὐ τριήρεις αἰτεῖ νῦν, οἰστὸν γὰρ

<ἂν> a ἦν τὸ δεινόν, οὐδὲ τείχη καθελεῖν, ἀλλ’

δημαγωγοὺς τῆς πόλεως, τὴν παρρησίαν τῶν Ἀθηναίων,

τὴν ἐκκλησίαν, τὸ βῆμα. ἁρπάζει τὴν παρρησίαν οἰκου- 

μένων Ἀθηνῶν καί φησι· λεγέτω μηδείς, δημαγω-

γείτω μηδείς. ἄφωνος ὁ δῆμος ἔστω. καὶ τούτων

ἀνέχεσθε ὑμεῖς, τί γὰρ ὀκνήσω καὶ ὑμῖν ἐπιτιμῆσαι

ἄνθρωπος μέλλων ἀποθανεῖν;

ἀλλὰ γῆν μὲν καὶ

ὕδωρ αἰτήσαντος βασιλέως τὸν ἄνθρωπον ἐκεῖνον 

 

 





 

ἐξεκηρύξατε καὶ πρὶν ἥλιον δῦναι τῆς Ἀττικῆς ἐξελθεῖν

ἐκελεύσατε, Φιλίππου δὲ αἰτοῦντος τὸ μέγιστον κτῆμα

τῶν Ἀθηνῶν ἡττήθητε τῶν ἐπιταγμάτων. ᾐτήσασθε

γὰρ πέντε ἡμέρας οὐκ ἐλεοῦντες οὐδὲ φιλανθρωπίᾳ

 χρώμενοι, ἀλλ’ ἔνα με τῇ λύπῃ προαναλώσαντες οὕτως

ἔκδοτον Μακεδόσι παράσχητε.

οὐκ ἐγνώρισα τὴν

ἐκκλησίαν, οὐκ ἐγνώρισα τὰς ἀποκρίσεις. οὕτως ὁ δῆ-

μος τῶν Ἀθηναίων βουλεύεται. εἴτε γὰρ μισοῦντες

ᾐτήσασθε τὰς ἡμέρας, φθάνω τὸ μῖσος τὸ ὑμέτερον,

 εἴτ’ ἐλεοῦντες, ἔνα συνεὶς τῆς φιλανθρωπίας τῆς ὑμε-

τέρας προσαγγείλω, βεβαιῶ τὴν γνώμην τὴν ὑμετέραν.

 Δημοσθένης ἐπὶ μιᾶς ἡμέρας περὶ τῶν αὑτοῦ |

βουλεύεται.

τέθνηκα ἤδη τῷ λογισμῷ. πᾶσιν ἀπε-

ταξάμην, τοῖς οἰκείοις, τοῖς φίλοις, τῇ θυγατρὶ ἣν

 καταλείπω μόνην. ἐάσατέ με ὑπὸ τῶν ταύτης ταφῆναι

χειρῶν. ἀγήοχα καὶ ταύτην εἰς τὸ βουλευτήριον δε-

ησομένην ὑμῶν καινὴν δέησιν· ἐλεήσατέ μου τὸν

πατέρα, ἀπόδοτε αὐτῷ ταύτην τὴν χάριν ἀντὶ

Βυζαντίου καὶ Χερρονήσου καὶ τῶν ψηφισμά-

 των ὧν ἐπολιτεύσατο, ἀντὶ τῶν ἀποστόλων ὧν

 

 



 

ἔπεμψεν, ἀντὶ τῶν τειχῶν ἃ κατεσκεύασεν,

ἀντὶ θαλάττης ἢν ἐτείχισεν, ἀντὶ νεῶν, ἀντὶ

συμμάχων. λαβόντες αὐτὸν ἀποκτείνατε. ἀλλ’

ἀναμείνω τὰς ὑμετέρας κρίσεις καὶ τῆς γνώμης τὸ

τέλος μανθάνω καὶ διελέγξω τὰ ἀπόρρητα τὰ ὑμέτερα; 

φθάσαι κάλλιον, προλαβεῖν λυσιτελέστερον.

ἀλλὰ

παραμυθοῦνταί με οὗτοι καί φασιν [τοῦ α

ὁ δῆμος ἀνθέξεταί μου τοῦ σώματος καὶ οὐκ

ἔστιν ὅπως προήσεταί με τοῖς Μακεδόσι. τί οὖν

οὐκ εὐθέως ἀπεκρίνατο οὐδὲ παραυτὰ τὴν γνώμην 

ἐξέφηνε τὴν ἑαυτοῦ; ἀλλ’ ἔν ἄξια φρονήσῃ τῶν πα-

τέρων, πέντε ἡμερῶν δεῖ; τί δ’ ἂν καὶ γενοίμην αὐτῷ

χρήσιμος ἐνταυθοῖ μένων; ἔνα τί εἴπω παρελθών;

τίνας συμβουλίας ποιήσωμαι; ἔνα ἐρεθίσω πάλιν ὑμᾶς

ἐπὶ τὰς μάχας; οὐ γὰρ ἔστιν ὅπως ἐμπνέων ἔτι Δη- 

μοσθένης ταύτης τῆς τάξεως ἀποστήσεται.

ἀλλὰ

κἂν μυριάκις ἡττηθῶμεν μαχόμενοι, ἀήττητον τὴν

προαίρεσιν ἐπιδείξομαι τὴν ἐμαυτοῦ. ἐρῶ· πλεῖτε,

 

 

 



 

κἂν μὴ πλέητε, ἐρῶ· στρατεύεσθε, κἂν ἡσυχάζητε.

παρώξυγκέ με τὸ περὶ Χαιρώνειαν πάθος. τολμηρότερόν

με καὶ θρασύτερον ἐπὶ τὰς δημηγορίας πεποίηκεν. ἔχω

ταύτην τοῦ μίσους ὑπόθεσιν. κἂν οἱ νέοι στρατεύεσθαι

 μὴ θέλωσι, τοὺς πατέρας τῶν περὶ Χαιρώνειαν τετελευ-

τηκότων παρατάξαι πειράσομαι.

ἴν οὖν μηκέτι τού

τῶν ἀκούητε τῶν λόγων, ἀλλ’ ἀπαλλαγῆτε τοῦ διοχλοῦν-

τος, τοῦ διολλύντος ὑμᾶς, ἀποκτείνατε. λυπήσατε Φίλιπ-

πον. ἀχθεσθήσεται Δημοσθένους τετελευτηκότος ἐν Ἀθή-

 ναις <καὶ> α ταφέντος. μὴ γὰρ ἴδοιμι ταύτην ἐγὼ τὴν

ραν μηδὲ θεασαίμην ἐκεῖνο τὸ θέαμα, ἐμαυτὸν ὑπὸ τῶν

δορυφόρων ἀγόμενον καὶ βαδίζοντα τὴν ἐπὶ Μακεδο-

 νίαν ὁδὸν διὰ Πυλῶν, | ἃς ἔκλεισα, διὰ Φωκέων,

οὓς ἔκλαυσα. οὐ βούλομαι τὰς κενὰς κώμας ἰδεῖν τῶν

 ἑαλωκότων. οἶα γὰρ καὶ πείσομαι, θεάσεταί με Φίλιπ-

πος δεδεμένον, εἰσάξει με εἰς τὸ δεσμωτήριον τῶν

ἑαλωκότων, ὃν οὐκ ἐχειρώσατο.

ἐρεῖ ταῦτα· ἐκεί-

νους ἐπὶ Χαιρωνείας ἔλαβον, τοῦτον ἐξ Ἀθη-

 

 

 



 

νῶν, ἐκείνους ἐκ μάχης, τοῦτον ἐκ προστάγμα-

τος. κἂν μὲν εὐθέως ἀνέλῃ με, μετριώτατον πολλῷ τὸ

δεινόν· νυνὶ δέ, οἶδα γὰρ τὴν ὠμότητα τοῦ βαρβάρου

καὶ τὴν ἀκολασίαν καὶ τὴν ἀσέλγειαν καὶ τὸ μῖσος,

ἐμπλησθήσεται τοῦ σώματος καθ’ ἑκάστην δημηγορίαν 

καινῶν βασάνων, προπηλακίσεται τὸν δημαγωγὸν τῶν

Ἀθηναίων. ὑπὲρ Βυζαντίου βασανισθήτω. ὑπὲρ

Πυλῶν καυσάτω τις αὐτόν, ὑπὲρ Χαλκιδέων

ἀναλωσάτω. πολλοὺς ὑπὲρ Ὀλυνθίων λόγους

ἐποιήσατο. ὄψεταί με 〈Λασθένης, ὄψεται〉 Εὐθυκρά- 

τῆς δεδεμένον. ὀνειδιοῦσί μοι τὴν εὔνοιαν τὴν πρὸς

ὑμᾶς, ἐπαινέσουσιν αὑτοὺς τῆς προδοσίας.

πῶς ἄν

τις ταῦτα ἐνέγκαι τὰ δεινά, πῶς τις ὑπομείναι τὸ

μέγεθος τῶν κακῶν; ἐκεῖνο πάντων ἀλγεινότατον

ἔσται, ἂν εἴπῃ παραστὰς Φίλιππος· ὦ πάντων ἀγε- 

 

 

 



 

νέστατε Δημόσθενες, οὐκ ἔδοξας Ἀθηναίοις

οὐδὲ προσαγγελίας ἄξιος. ἐφθόνησάν σοι καὶ

τελευτῆς ἀναγκαίας. μή, πρὸς τῆς Ἀθηνᾶς, ὦ ἄν-

δρες, μηδὲν ἐάσητε πραχθῆναι τούτων τῶν ἀτυχη-

 μάτων, ἀλλ’ αὐτοὶ καταψηφίσασθε τὸν θάνατον. 

 31. Βούλομαι δὲ ἀπαλλαττόμενος τοῦ λόγου καλέσαι

τοὺς ῥήτορας ἅπαντας. ἐγὼ μὲν ἐξέρχομαι τοῦ βίου

καὶ ταύτην ἄπειμι τὴν πορείαν ἢν ἐβράβευσεν ἡ τύχη

καὶ τὸ δαιμόνιον, ὑμῖν δὲ καταλιμπάνω τὰς Ἀθήνας

 οἰκουμένας, τὸν Πειραιέα μεστὸν σκαφῶν. οὐδεὶς ἐκεῖ

Μακεδόνων ὁρμίζεται. κενὸς ὁ λιμὴν τριήρων πολεμίων.

ἔχετε καὶ τεῖχος, ἔχετε καὶ συμμάχους. ἔστιν ὑμῖν καὶ

χρήματα. πρὸ τούτων ἀπάντων ἐκεῖνο λογίσασθε· μίαν

μάχην νενίκησθε. πολυάνθρωπός ἐστιν ἡ τῶν Ἀθη-

 ναίων πόλις. οὐκ ἦσαν μόνοι τρισχίλιοι. ἐντεῦθεν

ἐξέπλευσαν ἀπόστολοι πολλοί, ἐντεῦθεν συμμαχίαι γε-

γόνασι πολλαί.

μετὰ τὸν θάνατον τὸν ἐμὸν τὰς

ἐμὰς δημηγορίας ἀναγνώσεσθε. ἀπολείπω γὰρ ὑμῖν

κτήματα τιμιώτερα χρημάτων, τοὺς λόγους τοὺς κατὰ

 τῶν Μακεδόνων. | ἐνταῦθα πάντα ὄψεσθε, τὰς

 ἀρετάς, τὰ κατορθώματα. πεισθήσεσθέ μοι μετὰ τὴν

 

 

 



 

τελευτήν, εἰ καὶ ζῶντος ὠλιγωρήσατε. ἐγὼ δ’ εἰ καὶ

νῦν δυστυχῶ καὶ τοῖς πολλοῖς ἐπταικέναι δοκῶ, τεύ-

ξομαι τῶν ἄθλων τῶν προσηκόντων.

οὐκ εἰκῆ

ταῦτα οἶ μυθογράφοι λέγουσιν οὐδὲ πλάττουσι τοὺς

λόγους, ἀλλ’ ὡς ἔνθεοι γεγονότες τἀληθῆ τεκμαίρονται. 

ἔστι τις χῶρος ἀνιερωμένος τοῖς καθαρῶς τὸν βίον

διαγαγοῦσι καὶ κρίσεις καὶ δικαστήρια. εἰς ἐκεῖνον

ἀφίξεται Δημοσθένης τὸν τόπον, ὅπου τὸν Ἀριστείδην

εἶναι λέγουσιν, ὅπου Μιλτιάδην, ὅπου Θεμιστοκλέα,

ὅπου Θησέα, ὅπου τοὺς ἥρωας τοὺς παλαιούς. 

 34. Διαδικάσομαι πρὸς ἐκείνους περὶ τῶν κατορθω-

μάτων. πρὸς μὲν Θησέα τούτους ἐρῶ τοὺς λόγους· σὺ

μὲν συνῴκισας τὴν πόλιν τῶν Ἀθηναίων κατὰ

δήμους οἰκουμένην, ἐγὼ δὲ σώαν ἐτήρησα. σύ,

Μιλτιάδη, τὴν ἐν Μαραθῶνι μάχην ἐνίκησας. 

 

 

 



 

μιᾶς μοι λέγεις ἡμέρας ἔργον, ἐγὼ δὲ έν πολλῷ

χρόνῳ πρὸς τὴν φορὰν τοῦ Φιλίππου παρετα-

ξάμην. σὺ δέ, Θεμιστόκλεις, ἐπὶ Σαλαμῖνος

κατώρθωσας. ἐγγὺς ἡ θάλασσα τῆς Ἀττικῆς καὶ

 τὸ χωρίον πλησίον ὁρώμενον <ἁπὸ> a

ἐγὼ δὲ μέχρις Ἑλλησπόντου καὶ τῶν <πέρσν>

τόπων τὴν εὐψυχίαν ἐξαγώγιμον ἀπέφηνα τῶν

Ἀθηναίων. σὺ δὲ τοὺς φόρους ἔταξας, Ἀριστεί-

δὴ, ταῖς πόλεσι καὶ τοῖς συμμάχοις, ἐγὼ δὲ

 αὐτὰς τὰς πόλεις ἐξειλόμην τῶν ὅπλων τῶν

Φιλίππου, ὑμεῖς στρατευόμενοι καὶ πονοῦντες,

ἐγὼ δὲ σεμνύνων τὰ ὑμέτερα κατορθώματα.