Ens pluribus modis dicitur; nos autem, dam entis principia inquirere
 volumus, substantiae diimtaxat priucipla iuvestigare volumus.
nam hoc nomen substajitiae magis debetur quam omnibus,
quae existunt. sive euim universum in unum sit redactum, ut membra
in covpore huraano et partes in plantae corpore in unitatem coalescunt,
sive ex rebus sit compositum, quae se invicem tangant, ut
 domus et navis, sive coniunctum sit ex segregatis, ut exercitus et
civitas: priuceps omnium ipsius partium substantia est obtinetque
eundem in universo locum, quem obtinet cor in animalium
corpore. sin autem nullo horum modorum fuerit eius constitutio,
sed sicut in numero unum prius est, deinde duo, deinde tria, aut
 sicut in figuris rectarum linearum triangulus prior est, deinde
quadrangulus: sic etiam substantia invenitur prima, deinde
qualitas et quantitas et reliqua. nam substantia omnibus iis, quae
subsequuntur, antecedit, ut unitas ceteros numeros et triangulus ceteras
praecedit figuras. non enim omnia genera una et eadera ratione entia
 dicuntur; sed inter ilia diguior est hoc nomine substantia, cetera
autem esse dicimus, propterea quod substantiae insunt; eius namque
aut quautitates sunt aut qualitates aut motus aut similia ac
entitatem participant, quia ad substantiam referuntur. porro si alia
genera dictionibus, quibus esse significatur, nuncupamus, nemomiretur,
 cum nos illas dictiones <re vera> de substantia solum adhibeamus.
e.g. cum dicimus ’hoc lignum album est’, illud ‘album ’ esse
significat, sed verbum non albedini, sed ligno ipsi adaptatur. et
pari modo cognata his adhibemus, cum negamus quaedam
 

 
accideutia, immo vero cum affirmamus. adhibemus enim talia 
e. g. de eo, quod non est album, dicendo ‘hoc est non-album’ et de
quod non est rectum, dicendo ‘hoc est non-rectum’. sicut autem
dicimus ‘lignum est non-rectum’, illud non-rectum ligno ipsi
 ita cum lignum rectum esse dicimus, hoc esse de ligno tantum
adhibemus. nam impossibile est accidentia ulla vel cogitatione a
substantia separari, eo minus re ipsa, cum tamen substantia ab uninersitate
ceteiorum generum segregari possit; non quod sensibilis
substantia ullo pacto prorsus ab accidentibus seiuncta sit, scd substantia
 una et eadem numevo mauet, accidentibus minime iisdem
numero maneutibus; quin immo pereunt et adventant altevnatim,
oriuntur alia et alia intereunt. huius modi sunt quantitates, qualitates,
actiones, passiones, loca, tempora bisque generibus fmitima,
quorum tamen omnium generum | initium, fundamentum, elementum 
 substantia est.

Huius dicti veritatem veteres quoque testantur. eorum enim, quae
sunt, principia et fundamenta et elemeuta quaereutes substantiae
principia et initia indagantur, non qualitatum, quantitatum
aliorumque buiuscemodi. ex quo iam perspicuum fit discrimen inter
 has duas quaestiones, i. e. inter quaestionem de generibus entium, quot
sint, et quaestionem, quot sint initia entium. nam substantia tantum
initia babet et cuiusque substantiae initia quaeruntur, quatenus est
una numero; genera vero in mente tantum existunt perceptis
singularibus m ea repositis, quorum unumquodque est sicut aliud.
 qui igitur bac aetate sunt, quippe qui sint in disserendi
facultate exercitati, universalibus tribuendam substantiae
dignitatem magis quam singularibus dicunt, immo universalia
quasi principia singularium ponunt; nam bominem universalem
principium dicunt Socratis et Platonis et equum universalem buius
 et illius equi. antiquiores vero magis sensum sectabantur
— pbilosopbia namque tunc temporis proxime orta fuerat — et singularia
digniora substantiae principia esse putabant. idcirco cum
terram, ignem, aquam, aerem initium substantiae dicerent, non
tamen terram universalem aut ignem universalem aut alia universalia
 elementa esse aiebant eorum, quae sunt, sed ne corpus
quidem commune huius terrae, huius ignis, huius aquae, huius
aeris elementum esse asseverabant. saepius vero utra nam harum
sectarum rectius sentiat, disputavimus: eane quae universalia
ponit priora, an quae particularia. sed eorum opiniones quamvis
 refutaverimus (??), nihil tamen prohibet nos de hoc edisserere.
 

 
nunc veio iam expresse meminimus inquireutem principia eorum, 
quae suut, uecessario principia substautiae iucpiirere.

Substantiae autem universae sunt tres, quarum duas omnes
homines fateutur — quoniam sensibiles sunt, subiectae sensui
 visus — harum altera est perpetua, altera mutabilis. perpetua
autem est substantia corporum caelestium, corruptibilis vero
substantia humi degentium, plautarum inquam et animalium.
atque huius tantum substantiae elementa et fundamenta in
praecedeutibus sermonibus sumuutur. palam est autem ex multis
 constare, nempe ex igue, terra et duobus reliquis et ex aliis praeterea
cum simplicioribus tum numero paucioribus, aut saltem ex una re
tantum, quae quandoque extenditur et est mollis, quandoque vero concrescit
et iuduratur. atque hae quidem sunt duae substantiae ex
illis tribus, praeter quas nulla substantia existit. tertia autem substantia
 immobilis est, aeterna et sempiterna omnisque mutationis expers.
neque euim mutatur ut ea, quae in terris sunt, plautae inquam et
animalia, quae vel ex uuiversa sui natura exeunt et corrumpuntur,
neque mutatiouem localem subit, quam solam corpora haec cum
caelestibus communem babent. nam quamvis corpora caelestia
 variis temporibus nequeant dispositionibus siiis mutari, attamen non
dedecet ea diversis temporibus diversos variare locos, et super hoc
aedificata est naturae facultas; at substantia, quae immobilis est et
cui nihil miscetur corporei, immutabilis est omnino. quapropter
separata esse dicitur a sensibili substantia, atqui certe non loco;
 nam falsum est dicere loco separari substantiam locum penitus non
habeutem et ab extremitatibus corporum non ambitam, quibus
ambiuntur omnia, quae loco continentur; sed a sensibili separatam
dicentes nihil nisi quandam inter eas diversitatem ostendimus.
iuspicieutes euim unam earum imraobilem atque immutabilem penitus
 esse nec ab alio nec a se ipsa omnino mutari, postmodum
invenientes haec omnia sensibili substantiae alio et alio modo inesse:
iure et merito a sensibili substantia separatam esse intellegibilem
asserimus, adeo ut nihil ipsis commune sit, neque quod ad naturam
neque quod ad novationem ullam pertiueat. de hac igitur prima
 et immobili substantia hoc sermone tractaturi sumus et, quae de ea
opinati fuerint antiqui, narraturi. nam alii dividebant | hanc primam 
 

 
substantiam in duas partes, alii unam statuebant naturam. 
dividentes pouebant formas dimensiouesque matliematicas
priores cubstantias quam sensibiles, et illas quidem harum initia;
dicentes vero iutellegibilem substantiam esse unam, mathematicas
 diraeusiones ipsas esse substantias pouebant formamque
reiciebaut. porro seusibilis substantia naturali scientia indiget;
haec enim substantia exmotu omnino non evadit; altera vero
substantia ad aliam scientiam eamque nobiliorem quam sit scientia
naturalis spectare videtur, cum nihil sit commune ipsis neque in generatione
 ulla neque in loco tieque in augmento neque in decremento nec
commune principium habeant, a quo producantur. nam prior
nullum habet principium, secundae vero principium est ipsa substantia
prima. neque eadem cognitione apprehenduntur; altera
enim sensibilis est, altera intellegibilis. rursus immutabilis immobilisque
 substantia natura prior est mutabili substantia, quae
perinde atque res labiles fluit. at quia ea, quae insunt nobis, maxima
ex parte a sensibili substantia termiuantur, ideo prius de ea loqui
consuevimus; fmitima enim nobis est et quam simillima nostri.
Et de ea in iis, quae de natura sunt, amplissime tradidimus
 et declaravimus nullam sensibilem substantiam ex mutatione evadere
posse mutationemque ex coutrariis fieri; sed nullam
mutationem ex omnibus contrariis, sed ex similibus tantum ac
proximis. nam fit album ex non-albo, non tamen ex omui nonalbo,
non enim ex voce, tametsi vox non-alba sit, sed ex uigro
 dumtaxat aut rubro aut ex alio colore, qui ex eorum specie est. deinde
declaravimus his duobus contrariis tertium quoddam necessario subiciendum
esse, duorum enim contrariorum alterum alterum non sustinet,
sed quod utrisque subicitur, natura quaedam est unum contrariorum
exuens et alterum suscipiens. ibidem in descriptione mutationum
 quatuor species iam numeravimus in hac substantia, una quidem
in definitione rei est, qua scitur, quid res sit, ut cum fit homo ex
non homine, aqua ex non aqua, immo ex aere; et hanc mutationem
modo generationem, modo corruptionem appellamus. secuuda in
qualitate est et immutatio nuncupatur, tertia in quautitate et
 quandoque augmentatio, quandoque imminutio dicitur. quarta est
in Ιοcο, scilicet translatio de loco ad locum, cuius quartae mutationis
ex mutationibus memoratis ne caelestia quidem corpora eapertia ponimus;
nam et ipsa de loco ad locum moventur et e contrariis aliquando
 

 
ad contraria. inest namque et locis coutrarietatis quaedam species 
ad modum oppositionis: ut translation qua pergitur ad ea, quae sunt
ante, contraria est illi, qua itur ad ea, quae sunt post; quam contrarietatem
nullus viotus localis effugit. neque in hac mutatione duo contraria
 sufficiunt, sed in ea periude ac in aliis corpus quoddam
siibici duobus coutiaiiis oportet, quod quidem ab altero ad alterum
moveatur, nisi quod hoc caeleste corpus diversum habetur a corpore
generationi et corruptioni subiecto. hoc enim per se totum
mutabile est, caeleste vero corpus solo situ mutatur, ea autem,
 quibus natura eius et natura cuiuslibet partium ipsius sustinetur,
immutabilia sunt ac immobilia, particeps tamen exilem quidem in
modum et iptunn est potentiae et actus, quatenus ipsius partes sunt
potentia ad aliquem locum, ad quem postea actu perveniunt. etenim
hoc etiam omuibus sensibilibus substautiis est commune, exire
 iuquam e potentia ad actum, ut ex potentia albo ad actu album et
ex bicubitali potentia ad bicubitale actu et ex hoc, quod erat
potentia Socrates, ad actu Socratem; nam semen, ex quo genitus
est Socrates, pridem potentia Socrates fuit. ex quo diluitur trita
illa omnibusque pliysicis communis dubitatio, quoraodo ex non ente
 aliquid fiat, nam id, quod fit, non ex prorsus non ente efficitur,
sed ex eo, quod partim non est, partim est; id enim, ex quo fit
id, quod fit, potentia est idem, quod fit, actu est non ens. in
omnibus vero, quae mutantur, id quod mutationem subit neccssario
corpus est quoddam; idcirco | substantiae perpetuae, quae
 generationem et corruptionein non subeunt, cum loco mutentur 
et ipsae, fieri non potest, quin corpora siut.

Non ens autem tribus modis dicitur, uno modo quod
penitus non est, altero ut privatio rei ortae opposita, tertio quod
potentia est. duobus igitur prioiibus modis quidquam fieri nequit.
 quid enim fieri potest ex eo, quod omniuo non est, aut ex privatione,
dum ipsa manet? sed ex corpore mutationi subiecto aliquid fieri
potest; nam potentia est id, quod fit, actu vero non est. stantibus
his non ex quocumque corpore quolibet modo cuiuslibet rei generatio
erit. navis enim miuime ex lapillis fabricatur neque ex quacumque re
 gignitur homo, sed navis ex lignis construitur, domus vero ex lapidibus
et homo ex semine humano oritur, non tamen quilibet ex quolibet,
sed unusquisque ex semine, ex quo ortum habuit. pari modo equus
ex semine equi gignitur. at si corpus, ex quo ea, quae fiunt, originem
ducunt, secundum omnem sui rationem unum esset nec primum esset
 

 
in eius natura habilitas (iiiaedam varia, quam ceniiraus niultituiliiiem 
ex eo non emanaret. nam quod vere unum est, non suscipit multitudinem.
sed oportet habeat primum potestatem adnexam, qua,
tametsi unum sit, multitudinem recipere queat. quodsi recipiens
 huiusmodi non fuerit, non est quidem rectum dieere illud eo modo
a creatore positum esse, qui deineeps cogat ipsum, ut multitudinem
subeat; hoc euim sapientis non esset. Auaxagoras autem creatorem
unum itemque sapieutem coucedit; undenam igitur genevabilium
pluvalitas creatore uno existente et corpore, ex quo generatio fit,
 non multiplicabili, iuterrogatus: mens, iuquit, creatoris, ac si aedificator,
faber liguarius aut aurifex esset, accipit quoddam corpus
illudque disiuugit opportuna disiunctione et conectit, construit
componitque variis formis, prout decet. nos vero se aliter res
habere cernimus, atque dicit Auaxagoras. nam prius mutatum est
 universum corpus in elementa quatuor et deineeps in stirpes et
animalia. at rerum multitudo a duobus provenit: cum a creatore
ob formarum multitudinem, quam corpori praebuit, turn a corpore
ipso, quod quidem ad recipiendum aptum est. perinde ac si quempiam
ceram accepisse llngamus et ex ea multas animalium, plantarum,
 inanimatorum figuras confecisso, tunc harum figurarum
pluralitas a duobus proveniat, ab artifice effingeute et ex cera ipsa;
ab artifice quidem, quia multas figuras finxit, ex cera vero, quia
potest multas figuras recipere.

Insuper in Physicis expositum est neque formam per se solam
 generari posse, neque recipiens per se solum, rotunditas euim
sola per se arte aurificis non fit, neque fit aurum per se; sed
aurum fit aurum vena, rotundum autem ab auriflce redditur. qui
vero utrumque tamquam rem separatam poneret, eo inducertur, ut
generationem infinitam statuercf; etenim si recipiens recipiens generari
 posset, necessarium esset, ut ex alio rccipiente generaretur; similiter
si corrumpi posset, in aliud corpus resolveretur.

Post haec iam expositum est unamquamque rem naturalem
tantummodo ex sibi simili ac cognomine oriri, ueque hoc in naturalibus
solum, ut si homo generet homiuem, sed etiam in iis,
 arte hunt, nam non generatur domus nisi domo, domus, inquam,
corporea incorporea domo. ars igitur principium est unius
in altero, natura vero principium in eodem ipso est. fiunt
 

 
auteni conversiones formae naturalis laesionesque in natiiralibus
corpore, ex quo generatio fit, impedito, quominus ratione sua procedat,
idque potius privatio piincipii appellari debet, quam dignetur nomine
principii, ut multa in incommoda navis iucurrit ob uautae
 cum ab aliquo vim patitiir.

Tres igitiir universae substantiae sunt, inter qiias una immutabilis
peuitus et immobilis est, quae non sensu, sed iutellectu dumtaxat 
apprelieuditur; reliquae duae seusui subiectae sunt, quarum una
perenuis, altera corruptibilis existit. sed tuum est sensibilem substantiam
 corruptioui obnoxiam in tres substantias dirimere: in elementum,
scilicet corpus forniam suscipiens, in formam et in id, quod
ex his constat, quae tres substantiae in hoc fere conveniunt, ut
sint hoc aliquid. hoc autem magis proprium substantiae est quam
reliquae eius proprietates. quodsi unumquidque aliorum praedicamentorum
 <tamquam hoc aliquid> significamus, haec significatio substantiae
tantum debetur. inter substantias autem materia remotissimcc
ab eo est, ut sit hoc aliquid. nam materia ex sui natura est
nisi quod est quodpiam optans, hoc aliquid apparere et inter
substantias numerari — veluti si videri renueret, dum forma privatur,
 ne paupertatem atque egestatem suam ostendat — nec sensus eam
percipit, donee formam induat. attamen intellectus analogia quadam
materiam forma carere cognoscit et scit ipsam adulterinam esse,
speciem scilicet eius praebere, quod non habet; non enim habet
formam, qua fulciatur. at cum ipse ab ea omnes formas abstraxerit,
 tunc convertet se ad eam et semel ad primam materiam conversus
invenit aliquando in materia cuilibet rei propiiiqua, quae percipi
potest, istam materiam esse hoc aliquid. illa enim enim formam, ut
aes statuae et tabulae navis, sed haec magis, cum sit ex rebus
separatis et non unitis, ut sunt lateres ac lapides domus. hoc
 igitur modo ex imbecillitate, abstrusione et remotione convertitur
materia, ut hoc aliquid appareat. nihilo minus videri respuit nec
permanet ne per momentum quidem temporis, quo percipiatur.
Forma vero, (piae quam informat materiam tegit, dignior est hoc
aliquid esse; sed quae inter omnes substantias optimo iure hoc aliquid
 

 
vocatur, est substantia composita siDgularis, lit hie et ille homo 
ceteraque aliarum rerum siugularia.

Inde ad sciscitaudum venit, utrum detur forma seiuncta a
covpore, an omnes formae in corpore sint, adeo ut forma tantum
 substautiae compositae sit forma, quae cum fortasse separari possit
intellectu, nusquam tamen re vera per se sola existat. dicamus
artificialium formas hoc modo se habere, id quod ex earum ratione
innotescit. nam lectuli forma aut in ligno est aut in artificis mente
et sauitatis forma aut in corpore existit aut in mente medici, neque
 est generatio horum neque corrnptio, sed alio modo sunt
et nou sunt, ut saepe dictum est. sed formarum, quacnatura sunt,
nonnullas a corpore seiunetas esse veluti animam et intellectum non
nego. idcirco ponentes formas [abstractas] esse, formas istas rebus
naturalibus tribuebant, artificialibus vero nequaqiiam. plurimas
 vero formas naturales corpori coniunctas videmus, ut formas ignis et
formas carnis, et, ut verbo dicam, dicain, nullius suhstantiue singularis
naturalis formae sine corpore existere possunt. moventes autem
formae et efficientes non est falsum dicere, quod antecedant ea,
quae ab ipsis procreantur, tametsi in corpore sint, et hoc pacto
 Socratis pater Socratem autecedit et statuarius praecedit statuam,
quam efifecerit. at formae substantiarum compositarum simul cum
ipsis necessario sunt, non ante eas; Socratis enim sanitas cum Socrate
est, non ante ipsum; figura quoque huius pilae et pila simul sunt, non
ante ipsam. numquid autem post interitum compositi ulla harum
 formarum maneat, considerare oportet. in quibusdam nihil prohibere
videtur, ne permaneat, veluti si anima talis sit, non
tota, sed mens sola, ut enim iota permaneat anima, fieri fortasse
non potest.

Si igitur forma praeexistens invenitur, quae agit, quatenus
 formam sibi similem inducit, ita ut homo generetur ex homine tantum,
et equus ex equo, singularis inquam e singulari, — universale
namque nee giguit nee gignitur, at id, quod generat et generatur,
est hoc et illud — quid in generatione | opus habemus eius forma, 
qua Plato dicebat? cur, inquam, forma, quae generatur, indiget
 altera forma ut exemplari, cum ad ipsius exemplum eftingatur id,
quod ab ea gignitur? nam idem nomen eademque detinitio tam
generatum quam generans amplectitur formaque utriusque est eadem;
eiusmodi enim est natura formae generantis, ut aliam sibi similem
formam generare possit. <similiter> ars in omnibus, quae facit,
 ulla tamquam exemplari minime indiget, ita ut scamnum e.g., quod
facere sibi proponat, sine exemplari facere neqtieat. ars enim ipsa
est scamni exemplar, quoniam forma scamni est in mente artificis
 

 
ilisum fjicieutis, veliiti ars medeudi est forma saintatis et aedificatoria 
forma aedium est.

Et hie sermo de reicienda forma perfectus [et absolutus] esset,
nisi facesseret negotium animalium multitudo, quae a nou simili
 nascuutur. eeruimus euim vesparum geuiis ex equorum, apes ex
bourn cadaveribus gigui, rauam ex putredine aquae atque genus
quoddam rausearum exigui corporis ex vino corrupto neque invenimus
naturam produeere ida ex similibus in forma, et nos optime
novimus proportionem quandam peculiarem spermati seminibusque
 cuiuslibet plautarura ac animalium esse, qua generantur, quae gigni
debent, certa, iuquam, aniraalia certaeque plantae, non aliae, adeo
ut ex humano semine nou generetur equus neque ex equino semine
homo fieri possit parique ratione neque ex huiusce plantae semine
alia planta efficiatur. nee aliter respondent hae proportiones
 animalis huiusmodi generationi, nisi quia proportio prius posita in
natura est, quae parata atque disposita sit ad novandam
omnem viventis speeiem possibilem, dummodo materiam ad
proereandam inveniat idoneam, quae nondum erupit in aetum. nee
spernas obsecro talium animalium condicionem, sed cogita
 admirandam magis fore artificis peritiam, si quid ex luto fingat,
quam si idem ex auro aut marmore conflasset; quin immo si rationem
maioris viventium bene consideraverimus, inveniemus eundem in
illo naturae proeessum. itaque fieri non potest, quin proportiones
atque formae in natura iam positae sint, secundum quas facit id,
 quod facit. tametsi euim generatur homo ab homine, pater tamen
nihil artificii habet in hac sua compositione, quae talis existit, ut
meliore modo se habere nequeat; sed ita fit, quoniam in cuiuseunque
substantiae natura proportio atque formae insunt; [proinde] non
artificio patris, sed proportione fit. [praeterea] eorpus in sola
 corporis superficie operatur, natura vero se in corpus universum
insinuat. neque mirandum naturam nescientem ea, quae facit, ad finem,
qui intenditur, adducere; etenim ipsa nee quid agat intellegit, nee
actu pereipit. et hoc indicat proportiones illas numine honorabilioris
nobiliorisque causae, quam ipsa sit, atque sublimiore gradu collocatae
 affiari, nempe anima, quae est in terra, quae secundum
Platonem a diis secundis manat, secundum Aristotelem a sole
proveuit et a circulo obliquo. et ideo facit illud, quod facit, desiderio
intentionis, qua agitur, incensa, licet ipsa non intellegat intentionem;
quomodo afflantur homines, ut verba loquantur, cum futura
 vaticinantur, baud sane percipientes, quid ipsi dicant. in summa
fieri non potest, quin adsint in natura proportiones ac formae; nam
in rei generatione ipsius similitudinem adesse oportet. sed non
 

 
invenitur, quo pacto id ornne, quod giguitur, a siJbi simili gignatur;
nobis enim aliqua forma egentibus actio quaedam obvia est, qua
sola scimus formam illam fieri non posse, et periude forma ilia
fit, ac si in aliquo alio lateret, et re vera in natura generante latet.

Sed cum institutum sit primum principium eorum, quae sunt,
quaerere, idcirco huiusmodi quaestioni quaedam praemiitere proficiet.
et | primo quaerimus, utrum principium omnium, quae sunt, possit esse 
unum et idem, ut illud principium sit principium substantiae, eorum,
quae sunt ad aliquid, quantitatis et qualitatis, an quodlibet praedicamentorum
 diversuni principium a principio alterius babeat. cum
vero principium variis modis dicatur, tum quod est initium motus,
turn id, propter quod est id quod est, tum elementum, decet nos de
elementis prius quaerere, sitne idem elementum omnium entium, an
quodlibet praedicamentum diversa elementa possideat ab alterius
 elementis. sed absurdum videtur, si eadem omnium sint, ita ut eadem
sint elementa substantiae, relationis, qualitatis et quantitatis. si vero
quis hoc affirmare conabitur, quaeremus ab eo, quid hoc elementum
sit, si unum est, aut quaeuam haec elementa sint, si plura sunt; utrum
extra decem genera, an in aliquo eorum existant. non esse extra
 decem praedicamenta [in promptu est]; nam esset aliud praedicamentum
praeter decem atque illis prius haberetur. nam elementum
prius est bisce, quorum est elementiivi. at nullum genus
substantiam praecedit, ut ex praedictis liquet, sin vero hoc fugias
contendasque ponere elcmentum in praedicamento substantiae, tunc
 elementum substantiae erit elementum relationis, quantitatis, qualitatis,
actionis, passionis atque habitus, praeterea sequetur uecessario
id, quod est extra captum intellectus, elementum substantiae esse in
substantia; sed elementa priora ac simpliciora sunt his, quae ex eis
componuntur, ut literae sunt dictione priores. supponamus igitur
 elementa non esse in aliquo praedicamento. at in quaestionem venit,
num fieri possit, ut sint quicquam universalium omnia comprehendentium,
ut unum. si dicatur huiusmodi elementa omnium esse,
respondebimus baec nomina <non> magis de simplicibus rebus
de compositis praedicari. ex quo sequeretur simpliciora non esse compositorum
 elementa; cum enim composita his nominibus appellarentur,
simpliciorum elementa forent. praeterea si unum atque ens sint
priucipia decem praedicamentorum et principia dicersa ab his sint,
quorum principia sunt, ut punctum diversum a linea et unitas a
numero et producens aliud atque ea, quae ab eo producuntur: tum
 

 
eus et unum non erunt ipsa substantia nec ipsa quantitas nee ipsa 
qualitas. neque vero unum ens possunt yion entia esse; uon ergo hoc
pacto eadem sunt onmium elementa. [immo impossiblie est ita esse.]

At proportione quaclam nihil prohibet, si id, quod supira statutum
 erat, pro eerto habemus. principia enim omnium tria sint, forma,
materia atque privatio — e. g. in sensibilibus substantiis
calidum quidem ut forma est, frigidum vero ut privatio,
materia autem illud, quod est potentia haec duo] in praedicamento
vero qualitatis album habet locum formae, nigrum locum
 privationis, superficies vero supposita his est ut materia quaedam;
sic etiam lumen loco formae, tenebrae loco privationis habeutur et
corpus recipiens lumen utrique supponitur. impossibile est igitur
elementa dari, quae communia omnino omnibus sint, at reperiuntur
proportione et analogia (piadam. sed nunc non quaerimus
 eleinentuni eorum, quae sunt; nam eorum principium quaerere
propositum fuit. sane utrumque causa est. sed principium
potest esse extraneum ut causa movens, elementa vero nequeunt esse
nisi in iis, quae ex ipsis fiunt. quod igitur elementum est, id et iam
principium dici potest, quod vero principium est, elementum procul
 dubio non est; nam movens potest esse extra rem motam. at proximum
movens in naturalibus simile est formae; homo namque hominem
geuerat. in artificialibus vero, quae meute fiunt, forma est aut
privatio. exemplo sit medicina aut ipsius ignoratio, aedificatoria ars
aut imperitia eius. in midtis vero rehus movens causa simul et forma
 est; medicina namque sanitas quodam | modo est, quoniam 
movens, et aedificandi facultas quodam modo aedium est
forma, homo vero generatur ab homine. at nostrum non est
nunc proximum movens iuvestigare, sed quaerimus primum movens,
quo omnia moventur.

Et est manifestum, quod est substantia, nam est initium substantiae;
at nihil initium est substantiae nisi substantia, et ipsuni
turn substantiae initium sine dubio, turn principium erit omnium
eorum, quae sunt; cetera namque entia nisi aftectus qualitates motusque
substantiae non existunt, ut superius probatum est. at quaerendum
 de hac substantia, quae universum hoc corpus movet, quid
sit. utrum anima ponenda est an intellectus an quid aliud ab his
ambobus diversum? sed cauti esse debemus, ne accidens aliquod
de primo principio praedicemus ex his, inquam, quae cetera entia
necessario consequuntur; reliquis vero entibus inest potestas et
 

 
variis tempovibus sunt variis modis neque semper in eodem statu 
permanent, cuiusmodi sunt generabilia et corruptibilia; in his enim
interdum idem est actu, interdum potentia, ut vinum est actu cum
fervet atque movetur (?), alias vero potentia erat, cum humor, ex
 quo generatur, adhuc erat in vinea ipsa, caro quoque quandoque
est actu, quandoque vero potentia erat in elemetitis, ex quibus
generatur. nee aliud siguificare volumus, cum actum et potentiam
dicimus, nisi materiam atque formam. forma intellego formam, (??)si
separabilis est, aut id, quod ex forma materiaque constat, separa(??)
 bilis autem est, ut lumen ac teuebrae, si separari ab aere queunt.
ex ambabus vero compositum, ut corpus sauum et aegrotans. cum
materiam dico, intellego id, quod utrumque fieri potest, ut corpus,
quod quandoque sanum, quandoque morbo obuoxium efficitur.

Quae vero actu et potentia sunt, quandoque non solum per elementa
 variantur, quae sunt in rebus, i. e. per formam et materiam, ex quibus
constant, sed per res etiam, quae sunt extra, ut earum motrices,
quarum materia fortasse non cadem est ac rerum inde generatarum
quarumque forma non cadem est, sed diversa. quod
mente servandum puto in quaestione primae causae, nam aliquae
 moventes causae in forma convenientes sunt rei motae ipsique
proximae, quas sequuntur remotiores. proxima causa est ut pater,
sol vero remotior est, sole adhuc remotior est circulus declivis.
quae quidem causae non sunt ad modum materiae rei generabilis
aut formae aut privationis, sed motrices sunt; uec conveniunt
 in forma neque proximae sunt ut pater, sed remotiores
et in agendo fortiores. nam principia proximarum quoque causarum
sunt.

Amplius, dum quaerimus de prima causa, cernere oportet causarum
alias universales, alias singulares particulares [dici posse].
 vera principia non sunt universalia, sed singularia particularia, ut
hoc singulare initium est huius singularis et hie homo
huius hominis, non universalis, quoniam non existit, sed hie
est pater huius et haec aqua (sic!) est causa huiusce aquae, universale
enim, si causa esse dicatur, est causa universalis, ut substantia est
 causa substantiae et quantitas causa quantitatis; at principia, quae
vere principia sunt, in singularibus quaeri debent. nam materia
non est absolute materia homiuis, sed materia inea est mea materia
et materia tua est tua materia, veluti alia forma tua est, alia mea,
 

 
non forma uuiversalis, sed singulavis. et hoc idem est diceudum
de movente. explanavimus igitur, quomodo priucipia omnium rerum
possint esse eadem et quomodo nou possint. diximus posse eadem
esse uno trium modorum: aut universali ratione, aut pioportione et
 comparatione quadam, aut propterea quod principia substautiae sunt
principia omnium, nam si alia dicautur esse, hoc habent a substantia,
et cum ab ipsa substantia sint, patt quoque a principiis
substautiae esse, cuncta haec prius statuenda erant. mox poterimus
indagari priucipium, de quo coepimus disserere. ceterum commodissime
 ab his initium coepero, quae a nobis superius tradita sunt.

Jam diximus substantias esse tres, duas | naturales, tertiam vero 
immobilem. duae illae naturales in praecedentibus dilucidatae sunt
et iam uberius de iis antea disputavimus. nunc sermonem habemus
de substantia immobili et aetevna, et in primis quaerimus, numquid
 reperiatur substantia, quae tempore non attingatur neque sit obnoxia
alterationi aut mutationi, sed continuo in suo statu permaneat. et
saepe diximus hoc principium non posse demonstratione cognosci.
demonstratio enim ex principiis et causis constat, prima autem
causa, hoc est primum principium, nee causam ante se nee principium
 habet. sed quod volumus, hoc pacto fortasse consequemur,
considerando duo necessario inesse primo omnium principio: unum
quod est aeternum, alterum quod est immobile, separemus igitur
haec et de utroque singillatim disputemus. et primo numquid detur
substantia aeterna, postea numquid aliqua substantia sit immobilis;
 tunc sic procedendo voti compotes facile erimus. nam quod facere
solent infirmiores baiuli, quibus si quod grave suscipiendum est
onus, illud imrtiuutur itaque facillime perferunt, id nos imitabimur
in hac nostra perscrutatione. dico igitur: si omnes substautiae
corruptibiles sunt, substautiae autem omnes ceteris entihus
 priores sunt, omnia corruptibilia erunt. cum enim verum sit,
ut a principio dictum est, uuiversitatis, sive ad unum redacta sit sive
in recta continuatione serieque constet, radicem elementumque nec
principium partium ipsius substantiam esse: substantia corrupta
nihil remauebit eorum, quae ab ipsa pendent, quod si quis vel leviter
 intueatur, inveniet non posse fieri, ut substautiae et cetera,
quae sunt, non habeant perpetuam substantiam, per quam esse
suum obtiueant. neu mireris inter ea, quae sunt, dari substantiam
aeternam. nam inveniuntur quaedam in natura accidentium, quae
aeterna et incorruptibilia sunt, motus enim est aliquid inseparabile,
 per se non existens, cum sine duhio corpori insit aut substantiae; atque
multo magis tempus huiusmodi est. nam tempus finitimum habetur
 

 
motui; est enim ipsius mensura aut novatum ab ipso, sed ne 
acutissimus quidem sophistes cogitatioue depingere posset motum
aut tempus subire ortum atque interitum. nam si tempus nativum
esset, ante sui ipsius ortum fuisset; rursus si caducum diceretur,
 esset post suum interitum, ut iam patuit ex Auditu uaturali; sed
illud iterare libet, quoniam potissimum opus est nobis quaesifuris,
quibus in rebus scientia primi principii consistat. motus igitur et
tempus nee oriuntur nee pereunt; neque hoc in ipsis supponi posse
ratio suppeditat. de tempore sat perspicuum est. nam si quis dicat
 fuisse tempus ante se tempus non babens, et futurum tempus, quod
non sequatur tempus, verba profert suas radices perimentia; nam
similia verba ut quandoque, erat et erit, antea et postea, quibus qui hoc
contendit necessario utitur, partes tantum temporis sunt aut termini
aut rationes ei coniunctae. sin vero ex his appellationibus asserere
 vellet generationem temporis, minime optatum obtinebit, nisi ponat
tempus esse, priusquam oriatur; pariterque si quaerit his
dictionibus uti, ut oceasum temporis monstret, nihil aliud habebit
nisi tempus manere post eius interitum. tempore igitur perenni
existente et motus itidem procul dubio est. nam, [ut diximus], aut
 mensura motus tempus est aut novatum ab ipso.

Sed ex motu ipso hoc eruamus. contendimus motum necessario aut
aeternum esse aut genitum. si genitus, iam praecessit motor, at
quonam modo licet animo comprehendere motorem aeternum esse,
a quo motus non semper manet; nihil enim prohibet, quominus inde
 fluat, neque novatum quippiam est, quod aliquo modo motorem ad
motum excitaverit. nam quidquid fit, ab eo tantum fit, nihil
externum impedit eum, nihil iocitat. neque possumus dicere: prius
non poterat movere et mox potuit; nam sequeretur eum mutationem
subire et aliquid praeter eum existere, quod mutaret. quodsi quis contendat
 eum impeditum esse, praeterquam quod vilipendit, dum aliud
praeter ipsum inducit, adhuc eum magis vilipendit, | cum necessario 
hoc impediens sit eo valentius. praeterea qui fieri potest, ut haec causa
infinito tempore inhibuerit, tandem vero eum absolverit? hoc certe esse
nequit, nisi aut diversa sit, aut ipsa quoque mutetur nee se possit
 eodem modo semper habere, motor igitur aliquando se abstineret a
motu, aliquando moveret. cum vero novatio motus absque motu non
fiat, motus erit ergo ante motum. nam variare, alternare, sistere sunt
motus species eumque sectantur. amplius impossibile est hoc, quod
motu cietur, non esse corpus quodpiam. quod quidem si ingenitum
 ponatur, sed post quietem moveri, tunc cogimur causam dare, qua
 

 
motum mutatumve sit de quiete ad motum. si vero hoc corpus 
genitum dicatur, motus esset genitus, antequam corpus fuisset ortum,
quod idem valet, ac si diceres motum praecedere motum: ueque igitur
potest motus a quiete nasci. at si ex omnino uon ente hoc
 corpus dicatur fieri, simul erit utrumque et principium generationis
motus erit et ipsum principium generationis corporis, cum autem
impossibile sit ex omnino non ente quiequam fieri, ne motus quidem
poterit a quiete novari. cum igitur motum aeteruum esse iam
declaraverimus atque quomodo tempus ad motum se habeat, quae
 sequuutur faciliora evadent. sic enim ratiocinando inferemus: si motus
aeternus sit, et iam corpus, quod movetur, aeternum erit; nam si
huiusmodi est accidens, multo magis est substantia, primus vero
motus est localis, secundus autem et tertius in aliis sunt praedicamentis.
et motuum localium alii recti, alii circulares; solus
 autem circularis motus continuus est. nam omnes reliqui motus
statu intercipiuntur, si memoria tenes, quae vi demonstrationis in
Auscultatione naturali ostensa sunt, et continuatio aeternis valde
necessaria est; nam quod mutatur et consistit, minime aeternum
dici potest, pari ratione inde colligi potest tempus continuum esse;
 nullam enim partem ipsius separabilem cogitare possumus. ex quo
rursus licet concludere motum et ipsum continuum esse; ab eo
namque tempus novatur. siquidem igitur motus ille solus, qui
circulo fit, praeter alios continuus est, circularis utique motus
aeternus ponendus est. proinde necessario etiam motor istius motus
 aeternus est. nam quod non est aeternum, ne causa quidem potest
esse perennis motus. cum in ceteris quoque minime detur villus
causam esse nobilioris. satis igitur patefactum est motorem primum
aeternum esse.

Cum vero hoc pacto sit, movebit necessario motu continenti
 actionemque peraget. nam si motor esset et motus eius non esset
continuus, ne ipse quidem aeterno tempore moveret. hoc autem
impossibile esse iam demonstratum est. nulla ergo prorsus erit
utilitas, si substantias sempiternas induxerimus, perinde
atque illi, qui form as separatas quiescentes veluti ideas quiescentes
 commenti sunt, at si naturales sint ac aeternae prioresque sensibilibus,
non decet naturam hanc nihil agentem supponere, sed potius oportet,
ut mutare aut movere sit potens. cum vero dico potens, baud inferre
volo, quod a potentia ad actum extrahatur, sed potentiam ab ea
omnino removendam esse censeo. nee hanc substantiam puto numerari
 inter substantias, quae quandoque actu, quandoque potentia sunt;
fieri enim non potest, ut aliquando principium primum potentia existat.
 

 
nam hoc principium egeret altero pnncipio in actu, quod ipsum cle
potentia ad actum extraheret, cum fieri neuqeat, ut quidpiam potentia
existens a se ipso ad actum trahatur. nam id quod potentia est, in esse
suo imbecillum atque imperfectum est, et ei perfectio contingit, cum ad
 actum pervenerit. praeterea quod potentia est, quodammodo potest
ad alteruntrum contrarietatis extremum se flectere. et si ad unum magis
flectitur, nihil prohibet eum habere proportionem cum altero. debent
igitur ea, quae sunt, habere principium, quod nullam substantiam
habeat ante se. cum sic fuerit et aeternum, eum eo non miscebitur
 materia, nam id, cui admiscetur materia, in natura sua potentiam habet.

At possit aliquis hie logice obviani ire inquiens nullum | potentia 
existens ullo pacto villus esse eo, quod actu est, immo ea, quae
potentia sunt, ad ea, quae actu, tamquam prius adposterius se habere;
etenim aliquid natura ad actum progressum procul dubio habere potentiam
 priorem in esse, neque necesse esse, ut omnis potestas ad
actum reducatur. sed hoc tantum in rebus sensibilibus verum est,
eae namque et potestatem et actum possideutes potentiam semper
prius habent. simpliciter tamen actum cum potentia comparantes
actum natura priorem inveniemus; ipse namque potentiam extrahit
 atque movet. potentiam autem praecedere actum statuerunt autiqui
theologi, qui generabant muudum ex tenebris et aere — ut dicebat
Hesiodus — itemque physici, qui materiam omnia procedere asseverabant
— veluti qui ponehant omnia simul esse vel particulas
illas insectiles atque infinitas dari raultaque alia — communis
 vero error eorum est, quod adscribunt materiam huic honorabili
ac universali principio. sed quomodo materies movebitur,
nisi sit praecedens aliqua causa, quae moveat eam?
nullam enim invenimus materiam ex se ad formam moveri. at
sicut liguum non ex se movetur ad formam lecticae, sed artificis
 opera, sic et menstruus sanguis; terra quoque ex se nee plantam
producit nee semen ullum; at sol movet terram ceteraque elementa
et semina ad plantam geuerandam. hinc veritatis vi convincitur
ponentes materiam omnia praecedere, velint nolint, causam actu
existentem adesse fateri, ut Leucippus commiscuit sempiteruum
 motum suis illis particulis indivisibilibus, ut Plato posuit inordinatum
motum ante opus dei, Empedocles statuit litem et amicitiam et
Anaxagoras mentem. sed par erat eos potius de causa huius
aeterni motus verba facere quidque aeternum intellegant [explicare].
nullum enim perpetuum motum nisi solum localem, qui
 

 
circulo cietur, dici posse credimus; hie solus uamque praeter ceteros 
motus eontiuuus est. nec tamen quemquam dixisse constat, utrum
primus motus corporum naturalis sit an praeter naturani. nam nihil,
quod temere moveatur, invenimus, sed aut natura aut ab intellectu
 aut vi, cum status eius huic statui sit oppositus. neque dicuut. quisuam
motuum prior sit, naturalisne an is, qui ab intellectu [mauat], (ni is.
qui praeter naturam existit. magni enim id inter esse videtur.

Sed diligentius senteutias illorum scrutantes iuveuiemus ipsos
ponere primum motum confusum atqne inordinatum; post quem
 ponunt ordinatum motum cum anima et orbe et cum ordiue
eorum, quae sunt, at rationem mdlam invenimus, cur inordinatum
rem ordinatam praecedat, sed videmus ordinatum rem inordinatam
praecedere. atqui videmus sphaeram omniaque caelestia corpora circulo
cieri continuis conversionibus partim diuturni temporis. partim
 brevis, et reverti ad punctum, a quo initium sumpsere; et hoc
aequissimis revolutionibus atque perfectissimis. quod autem habet
continuum ac uniformem motum iure et merito causam habere debet,
quae comparata cum corporibus motis sit uniformis. si quid vero
variis temporibus varium in modum movetur, causa motrix pro
 varietate temporum eandem rationem, quam id, quod movetur, habebit.
at nihil inexistens corporibus generationi corruptionique obnoxiis
unquam eodem modo se habere potest, habent igitur liaec corpora
aliquam causam variam secundum ipsorum variationem. cum autem
generatio atque corruptio semper sint nec unquam deficiant, consentaneum
 estearum quidem causam efficientem variari, continenter
tamen perseverare. ex se quidem necessario haec causa varia
est, continuationem autem accipit ab alia causa; hoc igitur a
prima causa aut ab alia causa, quod autem cogit hoc esse a
prima causa, est, quoniam causa est tum istius permansionis, tum
 permansionis secundae causae, et hac ratione praestantior
est maiorisque momenti. nam ceterae causae nee permansionem nee
continuationem habent perinde atque causa prima; proprium enim 
secundae causae est variare, primae vero perseverare. necessario
igitur hae omnes (?) causae erunt perseverantiae et
 varietatis.

Neque hoc pro placito habeas, quod ponimus quidem, cui tamen
sensus repugnat; nemo namque tarn caecutiens et sensu et mente
est, qui non videat ac intellegat primum orbem circumeuntem ceteros
orbes semper uniformiter ciere, orbes vero errantium stellarum semper
 motu vario moveri et unum alterum praecedere, ita ut inter se sint
 

 
diversi, atque omuia, quae geueratiouem et corruptionem subeunt, 
ab ipsis vecipere motum continuum et motum varium.

Itaque cum hoc pacto res se babeat, quid nobis alia initia
quaereuda sunt, ut baec desevanius, convertentes nos ad poëtas,
 qui generant omnia ex nocte et informi chao et, ut uno verbo dicam,
ex eo, quod uatura potentia est, non actu? sed baec missa faciamus
et dicamus esse corpus, quod indefesso motu movetur; hic
autem est motus circularis. quod non tantum ratione, sed
etiam opere perspicuum est. cum vero motus non deficiat,
 [corpus] quod eo movetur, aeternum erit; id autem est primus
orbis. si igitur mobile corpus a motu non vacat. ue quod mo vet
quidem a motu unquam desistere aut cessare palam est. iam satis ergo
patefecimus [primum motorem] aeternum sempiteruaeque esse continuationis;
nunc quod immobilis sit, explicabimus, idque repetendo
 ea, quae iam praefati sumus. si enim quidpiam ex duabus constet
rebus, quarum altera sit seiuncta et per se stare possit, altera itidem
per se manebit et seiuncta erit. cum igitur detur mobile et idem
movens, et mobile tantummodo non movens, necessario
datur et movens non mobile, hoc autem est, quod natura
 ’istit 71071 immixtum materiae, cuius substantia actus est. sed nemo
miretur dari movens immobile, nam omne desiderabile hoc
pacto m|ovet et omne intellegibile, cum intellegitur et
aliquas functiones movet, hoc pacto movet. at cum desiderabilia
et intellegibilia multa sint in nobis et in aliis animalibus, fieri
 nequit, ut desiderabile et intellegibile simul moveaut; nam desiderabile
desiderium movet quidem et manet immotum. eius natura
tamen non est in genere intellegibilium. in primis vero principiis
materiae non immixtis idem est desiderabile atque intellegibile.
nam desiderabile est, <quia> intellegibile est, non e contrario
 quia desiderabile. et hoc ipsum invenitur in desiderabilibus nobis
propinquis, quae videmus indeque appetimus et eligimus. appetimus
autem grata et eligimus vere bona. nam quae eligimus, appetimus,
quoniam videntur bona; neque talia videntur, quia nos ea appetimus,
sed appetimus, quia talia videntur. atqui nobis multa videri contiugit
 aliter atque sint; sed in primo desiderato atque in primo desiderio
nulla est diversitas inter id, quod videtur, et id, quod re vera est;
nam idem est, et quod apparet et quod vere est. itacpue quod de
eo intellegitur, est in ratione eius, et quod intellegitur esse bonum,
id ipsum re vera est bonum.

Initium autem desiderii est id, quod de prima causa intellegitur,
eo modo, quo appetitus nostri initium est imaginatio et cogitatio;
omnis autem intellectus ab intellegibili moventur, ut cogitatio
movetur a cogitabili atque imaginatio ab imaginabili. species vero
 intellegibilium plures sunt, omnium tamen prima est substantia
et huius substautiae ea, quae simplex est et est actu, aa
nulla potentia admiscentur, de qua nihil praedicatur, quae subiectum
nullum habet, sed re vera est natura una et simplex, quod autem
materiam habet, nee simplex nec unum separatim esse potest; at
 ubi est potentia, ibi multitudo atque compositio. quod cum unum
esse dicatur, nou est quidem, si primariam unius vim acceperis,
tametsi saepius unum et simplex dicatur. nam bominem unum
dicimus, gentem unam, propositionem simplicem atque elemeutum
simplex; sed si quis optime veritatem scrutetur, inveuiet nomina
 baec in rebus omnibus mentiri praeterquam in prima substantia;
nam de hac vere dicitur, quod una sit et simplex, ueque | cum 
earn unam esse dicimus, quantitatem significamus, ut cum nationera
unam dicimus, digitum unum, bominem unum atque equum unum.
in bis namque aliud est id, (piod est, aliud est esse unum; in
 natura vero bac ens et unum idem suut. ita quoque simplex
dicitur, nou quod ex ea possit quicquam componi nee alterius
comparatione sic appellatur, sed natura simplex est sine ulla
compositione et multiplicitate. et haec natura non tantum est
primus motor rerum, sed est perfectio et id gratia cuius.

Nam quod ex se eligibile est et quod in se babet
pulchritudinem et summam nobilitatem, id et principium et ex
se perfectio existit. et hoc etiam in lege reperitur. nam lex
quoque administrationem movet, quae ab ea est. lex euim sua ipsius
gratia et per se pulchra est ac eligibilis. nam tunc praestantissimi
 babentur iustissimeque dicuntur gubernare administrantes, cum legis
normam et ordinem speculando perficiunt administrationem eamque
custodiunt. [hoc tamen interest, quod] lex non est substantia, sed
actio quaedam substautiae, quae quidem desinit esse nee manet nisi
per terminatum tempus; at primum desiderabile et primum movens
 est substautia non immixta materiae, sempiternae contiuuationis,
simplex, cuius natura actus est. perinde ac si cogitatione fingeremus
legem, qua administratio nititur, vivere et se ipsam intellegere, et
intellectioue ilia, ut re vera movet, administrationem movere ad
modum rei desideratae. ita summus deus est vigor, lex, causa
 aequabilitatis et ordinis huius mundi, estque intellectus perfecte
 

 
primus veritasque. omnis autem operatio, quae ab iutellectu inanat, 
sapientia est atque meus; cum igitur operatio intellectus sit substantia,
necessario substantia priraae quoque causae sapientia erit atque
meus, et ab ea ordo et rectituclo entium proveniet, et erit ilia, quam
 omnia, quae sequuntur, appetunt, quaedam emiuus, quaedam corainus
accedentia ad ipsam. ut etiam accidit in civitatum administratione;
quidam enim cives acceduut ad perfectionem, quidam vero remotiores
sunt, et simile est hoc desiderium homiui iuris peritiam profitenti
eamque desideranti, ut secundum ipsam vivat; omnes enim, qui
 libero arbitrio voluntateque obsequuntur seseque accommodant, id ob
amorem agunt ac desiderio eius principii, quod profitentur. qui
autem dixerit totum desiderium primae causae esse, ut res ad eam
prope accedant et qualis ipsa est evadant, is iam metam hac sua
consideratione transiit; perinde ac si quis id esse diceret instar
 appetentiae, qua animal cibum appetit. at res non ita se habet.
sed species quidem desiderii multae sunt, el multa sunt ea ipsa,
quae amantur et desiderantur. etenim appetitus alimenti diversus
est ab appetitu rei desiderabilis; similiter etiam sanitatis amor
diversus est certa ratione ab amore viae rectae. nam cibuin
 appetimus, ut eo impleamur, desiderabile vero, ut id videamus
et ad ipsum accedamus; ita sanitas quoque amatur, ut acquiratur,
via autem recta, ut recte agatur; sic exercitus ducem appetit et
civitas regem, ut eum imitetur eiusque observet mores, manemus
igitur in nostro de prima causa sermoue dicimusque eam immobilem
 esse; neque mirandum putamus ipsam, cum prima causa sit,
substantiam quoque esse et intellectum, quem, dum se intellegit,
cetera appetunt, ut profiteantur hunc intellectum, qui est ordo et
norma entium, ut homo legi adhaeret atque desiderat ex eius praescripto
vivere, et praefectus administrationi rectam assequi gubernandi
 rationem exoptat.

Movet igitur prima causa ut res desiderata, primum
autem, quod ea movetur et quod propius accedit eamque
desiderat et ei assimilari studet, est primum caelum et orbis
inerrautium stellarum. et quia proximus est ei, rectitudinem eius,
 quam optat, quam potest perfectissime acquirit; quemadmodum
principis vicarius nonnihil regiae dignitatis sibi acquirit, quippe qui
regi propinquus sit, non loco, sed natura. post motum autem caeli,
qui | primus motus est, sequitur motus plauetarum, deinde generabilia 
et corruptibilia. et natura ipsa multorum est motuum, non
 modo secundum locum, ut motus est divinorum corporum, sed etiam
 

 
ad omnes motuum species; sequitur ergo maximam varietatem in 
mobilibus esse et aliam alii potentiam. si igitur motus omnia,
quae nioventur, comprehendit, potentia vero in motu ipso est,
et motus partim in loco, partim in qualitate et substantia et in
 huiusmodi, idque varie: propter hoc in omnibus bis unam et
eandem potentiam non invenimus. at cum corporibus caelestibus,
quae loco tantum mutantur, varietatem contingere dicimus,
nihil aliud dicere volumus, praeterquam quod ea variis adesse locis
contingit, non ita tamen, ut contingat in loco non esse, etenim cum
 contiugere dicimus, nolumus indicare id, quod hoc vocabulo ostendi
solet, nec modum quemdam, qui ad alterutrum extremorum declinare
valeat, sed iudicamus ea in loco non esse, in quo necessario colloentur.
nam proprie contiugere de hac tantum natura imbecilli
ac confusa dicitur, quam potentia ingreditur per ostium contrarietatis.
 cum igitur potentia de corporibus caelestibus praedicari
non possit — ea namque sola prima mutatione, quae in loco est,
mutantur absque intriuseca naturae mutatione — ergo qui caelestes
globos hoc motu movet, quem saepenumero priorem ceteris mutationibus
statuimus, quippe qui immobilis sit omnino nec mutetur nec
 trausferatur, nec substantia variari poterit nec alio pacto. generatio
enim et corruptio valde ab eo distant, pariterque motus incrementi
et decrementi; is enim iter est ad interitum. sed et motus
localis ab eo remotus est; nam et ipse est una de corporum
mutationibus. at ille movet quidem, sed ipse immobilis existit;
 et id quod primo motu non movetur, nee ullo alio movetur.
quamobrem valde distat a potentia.

Necessitate igitur est ens. illud vero initium, quod hoc
pacto necessarium est, id vere initium est. nam quod non
contingit mntari et non mutari, id necessario est et est ens. necessarium
 enim tribus modis dicitur. primo id, quod est coactum,
propterea quod est praeter voluntatem; secundo id, sine
quo res non optime se habet; tertio id, quod aliter se habere
omnino non potest, ex tali necessario caelum et natura
universi pendet. in summa autem praestautia degere, quod
 nobis ad exiguum tempus conceditur, huic substantiae
perpetuo datur. propter nostram enim constitutionem, quae variis
potentiis constet, viam sapientiae vix reperimns. intellectus enim
noster fere semper anxius est nec otium habet; quamvis vero de
aliis plerumque sollicitus sit et corpore implicitus, quandoque tamen, etsi
 ad exiguum tempus, iis abiectis, quae ipsum ab intellectione avertere
possunt, se ipsum sine ullo impedimeuto intellegit, ex quo gaudium
laetitiamque sempiternam consequitur, eamque adeo intentam, ut
 

 
exprimi nequeat. ille veio, qui a sapientia ne punctum quidem
teniporis vacat, non habet deleetationem acquisitam, sed ipse
delectatio est honorabiliorque est ceteris entibus. quodsi apud nos
vigilia est suavior somno, quoniam operari suavius est, quam in
 otio lauguere, et sensus suavior est eius privatione et intellectus
ignorantia, protrabitur excellentia illius intellectus in gloriam et
comprehendendi dignitatem infinitam. nam quod actu est, in omnibus
suavius est eo, quod potestate, idque naturae est cordi. quapropter
spes iucundissima babetur; nam optat, quod potestate est,
 ad actum reduci; memoria quoque non est potestatis, sed actus,
cum igitur id, quod poteutiam et actum habet, maiorem in actu
oblectationem consequitur, quamnam habebit proportiouem baetitia
eius, quod actu solummodo est et omni potentia caret, dum operatur
seque iutellegit? visus quoque cum nobilis|simum et pulcberrimum 
 omnium colorum absque molestia cernit, laetatur summeque gaudet;
sic et palatus cum praestantiorem et suaviorem saporem gustaverit,
itidem auditus suaviorem et iucundiorem ceteris sonum percipiens:
ita intellectus quocpie valde laetatur, cum omnium intellegibllium
nobilissimum intellegit. nobilissimum vero omnium intellegibilium
 illud est, quod intellegit se suamque essentiam absque molestia
ac sine ullo impedimeuto vel intermissione seusuum, ut in intellegibilibus
contingit, quae mente formantur, a sensibilibus seiuncta. quod
vero iutellegibile per se est, id materiae non immixtum ac immutabile
est, sed existit, quia intellegit atque intellegitur. et initium suae
 intellectionis est ipsemet; immo idem est. nam si nou esset
hoc pacto, non esset ex sua natura intellegibile; sed natura
intellegibile est. et haec est ratio intellectus divini, qui praestantissimus
est, neque altcrutrum in eo distinguitur, sed utrumque
simul inest naturae eius, quod intellegit, inquam, et quod
 intellegitur. nec nostra gratia intellegibilis dicitur, sed sua ipsius
gratia, ut intellectus noster et ipse sua ipsius gratia intellegibilis
dicitur, minime nostra gratia. et ut ceteros intellectus antecellit,
ita inter cetera intellegibilia excellit; et sicut est intellectus perfectissimus,
ita est intellegribile verissimum. cum autem
 intellectio eius est actus eius, et cum est in actu intellectionis,
tunc simul est intellectus et intellegibile. intellectus totus totum
amplectitur; non eo modo, quo corpora se mutuo tangunt, ultima
tantum superficie, sed eo modo, quo ea, quae commiscentur,
quorum unius totum altering totum contingit, hoc pacto intellectus
 

 
totus totum amplectitur; et tunc intellectus simul est et intellegibile. 
neque proinde sicut seusus non est idem quod sensibile,
quandoquidem imprimitur forma eius, substantia autem manet extra,
ita intellectus et ipse sese habet ad intellegibilia, quae per se insunt
 ei; immo ipse fert omnes formas, nee ulla substantia foris remanet,
cui misceatur materia, ibi enim non est materia, sed sola forma
sine materia, quae consequitur intellegeutem cogitantemque earn,
cum neque pars a parte separetur, neque rescindatur, ut sensibilia
apud seusum, sed in intellectu firmatur. in sumnui ipse intellectus
 est et intellegibilis, ut iam saepe diximus. nec similis est intellecturi
nostro, qui labente tempore ab alia re ad aliam translatus modo
intellegit ea, quae nou noverat prius, [et hoc ei contingit,] quia multum
potentiae sibi adnexum habet — huiusmodi [inquam] non est
intellectus ille divinus et primus, sed ille intellegit ea, quae penes se
 habet intellegibilia, per eorum assumptiouem (?) et, ut summatim
dicam, ea, quae idem quod ipsemet sunt, quouiam ipse est sua
intellegibilia. neque ipse intellegit ea transferens se et convertens
ab alia re ad aliam, ut facit intellectus noster, at omnia in vestigio
temporis intellegit. proinde palam est ipsum intellegere omnia, quae
 sunt, eo modo, quo sunt, et eo modo, quo ipse posuit ea entia esse;
omnia vero apud eum simul sunt, omnia igitur necessario simul
intellegit. quodsi nihil mirum est intellectum nostrum id esse,
quod ipse intellegit, eo magis hoc suspicandum est de primo
intellectu; nam intellectus noster ideo divinus habetur, quia similis
 est intellectui diviuo. si igitur perfectam delectationera
atque summam dignitatem per cognitionem assequimur, id
etiam magis erit in prima causa, nam cernit se in summa dignitate
et se intellegit absque adminiculo externae naturae, immo eam
naturam, quae requiritur, in se habet. quod autem est in eius
 opere iucundissimum, id simile non est ei, quod interdum deficit,
neque ipsa quidpiam molitur, ut finem suum attingat ex re, quam
non habet. nam haec omnia accidentia sunt atque renovationes,
quae intellectui nostro contingunt; sed hic ipse est res iucundissima,
veluti ipse quoque est res praestantissima.

Si igitur deus semper sic se habet, ut aliquando nos,
admirabile quidem est; sin melius, profecto magis | admirabile 
est, et quo melius, eo magis admirabile. perspicuum igitur
est, quod separatus ac simplex est, nee ipsum sensus dirimuut aut
accidentia, et intellegit omnia, quae sunt, nou eo, quod remanent
 extra eius naturam, vel sunt ipsi operationes extraueae, immo ipse
 

 
ea producit et ipsa id sunt, quod ipse, nam deus est lex et ratio 
causaque rectitudinis entium atque eorundam ordo est. nee est
lex ut haec, quae in libris ponitur, sed viva lex. perinde ac si
cogitatione depingere posses legem animatam esse ac se cognoscere
 seque intellegere posse, ut si Lycurgus legislator adhuc viveret et
assisteret legi eamque administraret, cognoscens administrationem,
cuius ipse auctor est, et in se ipso intellegeret reges, duces,
milites, quo adnexa esset talis cognitio funiculo inextricabili. at
Lycurgus ex natura sua decessit et administratio quoque, quam
 produxit, periit. at si lex et legislator perpetuam vitam viverent,
adrainistratio itidem continuae esset permausionis. enimvero vita
huius legislatoris non solum continua est, initio ac fine carens, sed
etiam praestantissiraa est. praestantissima enim vita mens est, et
honorabilior est omni re vitam habente. nee quaudoque vivit, quandoque
 non vivit, nec diverso mode, perinde atque nos; sed ipse est
ipsa vita, quoniam est actus, et actus est vita et eius perfectio.
et veluti nobilissimam habet actionem, sic etiam nobilior est omni
vivo, ac velut ipse est actus perpetuus aeternusque, sic vita quoque
perpetua aeternaque. dicamusigitur deum esse vitam aeternam
 sempiternam ac perfectissimam. quare deo vita aevumque
continuum perpetuum sempiternum inest et, ut saepe prius
memoravimus, loco ὑπάρχειν potius dicendum est deum esse citam
atque esse aevum sempiternum.

At iam aliqui sunt opinati pulcherrimum et optimum non
 esse in initio rei, ut secta Pythagoreorum et Leucippus
opinati sunt principia animalium et plantarum causas quidem
esse, ut sint, pulcherrimum autem et perfectissimum
minime esse in semine, sed tempore perfectionis. at non verum est,
quod opinantur. nam utilitatem iam habent a radicibus. in eo
 vero, quod simul habet utrumque, actum, inquam, et potentiam,
prior est potentia, simpliciter tamen actus potentiam praecedit, ut
bomo prior est semine hominis; semen enim ex homine oritur. esse
igitur substantiam quandam aeternam [et] immobilem
[atque] a sensibus nou solum loco, sed natura separatam,
 immutabilem, cum neque ipsa mutationem, faciat, neque ulla ratione
patiatur mutationem, satis iam demonstratum est. etiam demonstratum
est [hanc substantiam] non esse corpus, nec magnitudinem
ullam habere [posse], neque desinere, neque dividi. infinite
enim tempore movet. non dari autem magnitudinem finitam
 

 
potestatem habeutem, qua in infinitum moveat, iam expositum est
in sermonibus nostris natuialibus. nam omnis magnitudo aut est
finita aut infinita. vanum autem est dicere infinitam dari; sed
finitum infinitas habere posse potentias nemo fatetur neque profitetur,
 eo minus, si illud, quatenus corpus est, ab ipsis movetur. nam qui
solem dicit et cetera astra finita quidern esse, potestates vero habere
infinitas, insufficiens utique in sermone suo est, quoniam virtus,
quae existit in stellis, et ea quidem, quae infinita hahetur, non insita
est eis a natura, neque quatenus corpora sunt, sed aut a prima
 causa manat, aut anima, quae est in eis, provenit ab ilia virtute
incorporea. prima namque causa ea infinito tempore circumfert;
quodsi hoc potestate haberent, ut habent corpus et magnitudo, nec
perseverassent in actu, et fatigarentur procul dubio et quiete egerent.
nam stellarum corpora, ob insitam potestatem, potentias habent
 finitas; diversis enim temporibus in alio et alio loco sunt, quandoque
sunt hic, quandoque illic. haec autem loca quasi motuum termini
sunt, impossibile namque est potentiam, quam sequatur actus, quem
ipsa appetat, finem ac terminum non habere; sed causa, quae est
potentiae omnino expers et actus coutinuus et omni tempore invariabilis,
 quomodo habere potest magnitudinem et corpus, ut habent
haec, in quibus potentia continua cernitur, sive sunt corruptioni
obnoxia, | sive non? in summa actus separatus ex se ipso potest 
perpetuari in infinitum cum temporis continuatione; actus vero
proveniens ab eo, quod est potentia, ad effectum adducit potentiam,
 nec animo comprehendere licet hunc actum infinito tempore durare;
iam enim praecessit eum potentia. necessario igitur virtus, quae
stellas movet, infinita est, stellae namque non acquirunt hanc
virtutem per id, quod potentia est. motus vero earum in tali [et
tali] loco finitus est, quoniam hoc modo tantum stellis inest potentia.

Inquirendum autem est, utrum substantiarum huiusmodi, quae
magnitudinem non habent expertesque materiae sunt, una sit
pouenda, an plures. nam qui ante nos immateriales immobilesque
substantias posuerunt, nihil certi de earum multitudine, quin etiam nihil
proprie de earum numero dixere. qui enim formas induxere, inquiunt
 formas immateriales esse substantias atque immobiles, nihil tamen
aiunt de earum numero et reliquere rem dubiam ad modum
numeroruni, quorum additamentum (?) nescitur. nam et ii, qui
ideas numeros esse inquiunt, interdum in infinitum eas extendunt,
interdum earum finem denarium ponunt numerum. nobis autem
 est dicendum ex hisce, quae praemissa sunt atque determinata,
primum principiura unum esse non permixtum materiae, incornaturalibus]
 

 
poreum, primo motu continuo et perpetuo movens, omnis 
motiouis atque mutationis immime. quod autem plures sunt substantiae
post hoc primum principium, quae hoc pacto sunt, id
invenitur ex ratiocinatione, et sensus attestatur. [nam] omne,
 quod movetur, a motore movetur, ac causa prima necessario
una est et immobilis turn per se, turn per accidens; substantiae
vero sequentium corporum motrices necessario multae sunt, pro
numero corporum, quae moventur [ab eis], et hae quidem per se
immobiles sunt, per accidens tamen moventur, perinde atque anima,
 nec tantum immobiles ponendae sunt, sed et perpetuae. natura
namque stellarum substantia quaedam perpetua est, ac id,
quod eas movet, perpetuum est. prius enim est moto; quod
autem prius substantia est, substantia necessario est.
multitudinem autem virtutum ex ilia scientia, quae philosophiae
 familiaris [sima] est, ex astrologia, considerare oportet.
haec enim de numero motuum, quibus unaquaeque errantium
stellarum movetur, ac de numero orbium eas defercntium contemplationem
facit. numerus vero orbium deferentium stellas diversus
habetur apud Callippum ab eo, qui est apud Eudoxum, [sed haec
 breviter et summatim a nobis explicanda sunt], illud vero tantum
volumus, ut virtutes moventes tot sint, quot sunt corpora, quae
moventur, et earum alia prima sit, alia secunda, secundum
eum ordinem, quem et orbes habent inter se, ita ut non
solum ordine, sed et essentia atque substantia differant. ordine
 namque inferiores minus nobiles sunt et hac ratione primum habent
secundumve gradum; diversitas autem in substantia necessario
subsequitur. familiarissimam autem philosophiae astrologiam esse
dixi, quoniam haec sola de substantia sensibili perpetua
quaerit, reliquae vero mathematicae accidentia contemplantur,
 quae corporibus contingunt, ut geometria quautitatem continuam, arithmetica
discretam. ex astrologia vero vel mediocriter erudito patet
unamquamque [vagantium] stellarum pluribus motibus ferri; et
quodlibet corpus moveri manifeste cernitur.

At quis numerus uniuscuiusque, item quis numerus omnium
 motuum planetarum sit, nunc quidem nobis ea, quae mathematicorum
nonnulli dicunt, intellegendi gratia dicenda sunt,
ut possit intellectu formari numerus determinatus. ceterorum
vero, quae sequuntur, quaedam quidem nos ipsos quaerere decet,
 

 
quaedam autem a quaerentibus sciscitari, ac, si quid praestantius
invenerimus, quam invenerunt qui haec hactenus scrutati
contemplatique sunt, omnia in medium afferemus illique fidem adhibebimus,
qui certiorem fecerit inquisitionem. dico igitur Eudoxum
 lationem utriusque, solis acluuae, in | tribus esse spliaeris 
posuisse, quarum primam eam esse [dicebat], quae non vagantium
est stellarum, secuudam vero [per eum circulum, qui per media
signa transit, tertiani per eum, qui est obliquus] in latitudine
[ipsorum] siguorum. in latitudine autem maiore circulum
 eum esse obliquum, per quem luna, quam eum, per quern sol fertur.
vagantium vero stellarum uniuscuiusque latiouera in
quatuor spbaeris esse ponebat. atque harum quatuor
primam quidem et secundam eandem esse ac primam et
secundam sphaeram solis et lunae; nam et sphaeram quae
 non vagantium est stellarum, quae omues defert sphaeras,
et earn, quae sub hac collocatur sphaera, signorum inquam sphaeram,
quoad motum communem omnibus esse, tertiae vero sphaerae
polos alios esse atque reliquarum, in eo quidem <circulo>; qui
media signa transit, at quartae lationem per obliquum ad
 medium circulum huius sphaerae esse, tertiae vero spbaerae
polos uniuscuiusque ceterarum quidem stellarum Venere et Mercurio
exceptis esse proprios, Veneris autem atque Mercurii eosdem
esse, atque haec quidem Eudoxus statult. at Callippus positionem
quidem sphaerarum eandem quam et Eudoxus ponebat, id
 est ordinem distantiae earum, multitudinem quoques sphaerarum
quidem lovis atque Saturni eandem quam ille tribuebat;
soli autem atque lunae unicuique duas spbaeras addendas
esse censebat, ut ea, quae apparent, explicara possint, reliquarum
vero vagarum unicuique unam sphaeram esse addendam. necessario
 vero, si debeant omnes compositae ea, quae apparent,
reddere, in unaquaque stellarum vagantium alias spbaeras
una pauciores esse, quae revolvunt [itemque restituunt positione
primam sphaeram eius stellae semper, quae sub ipsa est collocata].
hoc enim pacto dumtaxat vagarum lationem stellarum
 omnes facere possunt. cum igitur hae spbaerae, in quibus
ipsae feruntur, aliae siut octo, aliae vigintiquinque,
earum autem has solas revolvi nou oporteat, in quibus
 

 
infinia stella defertur, hae quiclem sphaerac, quae duas 
primas revolvunt, sex erimt; hae vero, quae posteriores
quatuor revolvunt, sedecira eruut. omnium igitur shaerarum
numerus, turn earum, quae deferunt, turn earum, quae
 revolvunt eas, quinque erunt et quinquaginta. quodsi luuae
solive quispiam eos non addiderit quos diximus motus,
summa spbaeiarum quadraginta erunt et sept em.

Multitudo igitur lationum sit luiiusmodi. quare et
substantias et principia moventia immobilia atque etiam
 substantias sensibiles tot esse existimare oportet. numerus
enim motuum secundum numerum sphaerarum motanim necessario
debet esse; sic et numerus causaruin moventium secundum numerum
motuum. et haec nobis sufficiant. etenim non est nostrum diiudicare,
num is sit motuum numerus [an alius], sed neoessarium
 indicium iis relinquatur, quorum studmm hoc est, qui accuratius
de his disserere possunt. quodsi fieri non potest, ut ulla
sit latio, quae non ad lationem stellae cuiusdam conducat,
ullaque [praetera] natura aut substantia divina otiosa
et sine actione esse possit — omnis enim huiusmodi substantia, ut est
 bona, non cessat in operatione propria et dejinita, <qui est> summus
dignitatis gradus, postquam perfectlonem vitae continuae consecuta
est — nullum igitur erit aliud corpus immobile praeter haec
corpora, sed substantiarum numerus hie esse debet, nam
si essent alii motus, alia etiam corpora mota essent. at nou
 sunt alia corpora praeter haec visibilia. nee igitur erunt alii motus
nee aliae moventes causae praeter has. si enim omnis causa,
quae defert, est eius gratia, quod defertur, et omnis latio
cuiuspiam est, quod fert: nulla latio sane sua gratia erit
nee lationis alius, verum stellarum causa, nulla latio, inquam,
 sua gratia nee lationis alius causa erit; natura enim abhorret nimis
in cassum i-anumque ac in infinitum progredi. dari autem lationem
sua gratia vanum esset; in infinitum vero progressus esset, si alterius
lationis causa esset. cum autem hoc ita sit, quod reliquum est
quaeramus oportet.

Dicemus igitur: si plures essent caeli, plura item oporteret esse
principia prima, praesertim cum omnes specie iidem sint, ut homines. |
 

 
principia enim et ipsa specie eadem erunt, <numero autem plura>. 
at iis, quae forma eadem, unmero vero multa sunt, pluralitatis
ratio materia est atque elementum. una enim est notio eademque
omnium hominum; discrimen vero inter Socratem et Platonem
 ex materia manat. at prima forma primusque motor immaterialis
est et incorporeus; motor ergo primus unus erit et notione et numero
itemque id, quod movetur, si contiuenter movetur, umum
erit. itaque non solus muudus est unus, ut ex his, quae de natura
tradidimus, patet, sed causa etiam movens una est, ut in aliis libris
 exposuimus. quare extra se neque grave ullum ueque leve corpus
<caelum> habebit, ut in Physicis demonstratum est. at cum
quae antecessere, rationibus omnino comprobatum sit principia motuum
plura esse non posse, verissimum est uaturam primam uuam esse
stabilemque in omnibus sphaeris, quae quidem dilectio est, eo
 modo, quo lex una in civitatum gubernatione aut rex uuus est,
cum tota societas movetur cupida, ut imitetur legem illam, cum, id quod
saepe diximus, dilectio adest, hoc est, cum propter administrationem,
cui obsequuntur, regem ei usque imperium amaut. inveuimus enim
et in administratione, quae est apud uos, rem dilectam ab initio
 unam in omnibus esse, quae est rex aut lex. quod igitur
societas accuratius exsequetur maudatum regis, id non erit opere
unius dumtaxat eorum, sed alii sunt potestatis administri, alii
servi, alii inter utrosque, alii nautae, alii operarii, alii equites, alii
pedites, alii sagittarii. ita variae sunt operationes et vitae degendae
 rationes diversae, motus quoque diversi et quandoque contrarii; omues
tamen rem unam perficere conantur omnesque unum appetunt ut
dilectum, id autem est, ut perveniant ad id, quod praeceptum atque
ordiuatum est ab ipso rege. et hoc unum est et immobile, magnitudinem
non habens; cum aliis vero comparatum, multiplex est. nam
 motus propositi plures sunt operatiouesque multae et substantiae
consequeutes illas operationes multae itidem sunt, at ipse est
communis omnibus impossibileque esset ipsum ab omnibus desiderari,
nisi formae propriae cuiuslibet eorum ac propriae operationes ab
eo penderent. omnes vero ab eo pendent, propterea quod ipsum
 imitantur.

Nos autem vera praedicasse, dicentes dari substantias primas
moventes mundum ac caelestia corpora esseque vel ut bonorum concursum,
id ostendit, quod accepimus ab antiquis. illi enim attestantur,
licet in fabulae tantum formam redactum reliquerint posteris,
 

 
corpora deos esse et ipsum diviuum corpus totam continere naturam.
reliqua vero fusius allata sunt ad persuasionem vulgiatque
ad [usum] legum eiusque quod confert. nam his diis formas
tribimut similes quibusdam animalibus, cuiusmodi sunt aries, pisces
 leo, quos ita vocaut aut secundum virtutes, quas habere putaut,
aut ob operatiouem eorum, vel quia similes siut his animalibus.
<sin> vero hoc unum [et] primum acceperimus, quod autiqui
substantias illas primas motrices esse diviuas, ut est nobis ab ipsis
traditum itemque confirmaturm: hunc quidem sermouem divinum esse
 putabi[mus].

At quoniam diximus primam eausam esse meutem — impossibile
euim est meliorem nobilioremque ei vitam attribuere quean praedictam
— scrutaudum et quaerendum est, quonam modo (se
habens) ipsa talis sit. et in primis de hac causa quaerimus:
 cum mens sit, untrum agat intellegatque, an non agat neque intellegat,
<sed> sicuti sapiens, cum dormit, scientia non utitur, ita
quoque primus se habeat ueque intellegat neque agat. sed hoc risu
dignum est; etenim si intellectus est, qui nihil intellegit nee quicquam
operatur, quidnam excellens, quid egregium erit in primo principio,
 cum quasi sopore correptum omnia moveat omniaque sibi incliuet eo
modo, quo in corporibus videmus a dilectis moveri amatores dilectis
ipsis dormientibus? dicere autem primam eausam omnia moventem,
a qua omnia, quae sunt, dependent, otiosam esse, nihil agere
vacareque ab opere sibi conveniente, est perimere | priucipium 
 vitae fontemque eius [exsiccare]. manifestum igitur procul dubio
est, quod intellegit atque [intellegeudo] operatur, cum sit iutellectus.
quaeramus modo et scrutemur, quae sit eius operatio. non evadet
enim, quin sit operatio haec aut sese intellegere aut aliud
<quodpiam>. quodsi <quodpaim> aliud, aut idem semper
 atque aliud intellegit. at si quid aliud extra suam ipsius substautiam
omnino intellegit, ut visus colores videt, qui sunt extra naturam
suam, et auditus sonos audit, neque illud, quod intellegit, est in
ipso: id erit causa operationis eius principalis <χύριον>, ut res
movet visum ad videndum auditaque auditum; non est ergo,
 quae intellectus est substantia, ipsa intellectio neque intellectus
ipse sui ipsiun est causa principalis, ut antea exposuimus, sed
potentiam habet ad intellegendum aliud intellegibile: non erit
igitur substantia optima, quia enim est intellectus simul et
intellegibile, praestantia ipsi competit et hac tantum de causa excellens
 quidpiam egregiumque habetur; sin vero id, quod intellegitur, extra est,
non in intellectu ipso, certo id erit eo praestantius atque excellentius;
id emm principium et causa est, qua fit, ut intellectus intellegat.
 

 
ut ergo visus colorum gratia, ut eos cognoscamus, et auditus
propter souos, ita intellectus intellegibilis gratia erit; sed omne,
quod est alicuius gratia, ignobilius est eo, cuius gratia existit. erit
igitur intellectus potentia. continuation igitur intelleetionis
 eiusque constantia necessario ipsi laboriosa erit, ut visui contiugit
ob visibilium frequentiam audituique ob frequeutiam sonorum eorumque
constantiam. in omnibus enim, quae de potentia ad actum
extrahuntur, et lassitudo contingit et imbecillitas; idcirco necessarius
fuit somnus animalibus omnibus. praeterea si intellectus intellegit
 quidpiam aliud, aut illud intellegit ut magis excellens — e. g. quod
est pulcbrum atque bouum — aut ut vile, sed perspicuum est hoc
de singulis quibusdam congitare vile esse, multo magis de illo intellegente,
cuius intellectus formam rei intellectae praecedit quique plerumque
unum et idem fit cum eo, quod intellegitur, quem ad modum diximus
 statuimusque. itaque manifestum est omuia opera villa ab eo esse
abiudicanda. et dicamus eum intellegere res, prout praestaiitissirao
convenit, nec mutari; in deterius enim esset ipsa mutatio,
atque id ipsum iam motio quaedam esset. in sumraa, si
praestantia et dignitas eius ex intellectione esset et si eam ab ignobilibus
 acquireret, intellectio eius esset intellectio quidem, sed vilissimarum
rerum, et diguitas, quam ex intellectione accepit, itidem
ab iguobilibus esset. quodsi hoc omne fugiedndum est — rectius
enim(??)est non videre quaedam quam videre — substantia igitur
nobilissima et dignissima tamquam intellectus simplex haberi non debet,
 sed intellectus, qui praestantissimum intellegit. hoc pacto enim eius
intellectio in rebus dignissimis et divinissimis versatur, cum alia, quae
sunt extra ipsum et praeter naturam, non intellegat, at turpe absurdumque
est pouere substautiam talem et simul statuere, ut ante se
honorabilius quidpiam digniusque habeat. sed hoc dato utrum
 ponemus dicemusue id, quod ab excelso intellegitur, coutinenter
unum et idem esse, an multa? quodsi plura, intellegitne omuia
simul, an ab uno ad aliud transit, unum reliuquens et alteram
suscipieus? sed omnia haec principia subsequuntur absurda. nam
si unum et idem assidue iutellegit, aut ex hoc intellectus eius
 perficitur aut non; si perficitur, ergo est mancus, si non perticitur,
procul dubio non intellegit illud. quodsi multa sunt, quae ab eo
intelleguntur, eaque ab uno ad aliud tendeus intellegit, indigebit
memoria et acquirere dicetur rem, quam non babebat prius; quodsi
ea puncto temporis, quod dimetiri non possumus, intellegit, tunc
 quaestio revertitur, qua quaerebatur, utrum unum intellegibile perficiat
intellectum suum, an non perficiat maneatque imperfecius.
praeterea impossible est in natura omnia simul intellegi; in quibus-
 

 
dam fieri sane potest, in omnibus vero minime. idcirco ob
haec inepta a sermone illo abstinendum est, intellectum primum
semper omnia intellegere, ea autem multa esse, sed intellectio
eius tantummodo unius rei est, et haec res in summa existit
 excellentia atque dignitate. cum autem ipsemet sit ilia res,
quae in summa est excellentia, proinde sese intellegit.
quapropter non contingit ipsum laborare; nam neque aliud intendit nec
alium finem habet praeter se ipsum. | neque etiam exit e potentia 
ad actum, quem lassitudo atque defatigatio sequatur; sed ut se ipsum
 diligere nemo prohibetur, sic intellectione sui inpsius neque defatigatur
neque impeditur; et ut quilibet homo se ipsum diligit, ita se
habet qui se intellegit, dum intellegit se. et sicut diligens auimam
suam in ea est et araat diligitque eam, sic quoque quod intellegitur
et se ipsum intellegit idem est atque id, quod intellegit. ac primus
 intellectus principium est omnium eorum, quae sunt, quae quidem
ab eo cognoscuntur, et eius intellectio non est in eo, ut singulas res
percurrat, neque in eo, ut hoc quidem relinquat, illud vero aceipiat, sed
subito omnia apprehendit. intellectus enim noster ob imbecillitatem
uequit simul multa facile intellegere nee potest ad multa simul
 intendere, quemadmodum debile quoque corpus nequit multa comportare,
sed ubi ea separavit, levins fert, neque debilis visus
plures simul colores videre patitur — firmior quidem multos simul
percipere poterit — at divinus intellectus, propterea quod sunime est
perfectus, dum intellegit, tempus non requirit, sed simul omnia subito
 intellegit; etenim ut oculus acute cernens multa simul videt, ita primus
intellectus, multo tamen melius, omnia intellegibilia simul intellegit,
cum se ipsum intellegit. cum vero illae in perfectione progrediantur,
scientia huius universalis in tempore non est, nam omnia temporis
spatia antecellit; tempus enim est meusura motus, ille vero minime
 fertur, sed immobilis est. et sicut tu cum citbaram pulsas,
omnes quidem chordas pulsare nequis; si vero citbara animal esset,
acutissimum simul atque gravissimum sonum ederet: ita deus
facillime multa simul complectitur, multa simul dividit. praeterea
auima currentis nonne potest multa membra simul movere, utramque
 manum utrumque pedem ac caput? at quodvis borum membrorum
simul tota eius anima, non alia alia parte movet. quid igitur
obstat, ne bic intellectus, a quo nullus locus in universo vacuus
est, totum mundum moveat intellegatque omnia simul, cum admirabilius
sit plura simul movere? non est igitur neganda multitudo
 divitiarum virtutis divinae, nee ille comparaudus est cum intellectu
nostro imbecilli. in cognitione enim non eget transitu per singula
 

 
nec compositione indiget nee ab ignorantia ad scientiam transit 
nee oportet, ut inferat conclusiones ex praemissis manifestis. quin
immo sicut acutus visus non requivit tempus in colonun apprehensione,
sed, cum aeeedit ad eos, omnes sine mora cernit, sie divinus
 intelleetus, et multo magis, cum intellegibilia petit, intellegit
mundum intellegibilem nullo tempore et absque labore. quodsi
imraensam aciem intelleetus divini attingere cupis, intelleetum hominis
eiusque corpus considerare oportet. et sicut hic intellectus melius
apprehendit atque cognoscit et veloeius movet eitiusque operatur
 quam hoc corpus, ita promptiorem intelleetum divinum esse ad
intellegibilia intellegenda credere debes. quodsi differentiam hanc,
quae in excellentia facilitateque intelleetionis existit, ad facilitatem
lationis mundi transtuleris, non procul eris a syllogismo neeessario;
si vero syllogismum in figura constituas, ut mathematici solent, hoc
 pacto inquieus ῾sicut hoc corpus splendidius est illo corpore, ita
hic intellectus splendidior est illo intellectu’, tune nemo
quod multa simul percipere et intellegere potest, neque etiam mirum
est hoc primum prineipium a se ipso intellectionem habere, nam
cum cogitamus intelleetum divinum nequaquam assimilari materiae
 et esse causam motus sphaerae: sicut ipsa nullo modo quiescit
unquam, sie nec dici potest deum ab operationibus suis unquam
desistere. cum autem concedamus dari corpus, cui intellectus
continenter assistat, quid impedimento erit intelleetui, quominus
ex se ipso agat atque intellegat? ex his igitur perspieuum fit deum
 esse primum prineipium seque intellegere et omnia simul, quo|rum 
ipse principium est; nam cum se ipsum in sui ditione teneat, itidem
quaecunque per eum existunt, ad suam ditionem redigit. quare
illud quoque verum est ipsum vigere seque intellegere; hoc enim
ceteris rebus honorabilius est atque excellentius.

Atqui scientia semper alterius esse videtur, nempe scibilis,
et sensus sensibilis, sic et opinio atque intelleetus, sed
intellegibilia per suam substantiam apprehenduntur [una eum
cognitione apprehensionis], quippe homo albedinem apprehendens
iam animo eoneepit se albedinem pereepisse, pariterque eum intellegit
 angulos trianguli aequales esse duobus angulis rectis, iam
intellect percepitque hoc intellexisse. dicimus quoque seibile ac
scientiam in aliquibus idem esse sicut etiam intellegibile et
intelleetum. nam scientiae expertes materiae sunt rationes
et intelleetus, ita ut id, quod intellegitur, aliud non sit. nee segregantur
 ratione materiae aut quantitatis aut mensurae, sed forma intellegibilis
et intelleetus sunt simul; estque unus intellectus, qui ad se
 

 
convertitur, et utrumque simul dicitur intellectum esse atque intellegibile. 
nam intelleetus, qui unus est, nou transit a re intellecta
ad aliud, quod sit a natura sua alienum, sed ad se convertitur. id
vero quod ex ambobus constat, unum tantuni est sine materia; ut
 in effectricibus artibus, cum materiam ab arte resciudimus, nil aliud
remanet quam artificis forma atque operatio ipsius — ut scamnum
nil aliud est quam ars fabri lignarii et sanitas sine corpore nil aliud
est quam medendi ars — cum igitur possit in rebus corporeis cognosci
formam artis et artem idem esse, nihil probibet in iis, quae non permixta
 sunt materiae, quae neque partes babent nee copulantur, [nihil
inquam prohibet,] quin intelleetus et quod intellegitur et intellectio
idem sint. ex hoc igitur sermone optime percepto palam est intellectum
primum intellegere mundum. cum enim intellegit sese,
intellegit, quid ipse sit, et iam intellegit se esse causam et principium
 rerum. sed principium de forma dicitur et de eo, cuius gratia
quid est, et de eo, quod est principium motus. cuius modi est hominis
intellectus; eius enim principium esse tripliciter dicitur. atqui saepenumero
hi tres modi, qui quonmdam principium dicuntur, in unum
coeuut, ut patet de hominis anima. quodsi deus intellegit se esse
 formam omnium, ipse quoque est principium rectitudinis entium
atque eorundem ordo et procul dubio simul comprehendit sese rerum
esse principium earumque rectitudinis et ordinis.

At considerandum etiam hoc est, numquid bonum et quod praestantissimum
est differant; utrum definitum quiddam unumquodque
 eorum, separatum ab alio sit, an differentia inter utrumque in
ordine tantum consistat. manifesto utroque modo fit perinde atque in
exercitu. nam bonum quoque exercitus in ordine atque aequalitate
consistit; ita et in quolibet duce (?), sed magis in duce. iste enim
non est propter ordinem et aequalitatem, immo ordo atque
 aequalitas ob ipsum sunt, bonum igitur non est propter ordinem
<nec> propter intellectum, sed in utroque simul i. e. propter
aequalitatemque et propter causam ordinis, <scilicet> praesentiam
deus enim res movet ut lex, quae civitates regit, magistratus
movet et mandatum regis suhditos. ordo autem et aequabilitas, quorum
 deum esse causam asseveramus, talis est: ut mox explicabimus.
dico igitur, quod universa sunt aliquo modo, sed non similiter
coordinata, natantia, volantia, plantae, et cuncta non
ita se habent, ut alterum ad alterum nullo modo referatur,
sed invicem referuntur; nam ad unum consulto universa sunt
 

 
ordinata. sed perinde atque in administratione domus liberis
miuime licet | qiiidvis facere, servi autem et behiae nonnullae 
pauca saue ad totum conferentia faciunt, pleraque
ex accideute [agunt]. natura iiamqiie cuiusque [ipsorum]
 et principium tale est in mundo; nempe circulatio stellarum et
earum perseverantia in certo ordine atque dispositione est et ita caelestia
corpora omnia, nee in iis quidpiam incerti atque inordinati
habetur; animalia vero, quae sunt in terris, et plantae utilitatem
universalem perexiguam praebent, sed quodlibet horum ut
 plurimum temere agit atque patitur, quoniam corrumpitur et
corruptio quidem unius, ut aliud geueretur. ut nutritio eius, quod
alimento eget, et pullulatio rei eiusdemque ad statum deductio et
tandem decrementum et alia, quae huiusmodi sunt, utilitates praebent
universales; quod autem calce petat asellus, ictu noceat serpens,
 vas aqua plenum a sue dispergatur, plantae quaedam exsiccentur
(?), nullo ordine nullaque contingit norma, et hoc confiteri rectius
est, quam deum cum materia confundere taliaque cum ipso ponere.
praeterea quaerimus iis, quae nec ordinem nec aequabilitatem habere
putamus, vilia quaedam alia ignobiliaque, cum natura rerum coacti
 intellegere potuerimus mundum eiusque gubernationem esse similem
gubernationi civitatis, in qua regium mandatum quam optime
procedat. nam quemadmodum, si quando mandatur aliquid hominibus
huiusce civitatis, non procedit regium mandatum aequaliter
secundum quamque ipsius civitatis partium nee omnes pari
 modo subeunt mandatum illud — nam alios primaries statuit, alios
primariis praeficit, alios ipsis servire iubet, alios vilioribus operis,
quibus administratio expletur, addicit, alii propius accedunt ad
regem in ordine regio, alii longius distant — sic quoque muudus
eiusque procuratio civitati similis est, in qua rex unus regnat;
 eius partes invicem sunt ordinatae atque aequabilitatem habent,
sic animalia sunt, sic plantae. omnium vero generationem esse
ob unam causam hoc ostendit, quod omnia, cum hoc modo esse
appetant, quo nunc existunt, id appetunt et desiderant, quod
vere est, et hoc unum imitantur et peculiariter quaerunt et ad id
 accedunt nee ullum eorum, quae sunt, in plura dividi vult nec
exire ab eo, quod nunc est, ad contrarium; et id quoque, quod ex
multis generatur, quaerit unum et ad unum accedit. ita civitas
quoque, licet multitudo sit, ad unum intendit, et exercitus ad id
tantum intendit, quod videtur duci, et conventus ad principem convertit
 animum; sic etiam artis opera se habet in his, quae ex
multis componuntur, cuiusmodi sunt domus et navis; nam utraque
harum, dum efficitur, in hoc esse habet, quod omnes partes in unum
 

 
caalescunt. similiter ii quoque, qui veluti rex vel tyrannus multitudinem 
appetunt, earn ideo tantum appetunt, ut in unura congregent.

Nemo autem antiquorum quicquam opportunum asseverasse
reperitur de primo priucipio, quod quidem vere primum est; sed
 maneut dumtaxat in piincipio materiae permixto omnesque ex
coutraviis omnia generari consentiunt. at duplici modo peccant, non
omnium namque est generatio; nam quae rebus mundanis excelsiora
sunt, generationem non habent. nee omnium generatio, quae procul
dubio generantur, ex contratiis est; pati namque a se mutuo contraria
 nequeunt, sed, ut saepe diximus, tertium aliquid requiritur,
materia, at antiqui alterum contrariorum materiam faciunt,
ut ii, qui inaequale aequali, aut uni multa supponunt. sed
id quoque eadem ratione solvitur; materies enim minime
contraria est his, quae generantur ex ea, sed novatur forma rerum
 ex privatione, quae in illa inest, et ex eo, quod informe est. alii
vero principia dividunt in bonum atque malum et malum in materia
ponunt, bonum autem in forma; materiam vero ponunt subiectam
omnibus excepto uno i. e. prima forma, licet notum sit apud omnes
bo|num esse formam primi principii. alii recte bonum 
 primum principium dixere, at quonam pacto sit principium,
non explicant; utrum ut finis, an ut id, quod movet, an
ut forma, absurde et Empedocles censet concordiam bonum
esse; hoc autem principium est ut movens (congregat enim)
[et,] ut sonant eius verba, est ut materies; est enim pars eius,
 quod congestum est. neque solvitur hoc placitum, cum, ponamus
principium, quod ut materia est, esse et ipsum principium
movens; definitio enim et notio principii, quod est tamquam materia,
et principii moventis non erunt eaedem. quaerendum, igitur
erit, quid sit id, quod est concordia, et utrum liorum ’? absurdum
 est etiam discordiam omnino [non] subire corruptionem,
cum eius natura sit violenti natura. Anaxagoras autem bonum
esse principium ut movens ponebat; mens enim apud ipsum
movet. sed turn quaerendum nobis est, cuius gratia moveat; nam
cuius gratia movet, id ipsum erit principium et alterum erit praeter
 id, quod movet, nee potest alicuius gratia movere, nisi ea ratione,
qua nos dicimus. est enim facultas ipsa medendi principium
quoddam movens, sed sanitatis gratia movet et sanitas quoque quodam
modo est facultas medendi. nihil igitur prohibet primum movere
et sui ipsius gratia movere, ut ostendunt rationes appositae; causa
 enim utriuscque horum <eadem> est. sed adhuc absurdius
 

 
principium boni et mali idem esse posuit, licet intellectum moventem, 
materiam vero oboedientem et consentientem ipsi intellectui statuerit.
a quouam igitur malum proveniet? an dicet malum proveuire ab
imbecillitate materiae et a privatione ipsi inhaerente, uti nos diximus?
 omues autem, qui posuerunt principia coutraria, ut est
raritas et deusitas, cougregatio et separatio, his contrariis pro
rectitudine, quam videmus, et ordine moventis uti nequeunt. nulla
euim materia sufficit ad generanda ea, quae nascuntur ex ipsa, sed
eget causa movente, quae quidem formet et in ordinem redigat res
 illas. omnium autem placitorum, quae ab antiquis in naiuralibus
tradita sunt, turpissimum est illud, quod omnia ex iisdem elementis
fieri posuerunt, et quae corruptioni obnoxia sunt et quae non sunt,
cum ea, quae generantur, turn quae non generantur. nos vero iam
distinximus: cum principiis corporum caelestium non conveniunt in
 materia corpora, quae circa terram habitant; sed stellae et earum
motus causae sunt efficientes, motrices materiae, a qua generatio
provenit, et magis hoc praestant erraticae stellae et sol et luna,
basque dicendum est aut materiam prorsus non habere, aut diversam
materiam habere a materia generabilium et corruptibilium, ut
 intellectus etiam movens corpus non habet eaudera materiam quam
corpus, praeterea inter antiquos nemo dixit, cur generatio et corruptio
non desinant, perinde atque uos, qui diximus ex accessu et
recessu caelestium corporum hoc fieri, opinantes causam continu
antem variam pendere a causa uno et eodem modo semper se
 habeute. adhuc quidam intellegibilia atque omnibus uota transcendentes
aiunt ea, quae sunt, aut ex eo, quod non est, fieri aut
ex eo, quod actu est. insecabilia namque Anaxagorae et Empedoclis
elementa ea, quae sunt, ex eo, quod actu est, fieri cogunt; quod
quidem absurdum est. absurdius autem putant qui plura principia
 pouunt, sive tria sunt sive quatuor sive duo. potest enim quispiam
dicere, quo modo omnia coniungi possint? cur principia hoc tautum
numero sint, non alio? quodsi aliqua agunt et alia patiuntur,
quid congregavit ea simulque iunxit et consentientia fecit? fateri
ergo cogitur aliud nobilius principium reperiri, licet duo
 tantum principia sint, ut deus et materia aut densitas et
raritas. nequeunt enim ex se ipsis congregari et consentire, ut
alterum mutatiouem subeat, alterum agat. nos vero quia posuimus
principium primum cum materia non mixtum et incorporeum, quod
more amati et desiderati movens caelestia movet corpora, ortum
 autem atque iuteritum cpiia ex | horum corporum motu nasci scimus, 
ex hac dubitatione evadimus. nam materiam non pouimus aequalem
 

 
dignitate principatuque esse primo principio nee iungimus nulla re 
mteriecta ultimam naturam primae naturae; at materiam ut obsequentem
ponimus, corpora vero caelestia moveri propter primam causam,
ut ei adsimilentur, posuimusque locum, qui circa terram est, necessario
 esse medium — nam impossibile est id, quod circulo cietur,
non habere quidpiam natura stabile ut terram — et quoniam quae
in medio sunt non eodera uumero semper manere possunt, absolvit
quidem deus et perfecit mundum, sed instituit perpetuam generationem.
ut materia sequatur primam causam. nee solum ex boc diluitur
 opinio ponentium plura principia corporea, aut deum et materiam principia
esse, sed etiam ponentium for mas tamquam rerum principia;
nam ad foronas quoque aliud praestantius principium adhiberi oportet,
quo producantur quodque singulas inter se et cum generabilibus
ac corruptibilibus componat. omnes igitur, qui in his sunt sententiis,
 potissmumque ii, qui ex contrariis res generant, coguntur
ponere principium aliud his oppositum; nam contraria opponuntur,
calidum frigido et rarum denso et unum pluribus. nos soli immunes
huius sumus absurdi; nihil enim contrarium primae causae
ponimus; nam omnia, quae contraria sunt, materiae sunt
 commixta et potentia eadem, quia invicem trausmutantur. qui
vero primum principium illis contrarium esse posuit, non solum in hoc
absurdum incidit, ut ipsum tamquam primum principium non ponat,
immo cum eo aliud principium aeque primum atque aeque nobile
ponat, sed etiam concedere oportet banc scientiam sapienter institutam
 habere aliam scientiam contrariam, quae quidem est scientia
rerum, quae his contrariae sunt, nam ut calidum est contrarium
frigido, sic quoque sensus frigidi sensui caloris; species enim
sensibilium imprimuntur sensibus. at ignoratio scientiae contraria
est, non alia scientia. ad summam si non ponatur
 alia substantia praeter res sensibiles sensu praestantior,
numquam poterit inveniri primum principium — nam omnia
sensibilia sunt composita — neque intellegi poterit ordo neque
generatio, neque etiam ratio, qua corpora caelestia a principio
necessario pendeant, sed quocunque principio corporeo dato sequeretur
 dari aliud. ut theologis contingit, qui generant ea, quae sunt,
ex inani; necessario enim quaerere debent essentiam inanis. similiter
physicis accidit, qui ponebant rerum generationem ex aere aut ex
aqua; aer enim et aqua corpora composita sunt, non simplicissima.
si quis vero praeter sensibilia et corpora principium aliud dari contendat
 materiae expers et intellegibile, ut formae vel numeri, tunc
 

 
hoc placito eo delapsus erit, ut principia otiosa et superflua poncit. 
nam formae sunt exemplaria; sed non movetur ferrum ad exemplar
neque lapis, nisi arte movetur. praeterea in aliud absindum
incurrit qui numeros ponit; nam sequeretur, ut magnitudo ex non
 hahentibus magnitudinem et continuum ex discreto emergeret. sed
Που solum de movente causa anquirendum est, sed etiam de causa
formali nec putaudum est numeros formam generare; etenim nequit
discreta natura producere formam coutiuuae naturae [atque speciem
eius.] et, ut summatim dicam, inconveniens est ponere principia
 contraria; nam, ubicunque fuerit contrarietas, ibi erit etiam potentia,
actus autem est posterior eam consequens. ea ergo, quae sunt,
aeterna non erunt, ut saepius declaravimus. tollenda igitur est
coutrarietas e principiis. et iam satis de refutatione horum <placitorum>
disseruimus et qua ratione ea fieri possit. universalis autem
 dubitatio, quae omnibus opponitur et maxime his, qui plura principia
ponunt, talis est. quaerendum nimirum est, quomodo ex unitate
pluralitas fiat, hoc quidem in numeris saepe invenitur; nam
trias ex uno fit, sic et tetras et decas, et quaecunque fit numerorum
coniuuctio, in plura|litate eorum vides formam unitatis. 
 sic etiam anima et corpus nisi haberent priucipium unum, non
haberent actionem unam, nee quicquam ex iis simul fieret; insumma
forma et materia coniungi non possent, ut unum quidquam producer etur,
sive fuit planta sive animal, nisi unum esset principium singulare,
quatenus unum est, non quatenus multa. neque quisquam antiquorum
 locutus est de hac re nee mea quidem sententia aliter
dicere potest atque diximus nos, quod prima natura movens
munda sincera partium expers materiae immunis individua vere una
movet omnia ordine perpetuo sempiternoque motu, quae quidem omnia
ad banc unam intenduut ordinemque ab ipsa habent. et unitas eius
 posuit mundum unum et quodvis animal in mundo unum eumque
incolumi ipsius imitate existentem etiam posuit; finis enim in quacunque
re est, quatenus est una. qui vero numerum mathematicum
primum priucipium statuere ac demum ex eo superficiem
et ex superficie corpus confecerunt, adventicia profecto
 hoc placito faciunt principia entium; alia enim aliis non mutantur
neque ullam societatem ineunt. qui vero hoc dicit, universi
substantiam adventiciam ponit; sin aliter, quid erit, quod coniungat
principia numerorum cum priucipiis continuorum corporum
vel principia horum corporum cum priucipiis formarum? sed nihil
 eorum, quae sunt, male guberuari vult, nee multonmi principatus
bonus est.