Kuhushula sisu lokuphephile nalokusemtsetfweni kumahhala

Allison Cooper

Asikho sizatfu sekutsi bomake basebentise imitfolamphilo lengekho emtsetfweni nendlela lengakaphephi nangabe bafuna kuhushula sisu.
Loku kushiwo Lisekela leNdvuna Yetemphilo, Dkt. Sibongiseni Dhlomo, lochaza kutsi, ngekwemtsetfo, bonkhe bomake banelilungelo lekuhushula tisu, mahhala, emtfolamphilo wahulumende nome esibhedlela sahulumende ngesikhatsi semaviki ekucala la-12.
“Kusivisa buhlungu tsine njengebaholi bahulumende kubona bantfu bakitsi bayekela tinsita tetemphilo letiphephile netamahhala, akukhatsalekile kutsi bakwenta ngasiphi sizatfu loko, bahambe bayewusebentisa imali yabo yekugcina labete nanayo bayewukhokhela umuntfu lotawubeka imphilo yabo ebungotini. Kute sizatfu lesinebulungiswa lesingenta bomake kutsi balungise kukhulelwa lokungakahlelwa ngekusebentisa indlela lengekho emtsetfweni nalengakaphephi yekuhushula leso sisu ngobe sonkhe siyawenta emaphutsa.
Kuhushula sisu lokungekho emtsetfweni akusiyo imphendvulo,” kusho Dkt. Dhlomo.
Litiko Letemphilo linetisetjentiswa tetemphilo letinge-346 letisita ngekuhushula tisu ngendlela lephephile, kwengeta yena.
Letisetjentiswa tetemphilo titfolakala eMphumalanga Kapa (46), eFreyistata (16) eGauteng (25), KwaZulu-Natal (56), eLimpopo (54), eMpumalanga (27), eNyakatfo Kapa (6) eNyakatfo Nshonalana (26) naseNshonalanga Kapa (90)
Tinkinga tekuhushula sisu ngalokungekho emtsetfweni
Libambela Lemcondzisi Wetabomake Nebantfwana Nemphilo Yabomake eLitikweni Letemphilo KwaZulu-Natal, Phalanndwa Muthuphei, utsi bomake bangahlangabetana netinkinga letinyenti nabahushula tisu emtfolamphilo wekuhushula tisu longekho emtsetfweni.
“Tinkinga tamasinyane tifaka ekhatsi kopha kakhulu, kudzabuka kwemlomo wesibeletfo, konakala kakhulu kwetitfo tangasese kanye nesisu, kutseleleka ngelufu ngekhatsi esiswini kanye nekungenwa ngushevu kwengati.
“Ngekuhamba kwesikhatsi, bomake bangahlangabetana nekwenyuka kancane kwebungoti bekungakhulelwa, kukhulelwa lokwenteka eshubhini lesibeletfo, konakalelwa sisu nome kutfola umntfwana sikhatsi sisengakafiki nome kufa,” kusho Muthuphei.
“Bomake bangaphindza futsi babe netinkinga temoya ngenca yekuhushula sisu lokungekho emtsetfweni nalokungakaphephi, lokufaka ekhatsi kudzinwa kwangemuva kwaleso sento, kuba phasi emoyeni, kanye netinkinga tebudlelwane emkhatsini webantfu labaphilisana nabo.
“Kuhushula sisu lokungakaphephi kungaholela futsi kumtselela wetenhlalomnotfo lomubi kubomake, kubantfwana, emindenini kanye nasemimangweni,” kwengeta yena njalo. 
Tindlela tekuhushula sisu ngalokusemtse tfweni
Muthuphei utsi bomake labafisa kuhushula tisu banendlela lephephile futsi yamahhala kutsi bangakwenta loko emitfolamphilo nasetibhedlela.
“Kutikhetsela tindlela kufanele kutsi kube khona, tonkhe leto tindlela kufanele kutsi tentiwe ngudokotela loceceshiwe nalonesipiliyoni nome kwentiwe ngumhlengikati loyingcweti,” kwengeta yena.
Letindlela tingaba tekuhushula sisu ngekwelashwa nome ngekuhlindvwa, kuya ngekutsi sesinesikhatsi lesingakanani leso sisu salowo make.
Indlela yekwelashwa, ifaka ekhatsi kunatsa emasethi lamabili emaphilisi ekuhushula sisu, lokuyintfo lengentiwa sisu sidzimate sibe nemaviki layimfica sikhona.
“Leso sigulane sitawubese-ke sihushula lowo mbungu ekhaya hhayi emtfolamphilo nome esibhedlela,” kusho Muthuphei.
Kuhushula sisu ngekuhlindvwa kwentiwa ngumhlengikati lobhalisiwe (sisu nasesinemaviki lasa-12) nome kwentiwe ngudokotela (kusukela sisu nasesinemaviki la-12 kuya kulange-20).
Ngekulandzela Umtsetfo Wekutikhetsela Kuhushula Sisu (Umtsetfo Nombolo 92 wanga-1996), kuhushula sisu kungentiwa kusukela sisu nasesinemaviki la-13 kuya kulange-20 nangabe dokotela, ngemuva kwekubonisana nalowo make lotetfwele, akholwa kutsi:
• Kuchubeka nekukhulelwa kutawuba nebungoti bekulimala kwalomake emtimbeni nome engcondvweni.
• Kunebungoti lobukhulu bekutsi lombungu utawulimala kakhulu emtimbeni nome ungabi nengcondvo lephelele kahle.
• Lokukhulelwa kungenca yekugagadlelwa nome kulala nesihlobo sengati.
• Kuchubeka nekukhulelwa kutawuba nemtselela lomubi kakhulu kutimo temnotfo nome tenhlalo talomake lotetfwele.
Kuhushulwa kwesisu kungentiwa futsi ngemuva kwemaviki lange-20 nangabe dokotela, ngemuva kwekubonisana nembelekisi lobhalisiwe, akholelwa ekutseni kuchubeka nekukhulelwa kutawufaka engotini imphilo yamake lotetfwele, kuholele ekonakaleni lokukhulu kwembungu nome kube nebungoti nome kulimala kwembungu.
Ngekusho kweMtsetfo, bonkhe bomake, ngisho nome ngabe bancane bangephasi kweminyaka le-18, banelilungelo lekuhushula sisu.
Abayidzingi imvume yebatali nome yemnakekeli wabo. Ngekusho kweLitiko Letemphilo laseNshonalanga Kapa, nangabe usasemncane, utakwelulekwa kutsi ukhulume nemuntfu lomdzala lometsembako nekutsi ute nalomunye kulesimisokuhlangana sekwenta loko. Nanome kunjalo, awukacindzeteleki kutsi ukwente loko.
